Bài viết chia sẻ một kinh nghiệm cá nhân trong việc lựa chọn phương pháp, tìm cách thức tổ chức trong giảng dạy phần Văn học hiện đại để lồng ghép, tăng cường rèn thêm các kỹ năng đọc, nói cho sinh viên ngành Ngữ văn.
Trang 1TS NGUYỄN THỊ NGA
Khoa Xã hội, Trường Đại học Quảng Bình Điện thoại: 0906456193 Email:
ntnga62@gmail.com
TÍCH HỢP TRONG DẠY PHẦN VĂN HỌC HIỆN ĐẠI ĐỂ
ĐỌC, NÓI CHO SINH VIÊN NGÀNH NGỮ VĂN
TÓM TẮT
Dạy học theo định hướng tích hợp là một quan điểm của giáo dục hiện đại Hiểu
và thực hiện đúng định hướng dạy học tích hợp sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục Vận dụng lý thuyết tích hợp, chúng tôi xin được chia sẻ một kinh nghiệm cá nhân trong việc lựa chọn phương pháp, tìm cách thức tổ chức trong giảng dạy phần Văn học hiện đại để lồng ghép, tăng cường rèn thêm các kỹ năng đọc, nói cho sinh viên ngành Ngữ văn
Từ khóa: Tích hợp, văn học hiện đại, rèn, kỹ năng đọc và nói
ABSTRACT
Applications of Integration to Teaching Modern Literature Aiming At Developing
Reading and Speaking Skills for Philosophy Majors
Integration-based instruction is a view of modern education; therefore, understanding and implementing this precisely will make contributions to upgrading training quality In order to put integration theory into teaching modern literature, we would like to share our personal experiences in selection of methods and procedure to graft activities of integration-based instruction with the aim of enhancing reading and speaking skills for philology majors
Key words: integration, modern literature, practice, reading and speaking skills
Trang 2Trong hoạt động dạy học, tích hợp được hiểu là sự tổ hợp, kết hợp một số vấn đề
từ các môn học khác nhau hoặc lồng ghép kiến thức cần thiết vào những nội dung vốn
có của môn học Hình thức tích hợp này vừa đảm bảo tính khoa học, tính sư phạm, tính liên thông cùng mối quan hệ giữa các môn học trong chương trình Nó có khả năng vượt qua giới hạn nội dung của một môn học để thấu hiểu kiến thức các môn học khác Đó là
cơ hội để người học thiết lập mối liên hệ giữa các kiến thức đã được lĩnh hội phối hợp với những đóng góp của các môn học khác Nó khai thác tính bổ sung lẫn nhau trong nội dung kiến thức và kỹ năng giữa các học phần trên cơ sở chuyên ngành Tư tưởng tích hợp còn giúp chúng ta có thể giải quyết những khó khăn giữa thời gian hạn hẹp và nhu cầu rộng lớn của kiến thức cần cập nhật Vận dụng trong dạy học, hình thức tích hợp nhằm góp phần giúp cho sinh viên thực hiện quá trình học tập một cách có hệ thống, vừa tiếp thu kiến thức mới vừa củng cố đào sâu vừa rèn các kỹ năng cần thiết để hành nghề Không chỉ nhằm rút gọn thời lượng trình bày tri thức của nhiều môn học mà còn để tập trung giải quyết những tình huống dạy học cụ thể và rèn luyện bồi dưỡng, tạo điều kiện cho người học tập dợt cách vận dụng tổng hợp các tri thức vào thực tiễn Nó góp phần tạo năng lực mới cho người học trong quá trình chủ động tiếp nhận tri thức Thời gian học tập trong nhà trường không kéo dài thêm nhưng người học có thể thu nhận nhiều tri thức hơn nếu tìm được hướng dạy hợp lý Người học cũng thực sự được hoạt động nhiều hơn trong quá trình chiếm lĩnh tri thức
