Bài viết thống kê chi tiết và đưa ra một số đánh giá nhận xét về việc sắp xếp, lựa chọn ngữ liệu tác phẩm văn học nước ngoài trong sách Tiếng Việt bậc tiểu học, cung cấp cho các nhà thiết kế biên soạn sách giáo khoa cũng như giáo viên bậc tiểu học và người đọc một cách tiếp cận mới, cái nhìn chi tiết về việc lựa chọn, sắp xếp tác phẩm văn học nhằm khai thác tốt hơn ngữ liệu.
Trang 1ThS NGUYỄN VĂN
VƯỢNG
Khoa Giáo dục Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm Huế
Điện thoại: 0905996997 Email:
yeungon@gmail.com
KHẢO LƯỢC TÁC PHẨM VĂN HỌC
TIẾNG VIỆT TIỂU HỌC, ĐÁNH GIÁ
VÀ ĐỀ XUẤT
TÓM TẮT
Bài viết thống kê chi tiết và đưa ra một số đánh giá nhận xét về việc sắp xếp, lựa chọn ngữ liệu tác phẩm văn học nước ngoài trong sách Tiếng Việt bậc tiểu học, cung cấp cho các nhà thiết kế biên soạn sách giáo khoa cũng như giáo viên bậc tiểu học và người đọc một cách tiếp cận mới, cái nhìn chi tiết về việc lựa chọn, sắp xếp tác phẩm văn học nhằm khai thác tốt hơn ngữ liệu
Từ khóa: tác phẩm văn học nước ngoài, giáo dục tiểu học, sách giáo khoa
ABSTRACT
Investigating the Foreign Literary Works in Current Textbooks in Primary School,
Assessing and Suggesting
The paper investigates the foreign literary works in the Vietnamese textbooks in primary school, and provides the authors of textbooks as well as teachers in primary schools with deep and detailed information about our current textbooks in primary school and which could become a new reference in compiling new textbooks We also pose some commentaries and suggestions to help primary education teachers do their job better
Key words: foreign literary works, primary education, textbooks
Trang 21 Đặt vấn đề
Giáo dục toàn diện tri thức và nhân cách là mục đích tối thượng của giáo dục hiện đại, trong đó, như nhiều nhà nghiên cứu khẳng định, vị trí nền tảng của bậc tiểu học là không cần phải bàn cãi, có ảnh hưởng sâu đậm tới người học trong suốt quá trình trang bị kiến thức, trau dồi đạo đức và kể cả trưởng thành sau này Trong số các nội dung được truyền dạy, môn Văn – Tiếng Việt có trọng số tương đối lớn, ít nhất là lượng hóa về số tiết, với trung bình 8 - 9 tiêt/tuần Chính vì thế, các giá trị nghệ thuật, đạo đức
và bài học làm người trong các tác phẩm văn học được chuyển tải, giảng dạy ở nhà trường tiểu học tạo nên dấu ấn lâu dài trong tâm tư của trẻ em, có thể khẳng định, tạc tạo gốc rễ phông văn hóa, hình thành cá tính và lối sống
Với trẻ em, tác phẩm văn học như lời ru tiếng hát, reo vào lòng trẻ những rung cảm mạnh mẽ, ấn tượng, được ghi nhớ, thuộc lòng khó phai theo thời gian Chính thế, lựa chọn, sắp xếp các tác phẩm văn học trong nhà trường tiểu học trở nên một việc có ý nghĩa đặc biệt, ảnh hưởng tới nhiều thế hệ học sinh Trong những tác phẩm, trích đoạn
