Truyện ngắn viết lại chuyện xưa, tích cũ trong văn học việt nam đương đại

Thực tế cho thấy trong văn học trung đại đã sớm có những tác phẩm nh Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh, Kiều Phú; Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên; cho đến Mẫn Hiên thuyết loại của Cao Bá

Mục lục

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Đối tợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

5 Phơng pháp nghiên cứu

6 Cấu trúc luận văn

Chơng 1 Sự phồn thịnh của loại truyện ngắnviết lại “chuyện xa”, “tích cũ” trong văn xuôiViệt Nam đơng đại

1.1 Bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam đơng đại

1.1.1 Sự đa dạng của chủ đề, đề tài.

1.1.2 Sự phong phú của những hớng cách tân hình thức

1.1.3 Những thành tựu tiêu biểu

1.2 Những điều kiện đa tới sự phát triển mạnh mẽ của loại truyệnngắn viết lại “ chuyện xa”, “tích cũ”

1.2.1 Điều kiện chính trị - xã hôi, t tởng

1.2.2 Điều kiện văn hoá, văn học

1.3 Sự khởi sắc của mảng truyện ngắn viết lại “ chuyện xa”, “tíchcũ” trên cả hai mặt định lợng và định tính

1113172121

212327

272830

31466074

3.3 Tạo nên truyện mới từ việc phối trộn nhiều truyện xa xoay

8789

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Trong lịch sử văn học Việt Nam, việc viết lại “chuyện xa”,“tích cũ”không phải là hiện tợng mới mẻ Thực tế cho thấy trong văn học trung đại đã

sớm có những tác phẩm nh Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh, Kiều Phú;

Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên; cho đến Mẫn Hiên thuyết loại của Cao Bá

Quát Trên cơ sở đó, đã có sự kế tiếp có sáng tạo cho đến ngày nay, tạo rachỗ đứng riêng của loại hình truyện viết lại “chuyện xa”,“tích cũ” với những

cách tân mới mẻ, làm cho thể loại này tuy “cũ” nhng vẫn “mới”, phù hợp với

nhu cầu thởng thức của độc giả hiện đại Sự nở rộ của loại truyện viết lại

“chuyện xa”, “tích cũ” trong những năm gần đây trên văn đàn Việt Nam là

một hiện tợng giàu ý nghĩa, rất đáng đợc quan tâm nghiên cứu, bởi vì ở thểloại này, không chỉ có sự phát triển mạnh mẽ về số lợng, mà còn có sự phongphú, đa dạng trong nội dung phản ánh, tạo ấn tợng mạnh trong lòng ngời đọc

và sự chú ý của giới nghiên cứu Việc tìm hiểu nó có thể giúp chúng ta giải

đáp đợc nhiều câu hỏi về mối quan hệ giữa văn học và đời sống xã hội, về đặc

trng của phản ánh nghệ thuật và những nét riêng của sáng tác văn học, trongmôi trờng văn hoá - xã hội còn tồn tại nhiều cấm kị

Hiện nay, thành tựu của loại truyện ngắn viết lại “chuyện xa”, “tích cũ”

là đáng kể Nhiều tác phẩm thuộc loại này, đã gây đợc tiếng vang rộng khắp

và đã nhận đợc một số giải thởng danh giá Tuy nhiên, sự nghiên cứu về chúngmới chỉ có những đoạn văn, những bài viết phân tích về một số tác phẩm cụthể, hoặc một số bài nghiên cứu về một phơng diện phản ánh nào đó trongtác phẩm của một số tác giả Còn sự nghiên cứu tổng quan về chúng, cho đếnnay vẫn cha đợc khởi động Thực hiện đề tài này, chúng tôi ghi nhận những

đóng góp của một loại hình truyện có những đặc trng thẩm mỹ độc đáo, thểhiện đợc một phần những hớng tìm tòi nghệ thuật đa dạng của nền văn xuôiViệt Nam đơng đại, trên cơ sở đó, đa ra những đánh giá chung về những đặctrng của loại truyện này, tạo tiền đề cho việc tiếp nhận đợc thuận lợi hơn

2 Lịch sử vấn đề

Để hiểu một cách đầy đủ hơn về loại truyện ngắn viết lại “chuyện xa”,

“tích cũ” (hay viết lại “truyện cổ”), trớc hết, chúng tôi xin điểm qua các ýkiến về thuật ngữ truyện ngắn và giới thuyết về khái niệm truyện ngắn viết lại

“chuyện xa”, tích cũ”

Thuật ngữ “truyện ngắn” có nguồn gốc từ tiếng Italia, “Novella”, vớinghĩa gốc là cái tin mới, một chuyện mới Nghĩa căn bản của từ này là khôngphải nói đến tính chất ngắn, mà chỉ định một nội dung đặc thù của sáng tác.Theo J W Gớt thì “Novella” là “một câu chuyện lạ xẩy ra có thể làm kinhngạc, nh vậy nhà văn phải dụng công tìm kiếm những yếu tố kỳ lạ, bất ngờ,

để xây dựng những cốt truyện độc đáo và hấp dẫn

Khi nói đến quan niệm về “truyện ngắn”, thì mỗi nhà văn đều có mộtcách hiểu và diễn đạt riêng Có mấy nhóm ý kiến chính :

Nhóm ý kiến thứ nhất: nhà văn Nga K Pauxtốpxki quan niệm “truyệnngắn là một truyện viết ngắn gọn, trong đó cái không bình thờng hiện ra nhmột cái bình thờng và cái gì bình thờng hiện ra nh một cái không bình th-ờng” Cách hiểu này có điểm tơng đồng với quan điểm của J.Gớt, cả hai ông

đều nhấn mạnh đến yếu tố “bất thờng đột biến”, “một chuyện lạ làm ta kinhngạc”, sự đan xen giữa cái bình thờng và cái không bình thờng, chính là cái

đan xen giữa cái hợp lý và cái phi lý, logic và phi logic trong cuộc sống

Nhóm ý kiến thứ hai: nhà văn Nguyễn Kiên cho rằng “mỗi truyệnngắn là một trờng hợp ( ) trong quan hệ giữa con ngời và đời sống Cónhững khoảnh khắc nào đó mà một mối quan hệ nào đó đợc bộc lộ Truyệnngắn nắm bắt đợc các trờng hợp ấy Trờng hợp ở đây, là một màn kịch chớpnhoáng, có khi là một trạng thái tâm lý, một biến chuyển tâm lý kéo dài chậm

rãi, biến chuyển trong nhiều ngày, nhng nhìn chung thì vẫn có thể gọi là một

trờng hợp” [20,38] Nh vậy có nghĩa là, nhà văn đã vận dụng toàn bộ kinhnghiệm sống và bản lĩnh nghệ thuật để soi sáng đời sống tại những thời khắctiêu biểu, loé sáng và từ đó vạch ra đợc bản chất, quy luật của đối tợng phản

ánh

Nhóm ý kiến thứ ba: nhà văn Nguyễn Công Hoan quan niệm “Truyệnngắn, không phải là một truyện ngắn mà là một vấn đề đợc xây dựng bằng chitiết với sự bố trí chặt chẽ, bằng thái độ với cách đặt câu, dùng tiếng có cânnhắc Muốn truyện ấy là truyện, chỉ nên lấy một trong ngần ấy ý làm ýchính, làm chủ đề cho truyện Những chi tiết trong truyện chỉ nên xoayquanh những chi tiết ấy thôi” [14, 303]

Nhóm ý kiến thứ t: nhà văn Nguyên Ngọc xác nhận “truyện ngắn là một

bộ phận của tiểu thuyết nói chung” vì thế “không nên nhất thiết trói buộctruyện ngắn vào những khuôn mẫu gò bó, truyện ngắn vốn nhiều vẻ Cótruyện viết cả về một đời ngời, lại có truyện viết chỉ ghi lại một vài giây phútthoáng qua” [20, 26]

Ngoài các quan niệm đã kể trên, thì trong một số cuốn từ điển văn họccũng có nhiều cách định nghĩa khác nhau

Từ điển văn học xem truyện ngắn là “Hình thức tự sự cỡ nhỏ, truyện ngắn

khác với truyện vừa ở dung lợng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh của cuộcsống: một biến cố hay một vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đờisống nhân vật, biểu hiện nào đó của tính cách nhân vật, thể hiện một vấn đề nào

đó của vấn đề xã hội” [46]

Từ điển thuật ngữ văn học, mục từ Truyện ngắn, định nghĩa: “Tác

phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung thể loại của truyện ngắn bao trùm hầu hết cácphơng diện của đời sống, đời t, thế sự hay sử thi nhng cái độc đáo của nó làngắn Truyện ngắn đợc viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi khôngnghỉ” [13]

Còn trong 150 thuật ngữ văn học, mục Truyện ngắn cũng xem truyện

ngắn là một “thế tài tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thờng đợc viết bằng văn xuôi, đềcập đến nhiều phơng diện của đời sống, con ngời và xã hội Nét nổi bật củatruyện ngắn là giới hạn về dung lợng, tác phẩm truyện ngắn thích hợp với ngờitiếp nhận (độc giả) đọc nó liền một mạch không nghỉ” [6]

Nh vậy, có thể có nhiều cách hiểu khác nhau về truyện ngắn, nhng vềbản, ngời ta thống nhất truyện ngắn có những nét tính đặc thù: truyện ngắnphải hớng tới một ấn tợng nhất định; nó cần phải loại trừ những gì không liênquan đến hiệu quả đã định trớc đó - truyện cần có một sự thống nhất triệt để;truyện cần ngắn nhng không thể ngắn hơn cái mức ngời ta có thể hiểu ý đồcủa tác giả

Truyện ngắn, cũng nh nhiều thể loại văn học khác, luôn có mối liên hệ

đặc biệt giữa đặc điểm phổ biến của thể loại, với những đóng góp riêng củatừng dân tộc đối với thể loại đó Sự hình thành và phát triển của truyện ngắnhiện đại Việt Nam, có cơ sở sâu xa từ trong văn học trung đại Việt Nam.Trong bối cảnh chung của các nền văn học “đồng văn” gồm Việt Nam, TrungQuốc, Nhật Bản, Triều Tiên thì hình thức ban sơ của truyện ngắn là “truyềnkỳ” “Truyền kỳ” là một thứ “truyện thần thoại có tác giả”, cốt truyện của nó

có thể lu truyền trong dân gian, đợc các nhà văn sử dụng gọt giũa, nâng caothành tác phẩm văn học Trong hình thức thần kì, “truyền kỳ” trở thành mộtthể loại văn học làm cho trí tởng tợng bay bổng Trong trờng hợp này nhà văn

sử dụng h cấu, sáng tạo theo cảm quan “thần thoại hoá”

“Truyền kỳ”, đợc xác định “một hình thức văn xuôi tự sự cổ điển TrungQuốc vốn bắt nguồn từ truyện kể dân gian, về sau đợc các nhà văn nâng lênthành văn chơng bác học, sử dụng những mô típ kì quái, hoang đờng, lồngtrong cốt truyện trần thế Phần lớn các truyện truyền kỳ đều rất ngắn, có khi làtừng truyện riêng rẽ, có khi là tập hợp nhiều truyện thành một tập và chủ đềcũng không nhất thiết gắn bó với nhau Sự tham gia của các yếu tố thần kỳ vàocâu chuyện, không phải là do nhân vật có phép lạ nh kiểu Trời - Bụt - Thần -Tiên, nh trong truyện cổ tích thần kì, mà phần lớn ở ngay hình thức phi nhâncủa nhân vật (ma quỷ, hồ li hoá ngời ) Tuy nhiên, trong truyện bao giờ cũng

có nhân vật là ngời thật và chính những nhân vật mang tính phi nhân thì cũngchỉ là sự cách điệu, phóng đại tâm lí, tính cách của một loại ngời nào đó Vì

thế truyện truyền kỳ vẫn mang rất đậm yếu tố nhân bản, giá trị nhân bản sâusắc” [46, 130].

Sự hình thành và phát triển của loại truyện truyền kỳ là một hiện tợngphổ biến, có tính quy luật trong khu vực “đồng văn” thời trung đại Trong đó,

sự ảnh hởng của văn hoá nói chung và văn học Trung Quốc nói riêng, đếnViệt Nam là một thực tế không thể phủ nhận Việc mô phỏng thành tựu quákhứ của ngời khác, lấy cố nhân làm mẫu mực, vơn tới đỉnh cao mới là mộttrong những phơng pháp t duy phổ biến ở thời trung đại Nguyễn Dữ đợc xem

là ngời sáng tạo thể “truyền kỳ”, nh “hình thức ban sơ” của truyện ngắn ViệtNam trong văn học trung đại

Từ truyền thống đến hiện đại, là một quá trình tiếp biến liên tục, quátrình hiện đại hoá văn học, đã xoá bỏ quan niệm nghệ thuật về con ngời chứcnăng, mà thay vào đó là một quan niệm nghệ thuật mới về con ngời, với t cách

là một cá thể “vừa lạ vừa quen” trong văn học Từ đó, kéo theo sự thay đổi về

hệ thống thể loại, hình thức thể hiện Đi theo hớng hiện đại hoá, văn học ViệtNam đầu thế kỷ XX không đoạn tuyệt với văn học truyền thống dân tộc màphát triển nó lên trên một cơ sở mới

Kế thừa thành tựu của các giai đoạn văn học từ 1900 đến 1975, văn họcnói chung và thể loại truyện ngắn nói riêng từ sau 1975 đã có sự phát triểnmạnh mẽ và mang nhiều “màu sắc” mới, tạo nên sự đa dạng phong phú trongvăn học Đặc biệt là từ sau 1986, xã hội Việt Nam có những chuyển độngmạnh mẽ, tích cực lại càng làm cho truyện ngắn có điều kiện để phát triểnthành “thời của truyện ngắn”

“Chuyện xa”, “tích cũ” theo góc nhìn riêng của luận văn, là một kháiniệm quy ớc, dùng để chỉ chung nhiều hình thức, nhiều tác phẩm tự sự các cỡ,

đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử văn học, trong đó có các loại truyện dân gian,các loại truyện thuộc loại văn học viết hoặc đơn giản chỉ là những giai thoại,

điển tích Đối với ngày nay, chúng đã trở thành “xa”, “cũ”, xét theo góc độthời gian Trong luận văn, để tránh sự cứng nhắc trong diễn đạt, có khi chúng

tôi dùng khái niệm “truyện cổ” cũng cùng nội hàm nh trên Loại truyện ngắn

viết lại “chuyện xa” “tích cũ” sử dụng các mẩu “chuyện xa” hay một số sự

“tích cũ” làm “vật liệu” để kiến tạo nên tác phẩm mới Đó có thể là nhữngchuyện cổ tích, những giai thoại, những mẩu chuyện lu truyền trong dân gian,nay đợc viết lại, viết thêm hoặc dựa trên những yếu tố cơ bản nh nhân vật, sự

kiện để viết thành cốt truyện mới Sự sáng tạo bằng hệ thống thi pháp hiện đại,

đã làm cho loại truyện cổ này không còn đơn thuần là công cụ chức năng nữa,

mà nó đợc nâng lên tầm cao hơn, chuyên chở những thông điệp khác nhau,mang màu sắc hiện đại

