Đọc là một trong những kĩ năng ngôn ngữ rất quan trọng. Tuy nhiên, thực tế dạy học Tiếng Việt ở tiểu học hiện nay chưa chú trọng lắm vấn đề này. Bài viết đề cập đến những hạn chế trong dạy đọc và đề xuất hướng dạy đọc nhằm phát huy năng lực của người học.
Trang 1ThS LÊ NGỌC TƯỜNG
KHANH
Khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm
TP Hồ Chí Minh Điện thoại: 0918.695.694 Email:
dinhkha2000@yahoo.com
DẠY ĐỌC Ở TIỂU
HUY NĂNG LỰC NGƯỜI HỌC
TÓM TẮT
Đọc là một trong những kĩ năng ngôn ngữ rất quan trọng Tuy nhiên, thực tế dạy học Tiếng Việt ở tiểu học hiện nay chưa chú trọng lắm vấn đề này Bài viết đề cập đến những hạn chế trong dạy đọc và đề xuất hướng dạy đọc nhằm phát huy năng lực của người học
Từ khoá: dạy đọc, tiểu học, phát huy năng lực
ABSTRACT
Teaching reading in primary schools to promote learners’ individual abilities
Reading is one of the most important language skills However, in many primary schools this skill is not properly concerned This article is intended to mention the limitations in reading teaching as well as to bring out suggestions for this matter in order to promote learners‟ abilities
Key words: Reading teaching, primary schools, promoting learners‟ individual
abilities
1 Sơ lược về đọc và kĩ năng đọc
Đọc là một quá trình nhận thức Trong quá trình ấy, người đọc không chỉ giải mã ngôn ngữ để tiếp nhận thông tin làm giàu thêm vốn tri thức của mình mà còn rèn nhiều
kĩ năng để phục vụ học tập và cuộc sống Điều này rất quan trọng ở tiểu học, vì đây là
bậc học kĩ năng, học sinh được hình thành kiến thức thông qua việc rèn kĩ năng Vậy
học sinh cần được rèn những kĩ năng gì trong quá trình học đọc?
Trang 2- Kĩ năng đọc lướt, đọc nhanh để có thể nắm bắt sơ lược nội dung văn bản một cách
nhanh nhất Ở tiểu học, kĩ năng này còn tuỳ thuộc vào việc học sinh giải mã được kí hiệu chữ viết của âm thanh, đặc biệt đối với lớp 1, lớp 2 Tuy nhiên, trước khi nắm được nội dung, học sinh cần phải hiểu nghĩa của chữ (từ) trong văn bản Dựa vào kiến thức ngữ âm và trí nhớ, học sinh cần giải mã nhanh chữ để đọc và hiểu chúng Đây cũng chính là một trong những kĩ năng quan trọng đầu tiên cần hình thành và rèn luyện cho
học sinh: kĩ năng nhận diện từ
- Kĩ năng giải mã ngôn ngữ: người đọc dựa vào sự hiểu biết, vốn kinh nghiệm sống
của mình để hiểu nội dung văn bản Trong khi giải mã, có những từ, ý, quan điểm mà người đọc không hiểu nghĩa Tuy nhiên, nếu có kĩ năng đọc, người đọc có thể dựa vào ngữ cảnh của văn bản như nội dung, cấu trúc ngữ pháp của câu hay nghĩa của từ đã biết,… suy luận, phân tích rồi phỏng đoán để hiểu chúng Học sinh tiểu học có vốn từ không nhiều, đang trong giai đoạn hình thành và tích luỹ từ ngữ nên đây cũng là một kĩ
năng quan trọng mà học sinh cần có: kĩ năng phân tích ngữ cảnh
- Kĩ năng đọc thành tiếng một văn bản phù hợp với phong cách của văn bản, hay
thường gọi là đọc diễn cảm đối với văn bản nghệ thuật
- Đọc còn là một hoạt động giao tiếp Dù vô tình hay hữu ý, người đọc thường hay thể hiện thái độ của mình một cách trực tiếp đối với văn bản đọc ngay trong quá trình đọc hoặc khi hoàn tất quá trình.và gián tiếp đối với người viết Người viết có thể nhận được sự phản hồi từ người đọc nhưng cũng có thể không Chính từ đặc điểm này của