ấy, chắc chắn các soạn giả đã cân nhắc để lựa chọn ngữ liệu văn học nước ngoài theo những lí lẽ, logic nhất định
Trong bài viết này, chúng tôi sẽ tiến hành khảo sát tổng thể chương trình sách giáo khoa môn Tiếng Việt bậc tiểu học, gồm 5 khối lớp, 2 tập/lớp, tổng số 10 cuốn nhằm thống kê các tác phẩm, trích đoạn tác phẩm văn học nước ngoài đã được sử dụng Tuy nhiên, mục đích của việc khảo sát vượt ra ngoài ý nghĩa định lượng, thay vào đó, tập trung phân loại các tác phẩm, trích đoạn tác phẩm văn học nước ngoài theo một số tiêu chí nhất định, trong đó chú trọng thể loại, nước, mục đích sử dụng và chức năng chính được sử dụng của tác phẩm, trích đoạn Căn cứ vào “bản đồ” trên, chúng tôi bước đầu đưa ra một số đánh giá và đề xuất, ngõ hầu góp thêm tiếng nói giúp các tác giả soạn sách giáo khoa có được cái nhìn tổng thể hơn, trong trường hợp khả thi, tiến tới bổ sung, cập nhật Đồng thời, từ kết quả khảo sát, có thể định hình ngược các tiêu chí các nhà thiết kế sách đã lựa chọn, từ đó, phần nào đó gợi mở, giúp giáo viên bậc tiểu học, những người trực tiếp giảng dạy có thêm được những hướng kiến giải, vận dụng mới trong việc giúp học sinh tiếp cận tác phẩm văn học, sử dụng ngữ liệu văn chương hiệu quả
2 Giải quyết vấn đề
Đầu tiên, trong những năm qua, thực tế là các tác phẩm văn học nước ngoài được khảo cứu và xuất bản với mức độ, tần suất hơn hẳn trước đây Chính từ nền tảng này, việc trích lục, lựa chọn đưa vào sách giáo khoa phổ thông trở nên thuận lợi hanh thông Các tác phẩm văn học được lựa chọn đưa vào chương trình phổ thông vì thế, chẳng những có xu hướng tăng lên về lượng mà còn đa dạng, phong phú về thể loại, tác
Trang 3giả, nền văn học, nhất là ở bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông Quan điểm về mối quan hệ giữa tác phẩm và hoạt động tiếp nhận ở nhà trường, Phùng Văn Tửu cho rằng: “Văn học là lịch sử tâm hồn mỗi dân tộc, vì thế nó là nhịp cầu hữu nghị giúp giao lưu văn hoá của các dân tộc vốn đã diễn ra từ nghìn xưa Dù vô cùng đa dạng, song văn học của các dân tộc đều có nét chung là hướng tới “chân, thiện, mỹ”, giúp con người sống tốt hơn, nhân ái hơn” [8] Theo chúng tôi, không cần phải bàn cãi về giá trị của tác phẩm văn học và vai trò của nó trong giáo dục phổ thông Tuy nhiên, cần minh định một
số vấn đề gắn liền với việc lựa chọn tác phẩm văn học, trong trường hợp chúng tôi khảo sát là tác phẩm văn học nước ngoài sử dụng trong giáo dục tiểu học
(i) Trước hết, tác phẩm văn học nước ngoài được sử dụng ở tiểu học có sự khác biệt rất lớn về mục tiêu so với ở bậc học trên Việc tích hợp nội dung dạy học văn và nội dung dạy học tiếng đã thể hiện rõ mục tiêu chính của dạy học môn Tiếng Việt (TV) ở tiểu học là phát triển ngữ năng (language competence) của học sinh Mục tiêu ấy được