Truyện ngắn viết lại “truyện cổ” mà chúng tôi muốn đề cập đến, khôngchỉ là loại “truyện cổ tích hiện đại”, mà nó còn gồm nhiều yếu tố khác khôngliên quan đến cổ tích Mặt khác chúng tôi cũng có sự phân biệt rõ giữa loạitruyện này với “truyện lịch sử”, hai thể loại này tuy có một số điểm tơng

đồng, nhng giữa chúng có sự khác biệt rõ rệt về đối tợng phản ánh Truyệnviết lại “chuyện xa” “tích cũ” viết về những chuyện đã xảy ra từ xa, đã đợc ghichép lại hoặc kể lại, qua một văn bản nào đó, hoặc những sự tích cũ Còn

“truyện lịch sử” là những truyện viết về lịch sử, gồm những sự kiện lịch sử,nhân vật lịch sử, một giai đoạn lịch sử hoặc tiến trình lịch sử Trong đó có đầy

đủ chính xác các thông tin về thời gian, địa điểm, sự việc, đối tợng đợc miêutả, đi từ nguyên nhân đến kết quả hay từ khi bắt đầu cho đến khi kết thúc một

sự việc, sự kiện nào đó

Ngoài ra, chúng tôi cũng có sự phân biệt rạch ròi giữa “truyện xa” và

“chuyện xa”, bởi vì đây là hai thuật ngữ có sắc thái, ý nghĩa khác nhau Nếu

“truyện xa” là loại văn bản có hệ thống và đã ổn định, cố định về nội dungcũng nh hình thức, “truyện” là sự kể lại về một hoặc một số câu chuyện, trongmột “truyện” có thể có nhiều câu chuyện và từ nhiều chuyện cấu thành nênmột truyện, thì “chuyện xa”, là những câu chuyện đợc kể, có thể đã có từ xahoặc có thể đợc kể lại bằng một hình thức nào đó “Chuyện xa” có tính cố

định “mềm” hơn, có tính linh hoạt hơn, vi thế tác giả có thể sử dụng làm vậtliệu để thiết kế nên truyện mới Vì những lẽ trên, cho nên chúng tôi sử dụngthuật ngữ “chuyện xa” thay vì “truyện xa” để linh hoạt hơn trong quá trìnhdiễn giải vấn đề chúng tôi đang hớng tới

Trên văn đàn đơng đại Việt Nam, loại truyện ngắn viết lại “chuyện xa”,

“tích cũ” có sự nở rộ khác thờng, gây ra tiếng vang rộng khắp Đó đợc xem làmột hiện tợng giàu ý nghĩa với sự góp mặt của các tác giả nh Nguyễn HuyThiệp, Lê Đạt, Lê Minh Hà, Hoà Vang, Trơng Quốc Dũng, Bùi Hoàng Vị, LuMinh Sơn, Hồ Anh Thái , làm cho đời sống văn học sôi nổi hẳn lên Đánhgiá chung, về thể loại truyện này, nó không chỉ có hình thức đa dạng, phongphú mà nội dung phản ánh cũng rất rộng, đề cập đến mọi vấn đề trong đời

sống xã hội, đặc biệt là nói đến một số vấn đề mang tính nhạy cảm trong thờihiện đại Tìm hiểu về loại truyện này, còn giúp chúng ta tìm hiểu thêm về mốiquan hệ giữa đời sống văn học và đời sống xã hội một cách đầy đủ hơn.

Tuy thế, việc nghiên cứu về loại hình truyện này, đã diễn ra nhng mớiphổ biến ở những đoạn văn, những bài viết phân tích các tác phẩm cụ thể dựatrên những cốt truyện của các tác giả nh Nguyễn Huy Thiệp, Lê Đạt, HoàVang; hoặc một số đề tài nghiên cứu, của các khoá luận tốt nghiệp đại họchay luận văn cao học đề cập đến một số phơng diện trong các tác phẩm củaNguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái , làm đối tợng của đề tài nghiên cứu

Về tác giả Nguyễn Huy Thiệp, chúng ta có thể tìm hiểu thêm trong

cuốn Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp do Phạm Xuân Nguyên tuyển chọn Tác phẩm

này đã đăng tải đợc khoảng một phần ba số bài viết đã đợc đăng trên các báochí khắp cả nớc về tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp trong vòng khoảng 15năm Nhìn chung đó là những bài viết phân tích đánh giá về các truyện cụ thể

trong một số tập truyện và đặc biệt là truyện Tớng về hu tác phẩm “trình làng”

đầu tiên của Nguyễn Huy Thiệp đã từng gây xôn xao d luận Có khen, chê lẫnlộn, nhng giá trị của nó không thể hiện ở đó, mà thể hiện ở chỗ độc giả trongnớc và nớc ngoài đã đón nhận nó và có ấn tợng không phai về nó Sau tậptruyện đầu tay đó, Nguyễn Huy Thiệp còn có nhiều tác phẩm khác, đặc biệt là

Những ngọn gió Hua Tát, về tập truyện này chúng tôi sẽ có sự kiến giải cụ thể

hơn trong phần sau Về nội dung các bài viết cũng nh quan điểm của tác giả

có sự khác nhau khi đánh giá về “hiện tợng Nguyễn Huy Thiệp”, nhng tựutrung lại, thì các bài đều thống nhất ở một số điểm; họ đều xem “hiện tợngNguyễn Huy Thiệp” là một thành quả của đổi mới Đồng thời phát hiện làm rõ

“hai cái lạ” của Nguyễn Huy Thiệp là nội dung lạ và nghệ thuật lạ

Ngoài ra, còn có bài viết về các tác giả Nguyễn Huy Thiệp, Hoà Vang,

Lê Đạt đợc đăng trên các tạp chí, báo, cũng nh các bài phỏng vấn trực tiếp,gián tiếp đợc đăng tải trên mạng internet Nhìn chung, tất cả các bài viết, bàiphê bình nh trên đã nói đến, chủ yếu mới dừng lại ở việc đánh giá về một sốtác phẩm, tập truyện của các tác giả cụ thể, mang tính riêng, chứ cha có sựnghiên cứu một cách khái quát về thể loại này để qua đó, chúng ta tìm ra đợcnhững đặc sắc về nội dung, cũng nh hình thức của thể loại truyện này Tuythế, những bài viết nói trên thực sự là những t liệu bổ ích cho chúng tôi, khi đi

vào tìm hiểu những đặc trng thẩm mĩ, độc đáo của loại hình truyện ngắn viếtlại “chuyện xa”, “tích cũ” trong văn học Việt Nam đơng đại.

3 Đối tợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

Với đề tài này, chúng tôi tìm hiểu, ghi nhận đóng góp của một loại hìnhtruyện có những đặc trng thẩm mĩ độc đáo là loại truyện ngắn viết lại “truyệnxa”, “tích cũ” trong văn học Việt Nam đơng đại Phạm vi t liệu khảo sát trọngtâm của chúng tôi là các tác phẩm sau:

Hèn đại nhân, Lê Đạt, Nxb Phụ Nữ, Hà Nội, 1994.

Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2005 Hạt bụi ngời bay ngợc, Tác giả Hoà Vang, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội,

2005

Truyện cổ viết lại, Tác giả Lê Đạt, Lê Minh Hà, Nxb Trẻ, TP Hồ Chí

Minh, 2006

Mi là ngời bình thờng, Tác giả Lê Đạt, Nxb Phụ nữ, Hà Nội, 2007.

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng thêm các tập truyện ngắn chọn lọc, từcác năm 1999 đến 2006; các tập truyện khác của Nguyễn Huy Thiệp; một sốtruyện truyền kỳ trong văn học trung đại Việt Nam cũng nh là một tác phẩm,

t liệu khác có liên quan, để đối chiếu so sánh và tìm hiểu về vấn đề trọng tâmcủa đề tài

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thực hiện đề tài này chúng tôi nhằm hớng tới giải quyết các vấn đề chủyếu sau:

- Cắt nghĩa vì sao có sự phát triển phồn thịnh của truyện ngắn viết lại

“truyện cổ”, trong văn xuôi Việt Nam đơng đại

- Khảo sát những thông điệp đợc gửi đi từ các truyện ngắn viết lại

- Phơng pháp hệ thống- cấu trúc

- Phơng pháp khảo sát, thống kê, phân loại

- Phơng pháp phân tích, tổng hợp

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung

chính chính của luận văn đợc triển khai khai trong 3 chơng:

Chơng 1 Sự phồn thịnh của loại truyện ngắn viết lại “chuyện xa” “tíchcũ” trong văn xuôi Việt Nam đơng đại

Chơng 2 Những thông điệp hiện đại hàm chứa trong “truyện cổ” viết lại Chơng3 Những phơng thức xử lí vật liệu “chuyện xa”, “tích cũ” trongtruyện ngắn Việt Nam đơng đại

Chơng 1

Sự PHồN THịNH CủA LOạI TRUYệN NGắN VIếT LạI "CHUYệN XƯA", "TíCH Cũ"

TRONG VĂN XUÔI VIệT NAM ĐƯƠNG ĐạI

1.1 Bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam đơng đại

Truyện ngắn Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau.Mỗi giai đoạn đều đạt đợc những thành tựu đáng ghi nhận, mang những đặctrng riêng có tính lịch sử Văn học nói chung và truyện ngắn nói riêng, từ sau

năm 1975 có nhiều thay đổi, có sự phát triển mạnh mẽ, phong phú đa dạng và

có thể bù đắp trong một sớm một chiều Con ngời trở lại với cuộc sống hoàbình phải đối mặt với hiện thực mới, với những thử thách mới Trớc bối cảnh

đất nớc nói chung và văn học nói riêng, thì đổi mới là “yêu cầu bức thiết” có

“ý nghĩa sống còn” Truyện ngắn cũng không nằm ngoài quỹ đạo đó, đã có sựphát triển mạnh về cả số lợng và chất lợng Lực lợng sáng tác ngoài những câybút giàu kinh nghiệm nh Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma VănKháng còn có sự góp mặt của một thế hệ tác giả trẻ nh: Lê Minh Khuê, HồAnh Thái, Nguyễn Quang Lập

Truyện ngắn giai đoạn này, tập trung nghiên cứu hiện trạng tinh thần xãhội sau chiến tranh - đó là hiện trạng phức tạp, đan xen các mặt tích cực vàtiêu cực Tính chất phức tạp của đời sống tinh thần xã hội, là kết quả tất yếucủa chiến tranh, của nền kinh tế khó khăn, của sự xâm nhập của các trào lu ttởng mới Các nhà văn đã dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật, không né tránh sựthật Những truyện xoay quanh cuộc sống thờng nhật của con ngời vì thế trởnên nổi bật lên, vì lẽ đó, trong văn học hình thành khái niệm “văn học đời th-ờng”, hay chúng ta còn quen gọi là “văn học thế sự”

Mặt khác, ở giai đoạn này, nhà văn cũng có thể viết về tất cả mọichuyện: nỗi cô đơn, sự đau khổ về thể xác lẫn tinh thần của con ngời, niềm vui

và sự cay đắng của con ngời, trớc cuộc đời hay sự trung thành và phản bộiTruyện ngắn đã nhìn sâu hơn vào những cảnh ngộ và số phận của con ngời,hoặc bộc lộ nhiều triết lý nhân sinh, hoặc tâm sự về kinh nghiệm sống và giãibày, chia sẻ với mọi ngời những nỗi niềm

Truyện ngắn 1975- 1985, chuyển từ cảm hứng sử thi lãng mạn sangcảm hứng thế sự đời t, có xu hớng vơn tới khái quát triết luận về đời sống Kể

ít tả nhiều, sử dụng nhiều hình thức khác nhau để tái hiện đời sống

Giai đoạn 1985 đến nay, trớc yêu cầu của thực tiễn, Đảng và nhà nớc đãkịp thời đa đất nớc bớc vào thời kì Đổi mới Nền kinh tế có sự chuyển biến

mạnh Xã hội Việt Nam có nhiều thay đổi, văn hoá, văn học Việt Nam có cơhội tiếp xúc với văn hoá, văn học nhiều nớc khác trong khu vực và trên thếgiới, trong thời kì mở cửa có điều kiện để học hỏi, tiếp thu, những thành tựucủa các nền văn học khác Mặt khác, giai đoạn này nhu cầu, nguyện vọng cúacác nhà văn cũng có nhiều thay đổi, cảm hứng sáng tác của các nhà văn không

bị bó buộc trong khuôn khổ hay một định hớng nào đó cho nên họ có điềukiện thuận lợi để bộc lộ, thể hiện quan điểm, phong cách nghệ thuật độc đáo.Cái nhìn của nhà văn không còn đơn giản một chiều nh trớc, mà phức tạp và

đa diện hơn Còn đối với độc giả, trong bối cảnh lịch sử xã hội mới, xuất hiệnmột thế hệ độc giả mới ảnh hởng đến các phẩm văn học, đó là những yêu cầu

đòi hỏi khác đối với các tác phẩm văn học, đó sự mới mẻ, là những khám phámới, sát thực về đời sống, văn học phải phù hợp với những chuyển biến của xãhội Các tác phẩm văn học trở thành một sản phẩm mang tính hàng hoá và quyluật tiếp nhận giống nh quy luật cạnh tranh của thị trờng

Cũng nh nhiều thể loại văn học khác, truyện ngắn có bớc đột phá, khởisắc nhờ vào ngọn gió lành của công cuộc Đổi mới Văn học Việt Nam bớc vàocông cuộc đổi mới thực sự, vận động theo hớng dân chủ hoá, mang tính nhânbản, nhân văn sâu sắc, có tính chất hớng nội, có sự quan tâm nhiều hơn đến sốphận cá nhân trong những hoàn cảnh sống đời thờng, nhiều phức tạp Con ng-

ời cá nhân trở thành trung tâm của văn học chứ không phải là con ngời tập thểcộng đồng nh văn học giai đoạn trớc 1975

Nhìn chung văn học đơng đại Việt Nam có sự đa dạng về chủ đề đề tài,

có đề cập đến tất cả mọi phơng diện xoay quanh đời sống của con ngời nh mộtmôi trờng, chính trị, văn hoá, đạo đức và các mối quan hệ của con ngời Cũng

nh là có sự phong phú về hình thức thể hiện, tạo ra nhiều tác phẩm có chất l ợng tốt Với nhiều tác phẩm có giá trị, truyện ngắn đơng đại đạt đợc nhiềuthành tựu đáng ghi nhận và đợc xem là thời kì “truyện ngắn lên ngôi”, “truyệnngắn đợc mùa”

Khi tìm hiểu về truyện ngắn đơng đại nói chung, thì chúng tôi nhậnthấy, trong đó có loại truyện ngắn viết lại “truyện xa”, “tích cũ” xuất hiện khánhiều Đồng thời, xét thấy không chỉ có số lợng nhiều mà có rất nhiều tácphẩm đạt giải thởng cao trong các cuộc thi, gây sự chú ý cho giới nghiên cứucũng nh gây ấn tợng sâu sắc cho độc giả

1.1.1 Sự đa dạng của chủ đề, đề tài

Văn học là nghệ thuật của ngôn từ, nhng không đơn thuần chỉ là nghệthuật, mà trong văn học chúng ta còn tìm thấy mọi vấn đề của đời sống, conngời và xã hội Trong các giai đoạn văn học đều có những đặc điểm riêng vàchúng ta có thể thấy rõ sự khác biệt này trong các sáng tác văn học ở trớc vàsau 1985.