Trong đào tạo giáo viên Trung học cơ sở (THCS) chuyên ngành Ngữ văn, các học phần luôn có mối quan hệ khá chặt chẽ, qua lại lẫn nhau Đặc biệt mối quan hệ này lại càng trở nên gần gũi, gắn bó mật thiết trong nội dung các học phần thuộc khối kiến thức ngành Điều này được thể hiện rõ trong nội dung mô tả các học phần ở chương trình khung đào tạo giáo viên THCS Mỗi học phần đều sử dụng kỹ năng đọc, nói làm công
cụ để thông hiểu nội dung kiến thức Chính điều này là cơ sở tốt để chúng ta lồng ghép rèn các kỹ năng đọc, nói cho người học trong dạy học văn học hiện đại Đối với nghề giáo (đặc biệt là nghề dạy Văn) phải thường xuyên rèn các kỹ năng nói, đọc Tất nhiên, việc rèn các kỹ năng này sẽ được thể hiện trong nhiều môi trường khác nhau nhưng
quan trọng nhất vẫn là ở nhà trường Bởi mỗi buổi lên lớp, người học phải nói (giao
tiếp) với mọi người để truyền đạt tư tưởng tình cảm, trao đổi nội dung bài học, thực hiện các hoạt động của lớp Nói tốt là cơ sở để rèn luyện tư duy và diễn đạt tốt Ở trong nhà trường, nói là một trong những công cụ để học tập, thể hiện những điều từ trong suy nghĩ, biến ý nghĩ thành lời Nói tốt là cơ sở của tư duy mạch lạc, nói đúng, diễn đạt mạch lạc để sống và hành nghề Đọc là quá trình biến hình thức chữ viết thành hình thức âm thanh để thông hiểu nội dung của một văn bản Đọc không chỉ là việc giải một
bộ mã gồm hai phần âm thanh và chữ viết mà còn là quá trình nhận thức để có khả năng thông hiểu ý nghĩa Nghề giáo không thể không đọc Nó lại cực kỳ quan trọng đối với người dạy Văn Đọc đúng và đọc tốt là cơ sở để hiểu, cảm, phân tích, bình để khơi gợi
Trang 3cảm xúc, thấu hiểu được giá trị tác dụng của văn chương đối với cuộc sống Nói và đọc
là những vấn đề luôn có quan hệ qua lại, hỗ trợ và cùng nhau phát triển Hiệu quả của công việc dạy Văn ở trường THCS không chỉ phụ thuộc vào trình độ học vấn, phương pháp, năng lực sư phạm đã trở thành kĩ xảo mà trong đó quan trọng nhất vẫn là các kỹ năng nói, đọc của người giáo viên Vì vậy công việc đào tạo nghề dạy Văn không thể không gắn với rèn các kỹ năng nói, đọc Tiếng Việt thành kỹ xảo cho người học Đó cũng là một trong những mục tiêu quan trọng trong đào tạo giáo viên THCS
Do được chuyên môn hoá cao nên ở trường chuyên nghiệp, giảng viên thường chỉ chú trọng đến dạy kiến thức học phần mình đảm nhiệm Nếu không có các cuộc hội thảo, trao đổi chuyên môn, liên môn thì khó áp dụng dạy học tích hợp Dạy học theo hướng tích hợp giữa các học phần trong chương trình chủ yếu phụ thuộc vào quan điểm của bộ môn, vào ý thức và khả năng của từng giảng viên Nó đòi hỏi giảng viên cần phải nắm rõ, am hiểu khung chương trình đào tạo, nắm bắt mục tiêu cũng như nội dung đào tạo, thông suốt tư tưởng để cùng nhau áp dụng nhằm nâng cao năng lực sư phạm, rèn kỹ năng đọc, nói cho sinh viên
Giờ dạy học theo quan điểm tích hợp thực sự được diễn ra khi giảng viên ý thức
rõ ý nghĩa tầm quan trọng của vấn đề, đặt ra mục tiêu cụ thể trong đào tạo Hơn nữa giảng viên cần có năng lực vận dụng phương pháp dạy học theo hướng tích cực Bài giảng có thể đi bằng nhiều cách để đạt được mục tiêu, nhưng tất cả đều hướng vào những hoạt động cơ bản sau:
- Rèn kỹ năng đọc từ dạy phần Văn học hiện đạị