cụ thể trong 7 phân môn khác nhau: Học vần (HV), Tập đọc (TĐ), Tập viết (TVi), Chính tả (CT), Luyện từ và câu (LTVC), Tập làm văn (TLV) và Kể chuyện (KC) Tính chất phân tán này vô hình chung, buộc người soạn sách giáo khoa tiểu học phải có một logic riêng khi cung cấp ngữ liệu, lựa chọn tác phẩm, thể loại văn học để giảng dạy theo tuyến tính thời gian cấp học, khác hẳn với việc thiết kế sách giáo khoa bậc trên Hệ quả
là, học sinh tiểu học tiếp nhận tác phẩm văn học hay đứt mạch, thiếu tuần tự, logic Với các tác phẩm văn học nước ngoài, giả định này sẽ hoàn toàn phù hợp với những kết quả khảo sát chúng tôi đã thực hiện
(ii) Thứ hai, chức năng của tác phẩm văn học dùng ở bậc tiểu học sẽ khác hẳn với chức năng thông thường trong giảng dạy văn học ở bậc học trên, nhất là bậc trung học phổ thông Thay vì thể hiện như một chỉnh thể, các tác phẩm văn học trong sách giáo khoa bậc học này chủ yếu trở thành ngữ liệu để phục vụ mục đích khác, trong đó hầu hết để rèn luyện kĩ năng ngôn ngữ nào đó, thay vì mục tiêu chính của dạy học văn
là khám phá nội tại tác phẩm Đó cũng là lí do giải thích cho kết quả khảo sát của chúng tôi, khi xét về trọng số mục tiêu, các tác phẩm văn học nước ngoài một phần nhiều đóng vai trò ngữ liệu
(iii) Không chỉ có vậy, một nguyên nhân quan trọng khác ảnh hưởng tới việc lựa chọn cách giới thiệu tác phẩm văn học ở bậc tiểu học, đấy chính là đối tượng tiếp nhận
Rõ ràng năng lực cảm thụ tác phẩm của học sinh là chưa cao, nhất là ở ba khối đầu bậc học Yêu cầu học sinh tiếp nhận, do đó, cần sự cân nhắc
(iiii) Xét riêng về tác phẩm văn học nước ngoài, với những đặc thù như trên, chương trình giảng dạy đương nhiên không cho thấy sự khu biệt phần nội dung tác
Trang 4phẩm văn học nước ngoài Khi tiến hành khảo sát, chúng tôi phát hiện, việc gián cách lựa chọn ngữ liệu tác phẩm văn học nước ngoài, có thể để giảng dạy, hoặc dùng vào việc làm ngữ liệu cho thấy các nhà làm sách thiếu một liên kết nội tại nào đấy Thiếu tính có lí do, tác phẩm văn học nước ngoài trong trường tiểu học dường như trở thành những dữ liệu manh mún, chỉ phục vụ một mục đích nhất định Lấy điểm tựa sau về vị trí của tác phẩm văn học theo quan điểm của Nguyễn Thanh Hùng: “Đọc tác phẩm văn chương là một quá trình tiếp nhận Thế giới nghệ thuật trong tác phẩm là vô cùng rộng lớn… mỗi người đọc tìm kiếm một thứ gì đó trong tác phẩm Vì vậy việc đọc văn luôn luôn là một sự vượt qua bản thân, một sự phá vỡ những rào cản thời gian và kinh nghiệm cũ, để có thể nhận thức được cái mới, cái khác trước trong tác phẩm và trong bản thân mình” [8] có lẽ đã đến lúc cần đặt lại mục tiêu dạy học tác phẩm văn học ở tiểu học so với thực tế hiện nay mà một phần lỗi bắt nguồn từ việc lựa chọn, bố trí ngữ liệu văn học