Trớc 1985, văn chơng đang nằm trong tầm “quản lí”, chủ đề, đề tài bịhạn chế, đóng khung Nhà văn không hoàn toàn đợc tự do sáng tạo, không đợctuỳ ý đề cập, bộc lộ những vấn đề tác giả tâm huyết, băn khoăn Do hiện thực

đất nớc chi phối, không chấp nhận mà chỉ cho phép một số chủ đề đề tài đợcthể hiện công khai rộng rãi Văn học trở thành một công cụ của chính trị, phục

vu cho cách mạng, đáp ứng nhu cầu thởng thức, động viên cổ vũ tinh thần chonhân dân, trong công cuộc chiến đấu bảo vệ đất nớc Chính vì vậy mà cảmhứng nghệ thuật chủ yếu là khai thác vẻ đẹp con ngời trong kháng chiến, đềcao vẻ đẹp anh hùng cách mạng và hình tợng nhân dân anh hùng, hình tợngnhững tập thể đẹp Hình ảnh của con ngời cá nhân bị xem nhẹ, xoá nhoà trongtập thể đẹp

Sau 1985, công cuộc Đổi mới do Đảng và nhà nớc khởi xớng, đã tác

động mạnh mẽ đến mọi mặt của đời sống xã hội, từ kinh tế, chính trị đến vănhoá, văn học Truyện ngắn là thể loại đi đầu, tiên phong trong sự hởng ứngnày Nét mới mẻ dễ nhận thấy nhất là phạm vi miêu tả trực tiếp đã đợc mởrộng Truyện ngắn đề cập đến mọi lĩnh vực, mọi hiện tợng của đời sống xãhội, mọi quan niệm ý tởng của tác giả đều đợc thể hiện, có thể bằng cách trựctiếp hay gián tiếp Văn học đợc “trả tự do”, với t cách là một loại hình nghệthuật độc lập, không bị lệ thuộc nh trớc nữa Chính nhờ điều kiện thận lợi

đó, các tác giả có thể bộc lộ quan điểm sáng tác của mình với những hìnhthức sáng tạo mới Văn học vận động theo hớng dân chủ hoá, đến gần hơn,sát hơn với đời sống thực tại, phản ánh mọi mặt, mọi vấn đề của cuộc sống Cảm hứng thế sự đời t là cảm hứng chủ đạo của văn xuôi đơng đại Cáclĩnh vực chính trị xã hội, văn hoá t tởng, đạo đức, nghệ thuật đặc biệt làhình tợng con ngời cá nhân trong tất cả các mối quan hệ đợc thể hiện tập trungnhất Khác với hình ảnh con ngời tập thể, con ngời cộng đồng trớc đó, con ng-

ời trong văn xuôi, đặc biệt là truyện ngắn đơng đại là một tế bào của xã hội,

đ-ợc thể hiện ở mọi góc độ, trạng thái, biết đấu tranh để đòi lại hoặc thể hiệnquan điểm, bản lĩnh tính cách, khát vọng của mình, cho dù là những khát

vọng, ớc muốn bình dị, đời thờng nhất Con ngời sống chân thật với lòngmình, muốn tự hoàn thiện mình và có những ớc muốn khát khao tự nhiên,thậm chí là bản năng Đồng thời chúng ta bắt gặp những con ngời đầy đủ haimặt tự nhiên và xã hội chứ không phải là con ngời “thánh nhân” giữa đời th-ờng Họ có những nét tích cực và hạn chế, có những thế mạnh và điểm yếu.Không có những con ngời đẹp hoàn mĩ Hình tợng con ngời cá nhân, đợc phản

ánh ở đây tuy bằng cách thể hiện khác nhau nhng về cơ bản đều có thể dễdàng nhận ra Con ngời, đợc nhìn trong lăng kính đa chiều làm cho các nhânvật “thực” hơn “đời” hơn Nhng những tình huống đầy bi kịch trong cuộc sốngcũng đợc thể hiện sắc nét Đó là những con ngời từng tham gia chiến đấu,sống với lí tởng “quyết chiến không lùi”, nề nếp, kỷ cơng, rời bỏ súng, mũ trở

về với đời sống thời hậu chiến, với bao ngổn ngang, phức tạp, phải chứng kiếnnhững mất mát, đổi thay nghiệt ngã làm chấn động tâm lí, khiến họ rơi vàotình trạng thất vọng, mất phơng hớng Hoặc đó là những mâu thuẫn trong tìnhyêu, hôn nhân gia đình Trong thời đại dân chủ, nhiều tiêu chí, chuẩn mực đạo

đức bị xô ngã Những mối quan hệ yêu đơng, vợ chồng, con cái, anh chị em,

đồng nghiệp, làng xóm, họ hàng đều bị đồng tiền chi phối can thiệp Trongbối cảnh của nền kinh tế thị trờng, nhiều khi ngời ta đánh giá về t cách phẩmhạnh của một con ngời lại dựa vào sự sở hữu ít hay nhiều về tài sản, sở hữucàng nhiều càng đợc kính trọng Xã hội càng phát triển, càng muôn hìnhmuôn vẻ thì trong đó cái tốt và cái xấu đều có sự bộc lộ, thể hiện khác nhau,

đối mặt với những thách thức khác nhau Nhng cái khiến chúng ta lu tâm đó làkhi cái thiện đang bị bủa vây, lôi kéo bởi nhiều cái xấu vây quanh nó, vấn đềkhẳng định đợc sự tồn tại của cái thiện là hết sức khó khăn, có khi thắng, cókhi thua và không phải khi nào cái xấu cũng bị phủ nhận ngay tức thì

Lịch sử đất nớc đi qua với nhiều thăng trầm, và chứng kiến nhiều sựkiện lớn lao trọng đại Tuỳ vào từng thời điểm cụ thể, mà các sự kiện hoặcnhân vật lịch sử đợc nhìn nhận đánh giá ở nhiều góc độ, tính chất khác nhau.Khi đứng trớc những hiện tợng nh thế, thì cũng không mấy khó khăn để pháthiện ra và lý giải nguyên do của nó Thời gian trôi qua, quy luật phát triển của

tự nhiên có chọn lọc, loại bỏ, trong thời đại mới với những điều kiện mới vàhình ảnh, tính chất của những con ngời mới, chúng ta đã có điều kiện để đánhgiá lại một số sự kiện, nhân vật có tính lịch sử thuộc các lĩnh vực khác nhaumột cách chân thực hơn, khách quan hơn, dân chủ hơn

Bằng cách bộc lộ trực tiếp hoặc gián tiếp, các tác giả đã giúp cho ngời

đọc có một cái nhìn khách quan hơn, đa chiều hơn Đứng ở góc nhìn khác, đểquan sát, bình xét lại một vấn đề, sự kiện nào đó, truyện ngắn đơng đại đã

đem lại những cảm thụ có khi là thú vị, có khi là ngậm ngùi Hơn bao giờ hết,trong văn học đơng đại, đặc biệt là truyện ngắn xuất hiện nhiều tiếng nói vềvấn đề này

Ngoài ra, trong bối cảnh xã hội có nhiều đổi mới, thời đại công nghệthông tin đã đem lại nhiều tiện ích cho con ngời Sự mở rộng, giao lu hội nhập

đã thể hiện trên tất cả mọi phơng diện chính trị, văn hoá, kinh tế trong đó đậm

rõ nhất là văn học Trong thời đại kinh tế thị trờng, nhịp sống dờng nh nhanhhơn, mọi cách thức biểu hiện của đời sống đều hiện đại hơn, tân thời hơn, thểhiện rõ qua những thành tựu đã đạt đợc ở mọi phơng diện Mặt khác, chúng tathấy rõ đợc tính hai mặt của xã hội, bên cạnh những thành tựu trên thì phátsinh một số hạn chế: đó là sự phân hoá giàu - nghèo ngày càng sâu sắc, các tệnạn xã hội ngày càng phát triển, những giá trị văn hoá đạo đức truyền thống bịtấn công, lung lay và có nguy cơ bị phá vỡ Nhiều nét văn hoá, mang tínhthuần phong mĩ tục bắt đầu bị lai tạp, biến hoá theo xu hớng tiêu cực Nhiềumối quan hệ xã hội đều có sự chi phối, dẫn dắt của đồng tiền Nếp sống hayvăn hoá nói chung bị pha tạp, lai căng Sống, chứng kiến hiện thực ấy không ítngời đau lòng, băn khoăn đi tìm một lối thoát, Các nhà văn vốn là những ngờinhạy cảm trớc cuộc sống, thì ở đây lại càng nhìn thấy nhiều vấn đề hơn Trongcác truyện ngắn, với những đặc trng của nó là dung lợng nhỏ, chúng ta chỉ th-ờng bắt gặp những mảnh nhỏ của đời sống với những vấn đề có thể là nhỏ

bé, bình thờng nhng lại đem lại cho ngời đọc những nhận thức lớn lao Truyện ngắn đơng đại không chỉ đề cập đến những vấn đề ở trên Nghệthuật chân chính luôn gắn với những sáng tạo không ngừng, không chấp nhận

sự lặp lại rập khuôn Đó cũng không phải là những cái xa vời, cao xa mà rấtgần gũi với công chúng Và để có đợc những giá trị nghệ thuật nh thế, các nhàvăn phải trải qua một quá trình “lao động” nghiêm túc để những “đứa con tinhthần” ra đời, không chỉ có ý nghĩa với tác giả, mà còn có tác dụng tích cực chongời thởng thức và tiếp nhận

Nh vậy, trong truyện ngắn đơng đại mọi lĩnh vực, phạm vi của đời sóng

đều đợc đề cập đến, có bao nhiêu loại hiện tợng đời sống tì có bấy nhiêu đề tài

đợc thể hiện trong truyện ngắn nói chung và truyện ngắn viết lại “truyện cổ”nói riêng

1.1.2 Sự phong phú của những hớng cách tân hình thức

Truyện ngắn là thể loại có thể kể về cả một cuộc đời hay một đoạn đời,một sự kiện hay một chốc lát trong đời sống nhân vật Tác giả thờng hớng tớikhắc hoạ một hiện tợng, phát hiện một nét bản chất trong mối quan hệ nhânsinh hay đời sống tâm hồn con ngời Nhân vật chính trong truyện là nhữngmảnh đời nhỏ của thế giới, là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xã hội, ýthức xã hội hoặc một trạng thái tồn tại của con ngời Cốt truyện có thể nổi bậthấp dẫn hoặc không có cốt truyện nhng đều nhằm để nhận ra một điều gì đó,gây ra một ấn tợng sâu đậm về cuộc đời và tình cảm con ngời, thông quanhững sự tơng phản hoặc liên tởng đầy dụng ý của tác giả Hành văn có ẩn ý,tạo cho tác phẩm có chiều sâu, đây chính là yếu tố quan trọng nhất trong tácphẩm, yếu tố mà tác giả muốn hớng đến để cho ngời đọc tự liên tởng, tự nhậnthức

Trên những đặc điểm mang tính đặc trng đó, văn xuôi đơng đại đã có sự kếthừa, những thành tựu của giai đoạn trớc, truyện ngắn đơng đại có sự phát triểncách tân mạnh mẽ, tạo ra sự phong phú đa dạng trong hình thức thể hiện

Truyện ngắn luôn có sự đổi mới để phù hợp với quy luật phát triển vànhằm khẳng định tính bền vững của thể loại Nếu dựa vào một số tiêu chí đểphân tách truyện ngắn thành các thể loại khác nhau, thì đó cũng chỉ mang tínhchất tơng đối vì giữa các thể loại luôn có sự đan xen lẫn nhau chứ ít khi là mộtgiọng điệu đơn thuần Theo nhà nghiên cứu văn học Đặng Anh Đào thì truyệnngắn đơng đại, ngoài truyện ngắn cổ điển, truyện ngắn tâm tình, truyện ngắnkì ảo, truyện ngắn rất ngắn, truyện ngắn liên hoàn, thì còn thấy có sự xuấthiện một hiện tợng đáng lu ý là loại truyện giả- cổ tích, giả- ngụ ngôn Về tiểuloại này, trong luận văn chúng tôi còn tạm quy ớc là truyện ngắn viết lại

nhân vật Cốt truyện là cái sờn của tác phẩm làm cho tác phẩm có thể kể lạimột cách dễ hiểu Trong truyện nhân vật đợc thể hiện nh một nhát cắt ngang

để soi chiếu, để làm rõ Với lời kể chuyện khách quan ở ngôi thứ ba, vai tròcủa ngời kể bị xoá nhoà tạo ra đợc sự chân thực hấp dẫn cho ngời đọc, nh cáctác phẩm của Nguyễn Công Hoan, Nam Cao, Nguyễn Huy Thiệp, Lê MinhKhuê, Ma Văn Kháng

Truyện ngắn tâm tình là thể loại đợc xem là có mối quan hệ gần gũi vớithơ, bởi vì yếu tố biểu hiện, tả thờng nhiều hơn yếu tố tự sự, để lại ấn tợng sâusắc cho ngời đọc Truyện không có cốt truyện, cấu trúc ít chặt chẽ, có thể cogiãn linh hoạt phù hợp với việc thể hiện các sắc thái tâm lí tình cảm của conngời trong các tình huống trạng thái khác nhau Ta bắt gặp loại truyện này khánhiều trong sáng tác của Thạch Lam

Truyện ngắn kì ảo (hay còn gọi là truyện kinh dị, kì quái) xuất hiện khásớm ở phơng Tây Truyện thờng mang yếu tố kì lạ, h ảo, dị thờng, làm cho ng-

ời đọc thích thú, kinh ngạc thậm chí là sợ hãi, kinh hoàng Nhờ những yếu tốkì ảo đó mà tác giả có thể bộc lộ những điều khó thể hiện trực tiếp, và đi sâukhám phá những hiện thực đời sống của con ngời Nhà văn Nguyễn Tuân làngời viết nhiều truyện thuộc dòng này ở Việt Nam

Truyện ngắn rất ngắn, đợc xem là một dạng thức đặc biệt của truyệnngắn, xuất hiện ở Việt Nam vào những thập niên cuối của thế kỷ XX Truyện

có dung lợng nhỏ, thờng đề cập đến một số vấn đề, khoảnh khắc, sự kiện nào

đó rồi để ngỏ phần kết luân một cách vô tình hoặc cố ý, qua đó ngời đọc tựcảm nhận, suy luận và nghĩ tiếp cho đoạn kết cũng nh là liên tởng đếm những

ý tởng sâu sắc mà tác giả muốn hớng tới

Truyện ngắn liên hoàn là loại truyện đợc xem là có “tơng lai” vì nó vừa

đáp ứng nhu cầu nguyện vọng của ngời đọc và báo chí Loại truyện này gồm

có nhiều truyện gộp lại, giữa các truyện thờng có chung một khung cảnh, một

số nhân vật Tuy mỗi truyện thể hiện một chủ đề, có một hình thức thể hiệnriêng, có cách thể hiện nhân vật và tái hiện đời sống riêng nhng giữa chúng cómối liên hệ với nhau, nối tiếp nhau, xâu chuỗi lại với nhau để cùng thể hiệnmột chủ đề chung Trong văn xuôi Việt Nam chúng ta có thể bắt gặp ở sángtác của Nam Cao, Nguyễn Công Hoan và gần đây nhất là tác giả Nguyễn Huy

Thiệp với tập truyện Những ngọn gió Hua Tát.