Đặc thù của mọi nhà trường là hoạt động đọc (giảng viên đọc, học sinh, sinh viên đọc, đọc ở lớp, đọc ở nhà, đọc để làm bài tập, đọc tài liệu tham khảo, đọc để thông hiểu nội dung kiến thức) Vì vậy việc hình thành kỹ năng đọc cho sinh viên Ngữ Văn là việc làm đầy ý nghĩa Tất cả thành tựu tri thức của nhân loại từ ngàn xưa đến nay đều được lưu lại bằng chữ viết Nhờ đọc mà con người tiếp thu được nền văn minh nhân loại Khi đọc con người có khả năng nhân sự tiếp nhận lên nhiều lần tri thức về cuộc sống, tự nhiên, xã hội Biết đọc con người có khả năng chế ngự một phương tiện văn hóa cơ bản
để giao tiếp Đọc trở thành một đòi hỏi cơ bản đầu tiên của mỗi người đi học Đọc giúp người học chiếm lĩnh ngôn ngữ để dùng trong giao tiếp và học tập Vì những lẽ đó, chúng ta phải thường xuyên rèn kỹ năng đọc cho người học trong đào tạo giáo viên THCS Đối với mỗi giờ lên lớp, chúng ta luôn đặt ra mục tiêu tích hợp vốn kiến thức và lồng ghép để nâng cao năng lực đọc, nói cho sinh viên Chẳng hạn: Dạy bài khái quát về
văn học Việt Nam từ sau 1975, chúng ta có thể yêu cầu sinh viên đọc phần “Bối cảnh lịch sử – xã hội và đòi hỏi đổi mới văn học” và sau đó trình bày trước lớp những vấn đề
Trang 4cơ bản trong các mục “Thời kỳ mới của lịch sử”, “Những chuyển biến về xã hội – văn hóa – tư tưởng” và “Đòi hỏi đổi mới về văn học” Qúa trình đọc thầm để thông hiểu nội
dung trả lời yêu cầu của giảng viên chính là lúc sinh viên được chủ động chiếm lĩnh tri thức và tác động kép đến việc rèn kỹ năng đọc, kỹ năng nói
Đọc tạo ra hứng thú và động cơ, tạo điều kiện để người học có khả năng và tinh thần tự học Đọc còn tác động tích cực tới trình độ ngôn ngữ và tư duy của người đọc, bồi dưỡng lòng yêu cái thiện ghét cái ác, biết sống xứng đáng hơn, nhân ái hơn Dạy
văn học hiện đại cần cho người học sống với chính tác phẩm văn học Chẳng hạn dạy tác giả Nguyễn Minh Châu, ta yêu cầu sinh viên tìm đọc tiểu thuyết “Cửa sông”, “Dấu chân người lính”, “Miền cháy” , “Lửa từ những ngôi nhà”, “Những người đi từ trong rừng ra” “Mảnh đất tình yêu” hay tập truyện ngắn “Những vùng trời khác nhau”, “Bức tranh” và cả truyện viết cho thiếu nhi “Từ giã tuổi thơ”, “Những ngày lưu lạc”, “Đảo đá
kỳ lạ” Chúng ta biết, hơn bất cứ hoạt động ý thức tinh thần nào, văn học có khả năng
đặc biệt trong việc phát hiện và diễn tả sự bí ẩn, huyền diệu vô tận của đời sống tâm linh
con người Qua đọc, sinh viên ý thức được mình,“nâng cao niềm tin vào bản thân mình
và tự hoàn thiện nhân cách của chính mình, làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lý" (Mácxim Goorky) Qua đọc sinh viên được chắp cánh để đến với mọi thời
đại, với mọi nền văn hoá, trang bị vốn sống để vươn tới cái chân, thiện, mỹ Đọc tác phẩm văn học, sinh viên như được mở rộng vòng tay giúp họ sống nhân đạo hơn, yêu cái thiện ghét cái ác Từ đó họ biết chia sẻ, biết nhân nguồn vui chia nỗi buồn và biết quý người hơn Đặc biệt trong thời đại bùng nổ thông tin, đọc ngày càng có ý nghĩa to lớn để tiếp nhận nguồn thông tin Nhờ đọc mà người học có thể nhận thức được mọi vấn
đề trong nội dung Văn học hiện đại Cho dù tiết dạy khái quát văn học Việt Nam hay tác giả, phân tích tác phẩm thơ, truyện cũng đều phải coi trọng hoạt động đọc