Cho đến nay, phần tác phẩm văn học nước ngoài ở trường tiểu học cũng đã ít nhiều nhận được sự chú ý, đánh giá của các nhà nghiên cứu Tác giả Nguyễn Quỳnh Trang đã đưa ra một số thống kê và đánh giá về các tác giả, tác phẩm văn học nước ngoài dùng ở tiểu học, tuy nhiên, theo chúng tôi, vẫn chưa thật sự đầy đủ, chi tiết [10] Thứ nhất, kết quả thống kê chưa được lượng hóa, chỉ gồm 2 bảng về số tác giả có số lượng tác phẩm nhiều nhất, quốc gia có nhiều tác giả nhất Phần tác giả đưa ra đánh giá, phân loại về nội dung, ngôn ngữ, nhân vật… là rất đáng để tham khảo Tuy nhiên, là một tư liệu giảng dạy lí luận văn học, nội dung của bài viết đã công bố bản điện tử trên chú trọng phần lớn vào nội dung, nêu lên giá trị nội dung tác phẩm Như vậy, có thể nói, các tiêu chí để khảo sát của Nguyễn Quỳnh Trang là chưa nhiều Ngược lại, trong quá trình khảo sát, chúng tôi sử dụng 9 tiêu chí để phân loại gồm: [Lớp], [Số trang], [Tác giả], [Tên tác phẩm], [Nước], [Thể loại], [+/-Toàn văn], [Môn], [Mục đích] Ở tiêu chí tác giả và tên tác phẩm, chúng tôi thống nhất với cách gọi tên ở sách giáo khoa tiểu học Tuy nhiên, chúng tôi không thống kê những tác phẩm dạng mẩu chuyện, truyện kể mà sách giáo khoa tiểu học ghi rõ thuộc dạng “theo” hoặc “sưu tầm” do tác giả người Việt thực hiện Chẳng hạn lần lượt các ở các trang 36, 45, 54 sách TV 5 tập 1, các trích đoạn
Những con sếu bằng giấy, Một chuyên gia máy xúc, Sự sụp đổ của chế độ A-pác-thai,
hay Dù sao trái đất vẫn quay, trích đoạn trong TV4, tập 2, trang 85 viết về các nhà bác
học Ga-li-lê, Cô-péc-ních v.v hoặc không xét là tác phẩm văn học, hoặc do tác giả người Việt đứng tên đều không được lựa chọn thống kê Tuy nhiên, thực tế là có rất nhiều dạng trích đoạn như vậy trong sách môn Tiếng Việt Tiếp đến, thông tin quê hương của tác giả đương nhiên cho thấy bản đồ địa lý của các tác phâm văn học đã lựa chọn Xét về mặt thể loại, có thể chia thành ba nhóm tiêu chí nhỏ, nhóm thứ nhất gồm
Trang 5[thơ/văn xuôi], nhóm [truyện ngắn/truyện dài/tiểu thuyết/ngụ ngôn, thể loại khác] tuy có phần chưa thật sự thỏa đáng và nhóm thứ ba theo chúng tôi là phù hợp và có ý nghĩa hơn cả trong việc khảo sát là [Văn học dân gian/văn học viết] Ở phần [Mục đích], chúng tôi cho rằng có thể tạm khái quát hóa hai chức năng chính của tác phẩm văn học nước ngoài được đưa vào trong sách giáo khoa tiểu học là [+/-để giảng chính tác phẩm]
và [+/-ngữ liệu minh hoạ] và [chức năng khác]
(i) Trước hết về mặt số lượng, đã có tổng số 69 tác phẩm và trích đoạn là tác
phẩm văn học nước ngoài được sử dụng ở sách giáo khoa tiểu học
Nga Pháp Anh Mỹ Đan Mạch Đức Ý Nhật
Ả rập Ai-len Scotland Ethiopia Trung Quốc
Hi Lạp
Bảng 1: Thống kê các tác phẩm văn học nước ngoài trong sách Tiếng Việt tiểu học theo tỉ lệ %