Ngoài các thể loại trên, thì trong những năm gần đây đã rộ lên một thểloại truyện mới, có biến thái từ truyện cổ tích đợc gọi với nhiều tên gọi khácnhau nh “giả cổ tích”, “nhại cổ tích” Theo cách nhìn của luận văn, thì đây làloại truyện ngắn viết lại một số “chuyện xa”, “tích cũ” ở đó tác giả đã sửdụng một số tình tiết, hoặc nhân vật đã “xa” “cũ” để tái hiện lại, viết thêm,kiến tạo nên một cốt truyện khác theo cách nhìn của ngời hiện đại Trong điềukiện, hoàn cảnh mới các yếu tố xa”, “cũ” ấy đợc nhìn ở một góc độ khác, thểhiện những nét mới mẻ, cái nhìn mới, khác về nhân vật hoặc sự kiện nào đó.Thể loại này tuy mới xuất hiện, nhng đã tạo ra một làn sóng mạnh mẽ có tốc

độ phát triển nhanh, trên tất cả mọi phơng diện: tác giả, số lợng tác phẩm cũng

nh chất lợng tác phẩm Nó đã để lại ấn tợng mạnh trong lòng độc giả, cũng

nh sự chú ý của giới nghiên cứu phê bình văn học

Trên diễn trình phát triển, văn học Việt Nam luôn chịu những ảnh hởngtích cực của văn học thế giới, đặc biệt là văn học các nớc phơng Tây nh Nga,Pháp, Anh Văn xuôi Việt Nam trớc 1985 lấy chủ nghĩa hiện thực xã hội chủnghĩa làm phơng thức sáng tác chủ yếu Do đó, về hình thức các tác phẩm vănxuôi thờng mang tính đại chúng cao, không chấp nhận những hình tợng haimặt, chỉ chấp nhận những hình tợng đơn nghĩa và tôn vinh những hình thứcthể hiện mang tính truyền thống, không chấp nhận những sự đổi mới, cách tânhình thức Sau 1985, trong điều kiện, hoàn cảnh mới, với những cơ hội vàthách thức, văn học chung và truyện ngắn nói riêng đã có nhiều đổi mới Đứngtrớc hiện thực đời sống mới, yêu cầu mới, văn học kế thừa những đặc điểmtích cực của truyền thống, trên cơ sở đó đã có sự sáng tạo mới mẻ Văn họcphản ánh sát, đúng hơn những đặc điểm mang tính chất hai mặt của cuộc sốngcon ngời trong sự vận động phát triển đầy mâu thuẫn xô bồ, toan tính của nềnkinh tế thị trờng Trong các tác phẩm xuất hiện nhiều yếu tố kì ảo, siêu nhiên

nh trong truyện của Võ Thị Hảo, những mảnh ghép của “cổ tích”,”giai thoại”trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp, tạo cho tác phẩm âm hởng của vănhọc dân gian Nó giống”cổ tích”, nhng không phải là cổ tích mà chỉ là “nhại

cổ tích”,”giả cổ tích” Ngoài ra có một xu hớng khác trong sáng tác của PhạmThị Hoài, Hồ Anh Thái là chú ý xây dựng những biểu tợng Ngời đọc muốnhiểu đợc tác phẩm phải hiểu đợc hệ thống biểu tợng, bằng vốn kiến thức sâurộng về văn hoá

Văn xuôi nói chung và truyện ngắn nói riêng có sự phát triển mạnh mẽ,không chỉ có sự đa dạng về chủ đề đề tài, mà còn phong phú về các hình thứccách tân Điều này đã tạo nên những giá trị mới mẻ, tạo nên sự đa màu sắc chovăn học đơng đại Việt Nam.

1.1.3 Những thành tựu tiêu biểu

Truyện ngắn Việt Nam từ sau 1985, đã có sự phát triển mạnh mẽ về cả

số lợng và chất lợng Những thành tựu đạt đợc bộc lộ rõ trớc hết ở các cuộc thi

do tuần báo Văn nghệ tổ chức, luôn có số lợng bài dự thi rất lớn Gần đây nhất, cuộc thi “Truyện ngắn 2001-2002” do báo Văn nghệ tổ chức có gần

2000 tác phẩm dự thi, trong đó có 200 tác phẩm đợc lựa chọn Chúng ta đã cónhững tên tuổi mới gắn liền với thể loại truyện ngắn: Nguyễn Huy Thiệp,Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái, Nguyễn Ngọc T, Đỗ Phớc Tiến, NguyễnNguyên Phớc, Đỗ Hoàng Diệu,

Nhắc đến thành tựu tiêu biểu của truyện ngắn đơng đại, không thểkhông nói đến sự xuất hiện của hàng loạt truyện ngắn viết lại “chuyện xa”

“tích cũ” với một số tác phẩm tiêu biểu nh: Đờng Tăng của Trơng Quốc Dũng (giải nhất cuộc thi “Truyện Thế giới mới 1993-1994), Hèn đại nhân của Lê

Đạt, Hạt bụi ngời bay ngợc của Hoà Vang, tập Những ngọn gió Hua Tát của Nguyễn Huy Thiệp, Mi là ngời bình thờng của Lê Đạt,

1.2 Những điều kiện đa tới sự phát triển mạnh mẽ của loại truyện ngắn viết lại chuyện x“ a , tích cũ” “ ”

1.2.1 Điều kiện chính trị, xã hội t tởng

ở Việt Nam, sau ngày thống nhất đất nớc vào năm 1975, lịch sử đất nớcsang trang, cả nớc bớc vào một giai đoạn lịch sử mới với nhiều khó khăn,thách thức Một xã hội dân chủ mà đông đảo nhân dân lao động hớng đến

đang ở rất xa phía trớc Thực tế cho thấy mời năm đầu sau ngày hoà bình lậplại, xã hội vẫn đang khép kín, con ngời sống trong môi trờng có nhiều cấm kị,

có nhiều vấn đề có thể là bức xúc muốn nói, muốn lên tiếng nhng đều bị cấm

đoán, và nếu giả sử có một đốm lửa nào vừa nhen nhóm lên thì lập tức bị dậptắt, không những đốm lửa ấy không cháy bùng lên đợc mà những hồn than

đang âm ỉ kia cũng đành kìm lại Lý tởng chính trị mà chúng ta theo đuổi luôn

là tuyệt đối, là duy nhất Vì sự độc tôn đó, cho nên có nhiều khi những sai lầmcũng đợc che đậy kín đáo và không đợc phép phê phán hay xem xét lại Xã

hội rơi vào tình trạng khủng hoảng, nhiều ngời thấy đợc sự “sụt lún” ở đâu đó,nhng lại không thể nói ra Trong bối cảnh đó, có một số tầng lớp trong xã hộirất nhạy cảm, trong đó có những nhà văn, đã phát hiện ra và thể hiện nhữngvấn đề tởng “không thể nói” Thế nhng vì không thể nói trực tiếp cho nên cácnhà văn nói gián tiếp, qua những mẩu chuyện xa, những giai thoại, những tích

cũ Quả là các tác giả đơng đại đã nói lên mọi vấn đề sau rèm che của văn họcdân gian Nhờ vỏ bọc của văn học dân gian, mà các nhà văn đợc bảo vệ Vớinhững đặc trng của văn học dân gian, nói về những chuyện không của riêng

ai, cũng không nói về một cá nhân cụ thể nào nên các tác giả đã sử dụngnhững vật liệu của văn học dân gian để thể hiện, kiến tạo những vấn đề hiện

đại vì thế trong những truyện ngắn đơng đại có nhiều yếu tố của văn học dângian, mang màu sắc của văn học truyền miệng

Sau mời năm khủng hoảng đó, năm 1986 cả nớc bớc vào thời kì mới,

mở cửa giao lu, hội nhập, dân chủ phát triển Trong điều kiện mới, có thể nói,nhiều rào cản đã đợc xếp bỏ, các nhà văn có thể nói trực tiếp, không cần phảidựa vào yếu tố khác để tạo vỏ bọc cho mình Thế nhng không vì thế mà thểloại truyện viết lại những chuyện ngày xa hay những giai thoại, điển tíchkhông đợc sử dụng nữa mà ngợc lại, hơn bao giờ hết nó càng phát triển mạnh,

nó giống nh cây sống ở vùng đất cằn gặp nguồn nớc mát Nếu nh ở nhữngnăm trớc 1986 cha có dân chủ thực sự, thì con ngời cha đợc nói lên tiếng nóicá nhân một cách tự do, cha đợc bộc lộ mọi vấn đề trong đời sống xã hội mộtcách tuỳ tiện, không chấp nhận những hiện tợng đa nghĩa trong văn học và ítủng hộ những cách tân, đổi mới, thì giai đoạn sau năm 1986, trong hoàn cảnhdân chủ hơn, mọi vấn đề trong đời sống xã hội đều đợc đề cập đến một cáchcông khai, chấp nhận, ủng hộ, khuyến khích những cách thể hiện mới mẻ,mang tính sáng tạo Các nhà văn đã tạo ra những hình thức thể hiện mới mẻ,qua những biểu tợng mang tính hai mặt, đa nghĩa, kì quái để thể hiện nhữngthông điệp hiện đại, chuyên chở những ý tởng nghệ thuật Xã hội dân chủ đãtạo điều kiện thuận lợi cho các tác giả sáng tạo cũng nh là thừa nhận, đón chờnhiều hình thức thể hiện và cho phép quan tâm đến mọi góc cạnh của đời sốngxã hội, bộc lộ quan niệm của cá nhân mà không bị cấm kị, săm soi nh trớc Chính sự thuận lợi về điều kiện chính trị xã hội đó đã góp phần tạo nên

sự phát triển mạnh mẽ của văn xuôi nói chung, thể loại truyện cổ viết lại nóiriêng

1.2.2 Điều kiện văn hoá - văn học

Kế thừa những thành tựu của văn học truyền thống và tiếp thu tinh hoacủa văn học nhân loại, đặc biệt là văn học phơng Tây, văn học Việt Nam hội tụ

đủ mọi điều kiện để phát triển một cách toàn diện, thể hiện rõ nhất là sự phát triểncủa các thể loại văn học

Loại truyện ngắn viết lại “chuyện xa”, “tích cũ” là một trong những thểloại nh thế Đây là thể loại không mới, ở cả trên thế giới và cả trong văn họcViệt Nam, nhng điều khiến chúng ta lu tâm là sự nở rộ của nó trong nhữngnăm gần đây thể hiện trên cả hai mặt số lợng và chất lợng Và đó không phải

là hiện tợng ngẫu nhiên

ở Việt Nam, trong văn học trung đại thờng thể hiện qua phơng thức

“ngụ ý”,”ngụ tình” mợn xa để nói nay, kể lại các chuyện xa để nhằm giáo

dục, biểu hiện Đã có Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên, viết về truyện của các

thần, ngoài việc ghi chép thì còn có lời bàn của ngời tác giả Chuyện ghi chép

về các thần vốn đã lung linh màu nhiệm lại còn đợc viết trong thời kì phong

kiến, nên Việt điện u linh có nhiều chi tiết hoang đờng và có nhiều quan điểm

ít nhiều bị hạn chế bởi thời đại Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh, Kiều

Phú là một tập sách ghi chép lại những truyền thuyết và truyện cổ tích ở nớc

ta, xuất hiện từ thời Lý- Trần Qua ngòi bút của các nhà Nho, mà các truyệndân gian đợc ghi chép lại nó vừa mang tính bình dân, vừa ít nhiều nhuốm màusắc phong kiến Cuốn sách đã thể hiện tinh thần nhân đạo chủ nghĩa của văn

học dân gian Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ, cốt truyện chủ yếu lấy từ

những mẩu chuyện lu truyền trong dân gian, trong đó có nhiều trờng hợp xuấtphát từ truyền thuyết về các vị thần, các sự tích cũ, giờ đợc kể bằng lối văntổng hợp tản văn, vận văn và biền văn Ngoài phần kể lại, kể theo thì cuối mỗitruyện luôn có lời bình thể hiện cách nhìn, đánh gá của tác giả Nguyễn Dữvốn là ngời gặp bế tắc trên con đờng hành đạo nên ông đi tìm một lối thoáttheo sống ẩn dật, khép kín lòng mình và rũ bỏ sự đời Nhng thực chất đôi lúc

ông lại sống mơ màng cõi tiên, lúc thì lại băn khoăn, trăn trở trớc sự đời Ôngthể hiện sự trân trọng những nhân cách thanh cao, cứng cỏi, những anh hùngcứu nớc giúp dân không kể ở địa vị xã hội nào

Điểm chung dễ nhận thấy ở các tác phẩm này, là phần lớn truyện đợc ghichép lại từ văn học dân gian, sau mỗi truyện đều có sự ghi lại chính kiến của tácgiả, hoặc thái độ của dân gian đối với nhân vật sự kiện đợc nhắc đến đó Tuy

những tác phẩm này bị chi phối bởi những hạn chế của hệ ý thức phong kiến,nhng nó đã dần xác lập nên một thể loại trong văn học trung đại Việt Nam nóichung và thể loại truyện ngắn nói riêng.

Văn học Việt Nam có những điểm tơng đồng với văn học Trung Quốc,Triều Tiên, Nhật Bản Trong đó ảnh hởng nhiều nhất đến Việt Nam là văn họcTrung Quốc Từ Cù Hựu cho đến Lỗ Tấn, đều có những ảnh hởng nhất định

đến văn học Việt Nam Hình thức ban sơ của truyện ngắn của các nền văn họcnày là truyện truyền kì, đây là “những truyện thần thoại có tác giả”, cốt truyệncủa nó lu truyền trong dân gian, đợc các nhà văn sử dụng gọt giũa, nâng caothành tác phẩm văn học Nền văn học lâu đời của Trung Quốc đã tạo ra đợc

nhiều tác phẩm “lu danh”, trong đó có Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu ảnh hởng đến văn học Việt Nam, rõ nhất ở Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ.