Nếu là tiết khái quát văn học thì yêu cầu sinh viên đọc giáo trình, bài giảng để nắm nội dung kiến thức chung Ở đây giảng viên cần phải có biện pháp cụ thể yêu cầu sinh viên đọc Có thể gọi bất kỳ sinh viên nào trả lời đúng nội dung yêu cầu của giảng viên để buộc các em phải chủ động đọc hiểu Công đoạn này đã tạo điều kiện cho giảng viên tích hợp nhằm rèn kỹ năng đọc thầm, đọc hiểu Sinh viên đọc, động não, tìm tòi những vấn đề đặt ra trong bài giảng là quá trình tích lũy thêm kiến thức và rèn kỹ năng đọc Tất nhiên ở đây giảng viên phải vận dụng các hình thức đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động của người học Linh hoạt vận dụng một cách sáng tạo các hình thức tổ chức dạy học phù hợp với yêu cầu tích hợp để nâng cao năng lực đọc cho sinh viên
Trong giờ dạy tác giả, giảng viên yêu cầu mỗi sinh viên đọc, chuẩn bị mọi điều kiện để phân tích tác phẩm Quá trình thực hiện hoạt động, sinh viên buộc phải đọc
Trang 5đúng để có cơ sở cảm, hiểu tác phẩm mà phân tích Đối với những tác phẩm thơ có thể yêu cầu sinh viên đọc diễn cảm Chẳng hạn dạy tác giả Xuân Quỳnh, ta có thể cho sinh
viên đọc một số bài thơ hay như: “Sóng”, “Tự hát”, “Thuyền và biển”, “Bàn tay em”
để nâng cao năng lực đọc diễn cảm Giảng viên yêu cầu nhóm sinh viên hoạt động phân tích và nhận xét đánh giá Trong quá trình đánh giá cần coi trọng những nhận xét về phương pháp phân tích, cách nhận diện điểm sáng thẩm mỹ, nhận vật Nếu là tác phẩm thơ thì nhận xét cách đọc diễn cảm bài thơ cả về phát âm, ngắt nghỉ, ngữ điệu, tốc độ,
âm lượng và nét mặt điệu bộ, giọng điệu, nhạc điệu, nhịp điệu….Chẳng hạn: giảng viên
có thể nêu yêu cầu “khi đọc bài thơ Tiếng gà trưa (Xuân Quỳnh), anh chị cần chú trọng
nhấn ở những từ ngữ nào? Đọc với giọng như thế nào? Nhịp điệu có gì đặc biệt? Đây cũng là lúc giảng viên có thể tích hợp để củng cố tri thức và rèn kỹ năng đọc diễn cảm, hiểu rõ văn bản tác phẩm cho sinh viên
Nếu là tác phẩm văn xuôi thì chú ý nhận xét về cách nhập thân vào số phận nhân vật để phân tích tâm lý, tính cách, giọng điệu, thâm nhập sâu vào nội dung văn bản, lựa chọn cách đọc phù hợp Chẳng hạn: dạy Tô Hoài, chúng ta yêu cầu sinh viên đọc
“Truyện Tây bắc”, “Dế Mèn phiêu lưu ký” và phân tích đặc điểm tính cách các nhân vật
Mị, A Phủ, thống lý Pá Tra, Dế mèn, trũi để thông hiểu tác phẩm, nắm chắc giọng điệu, tính cách nhân vật và lựa chọn cách đọc phù hợp với ngôn ngữ Đọc cũng chính là hoạt động chuyển văn bản ngôn ngữ viết thành văn bản ngôn ngữ âm thanh Mà ngôn ngữ âm thanh thì lại có tác dụng truyền cảm đến người nghe Như thế, tác phẩm văn học
sẽ tự tìm đến với trái tim bạn đọc Ở đó sinh viên được bồi dưỡng vốn sống, vốn hiểu biết, năng lực thẩm mỹ, phát triển nhân cách và cả giá trị giáo dục, giáo dưỡng
- Rèn kỹ năng nói từ dạy phần Văn học hiện đại
Nói là một nghệ thuật, là cách ứng xử trong giao tiếp đạt đến mục đích Tục ngữ
Việt Nam khuyên con người: “Lời nói chẳng mất tiền mua/ Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau” Dù trong bất cứ lĩnh vực nào của cuộc sống xã hội, con người cũng cần có