Qua bảng trên có thể thấy, các tác giả soạn sách đã lựa chọn ngữ liệu tương đối bao quát, phổ rộng, song cũng có thể dễ dàng khẳng định các tác phẩm văn học Nga có một vị trí hơn hẳn (31/69 tác phẩm, trích đoạn), với nhiều tên tuổi lớn như Lép Tôn-x-tôi (6 tác phẩm, trích đoạn), Tuốc-ghê-nhép (2 tác phẩm) Đáng ngạc nhiên, tác giả văn học nước ngoài có lượng tác phẩm được trích dùng trong sách Tiếng Việt bậc tiểu học
là nhà nhà sư phạm nổi tiếng Xu-khôm-lin-xki (tổng số 7 truyện gồm Quả sồi, Bàn tay
dịu dàng, Bông hoa niềm vui, Các em nhỏ và cụ già, Nỗi dằn vặt của An-đrây-ca và Bầu trời mùa thu, một đoạn trích trong TV4, tập 1, trang 153), 4 bài ở phân môn Tập
đọc (mục đích 2) và 1 bài ở phân môn LTVC (mục đích 1), bài còn lại ở môn Tập viết (mục đích khác) Xu-khôm-lin-xki từng nhiều năm dạy và quản lí giáo dục ở bậc tiểu
học, ở Việt Nam nổi tiếng với tập truyện Giáo dục con người chân chính như thế nào,
Trái tim tôi hiến dâng cho trẻ hay Trường trung học Pavlưts Một điều đáng tiếc là tác
phẩm văn học nổi tiếng dành cho thiếu nhi Tốttôchan đến từ Nhật Bản chỉ được trích
Trang 6lược một đoạn ngắn làm ngữ liệu giảng dạy môn LTVC Đây cũng là một trong hai trích phẩm đến từ đất nước mặt trời mọc Châu Phi cũng góp mặt với hai tác phẩm từ Ai cập
và Ethiopia
0
5
10
15
20
25
Lớp 1 Lớp 2 Lớp 3 Lớp 4 Lớp 5
Tổng số tác phẩm Môn tập đọc Môn LTVC Môn khác Văn học Nga
Bảng 2: Thống kê theo số lượng theo lớp, theo môn các tác phẩm văn học nước ngoài bậc tiểu học
(ii) Về mặt thể loại, như đã nêu tiêu chí ở trên, chúng tôi thấy, chỉ có 3 tác phẩm thơ trong số 69 tác phẩm, trích đoạn văn học nước ngoài Trong đó La-Phông-Ten góp
mặt với 2 truyện thơ (Sư tử xuất quân, TV2, T2, trang 46 và Gà trống và Cáo, TV4, T1, tr50), bài còn lại là Mèo con đi học (TV1, T2, trang 103) của P.Vô-rôn-cô, tất cả đều
dùng ở môn Tập đọc, giàu tính chất tự sự Điều này là hoàn toàn phù hợp vì đối với trẻ
em, nên sử dụng thơ trong nước, với đặc thù vần điệu du dương của tiếng Việt sẽ ý
nghĩa hơn Trong khi đó, Ở Vương quốc tương lai, tác giả Mát-téc-lích, (TV4, tập 1,
trang 70) là một trích đoạn tác phẩm văn học nước ngoài hiếm hoi, có sự hiện diện của thể loại kịch, bên cạnh một trích đoạn kịch ngắn khác ở chương trình lớp 5, nhưng không dùng để nghiên cứu nội dung tác phẩm Có thể nói, hầu hết các tác phẩm văn học nước ngoài đều có xu hướng gần gũi, chứa đựng bài học luân lí, đạo đức, ngụ ngôn hoặc gần với ngụ ngôn Do đó, khác hẳn với các tác phẩm văn học trong nước được sử dụng,
Trang 7các tác phẩm văn học nước ngoài chủ yếu để giáo dục, thay vì bản thân giá trị nghệ thuật của nó Truyện được trích của Xu-mô-lin-xki, Lép-tôn-xtôi đều vậy Đây cũng là một điểm đáng để các nhà làm sách có thêm những gợi ý mới trong việc thiết kế các bộ sách tiếng Việt ở tiểu học tương lai
Khi xét tới tiêu chí văn học dân gian và văn học viết, nếu chỉ coi các truyện