Mặc dù chúng ta không phủ nhận sự ảnh hởng này nhng đó không phải là sựsao chép, bắt chớc máy móc mà Nguyễn Dữ đã có sự sáng tạo của riêng mình,tạo cho tác phẩm đã vợt ra khỏi tính chất lục còn phần h cấu sáng tạo của nhà

văn đợc gia tăng Chính vì thế mà Truyền kì mạn lục đã tạo ra đợc d ba sang cả thời hiện đại, ở thế kỷ XX ở tập Chuyện cũ viết lại của Lỗ Tấn, là truyện

của truyền thuyết, thần thoại nhng cũng là truyện đời nay, chuyện thời sự, nhtác giả đã nói trong lời tựa

Triều Tiên, cũng là một trong những nớc có điểm tơng đồng về văn hoávới Việt Nam, ỏ thế kỷ XV, văn học Triều Tiên đã có những bớc chuyển quan

trọng với truyện Kim ngao tân thoại (Câu chuyện mới trên núi Rùa Vàng) của

tác giả Kim Thời Tập (1435-1493) Tác phẩm này viết bằng chữ Hán, lời vănbóng bẩy, xen lẫn cả tản văn, vận văn và biền văn Tác phẩm này cũng đợc

xem là tác phẩm “mở đờng”cho văn xuôi Triều Tiên giống nh Truyền kì mạn

lục của Nguyễn Dữ ở Việt Nam.

ở Nhật Bản, có tập truyện truyền kì Otogi Bohkho của tác giả Axai Rôi(Assai Roy, 1612- 1691), mang những nét tơng đồng với truyện kỳ của CùHựu (Trung Quốc), Nguyễn Dữ (Việt Nam), Kim Thời Tập (Triều Tiên)

Truyện ngắn Việt Nam có truyền thống lâu bền và có nhiều thành tựu

xuyên suốt, từ Việt điện u linh của Lí Tế Xuyên (thế kỷ XIV), đến Truyền kì

mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ XVI ), đến Mẫn Hiên thuyết thoại của tác giả

Cao Bá Quát (đầu XIX) Trải qua qua trình tiếp biến liên tục, văn xuôi ViệtNam thế kỷ XX có sự giao lu giữa văn hoá phơng Đông và phơng Tây, nhờ

một tầng lớp “Tây học” tạo nên một trào lu mới trong văn học, cộng hởng vớinhững biến động của lịch sử xã hội, tạo ra sự đổi mới trong văn học Các tácphẩm văn xuôi vừa đa dạng, phong phú vừa có nhiều thành tựu Trong đó, ng-

ời ta có thể bắt gặp những yếu tố của truyện truyền kì trong văn xuôi củaNguyễn Tuân, hay một số nhà văn trớc 1945 Trong văn học đơng đại,chúng ta bắt gặp lối văn chép sử một cách sáng tạo của Nguyễn Huy Thiệphoặc dấu ấn của văn học dân gian trong sáng tác của Lê Đạt, Hoà VangTrải qua quá trình hiện đại hoá văn học, đã xoá bỏ quan niệm cũ về nghệ thuật

“chức năng”, con ngời chức năng, thay vào đó là quan niêm nghệ thuật đíchthực và thể hiện con ngời với t cách con ngời cá thể “lạ mà quen” trong vănhọc

Và từ quan niệm mới mẻ này, dẫn đến sự thay đổi về hệ thống thể loại

và cách thức thể hiện đi theo hớng hiện đại hoá, văn học Việt Nam đơng đạikhông đoạn tuyệt với văn học truyền thống của dân tộc mà nó càng phát triểnmạnh hơn, cao hơn Kế thừa và phát huy những thành tựu của văn học truyềnthống

Mặt khác, chúng ta cũng thấy những tác động mạnh mẽ của điều kiệnchính trị xã hội đến văn học Trong điều kiện thuận lợi hiện nay, văn học có

đủ mọi yếu tố cần thiết để phát triển vơn lên Vận động theo quy luật pháttriển, văn học cũng nh các loại hình nghệ thuật khác, luôn có sự dừng lại hoặcphát sinh ra một số loại hình mới Thực tế cuộc sống tạo ra nguồn cảm hứngdồi dào cho văn học Nhà văn có thể biểu hiện ý tởng sáng tạo của mình bằngnhiều hình thức thể hiện khác nhau tạo ra sự sôi động của đời sống văn học,

đặc biệt là thị hiếu thẩm mĩ của độc giả rất phong phú, đa dạng đòi hỏi vănhọc nói chung, truyện ngắn nói riêng phải sáng tạo Từ đó thúc đẩy, tạo điềukiện cho ngời viết, đi tìm những cách thức thể hiện khác nhau, vừa thể hiện tàinăng sáng tạo của tác giả, lại vừa đáp ứng nhu cầu của độc giả và phù hợp vớihớng đổi mới thi pháp nói chung Trong môi trờng thuận lợi đã tạo điều kiện

đa tới sự phát triển mạnh mẽ của loại truyện ngắn viết lại, “chuyện xa”, “tíchcũ” trong văn xuôi Việt Nam đơng đại

1.3 Sự khởi sắc của mảng truyện ngắn viết lại chuyện x“ a , tích cũ trên” “ ”

cả hai mặt định lợng và định tính

1.3.1 Mặt định lợng

Trong lịch sử văn học Việt Nam, việc viết lại “chuyện xa”, “tích cũ”không phải là hiện tợng mới mẻ, đặc biệt trong vài ba thập kỷ nay loại truyệnnày có sự nở rộ về cả số lợng và chất lợng.

Thực tế cho thấy, hiện thực đời sống luôn vận động với nhiều biến độnglớn lao đã tạo ra nguồn cảm hứng dồi dào và đề tài phong phú cho văn học.Mặt khác để nắm bắt đợc hiện thực phong phú đó đã có một đội ngũ nhà văn

đông đảo, thể hiện rõ ở các tác phẩm của các tác giả ở nhiều độ tuổi khácnhau, không chỉ là các nhà văn có tuổi đời, tuổi nghề mà có nhiều cây bút trẻcủng thể hiện thành công mảng đề tài này Không chỉ có các nhà văn mà còn

có sự góp hiệu quả của các nhà thơ nh Lê Đạt… Chúng ta có thể xem Nguyễn

Huy Thiệp là ngời mở đầu cho xu hớng sáng tác này, với tập Những ngọn gió

Hua Tát, và từ đó đến nay hớng sáng tác này không bị gián đoạn mà vẫn đợc

duy trì thờng xuyên Không chỉ có tính liên tục mà còn có sự tập trung về nộidung thể hiện, không chỉ trong tác phẩm của một nhà văn cụ thể mà cả tronghàng loạt các tác phẩm thuộc mảng đề tài này của nhiều nhà văn nh Lê Đạt,Hoà Vang, Nguyễn Huy Thiệp Để hiểu thêm về thể loại truyện ngắn viết lại

“chuyện xa”, “tích cũ”, chúng ta không thể không nói đến một số tác phẩmtiêu biểu nh sau:

- Đờng Tăng của Trơng Quốc Dũng (1993)

- Những ngọn gió Hua Tát của Nguyễn Huy Thiệp (1994)

- Hèn đại nhân của Lê Đạt (1994)

- Hạt bụi ngời bay ngợc của Hoà Vang (2005)

- Truyện cổ viết lại của Lê Đạt, Lê Minh Hà (2006)

- Tân truyền kì Việt Nam của Toan ánh (2006)

- Mi là ngời bình thờng của Lê Đạt (2007)

- Dã sử chọn lọc của nhiều tác giả (2007)

Ngoài ra, còn có rất nhiều truyện ngắn khác đợc đăng tải trên các báo,tạp chí, khó mà kể ra hết đợc

1.3.2 Mặt định tính

Thành tựu của loại truyện ngắn viết lại “chuyện xa”, “tích cũ” rất

đáng chú ý, ở đây không vì đơn thuần nó có số lợng tác phẩm nhiều,tác giả đông đảo mà còn vì các tác phẩm thuộc loại này đã gây đợc tiếngvang rộng khắp, đã nhận đợc nhiều giải thởng danh giá ở các cuộc thi

và các giải thởng quốc gia Chúng ta có thể kể đến truyện Đờng Tăng

của tác giả Trơng Quốc Dũng, đạt giải nhất cuộc thi truyện cực ngắn

của tạp chí Thế giới mới 1993.

Nhân sứ của tác giả Hoà Vang, đạt giải nhì cuộc thi truyện ngắn

Chơng 2 Những thông điệp hiện đại hàm chứa trong các

“truyện cổ” đợc viết lại

Trong truyện ngắn viết lại “chuyện xa”, “tích cũ”, những “chuyện xa”,

“tích cũ” không đơn thuần chỉ đợc viết lại, kể lại mà nó còn đợc “gia cố”, “kiến tạo” thêm, tạo ra không chỉ là sự mới mẻ về hình thức thể hiện mà nộidung còn có nhiều nét sáng tạo Các yếu tố nh nhân vật, cốt truyện, ngônngữ đều có sự thay đổi Đó có thể là sự xuất hiện thêm một vài nhân vậtmới hoặc bớt đi một vài nhân vật cũ Kết thúc câu truyện có thể khác ở chỗ nó

“đời” hơn, thực hơn, không dừng lại ở kết thúc “có hậu” nữa Một điểm khánổi bật loại tác phẩm này đem lại những nhận thức mới mẻ, thú vị qua cáchình tợng nghệ thuật có tính đa nghĩa Tác giả thể hiện tác phẩm ở nhiềutầng nghĩa khác nhau, những hình tợng đợc xây dựng có thể hiểu theonhiều cách, tác giả gửi gắm những ý tởng sáng tạo của mình một cách kín

đáo .ở phạm vi đề tài này chúng tôi xem đó là những thông điệp mà tác giảmuốn thể hiện và gửi gắm đến độc giả

Đời sống văn học sau đổi mới hết sức đa dạng và phong phú Trong

điều kiện văn hoá t tởng có nhiều “cởi mở”, có nhiều tự do hơn, thị hiếu thẩm

mĩ có nhiều thay đổi Trong cuộc sống mới nhu cầu nhìn lại, soát xét lại cácgiá trị là mang tính tất yếu Hơn bao giờ hết, hình thức “ kể xa nói nay” trởthành một hiện tợng đáng chú ý, với số lợng tác phẩm khá lớn, trong đó cónhiều tác phẩm đạt giải cao trong các cuộc thi cũng nh củ Hội đồng Giải th-ởng chuyên gành Văn học Loại “truyện cổ”này đợc viết bằng một phơngpháp mới mang màu sắc hiện đại chuyên chở những thông điệp khác nhaumột cách kín đáo Đó có thể là sự đánh giá lại cả hành trình dân tộc đã điqua với những thành công và thất bại, những cái còn và cái mất, cái đợc vàcái cha đợc Hoặc một số vấn đề đã đợc “đóng khung”, mang tính “bất khảxâm phạm” xa nay, bây giờ đợc nhìn lại dới góc nhìn dân chủ, khách quan,không thiên lệch và không bị chi phối bới bất kỳ yếu tố nào đã đem lại nhữngnhận thức mới mẻ và đúng hơn về bản chất sự việc

Tự giác, tích cực thẳng thắn trớc mọi vấn đề, các tác giả cũng bộc lộnhững nỗi đau về bao mất mát cả vật chất lẫn tinh thần của con ngời và xãhội Đặc biệt là những con ngời trong đời sống hiện đại, với đủ mọi mặt đợctái hiện một cách chân thực ở mọi phơng diện Đồng thời khẳng định những

giá trị bất biến của truyền thống dân tộc qua đó thể hiện những góc nhìn mới

mẻ về những chuẩn mực, những quan niệm đạo đức cũ trong đời sống hiện

đại, có nhiều thay đổi về quan niệm sống và cách hành xử của con ngờitrong xã hội Ngoài ra những quan niệm về văn học cũng có nhiều nét mới

mẻ tác giả đã mạnh dạn nói về quan niệm nghệ thuật của mình, trả văn họctrở về đúng với bản chất và đặc trng phản ánh của nó, văn học là nghệthuật chân chính với đầy đủ ý nghĩa

Qua khảo sát, tìm hiểu về các truyện ngắn viết lại “chuyện xa”, “ tíchcũ”, chúng tôi nhận thấy có một số đặc điểm chung đợc thể hiện rất rõ Đó làtính đa nghĩa của tác phẩm, các truyện này không chỉ nhắc đến các nhân vật

sự kiện có tính “ xa”, “cũ” mà còn thể hiện những thông điệp hiện đại mộtcách thâm trầm

2.1 Thông điệp chính trị xã hội

Nguyễn Huy Thiệp đợc xem là một trong những tác giả tiêu biểu, mở

đầu cho dòng “văn học đổi mới”, Trong truyện của ông chúng ta thấy ngồnngộn những vấn đề của đời sống con ngời trong cuộc sống phức tạp, bonchen, ở đó con ngời sống với nhau hình nh ít tình cảm đi mà tính toán lạinhiều lên Không có sự giới hạn về đề tài và cách thức thể hiện đã tạo nênmột Nguyễn Huy Thiệp với “hai cái lạ” cái lạ về nội dung và cái lạ về hình

thức Đặc biệt thể loại truyện nhại cổ tích trong Những ngọn gi Hua Tát đã

tạo ra những ấn tợng sâu đậm không chỉ ở hình thức thể hiện mà còn ở nộidung biểu hiện, mang tính nhiều tầng bậc của chúng

Trong phần “rao” ở đầu tập truyện, tác giả giới thiệu khá chi tiết vềbản Hua Tát - một bản nhỏ cô đơn, ở gần đèo “ Chiềng Đông” thuộc vùng tâybắc” trong một thung lũng dài và hẹp, ba bề bốn bên là núi cao bao bọc, cuốithung lũng có hồ nớc nhỏ nớc gần nh không bao giờ cạn” ở đó ngời dânsống giản dị, chất phác, hiếu khách Vào mùa thu, quanh hồ có nhiều hoa cúc