việc đọc mà cần lưu ý rèn kĩ năng tư duy phê phán cho học sinh Học sinh được chủ
động bày tỏ suy nghĩ của mình đối với nội dung của văn bản đọc Hoặc vừa đọc vừa phỏng đoán nội dung để nhìn thấy những điều hay, mới, độc đáo trong văn bản
Như vậy, ngoài những kĩ năng về mặt ngôn ngữ , học sinh còn đồng thời rèn rất nhiều kĩ năng tư duy trong quá trình đọc Ngoài ra, cần xác định rằng, trong dạy học, mục đích chính của việc đọc là người học phải hiểu nội dung văn bản Sâu xa hơn, người học còn phải biết vận dụng những điều đã hiểu vào trong cuộc sống
2 Dạy đọc trong nhà trường tiểu học hiện nay
Bậc tiểu học hình thành cho học sinh kĩ năng đọc thông qua phân môn của Tiếng
Việt là Tập đọc Dù chỉ là ở giai đoạn tập nhưng vẫn cần trang bị cho học sinh tất cả
những kiến thức và kĩ năng cần thiết để có thể đọc tốt Nếu học sinh có kĩ năng đọc tốt thì đây là nền tảng vững chắc cho việc học các môn học khác và bậc học cao hơn được thuận lợi
(1) Chương trình Tiểu học 2000 hiện hành quan tâm nhiều hơn việc hình thành kĩ năng đọc cho học sinh so với chương trình Cải cách Giáo dục trước đó Cụ thể: đa dạng phong cách văn bản giúp học sinh có được giọng đọc và kĩ thuật đọc phong phú; chú
Trang 3tâm đến số lượng học sinh được đọc trước lớp trong một tiết học; tạo điều kiện cho học sinh làm việc độc lập, hợp tác thông qua việc tìm hiểu bài,…
Chương trình và sách giáo viên cũng đưa ra một quy trình dạy một bài đọc rất rõ ràng và cụ thể, thực hiện theo hướng phân tích Phân tích để đọc đúng và hiểu các đơn
vị nhỏ như từ, câu đến các đơn vị lớn hơn như đoạn, bài Nhìn chung, quy trình này phù hợp với tâm lí, đặc điểm nhận thức của học sinh, vì vấn đề “đọc thông viết thạo” được đặt lên hàng đầu ở bậc tiểu học và học sinh còn hạn chế về kinh nghiệm sống Ngoài ra, việc dạy theo một quy trình có sẵn, gần như cố định có thuận lợi giúp học sinh định hướng công việc của mình: biết cách chuẩn bị bài, biết bài dạy được tiến hành như thế nào để hợp tác với giáo viên Tuy nhiên, chính việc lặp đi lặp lại một kiểu dạy học đôi khi lại tạo cho học sinh “tâm lí chờ đợi”, vì biết trước thầy/cô sẽ làm gì; biết thầy/cô sẽ đọc mẫu trước, chỉ cần dò theo,… Những điều này ảnh hưởng đến vấn đề học tập tích cực vì thiếu yếu tố bất ngờ, khiến học sinh không có niềm vui thích và động cơ học tập
(2) Về việc rèn kĩ năng cho học sinh: quy trình cũng đang dần bộc lộ những hạn chế
- Giáo viên luôn đọc mẫu văn bản: học sinh được giúp để giải mã chữ viết và định hướng phong cách đọc; giọng đọc của giáo viên có thể gây ấn tượng về xúc cảm với học sinh, đặc biệt các văn bản nghệ thuật Tuy nhiên, học sinh không được rèn kĩ năng giải
mã chữ viết một cách chủ động và có ý thức Kết thúc lớp 1, học sinh đã được trang bị đầy đủ kiến thức ngữ âm (âm, vần, tiếng) để giải mã chữ viết thành âm thanh Song song đó, kĩ năng nhận diện từ cũng bị hạn chế