nhu cầu trao đổi thông tin (cần nói) Nói là một trong những kỹ năng quan trọng và cần thiết không thể thiếu trong giao tiếp hàng ngày Bất cứ ai cũng cần học cách nói chuyện thật thuyết phục.Trong giao tiếp xã hội, lời nói đầy tính thuyết phục chính là yếu tố gây thiện cảm, giúp cho quan hệ công tác tốt đẹp hơn, quan hệ giữa người với người mang tính nhân văn hơn Giáo dục cho sinh viên nói tốt, tự tin, sắc sảo nhưng khiêm tốn và chừng mực thì người học có cơ hội chủ động tích cực ứng xử tốt trong mọi tình huống Lời nói phải xuất phát từ trái tim với vốn tri thức có sẵn, từ sự hiểu biết của người có văn hóa Một người biết cách nói chuyện, ứng xử tinh tế là người có phong cách trò chuyện tự tin, rõ ràng, hợp lý, sâu sắc và rất riêng Đôi khi cần một chút tinh tế trong cách nói có thể làm giảm bớt sự căng thẳng, xoa dịu nỗi đau Khi cần ta nói tránh để
Trang 6không chạm lòng tự ái của người khác Cách nói còn được ẩn sâu trong âm lượng, trong thái độ, trong nghệ thuật sử dụng ngôn từ và đặc biệt là cách diễn đạt ý tưởng Một lời
đề nghị ngọt ngào sẽ là cơ hội tốt để đạt hiệu quả mong muốn Một câu xin lỗi chân thành tự đáy lòng sẽ nhận được những vị tha rộng lượng Một lời phản biện rất sâu sắc nhưng ý nhị cũng làm người nghe tiếp thu trong cảm giác tâm phục Nói có nghệ thuật
là một nét đẹp văn hóa cần được bồi đắp trong cộng đồng dân tộc Kỹ năng này càng cần được rèn luyện nhiều hơn trong môi trường chuyên nghiệp để lời nói thực sự trở thành công cụ giao tiếp hữu hiệu Để đào tạo giáo viên chuyên ngành Ngữ văn không thể không rèn kỹ năng nói Nói trong giờ học để sinh viên chiếm lĩnh tri thức Phương pháp dạy học hiện đại chú trọng đến người học, coi người học là trung tâm nên phải thường xuyên hoạt động, giao tiếp trao đổi, thảo luận các vấn đề về tri thức Rèn kỹ năng nói để sinh viên sư phạm ra trường hành nghề dạy học Mỗi buổi lên lớp muốn tổ chức tiết giảng thì người dạy cần phải nói Muốn truyền đạt nội dung thì người dạy phải nói Muốn giáo dục học sinh, điều khiển các hoạt động của lớp, người giáo viên không thể không nói Trong giảng dạy, học tập, họp hành, mọi hoat động của người giáo viên luôn gắn liền với lời nói Nói để diễn đạt tư tưởng tình cảm, khí chất, ý chí của mình Hiệu quả của công việc dạy học không chỉ phụ thuộc vào trình độ học vấn, phương pháp giảng dạy mà một phần quan trọng còn phụ thuộc vào năng lực giao tiếp bằng lời của người giáo viên Đó là một trong những hoạt động nghiệp vụ sư phạm không thể thiếu, cần phải rèn luyện của giáo sinh Để tăng cường rèn kỹ năng nói cho sinh viên sư phạm Ngữ Văn, chúng tôi thường xuyên tích hợp, lồng ghép vào quá trình tổ chức thực hiện giảng dạy
Chẳng hạn dạy mục “Khái quát Văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến 1945”,
giảng viên yêu cầu sinh viên thảo luận: Tại sao Giáo trình Văn học hiện đại I nhận định
“Ở nước ta, một năm đã có thể kể như 30 năm của người” Giảng viên yêu cầu sinh viên
chuẩn bị trước dàn bài, nêu các ý chính, những thành tựu của văn học Việt Nam đầu thế
kỷ XX Sinh viên trình bày ý kiến theo yêu cầu Giảng viên có nhận xét sửa chữa để giúp sinh viên hiểu nội dung, kiến thức đồng thời nhận thức được yêu cầu nói cái gì, nói thế nào, có đầy đủ thông tin và biết chọn lọc nói đúng mục đích đối tượng giao tiếp Việc lựa chọn ngôn ngữ, nghi thức, lời nói, quy tắc hội thoại cũng góp phần nói đúng, thuyết phục người nghe Đặc biệt giảng viên phải biết khêu gợi, tạo cho sinh viên nhu cầu được nói, được bộc lộ suy nghĩ của mình về vấn đề đã nêu Giảng viên cần tạo hoàn cảnh giao tiếp cho sinh viên bằng cách đặt câu hỏi, đặt vấn đề thảo luận, biết động viên khích lệ, tạo điều kiện cho mọi người cùng tham gia, hợp tác Đôi khi chỉ cần qua lời nhận xét, đánh giá của giảng viên: “Em cần lựa chọn ngôn ngữ chính xác hơn, diễn đạt