“nở vàng đến nhức mắt” ở đây rất ít nắng, thờng “ lung bung nh một thứ

s-ơng mù bàng bạc” mọi vật trở nên “nhoà nhoà đại thể” Đây là thứ không khíhuyền thoại Khách đến chơi thờng đợc chủ nhà kể cho nghe một câu chuyện

cổ, ở bản này chuyện cổ nhiều “nh những bông hoa dại, màu vàng nhạt, bé nhkhuy áo, điểm đâu đó quanh hàng rào trong các ngõ nhỏ”những ngời trongtruyện cổ giờ đây không còn nữa”, đều biến thành “cát bụi và tro than” nhng

linh hồn của họ vẫn “Nh những ngọn gió” bay thấp thoáng khắp các nếp nhàsàn ở bản Hua Tát Câu chuyện đợc sắp xếp theo thứ tự, có không gian chung

là đều ở bản Hua Tát Câu chuyện mở đầu thờng là “ Ngày ấy, ở bản Hua tát

có ”, “ơ Hua Tát có ” nh cách mở đầu của những truyện cổ dân gian.Nhân vật trong truyện thờng là những con ngời bình thờng, nh dân bản và kếtthúc thờng là bị chết hoặc đi đến một nơi nào đó khác xa bản Hua Tát.Mỗi chuyện kể về một sự tích nhng ở truyện thứ tám có kể về Sạ là con của

ông Pành, trong truyện thứ sáu và truyện cuối cùng “Nàng Sinh” có chi tiết

đền thờ chàng Khó.Trong chuyện thứ nhất dờng nh có một mối liên hệ vôhình nào đó mà ta chỉ cảm thấy chứ không sờ thấy qua mỗi câu chuyện,chúng tôi đều phát hiện thấy những điều thú vị

Truyện thứ nhất kể về việc dân bản đi tìm “Trái tim Hổ” - đó là “mộttrái tim khác thờng, nó chỉ bằng một hòn sỏi và trong suốt” nhng nó lại là

“ bùa hộ mệnh, cũng là vị thuốc thần, ai có đợc sẽ mang may mắn, giàu sangsuốt cả cuộc đời Trái tim ấy nếu mang ngâm rợu sẽ chữa đợc mọi thứ bệnhhiểm nghèo” Sự kỳ diệu linh thiêng của trái tim hổ nhanh chóng lan khắpthung lũng, đến cả tai ngời Mông, Ngời Kinh “Tin đồn bao giờ cũng thế quamiệng những kẻ ngu dốt thì quái lạ thay thờng thú vị hơn qua miệng nhữngngời từng trải” vì thế càng ngày “trái tim hổ” càng đợc phù chú thêm cho cànglinh diệu hơn, là mối quan tâm hàng đầu của mọi ngời Ai cũng muốn lấy đợctrái tim hổ, ai cũng có lý do, mục đích lớn lao muốn nhờ nó mà thoả lòng Vàmọi động cơ đều tỏ ra hợp lý cao, cho dù ai cũng biết để giành đợc trái tim hổ

đó là một điều không dễ dàng gì, nó cũng giống nh trong cuộc đời của con

ng-ời “ai cũng đã từng săn đuổi bao điều phù du”

Trong đám thợ săn tràn đầy nhiệt hứng đó có một ngời rất đáng chú ý

là Khó, một ngời mồ côi cha mẹ, sống biệt lập với dân bản vì Khó nghèo xấutrai và dị dạng Mọi ngời xem Khó nh một ngời thừa, không đáng quan tâm,

nh con dơi, con chim đi lại trong rừng Khó đi săn hổ không phải vì mình mà

để lấy trái tim hổ làm thuốc cho Pùa - là một cô gái đẹp “không ai bì kịp, datrắng nh trứng gà bóc, tóc mợt và dài, môi đỏ nh son” nhng lại bị liệt haichân Việc săn hổ kéo dài mà cha thu đợc kết quả, vẫn cha ai săn đợc nó, màcòn bị mất mạng hơn mời ngời Ngời ta nản chí bỏ cuộc dần, cuối cùng chỉcòn lại một mình Khó và hổ săn nhau, Khó săn hổ, hổ cũng săn Khó KhiKhó săn đợc hổ, cả hai lăn xuống vực sâu Khó bị gãy lng, mặt đầy vết cào

cấu của hổ, Hổ đã bị bắn chết nhng trái tim của nó đã bị đánh cắp “tất cả traibản Hua Tát cúi gằm mặt xuống, họ hổ thẹn căm giận, chua xót” Sau đó Khó

và Pùa cũng chết Về sau “ không ai nhắc lại về sự huyền diệu của trái tim hổnữa Ngời ta đã quên nó đi nh quên bao điều cay đắng xẩy ra trên thế giannày Điều ấy cũng cần Còn nhớ chuyện ấy, bây giờ có lẽ chỉ rất ít ngời” Câu chuyện đợc kể ngắn gọn, khi đọc chúng ta bị cuốn hút không chỉvì trái tim mang tính huyền thoại của hổ mà còn vì những lời nửa trực tiếp củatác giả, đợc thốt lên sau mỗi sự kiện Ngẫm kỹ ta thấy ra một luận đề: mỗichúng ta vẫn mong rằng sẽ có một phép màu có thể biến ớc mơ thành hiệnthực Và chúng ta luôn theo đuổi một mục đích nào đó cho dù là rất xa xôi.Một biểu hiện nh mang tính quy luật, những cái gì càng khó thì chúng ta càngmuốn chiến thắng, những gì là bí hiểm chúng ta càng khát khao tìm hiểukhám phá Những tin đồn cũng vậy càng đồn thổi nhiều thì càng làm cho sựviệc càng trở nên thần kỳ, nhất là khi lời đồn đó đợc nói ra từ miệng củanhững kẻ ít học, lại càng mơ hồ bí hiểm Câu chuyện về trái tim hổ làm chúng

ta liên tởng đến hình ảnh của đất nớc Việt Nam một thời Với những mụctiêu và lý tởng tơi sáng, cả nớc đã phấn đấu nỗ lực hết mình, trải qua bao thửthách gian nan mất mát cả tính mạng của bao ngời để hớng đến tiến lên mộtxã hội công bằng, văn minh, dân chủ, ấm no, đủ đầy Trong khi đời sống củanhân dân trong cảnh tối tăm, mịt mù, thoát khỏi cảnh nô lệ xiềng xích nhnglại mất phơng hớng, đang trong cảnh đói nghèo khổ ải Khi đó quả thực mụctiêu đề ra, phần thởng phía trớc ấy là hấp dẫn, hứa hẹn một tơng lai tơi sáng

Đã không ít ngời chiến đấu quên mình cho mục đích cao cả đó, không chỉ là

sự mất mát về vật chất, tinh thần mà là tính mạng của con ngời kể cả ngờithân của mình Vậy mà khi đến đích thì niềm tin, hi vọng ấy sụp đổ hoàntoàn, ngời ta chợt đau đớn nhận ra rằng nơi mà họ đã vất vả đạt đến khôngphải nh trong “ mộng”, nh “ tin đồn” mà thực ra nó cũng giống nh điểm xuấtphát ban đầu họ muốn đạp đi Khác chăng chỉ là giữa ảo tởng ngày xa và vỡmộng bây giờ Vậy hoá ra sự hi sinh của bao nhiêu ngời kia là vô nghĩa, sựmất mát đó trở thành nỗi đau không có sẹo nhng nó luôn hành hạ con ngời,không gọi tên đợc, không thổ lộ đợc nhng vẫn âm ỉ trong lòng mỗi ngời T-ởng rằng ai cũng quên ít ngời nhớ nhng thực chất có nhiều ngời nhớ và ít ngờiquên Với một số ngời, khi đạt đến đích cũng chợt nhận một sự thật đau đớn

là mình đã nhầm, đã bị lừa, bị mê hoặc, không còn đủ sức để làm lại nữa họ

đau đớn gục ngã Những ngời khác cũng muốn quên đi bao điều cay đắngtrong cuộc sống, những điều xót xa từng diễn ra trong một thời.

Truyện Con thú lớn nhất kể về một gia đình ngụ c ở bản Hua Tát Nhà

chỉ có hai vợ chồng đã luống tuổi, “ngời vợ lúc nào cũng âm thầm im lặng ,suốt ngày không hề thấy nói một tiếng Ngời chồng cao lớn, gầy rộc, mặt sắtlại, mũi nh mỏ chim, đôi mắt lão đục và sâu hoắm, phảng phất những tia lântinh lạnh lẽo” Lão là một tay súng “cự phách”, súng của lão không tha chomột con thú nào trong tầm bắn của mình, kể cả con công đang múa uyểnchuyển, “cái đầu cong cong nh lá lúa, cái đuôi xoè nửa vòng cung với đủmàu sắc, tia nắng mặt trời hắt lên ánh lửa nh vàng, đôi chân khoe khoé lợnvòng” Những đờng lợn vòng tinh tế khéo léo nh tình yêu vậy Trớc cái đẹp

nh thế, ông ta không có một tý rung cảm nào Con công với vẻ đẹp quyến rũ

nh tình yêu, mà ngời thợ săn vẫn vô cảm không một chút chần chừ băn khoănnào Lão nổ súng, con công ngục ngã - cái đẹp của tình yêu bị dập vùi, bị giếtchết Cánh thợ săn ở bản vừa ghen tị, vừa bất bình với lão, xa lánh lão Nh nglão mặc kệ, điều đó không làm cho lão bận tâm, mọi ngời cho rằng lão làm

nh thế là ác quá, tàn nhẫn quá nhng với lão đó không là gì mà điều khiếnlão băn khoăn, dằn vặt, đau khổ là lão cha săn dợc con thú nào lớn “ba bốn tạthịt” Trong một chuyến đi săn dài ngày, thất bại trở về lão đã sững sờ khinhìn thấy một con công đang múa, lão nổ súng thì có một tiếng rú thất thanh

Đó là vợ lão tay cầm bộ lông chim công ra rừng đợi lão Sau một đêm đau

đớn, lão quyết định lấy xác vợ làm mồi nhử con chim thú lớn nhất của đờilão

Suốt đời lão đi săn vẫn cha thoả lòng, lão cha đạt đợc mục đích là săn

đợc một con thú lớn, việc lão nhầm lẫn đã bắn chết vợ nhng việc đó cũngkhông ảnh hởng gì đến ý định của mình Điều càng không ngờ tới là việc lãonhanh nhẹn lấy xác của vợ phục vụ cho ý định của mình Lão đã mất hết tínhngời, sự hi sinh của lão những tởng sẽ đạt đợc mục đích của mình với thànhquả xứng đáng Nhng thật oái oăm thay, chính lão cũng không ngờ ràng sự hisinh ấy là vô nghĩa Thú lớn đâu chẳng thấy mà lão tự bắn vào đầu mình, hoá

ra con thứ lớn chính là lão

Câu chuyện kết thúc thật bi thảm, nó chợt làm cho chúng ta giật mình,chợt nhận ra trong cuộc sống đã và đang từng có những cuộc kiếm tìm vônghĩa nh lão thợ săn Những tởng hi sinh, của cải, tính mạng để diệt trừ cái ác

nhng kết quả thu đợc thật bi kịch, đau đớn nhận ra bản thân mình chính là cái

ác, cái cần phải diệt trừ Hiện thực đó không phải là hiếm thấy mà có nhiềutrong hiện đại

Câu chuyện Nàng Bua kể về một thiếu phụ duyên dáng, có chín đứacon không cha, “Bua nồng nàn với tất cả những ngời đàn ông đến với nàng vàcũng lãnh đạm với những ngời đàn ông bỏ rơi nàng” Gia đình nàng là mộtgia đình đông đúc, vui vẻ, hoà thuận, nghèo túng, quái gở vì có nhiều điềutrái với lẽ thờng, “ Vợ không chồng, con không bố! chín đứa con! chín đứa

mà chẳng đứa nào giống đứa nào” Bua trở thành hiện tợng đáng phê phán,phải bị trừng phạt, hoặc Bua hoặc những ngời đàn ông Những ngời đàn ôngthì không ai dám đến nhận con, vì họ sợ những bà vợ nông nổi, chung thuỷ,

họ sợ d luận, và sợ nhất là phải cu mang thêm trong buổi nghèo khổ, túngthiếu “ Rừng hào phóng, bao dung cho tất cả mọi ngời” Bua trở nên giàu có,lúc này thì các bà vợ giục ông chồng đi nhận con, không chỉ chín ngời mà

đến những năm mơi ngời Bua từ chối tất cả, không chấp nhận ai làm bố củacon mình Rồi Bua lấy một ngời thợ săn goá vợ, không con cái “Đáng lẽ raBua sẽ sinh với ngời chồng đợc thừa nhận của mình một đứa con nữa, đứa conthứ mời nhng ngời đàn bà ấy, không quen sinh nở trong sự đầy đủ và nề nếp

cổ truyền Nàng đã chết khi trở dạ đẻ giữa mền chăn ấm áp’’ Đó có thể mới

là tình yêu đích thực, nhng tình yêu phải đợc tự do mới có thể sống lâu cònkhi chặt mất “đôi cánh của tình yêu” đóng khung trong một khuôn khổ thìtình yêu đó sẽ chết dần Tình yêu đã quá muộn, đã có một sự lỗi nhịp, nókhông cứu nổi nàng Nàng đã quen sống trong tự do, hoang dã Cuộc sốngcủa nàng trở thành thách thức với cộng đồng, nhiều ngời ghen ghét nhng cũnglắm kẻ thèm thuồng, “ nớc dãi nhỏ ra bên khoé mép, đôi mắt long lanh trơntuột” Nhng họ không dám sống nh nàng, ở bên nàng, họ sợ bởi nhiều lẽ, họ

sợ bị ràng buộc, sợ luật lệ nên không dám, vì cả sự hèn hạ giả dối của mình.Với bản thân Bua nàng sống tự do thoải mái, bất chấp nàng không phù hợpvới cuộc sống đầy đủ chuẩn mực, trong cuộc sống nh thế đã hại chết nàng,không chỉ Bua mà trong cuộc sống của chúng ta không phải tất cả đều cần sựsắp xếp chỉn chu nề nếp có một số vấn đề chỉ phù hợp, tồn tại và phát triển đ -

ợc trong môi trờng tự nhiên bản năng của nó và con ngời không nên canthiệp qua sâu vào “ sự tự nhiên” Phá vỡ quy luật của tự nhiên sẽ phải gánhchịu hậu quả khôn lờng Chẳng hạn nh một tài năng văn học đợc ca ngợi là

“thần đồng”, có những tác phẩm ra đời một cách tự nhiên, giàu cảm xúc và cónội dung sâu sắc, sau khi đa đi học ở một lớp học nâng cao với nhiều lý thuyếtkhuôn mẫu, bỗng nhiên giọng văn ngày xa không còn nữa mà thay váo đó làmột kiểu sáng tác khác Sống tuân theo quy luật tự nhiên , tôn trọng tự nhiênthì sức sống đó sẽ đợc tiếp thêm sức mạnh và sống mãi cùng thời gian, đừng

cố gắng đóng khung tất cả bởi vì nh vậy đồng nghĩa với việc giết chết sự sống

đó mà thôi

ở Hua Tát có gia đình thợ săn họ Hoàng, tiếng tăm vang dội khắp mọibản mờng Đời ông Hoàng Văn Nhân, ngời vợ thứ ba mới sinh dợc một đa contrai, đặt tên la Hoàng Văn San San lên năm tuổi ông Nhân đã quyết định “rèncặp cho con cũng thành một chàng thợ săn lão luyện” “Các bô lão khuyêncan: “Hãy để thằng San qua tuổi mời ba tuổi ma bắt Hãy biết sợ rừng” Nhng