- Lần lượt học sinh đọc từng câu trước lớp đem lại cho người nghe một cảm giác rời rạc của văn bản, đặc biệt các văn bản nghệ thuật Ngoài ra, mỗi phong cách văn bản cần có cách đọc khác nhau để người nghe có thể cảm nhận nét riêng biệt của chúng
- Tách bạch việc đọc thành tiếng và đọc hiểu: không phù hợp với quá trình nhận thức của việc đọc Vì khi đọc có ý thức, người đọc giải mã chữ viết và đồng thời vận động trí não để cố gắng hiểu chúng Theo chuẩn kiến thức, kĩ năng thì học sinh lớp 4, lớp 5 đọc thông khá tốt nên có thể thực hiện đọc hiểu cùng với đọc thành tiếng
- Quan tâm đến số lượng học sinh đọc thành tiếng hơn là tập trung việc hiểu sâu sắc văn bản để tích hợp dạy đạo đức, tri thức xã hội, tự nhiên,… Mặt tích cực là giáo viên nhận biết khả năng đọc thành tiếng của nhiều học sinh nhưng lại không còn thời gian để cùng học sinh phân tích, suy luận, phán đoán,… để tìm hiểu nội dung Điều này ảnh hưởng đến việc rèn các kĩ năng tư duy và làm hạn chế kĩ năng phân tích ngữ cảnh (3) Tổ chức tìm hiểu nội dung văn bản còn nặng nề và chưa phong phú về hình thức Người viết có một quá trình dự giờ các tiết Tập đọc và ghi nhận rằng: giáo viên thường sử dụng phương pháp đàm thoại để tổ chức tìm hiểu bài Cách làm này chưa thật
sự khuyến khích học sinh động não để phát triển các kĩ năng tư duy Đôi khi cũng có
Trang 4giáo viên thực hiện các phương pháp hoặc hình thức dạy học khác như yêu cầu học sinh thực hiện sơ đồ hoá văn bản, phiếu học tập,…nhưng đây chỉ là số ít
Tóm lại, việc dạy đọc ở tiểu học trong giai đoạn hiện nay chú trọng đến kĩ năng giải
mã chữ viết thành âm thanh và số lượng học sinh được đọc trong một tiết học Điều này làm cho việc dạy và học đọc rất máy móc và nhàm chán, ảnh hưởng đến việc rèn các kĩ năng để phát huy năng lực của người học và ứng dụng những tri thức thông qua học đọc vào cuộc sống
3 Đề xuất ý kiến dạy đọc theo hướng phát triển năng lực
Theo Nghị quyết về Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo [5], việc đổi
mới giáo dục phổ thông sẽ theo hướng phát huy năng lực người học và chương trình được xây dựng theo hướng tích hợp nhằm giảm bớt số lượng môn học Để đáp ứng yêu cầu về việc phát huy năng lực người học, người viết đề xuất một số ý kiến sau:
(1) Đa dạng hơn nữa phong cách văn bản, tăng số lượng các văn bản khác ngoài văn bản nghệ thuật, đặc biệt đối với lớp 4, lớp 5 Trong đó, cần quan tâm đến các văn bản phong cách khoa học, báo chí, hành chính có nội dung gần gũi với cuộc sống học sinh
và phản ánh thực tế như các bệnh dịch thường gặp, tin thể thao, tin giáo dục,… tích hợp hình thành những kiến thức về tự nhiên, xã hội, khoa học, đạo đức,…
(2) Thực hiện cách dạy phát huy tính chủ động và phát huy năng lực của người học:
- Hướng dẫn học sinh lụôn chủ động suy nghĩ về bài đọc ngay từ tên bài nhằm rèn luyện kĩ năng tư duy về phân tích, phê phán, kĩ năng đặt câu hỏi Giáo viên có thể sử dụng phương pháp phân tích ngôn ngữ để thực hiện việc này
Ví dụ: Tên bài “Khuất phục tên cướp biển”: Thế nào là khuất phục? Cướp biển là người như thế nào? Vì sao lại cần khuất phục? Ai sẽ là người khuất phục tên cướp biển? Tên cướp biển sẽ là nhân vật chính trong bài?