rõ hơn ” cũng có thể giúp cho sinh viên rút kinh nghiệm được trong quá trình nói Trong giảng dạy, chúng tôi luôn thiết kế một hệ thống câu hỏi tạo môi trường cho sinh viên nói Chúng tôi thường đặt ra các tình huống có vấn đề tạo điều kiện cho sinh viên
Trang 7được tham gia trao đổi thảo luận Sau các phần trình bày của sinh viên, chúng tôi luôn định hướng cho bạn nhận xét về cách nói có hấp dẫn không? Có tạo được hứng thú không? Phần mở đầu, kết thúc ra sao? Có những giao cảm bằng mắt không? Tư thế tác phong như thế nào? Giọng nói đã phù hợp chưa? v.v Hoặc từ lời nhận xét của bạn về nội dung, hình thức trình bày cũng có thể giúp sinh viên nhận thức cần nói đúng yêu cầu của vấn đề đặt ra Giảng viên chú trọng giúp cho sinh viên bộc lộ suy nghĩ, tình cảm một cách thẳng thắn, chân thành để phát huy khả năng tự nghiên cứu, tự học cũng như năng lực nói Hiển nhiên trong bài dạy không chỉ chú trọng tích hợp để rèn luyện đọc, nói mà quên nhiệm vụ chính yếu, mục tiêu của bài
Để tích hợp tốt, có trọng điểm, giảng viên phải biết linh hoạt ứng phó trong mọi tình huống, nắm chắc và vận dụng tốt phương pháp dạy học theo hướng tích cực hoá
hoạt động người học Khi dạy các tác giả: Phan Bội Châu, Hồ Chí Minh, Tản Đà, Xuân Diệu, Thạch Lam, Nguyễn Tuân, Tố Hữu, Chế Lan Viên, Tô Hoài, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Xuân Quỳnh giảng viên nên yêu cầu sinh viên tự trình bày ý tưởng, thảo luận nội dung các mục: tiểu sử và con người, quan niệm nghệ thuật tạo điều
kiện môi trường cho người học được nói, được giao tiếp Đây là cơ hội giúp người học
tự bộc lộ khả năng diễn đạt của mình trước lớp, rèn luyện tính tự tin, mạnh dạn, tính chủ động trọng mọi tình huống.Bài giảng sẽ thành công khi người giảng viên dừng lại đúng
mức trước vấn đề, không quá thái chú trọng tích hợp để biến giờ văn học hiện đại thành bài dạy rèn nghiệp vụ sư phạm Rõ ràng bài giảng sẽ có tác động kép đến người học vừa
nắm tri thức Văn học hiện đại một cách chủ động sáng tạo, vừa có thêm kinh nghiệm đọc, nói Hơn nữa việc đọc tốt cũng tạo cơ hội cho sinh viên nói đúng giọng điệu, cao
độ, chuẩn ngữ âm, hình thành quá trình phản xạ ngôn ngữ nhanh nhạy, thuyết phục người nghe Tích hợp là tư tưởng, là nguyên tắc, là quan điểm hiện đại trong giáo dục
và chúng ta cần vận dụng sáng tạo trong quá trình dạy học sao cho đạt hiệu quả cao
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đào Ngọc, Nguyễn Quang Ninh (1997), Rèn kỹ năng sử dụng Tiếng Việt, Nxb Giáo
dục
2 Trần Đăng Suyền, Nguyễn Văn Long (chủ biên) (2007), Giáo trình văn học Việt Nam hiện đại, Tập 1, Nxb ĐHSP, Hà Nội
3 Nguyễn Văn Long (chủ biên) (2007), Giáo trình văn học Việt Nam hiện đại, Tập 2,
Nxb ĐHSP, Hà Nội
Trang 84 Trường Đại học Quảng Bình (2011), Chương trình khung đào tạo giáo viên THCS môn Ngữ Văn, Quảng Bình (Lưu hành nội bộ)
5 Xavier Roegiers (1996), Khoa Sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát triển các
năng lực ở nhà trường, Nxb Giáo dục, Hà Nội