ông Nhân không nghe, “lời nói của những ngời già đôi khi giông nh những lờitiên tri” Mời hai tuổi, San đợc ông Nhân cho đi săn sói, đấy là loại thú khônngoan và không kém phần kiêu hãnh ở rừng, nó độc ác và mu mẹo Trớc khicon sói đầu đàn bị bắn nó ngoạm đợc một con sói con, San đa con sói về nuôi,mọi ngời đều không thích nó nhng “nó sống lầm lũi, biết điều” không bao giờlàm trái ý ngời, vật trong nhà Nó tránh mọi sự va chạm, tính nết của nó ônhoà rất đỗi lạ lùng Vào ngày cúng ma cho San, San nó bị ngả đúng vào chỗcon sói bị xích “Vết máu đỏ từ miệng thằng San đã thức tỉnh trong tiềm thứcmơ hồ của con giả thú một điều gì đấy” Nó chồm lên, cắn, cào, nhay, nhá.Con sói nh điên dại không buông tha thằng bé Mọi ngời không ai cứu đợcthằng bé nữa Trớc sự việc đó ông Nhân sẽ phanh thây con sói, nhng khôngngờ, ông lại chặt đứt dây xích, “con sói tru lên một tiếng rồi phóng về phíarừng” Hành động của ông làm cho mọi ngời sững sờ, không ai hiểu nổi nhng

ông Nhân thì hiểu đó là tai hoạ do ông gieo mầm, là quả báo Phải chăng ông

đã quá tự tin ở mình, không sợ thần linh quỷ thần, không có tín ngỡng, sự trảthù của con sói đã làm cho ông Nhân tỉnh ngộ nhng đã quá muộn Đứa contrai duy nhất của ông không còn, niềm tin và hy vọng của ông sụp đổ Hành

động thả cho con sói về rừng phải chăng là sự hối hận muộn màng Nhng dùsao ông Nhâm củng nhận ra chân tớng sự việc còn hơn những ngời quá tự tin ởmình bỏ qua tất cả những lời góp ý chân thành của ngời khác dẫn đến hậu quảthật đau lòng

Cũng nói về một trong những ngời đàn ông hơn ngời ở bản Hua Tát,

ông Lò Văn Pành trong truyện Đất quên là một ngời hơn tám mơi tuổi, sức

vóc của ông trai tráng còn phải “kiêng nể” Ông “ có ba bà vợ, tám đứa con vàkhoảng ba chục đứa cháu” Trong một lần đi Mờng Lm để mua trâu gặp cơn

ma đá dữ dội, ông đã đem tấm thân vạm vỡ của mình che chở cho một cô gái

đang lúc hoảng sợ Đó là một cô gái đẹp, ông muốn hỏi về làm vợ, khi đếnnhà cô gái tha chuyện, bố của cô gái và dân bản đều cời cợt bàn tán, nhng

“ông Pành vần cứ trơ trơ giữa lời nhạo báng sắc tựa dao chích” Muôn là côgái từng đợc ông giúp đỡ “đã quên khuấy đi cơn ma đá đêm qua, những giọtnớc mắt và cuộc gặp gỡ trên đồi” Trớc thái độ chân thành và quả quyết ôngPành đã đợc chấp nhận với một điều kiện ông Pành phải chặt đợc “cây gỗ limtám ngời đứng ôm không xuể” trên đỉnh núi đá vôi Khi ông Pành bập đợcnhát rìu đầu tiên vào gốc lim thi ông kiệt sức - ông chết vì vỡ tim

Câu chuyện kể về ân nghĩa ở đời, ngời làm phúc cha chắc đã đợc ghinhận và đền ơn mà lại nhận đợc sự xem thờng bội bạc Việc làm nghĩa hiệpcủa ông già hơn tám mơi tuổi đã đem đến cho ông những giây phút hạnh phúc,cái cảm giác giúp đỡ ngời khác, đã làm cho ông “ngợp trong cảm giá diệuhuyền”, ông cha bao giờ có cảm giác ấy, ông vẫn hăng khao khát đi tìm Ôngnhững tởng việc làm của mình sẽ là tiền đề tốt đẹp cho cuộc giao kết tìnhthâm, thế nhng ông cũng không biết đến chữ “ngờ”, không chỉ cô gái đã quên

ông, quên sự giúp đỡ của ông mà mọi ngời còn coi việc ông tỏ ý kết giao là

đáng cời Trong thử thách cuối cùng ông Pành đã không thể vợt qua Quả thực

ở đời không ai có thể lờng trớc đợc việc gì, không bao giờ sự việc đều diễn ra

nh mình tởng ngay cả việc làm mình cho là đúng thì cha hẳn là đúng, nếumình cha thực sự hiểu chính bản thân mình thì ngời khác làm sao hiểu đợc

Nh vây việc làm có ý nghĩa trở thành ảo tởng lố bịch Từ chính cuộc đời của

ông Pành liệu có làm cho ai đó giật mình nghĩ lại, liệu đã có lúc nào đó việclàm giúp ngời của mình lại bị ngời hại, “làm phúc lại xúc lấy tội” Giả sử, khi

đọc truyện này không khó hiểu nếu có ai đó liên tởng đến việc: một thời quântình nguyện Việt Nam sang Cămpuchia để giải cứu giúp đỡ nớc bạn, dù trảiqua bao khó khăn mất mát cả vật chất, tinh thần và tính mạng con ngời, nhngcuối cùng kết quả thu đợc không nh mong đợi thậm chí bị hiểu nhầm Hành

động nghĩa hiệp của ông Pành, không đợc mọi ngời thừa nhận, phải chăngchúng ta cần nhìn nhận lại những việc làm hành động đã từng diễn ra Điều

tác giả muốn nói không chỉ có nh thế m chỉ là sự khơi gợi để ngà chỉ là sự khơi gợi để ng ời đọc tựhình dung và liên tởng.

Thế hệ sau của gia đình ông Pành có ngời con út tên là “Sạ”, vốn

“nghịch ngợm và thích phiêu lu, suốt đời chàng mong làm nên những sự tíchphi thờng Bỏ qua hết thảy những lời khuyên nhủ, chành chỉ khăng khăng mộtmục làm theo ý mình” ở Sạ hội đủ mọi cái tài của một trai bản, từ uống rợusăn thú, ném còn, cho đến thổi khèn và cả chinh phục trái tim phụ nữ nữa tấtcả đều không ai giỏi bằng chàng Sạ thích sống với những gì mình có, làmnhững điều mình thích Những khuôn phép của làng bản không kìm giữ nổichàng, “kẻ khùng”, “thằng rồ”, “thằng điên” Mọi ngời chửi rủa xa lánh, Sạsống nh một “ con thú giữa mọi ngời”, “bứt rứt, đau khổ “Chàng ngờ vực trítuệ khả năng của mình Nỗi cô đơn khủng khiếp giằng xé tim chàng Niềmham sống mãnh liệt bứt chàng ra khỏi mọi nếp thờng” “Sạ bỏ Hua tát ra đivới ý muốn lập nên những s tích phi thờng ở vùng đất khác”

Sạ đi rồi bản Hua Tát nh buồn tẻ, “nhớ Sạ, mới thấy Sạ đi là điều đángtiếc” hoá ra những điều thờng làm cho ngời ta khó chịu, ghét bỏ thì khi thiếuvắng đi lại có ý nghĩa, thiếu nó đi giống nh thiếu một phần cuộc sống Tin đồn

về Sạ làm cho ngời ta kính phục, thán phục, thành niềm tự hào của dân bản.Khi về già Sạ trở về sống nh ngời bình thờng khác, và ông xem “quãng đờibình thờng cuối cùng ông sống ở bản Hua Tát nh mọi ngời đời, mới thựcchính là sự phi thờng mà ta lập đợc”

Liệu có gì mâu thuẫn ở đây không, việc làm khác ngời, những chiếncông oanh liệt mà Sạ đã làm lại trở thành việc làm bình thờng, không đángnhắc đến còn việc ông sống nh một ngời bình thờng lại đợc xem là một sự phithờng Vậy chẳng lẽ cuộc sống bình thờng mà mọi ngời đang sống là cái gì đóghê gớm, khủng khiếp lắm sao Vậy ra sống một cách bình thờng trong cuộcsống bình thờng lại là một việc làm phi thờng, còn sống khác thờng lại thành ramột cái gì đó dễ thực hiện nh bỡn Nếu nh vậy, thì thử hỏi trong cuộc sống chúng

ta có mấy ai làm đợc điều bình thờng và phi thờng nh Sạ

Một vấn đề khác đợc nói đến trong truyện Nạn dịch, qua cuộc đời của

cặp vợ chồng Lù và Hếnh, họ sống thân thiết gắn bó với nhau từ nhỏ, lớn lênbên cạnh nhau, cùng lập nên một gia đình và cùng sinh con đẻ cái Hai ngờigắn bó với nhau kể đến năm chục năm trời “Họ thuộc từng cử chỉ, tính nết

đến cả ý nghĩ của nhau” Rồi nạn dịch ập đến, “trẻ con”, “ngời nghèo”, “ngời

tốt bụng”, những ngời sức chịu đựng kém nên chết trớc, và ngợc lại, “ngờigià”, “ngời giàu”, “kẻ đê tiện” chết sau “Thời gian đó Lù đang mãi bận vàohội đỏ đen”, khi trở về Hếnh đã bị lây bệnh dân bản đa Hếnh đi chôn Lù đau

đớn điên cuồng, để thể hiện sự ân hận, thơng cảm, thuỷ chung và lòng thầm

hy vọng bới đất lôi vợ ra khỏi quan tài đa đi tìm thầy cứu chữa nhng Lùkhông ngờ chính ông cũng bị lây bệnh và bị mất mạng, hai ngời đợc chônchung một huyệt Ngôi mộ của hai vợ chồng Lù và Hếnh đợc ngời già gọi là

“mộ tình chung thuỷ”, còn bọn trẻ thì gọi là “mộ hai ngời chết dịch”

Mối quân hệ giữa vợ chồng Lù và Hếnh có thể đợc xem là sự bao bọcbảo vệ của mẹ dành cho con, nh ngời chỉ bảo dẫn đờng, lại vừa nh ngời đầy tớphục vụ vô điều kiện Từng nhớ một thời, khi hệ thống chủ nghĩa xã hội ởLiên Xô và các nớc Đông Âu sụp đổ, Việt Nam không bị ảnh hởng gì, khôngphải do sức đề kháng tốt mà do khoảng cách địa lý, nên cha bị “lây nhiễm”

Và nếu không có sự cải cách đổi mới thì sớm muộn gì cũng dẫn đến một kếtcục không mấy sáng sủa Trên thực tế, ở nớc ta vào những năm đầu thập niên

80 của thế kỷ XX, đất nớc rơi vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng, thực tế

đất nớc yêu cầu, Đảng và nhà nớc đã đa đất nớc bớc vào thời kỳ đổi mới Lẽthờng, với những ngời già những việc đã qua luôn trở thành những ký ức đẹp,còn với thế hệ sau luôn nhìn thẳng vào sự thật giống nh cách gọi tên “ Mộ haingời chết dịch”

Chàng Khó chúng ta từng biết đến trong truyện Trái tim hổ , một lần nữa xuất hiện trong truyện Nàng Sinh, là một thiếu nữ mồ côi, gầy gò bé nhỏ,

“sống lủi thủi nh con chim cút” ở cuối bản có miếu thờ chàng Khó, thờ mộthòn đá thiêng, không ai có thể nhấc hòn đá lên nổi, chỉ có nàng Sinh có thểnhấc lên đợc, “Sinh bóp khẽ vào cái ngẫu vật thiêng liêng Hòn đá bổng tanthành nớc trớc mắt mọi ngời Những giọt nớc ấy trong nh nớc mắt, chảy qua

kẽ tay nàng rơi xuống đất, in hình trên đó nh những ngôi sao” Sinh đợc ôngkhách giàu sang, hào hiệp đón đi và đợc sống cuộc sống sung sớng Lối nàng

đi ra ngoài thung lũng gọi là “đờng nàng Sinh”, nó nh mời gọi ngời ta thoátkhỏi tăm tối ngu muội, để đến với cuộc sống tơi sáng đầy hứa hẹn bên ngoài.Sinh là tên gọi của một cô gái, cũng có nghĩa là tạo ra một sự sống, vơn lên

đấu tranh để phát triển và sinh tồn

Hình ảnh của bản Hua Tát đợc ví nh hình ảnh của đất nớc Việt Nam,những câu chuyện kể không đơn thuần là chuyện kể của ngày xa mà chúng ta

còn bắt gặp hình bóng của con ngời và cuộc sống ngày nay, với những bănkhoăn trăn trở Nhìn thấy nỗi đau mất mát, để hớng ta tới sự sáng suốt tronghành động, lòng cao thợng, tình ngời, hiểu ngời và cũng để hiểu mình hơn Để

ta có sức đề kháng, chống đỡ lại sự ảnh hởng của “thói đời”, giữ cho mìnhtrong sạch, vững vàng trớc mọi biến động của cuộc sống Những câu chuyện

cổ nh những bông hoa dại màu vàng mà ngời đàn ông ngậm vào miệng đểchống say khi uống rợu Hoặc nó cũng có thể ví nh những viên sỏi mà ngời vợlót dới đệm để giữ chồng Đọc truyện của Nguyễn Huy Thiệp chúng ta nhận

ra một điều gì đó, và ý thức thấy để giữ mình, giữ những gì của mình thuộcmãi về mình Mặc dù không nói trực tiếp về vấn đề, qua những truyện ngắncủa ông chúng ta thấy đằng sau những câu chuyện mang tính cổ xa nói vềnhững con ngời và sự việc cũ, thấp thoáng bóng dáng của cuộc sống hiện đại,

đặc biệt là những sự kiện mang tính lịch sử đợc đề cập đến một cách kín đáoqua cách nhìn và thái độ của tác giả

Loại truyện ngắn viết lại “truyện cổ”, trong văn xuôi đơng đại trở thànhmột hiên tợng khá phổ biến, do những yếu tố mang tính lịch sử cũng nh điềukiện thực tế của văn hoá xã hội, thể loại này càng có điều kiện phát triển.Hoặc mợn hình thức truyện cổ để nói về những vấn đề của đời sống hiện đại

để tránh sự săm soi, bới móc, hoặc cũng có thể là một cách thể hiện mới mẻmang tính đa nghĩa trong nghệ thuật Trong nền văn học Trung Quốc hiện đại,

chúng ta đã biết đến tập Chuyện cũ viết lại cũng đợc viết theo hình thức viết

lại những “chuyện xa”, “tích cũ” Qua những sự kiện, nhân vật “xa”, “cũ” đợcthời gian nhắc đến, ngời đọc có thể liên tởng đến hiện thực đang sống vớinhững điều mắt thấy tai nghe Lỗ Tấn không nhằm mục đích kể lại, viết lại