- Hạn chế đọc mẫu, giáo viên chỉ đọc mẫu khi thật sự cần thiết Sau khi giới thiệu bài, nên để cá nhân học sinh đọc bài, trao đổi và thống nhất cách đọc trong nhóm, học sinh đọc trước lớp theo từng nội dung, từng đoạn,…Sau đó, giáo viên có thể đọc văn bản trước lớp để giúp học sinh so sánh, đối chiếu với cách đọc của mình Cách làm này giúp học sinh có ý thức tự đọc và chủ động suy nghĩ cách đọc phù hợp nội dung Có thể học sinh chọn giọng đọc chưa phù hợp, đặc biệt với các lớp 2, lớp 3, giáo viên sẽ giúp các em điều chỉnh lại Dù người giáo viên sẽ vất vả nếu làm thế này nhưng bù lại học sinh được phát huy tính chủ động, làm việc độc lập Đây là cách làm thể hiện quan điểm
“học sinh là trung tâm” của việc dạy học và giáo viên nắm được kĩ năng giài mã chữ viết của học sinh
Trang 5- Đặt những câu hỏi đơn giản, câu hỏi tức thì, tìm kiếm, tìm thấy ngay sau khi học sinh đọc văn bản lần 1 để kiểm tra kĩ năng nhận diện từ của học sinh
- Khuyến khích học sinh giải nghĩa từ mới theo cách hiểu của mình để phát huy tính tích cực, chủ động và rèn luyện kĩ năng phân tích ngữ cảnh
- Quan tâm đến bối cảnh xã hội của văn bản, đặc biệt là các văn bản truyện; cách sử dụng từ, cách trình bày văn bản trong các văn bản miêu tả, văn bản hành chính;… để giúp học sinh hiểu văn bản một cách trọn vẹn và làm bước chuẩn bị cho việc học Tập làm văn
- Tổ chức hướng dẫn học sinh sơ đồ hoá đối với bất cứ văn bản nào có thể, nhất là các văn bản truyện, để rèn tư duy logic và tư duy phê phán
=> Tư duy logic: có vấn đề trước mới có vấn đề sau; những tác nhân gây ảnh hưởng; những yếu tố thúc đẩy sự việc,…
=> Tư duy phê phán: gợi ý để học sinh so sánh cách ứng xử, việc làm của mình với nhân vật trong một tình huống, một sự việc,… để nhận thấy sự giống và khác nhau Từ
đó, học sinh rút ra được những bài học, những kinh nghiệm cho bản thân
(3) Tích hợp với các hoạt động ngoài giờ như sinh hoạt chủ điểm, sinh hoạt chủ nhiệm để học sinh có điều kiện vận dụng, chia sẻ những điều mình đã hiểu vào cuộc sống và rèn luyện thêm kĩ năng tự học, trong đó có kĩ năng đọc Ví dụ:
Em làm phóng viên: hỏi và trả lời về một chủ đề
Em làm nhà văn: giáo viên đưa một tiêu đề – nhóm học sinh cùng xây dựng nội dung
4 Kết luận
Hoạt động đọc dễ gây sự nhàm chán với lứa tuổi tiểu học, một lứa tuổi hiếu động, thích sự hoạt động tay chân Sự bùng nổ về công nghệ như máy chơi game, ipad,…càng làm cho trẻ em xa rời việc đọc Dạy đọc muốn có hiệu quả thì cần làm cho học sinh yêu thích và nhận thấy sự có ích của việc đọc Để làm được điều này, trong dạy đọc, giáo viên tạo cho học sinh cơ hội được thể hiện mình: thể hiện những kĩ năng, những hiểu biết có được từ việc đọc vào cuộc sống Và đây cũng chính là hướng dạy học hướng đến phát huy năng lực người học
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sách giáo khoa và sách giáo viên môn Tiếng Việt ở
tiểu học, Nxb Giáo dục
Trang 62 Hoàng Hoà Bình, Nguyễn Minh Thuyết (2013), Phương pháp dạy học Tiếng
Việt nhìn từ tiểu học, Nxb Giáo dục Việt Nam
3 Lê Phương Nga (2007), Phương pháp dạy học môn Tiếng Việt ở Tiểu học,
Nxb Đại học Sư Phạm & Nxb Giáo dục
4 Hoàng Thị Tuyết (2011), Lí luận dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học, Nxb Thời
Đại
5 http://giaoduc.net.vn/Giao-duc-24h/Ban-hanh-Nghi-quyet-ve-doi-moi-can-ban-toan-dien-giao-duc-va-dao-tao-post131359.gd