đơn thuần những câu chuyện xa, chuyện cũ mà ông nhằm hớng đến một mục

đích cụ thể, rõ ràng Nh ông nói “viết lịch sử phải cho ra lịch sử, nhng cũng

không thể tách rời mục đích chiến đấu” Luyện kiếm là một trong những tác

phẩm tiêu biểu kể lại truyền thuyết Mi Gian Xích báo thù kẻ đã giết cha mình,ngợi ca lòng hiếu thảo, sự tín nghĩa của những ngời chính trực, qua đó tác giảthể hiện tính chất tàn bạo cuồng điên của giai cấp thống trị thời phong kiến,sống xa hoa, dâm đãng, tàn nhẫn chà đạp lên quyền sống của ngời dân, cớp đisinh mạng của những ngời lơng thiện vì những mục đích phi nghĩa, đồng thờinói lên thái độ của nhân dân lao động đối với bọn thống trị, đó là sự căm thùuất hận và đứng lên chống lại một cách quyết liệt, hy sinh cả tính mạng của

mình vì mục đích cao cả Rõ ràng, truyện đã qua việc nhắc lại một sự tích đã

có trong văn học dân gian mà nói lên những vấn đề của thời đại

ở một khía cạnh khác, truyện Phản đối chiến tranh nói về cuộc “duhành” của Mạc Tử sang nớc Sở để thuyết phục huỷ bỏ kế hoạch xâm chiếm n-

ớc Tống Ông lập luận “nớc Tống nào có tội gì ? Nớc Sở thì đất có thừa màngời thì thiếu Giết cái mình thiếu để cớp cái mình thừa, không thể nói là trí đ-

ợc Nớc Tống không có tội mà lại đem quân đánh, không thể nói là nhân đợc.Biết mà không can ngăn, không thể nói là trung đợc Can ngăn mà không cókết quả, không thể nói là cơng đợc Theo nghĩa không giết một ngời, mà giếtnhiều ngời, không thể nói là biết phân biệt đợc” Lời của Mạc Tử đã phân biệtviệc làm phi nghĩa và chính nghĩa Đồng thời câu chuyện đã làm lộ chân tớngbản chất của Công Thầu Bàn - kẻ có tài trí mà lại đem cái tài của mình phụ vụcho những mục đích xấu, làm hại đến nhân dân và đất nớc Lật tẩy bộ mặt giảtạo bề ngoài, tung hô chủ trơng hoà bình, kêu gọi nhân dân đóng góp của cải

để tập trung quyết chiến nhng lại bỏ vào túi của mình, âm u chuẩn bị hoàhoãn, bắt tay bán nớc cho giặc Nói về những ngời xa nhng tác giả lại hớng

đến vạch trần chính sách lừa dối của chính phủ Quốc dân Đảng, một mặt thihành chính sách bất đề kháng đối với đế quốc Nhật, mặt khác lại tổ chức cho

đội lạc quyên cứu quốc” để lừa gạt nhân dân, nhằm vơ vét tài sản bỏ túi những

kẻ xấu xa Cuộc sống của nhân dân vốn nhọc nhằn cơ cực, nay chiến tranhloạn lạc, gia đình xa cách chỉ còn biết trông đợi vào sự sáng suốt của giai cấpcầm quyền, nhng họ không ngờ rằng họ đang bị lừa, cuộc sống vốn chẳng dễdàng gì nay lại càng cơ khổ hơn

Cũng nói về nỗi thống khổ của nhân dân lao dộng , truyện Trị thuỷ đã

nói lên sự hủ bại thối nát của chính phủ Quốc dân đảng, dân đến cảnh bạo lực.Trớc những sự phá hoại của thiên nhiên, lu vực các con sông Hoàng Hà, Hoài

Hà bị nhấn chìm trong nớc lũ vào những năm 1931 - 1933 Truyện đồng thời

đả kích phê phán bọn trí thức làm tay sai cho Quốc dân đảng và đế quốc,những bọn có học thức luôn đem những học thuyết phản động duy tâm để mêhoặc xúi dục nhân dân làm những điều sai trái Những kẻ chỉ biết hởng thụ,trác táng, vô nhân đạo Trong khi nhân dân phải ăn rong, lá cây, vỏ cây choqua ngày thì bọn học giả hằng ngày ăn bánh mỳ gửi tới bằng xe bay

Cả ba truyện trên đều có một điểm chung, trên cơ sở kể lại những sựviệc, con ngời đã có trong văn học cổ, tác giả lại liên tởng đến những vấn đề

của thời đại, đó vừa là thái độ trân trọng những giá trị truyền thống, “viết vềngời xa mà không đến nỗi làm cho họ chết hơn” Sự vận dụng một cách tàitình, độc đáo những văn liệu cổ đã tạo ra đợc một phong cách mới lạ cho tácgiả cũng nh làm cho tác phẩm đọng lại trong lòng ngời đọc.

Nhìn chung các truyện ngắn viết lại “truyện xa”, “tích cũ” đều có một

điểm chung đó là tính hai tầng nghĩa, làm cho tác phẩm có chiều sâu suy tởng

và nội dung sâu sắc Đặc biệt là mối quan hệ giữa văn chơng và chính trị hếtsức nhạy cảm, đó là một vấn đề ngời ta thờng né tránh ít nhà văn đề cập đến.Trong điều kiện của xã hội có phần dân chủ hơn, văn học chấp nhận nhữnghình tợng đa nghĩa đã tạo điều kiện cho các nhà văn thể hiện đợc tài năng sángtạo của mình cũng nh thể hiện những quan điểm mới mẻ và nghệ thuật

2.2 Thông điệp đạo đức

Văn học là con thuyền chuyên chở đạo lý, nhằm giáo dục và thức tỉnhcon ngời sống lơng thiện, yêu quê hơng và tự hào dân tộc Văn học đơng đại

kế thừa những thành tựu tốt đẹp của truyền thống văn học dân tộc, trên cơ sở

đó có nhiều cách tân sáng tạo, đã tạo ra nhiều thể loại và hình thức biểu hiệnmới mẻ Loại truyện ngắn viết lại “chuyện xa”, “tích cũ” là một trong nhữngsáng tạo có tính chất nh thế, nó hớng đến một mục đích tốt đẹp là thức tỉnh vàhớng thiện con ngời

Câu chuyện kể về việc con sói con trả thù cho mẹ của nó, với kết thúc

bi thảm đã làm cho ngời đọc không khỏi bàng hoàng Vốn ông Nhân là mộtngời bố thơng con, không nghe lời căn ngăn của các vị bô lão đã cho đứa contrai duy nhất của mình đi săn quá sớm với hy vọng nó sẽ trở thành một thợ săn

cừ khôi nh ông, ông đã bắn chết con sói mẹ và đa con sói con về nuôi, thậtkhông ngờ chính con sói ấy đã giết con trai của ông Dù ông không giết consói ấy nhng cũng không thể cứu đợc con trai mình, có thể ông đã nhận đợc ramột điều gì đó nhng dã quá muộn Sự ngộ nhận của ông Nhân là muộn nhng

là bài học cho nhiều ngời khác sống vô tâm cạn tình, tàn bạo tận diệt thiênnhiên thì sớm muộn gì cũng rớc hoạ vào cho mình Tác giả không nói trực tiếp

mà bằng cách kể lại câu chuyện của loài vật mà ngời đọc tự nhận ra những bàihọc cho bản thân

Một cách thể hiện khác, Tiệc xoè vui nhất kể chuyện tuyển chồng cho

con gái trởng bản Việc tuyển chồng trở nên khó khăn, bởi vì ngời cần tìm

phải có đức tính quý nhất, khó kiếm nhất Lần lợt có bốn chàng trai đến “ứngcử”, ngời thì cho rằng “dũng cảm là đức tính quý nhất, khó kiếm nhất”, ngời

đợc cho là đức tính “ khôn ngoan, nhng cả hai đức tính đó đều không phải khókiếm tuy nó đang quý thật Không khó kiếm là bởi vì chỉ cần từ sáng đếnchiều họ đã chứng minh đợc điều đó Vậy phải chăng đức tính ấy là “giàu có”

mà chàng trai thứ ba đã thể hiện, nhng giàu có không phải là đức tính, ngời takhông thể giàu có mà không giả dối, mà giả dối lại là một đức tính Chàng traithứ t cho rằng đức đáng quý nhất trong mỗi con ngời và khó kiếm nhất trongcuộc đời đó là trung thực và đã chứng minh đợc điều đó Trung thực bao giờcũng phải chịu đau khổ và nhiều thiệt thòi, ngời ta có thể nhìn thấy hay sờthấy đợc, không ở đâu xa xôi mà ngay trong mỗi chúng ta nhng không phải aicũng phát hiện ra và trân trọng nó

Đờng Tăng là một tác phẩm của Trơng Quốc Dũng đạt giải cao trong

cuộc thi truyện cực ngắn của tạp chí Thế giới mới 1993 - 1994, truyện kể về

những băn khoăn trăn trở trong đêm cuối cùng làm kiếp ngời để đến với đấtPhật Đờng Tăng nghĩ đến “tinh cha, huyết mẹ” cha đền đáp đợc, nghĩ đếnchặng đờng đã phải lạy lục, giẫm đạp lên xác máu yêu ma mong tu thànhchính quả Lúc này Đờng Tăng chợt hiểu ra “cội rễ” của tình thơng ngời trongmình là sự tính toán để xây thêm một bậc thang bớc tới Phật đài Ông đã xa lạvới con ngời và sẽ “không còn là ngời, không phải là ngời thì làm sao đồngcảm mà đòi khai sáng cứu vớt con ngời” Nhận ra chân lý đó thì đã quá muộn,

Đờng Tăng không thể làm ngời đợc nữa Nội dung của truyện ngắn gọn khôngmang tính chất răn dạy giáo huấn về những bài học đạo lý ở đời nhng nó lại

nh một luồng gió mát, để nuôi dỡng tâm hồn Truyện cũng không bàn về việclựa chọn một trong hai hoặc là cõi Phật hoặc là cõi đời Với những điều tâmlinh thiêng liêng và hiện thực hữu hạn, chuyện về bốn thầy trò Đờng Tăng đithỉnh kinh ở Tây Tạng đợc tái hiện lại ở đây qua những hình ảnh mới mẻ

Điều mà Đờng Tăng “ngộ” ra nh làm cho chúng ta hiểu đợc cái giá của kiếpngời, cái đạo chính là ở đời không ở đâu xa xôi mà phải hoài công đi tìm, đạo

ở ngay trong mỗi con ngời với tất cả những gì bình thờng nhất

Hoà Vang là một trong những tác giả có đóng góp cho sự nghiệp đổimới nền văn học nớc nhà Tác phẩm của ông không nhiều nhng đều là nhữngtác phẩm có giá trị. Trong truyện Nhân Sứ với hình ảnh của Đờng Tăng, Ngộ

Không, Tr Bát Giới, Sa Tăng mỗi ngời một vẻ mang đầy tâm sự Tác giả lựa

chọn một nhân sứ chứ không phải là một sứ giả hay thiên sứ bởi vì đó là sứ giảcủa con ngời, đại diện cho tiếng nói của lơng tâm con ngời Sa Tăng là ngời có

ít phép thuật nhất, đợc lựa chọn là Nhân sứ, cuộc đời “vừa thâu nhận thêm mộthạt bụi ngời”, nơi có đủ mọi âm thanh Mọi thứ tiếng của cuộc sống và cótiếng ngời Khi ở cõi Phật Sa Tăng thờng ngồi “ thừ lừ, rũ bờm râu tóc” NhLai hỏi “Này, Sa Tăng! Hãy khá nhìn xem, chung quanh, tất thảy các gơngmặt đều hồng tơi nhuận sắc, an lạc phồn thực cớ sao riêng con vóc hạc mìnhgầy, trán nhăn má trũng?” “Dạ! Tha Thống phụ chí tôn, ít lâu nay con mắcchứng mất ngủ” “ Hơ! Mất ngủ! Mất ngủ ngay giữa cõi này? Sao lại đến nôngnỗi thế?” “Dạ! Một ý nghĩ hành hạ con” “ ý nghĩ gì vậy?” “Con không dámtha Nơi đây đông ngời quá Và ý nghĩ ấy thật tội lỗi” Mặc dù đã đợc giãi bàyhết nỗi lòng của mình, nhng Sa Tăng vẫn ngập trong một mớ bòng bongnhững băn khoăn trăn trở “Ôi chao! Nếu nh ở tầng thế giới thờng nhân khôngphân biệt đợc yêu quái với ngời thờng thì ắt táng gia vong mạng, lầm lẫn tiênphật với ma quỷ thì không thể thoát thiên la địa võng, trừng phạt khốc hại

ấy vậy mà ta tu mãi, tu đến nh ta đây là cha nhằm nhò gì, còn tu nữa, mãi nữathì sẽ đến một thái độ nhập cả ba: Tiên Phật Ngời thờng và Yêu quái thànhmột” Nhân sứ đích thật nhất không ai khác mà là Sa Tăng nhng là kẻ nhạtnhẽo nhất, suốt ngày gồng gánh, lại từng ăn thịt ngời Sa Tăng gần ngời nhất,

“nhạt nhẽo, tức thì đích thị con ngời”, “gồng gánh hằn lên mọi vết bầm, vếtchai của các sức nặng, là âm bản của Nhạt Nhẽo Gồng Gánh suốt đời là thuộctính thứ hai của con ngời” “Đau đớn thay! Có thể ăn thịt ngời khi đói khátcùng cực cũng lại là một thuộc tính của con ngời” Con ngời với những gì bìnhthờng nhất

ở góc nhìn khác, qua truyện Sự tích ngày đẹp trời tác giả thể hiện mộtcách nhìn mới mẻ về một số vấn đề đã đợc định hình Xa nay chúng ta vẫntheo quán tính ngợi ca những ngời chiến thắng và lý tởng hoá những nhân vậtchính diện Sơn Tinh là một nhân vật nh thế Mối tình giữa Mỵ Nơng với SơnTinh và Thuỷ Tinh, xa nay nhng tởng là không còn gì phải bàn, vậy mà lại cónhiều chuyện dể nói nh thế Thuỷ Tinh vẫn bị xem là kẻ bại trận còn Sơn Tinh

là ngời thắng trận, đợc nhân dân ca ngợi hết lời Tác giả đã đa ra một cáchnhìn nhận khác, về việc thua cuộc khi sắm lễ cầu hôn của Thuỷ Tinh Côngbằng mà nói, các thứ sính lễ đó đều có ở đất liền, núi Tản Viên lại gần PhongChâu hon, vì thế mà Thuỷ Tinh thua cuộc chứ không phải là chàng không yêu