khuyết danh thuộc văn học dân gian, kết quả sẽ có Truyện kể về bình minh của Dân gian Nga, TV5, T2, trang 124, Điều ước của vua Mi-đát của Thần thoại Hi Lạp, TV4, T1, trang 90, Đất quý đất yêu, truyện cổ Ethiopia, TV3, T1, trang 63, Thêm sừng cho ngựa
(Truyện vui nước ngoài), TV2 T1, 114 Như vậy, chất liệu văn học dân gian các nước
có không thật nhiều trong chương trình tiếng Việt bậc tiểu học
(iii) Đánh giá về kiểu lựa chọn ngữ liệu: trích đoạn hay toàn bộ tác phẩm Có
tổng cộng 44 tác phẩm được trình bày dạng đầy đủ (có thể trích lại một phần tác phẩm
gốc, nhưng vẫn có thể đọc hiêu tương đối trọn vẹn, đầy đủ) Kết quả này sẽ tương ứng với kết quả khảo sát phân môn, tức tất cả các tác phẩm dạng đầy đủ đều dùng ở phân môn Tập đọc và thực hiện mục đích thứ nhất, để nghiên cứu chính tác phẩm Truyện
Rất nhiều mặt trăng của Phơbơ (James Thurber) (TV4, Tập 1, trang 163, 168) là một
trong số không nhiều các tác phẩm văn học nước ngoài được tách ra và dạy ở hai tuần liên tiếp ở tiết Tập đọc với trọn vẹn nội dung
(iiii) Phân loại theo phân môn: Như trên đã khẳng định, ngữ liệu tác phẩm văn học nước ngoài ở tiểu học chủ yếu được cung cấp ở hai phân môn chính là Tập đọc (sử dụng toàn văn) và LTVC (trong vai trò ngữ liệu hỗ trợ) Được sử dụng ở phân môn Luyện từ và câu, lại đặc thù một tiết Mở rộng vốn từ (TV 5, tập 1, trang 87), trích đoạn
Bầu trời mùa thu của Xo-khôm-lin-xki dùng làm ngữ liệu để dạy các từ so sánh, nhân
hóa Với tiết học này, sau khi đã yêu cầu học sinh lần lượt đọc ngữ liệu, giáo viên chỉ có một nhiệm vụ duy nhất với trích đoạn văn học này là khảo sát ngữ liệu, còn tiếp đến học sinh truy vấn từ ngữ Không có bất kì câu hỏi nào liên quan tới nội dung của trích đoạn, tác phẩm hoặc các đặc trưng, giá trị nghệ thuật khác Đây là “số phận” khá phổ biến của các trích đoạn tác phẩm văn học nước ngoài Tất nhiên, với một tiết LTVC, điều này là hoàn toàn bình thường
Có thể lấy truyện ngụ ngôn Con chuột tham lam của Lép Tôn-xtôi (trang 93,
TV5, t1) làm ví dụ về việc dạy tích hợp Theo các tiêu chí đã nêu, đây là một truyện được dạy phân môn LTVC, tác phẩm trọn vẹn Tuy nhiên, mục đích của trruyện ngụ ngôn này là để làm ngữ liệu dạy mạch kiến thức từ loại đại từ Đó là lí do vì sao truyện nằm trong phần luyện tập, giúp học sinh khảo sát từ loại Giáo viên không có nhiệm vụ diễn giải nội dung, ý nghĩa của truyện cho học sinh Với năng lực của một học sinh cuối
Trang 8cấp, câu chuyện và bài học của truyện trở nên không phức tạp Một điều thú vị là nhà văn nổi tiếng với các truyện ngụ ngôn giàu ý nghĩa La-phông-ten, vốn góp mặt 3 lần
trong các cuốn TV1 (Con quạ thông minh, trang 79, tập 2, phân môn TĐ), TV2 (Bác sĩ
sói, trang 41, tập 2, phân môn TĐ), TV4 (Rùa và thỏ, trang 112, tập 1, phân môn TLV ),
ở TV5, chỉ có trích đoạn truyện Rùa và thỏ (trang 106) dùng để làm ngữ liệu dạy kiến
thức đại từ xưng hô
(iiiii) Tiếp đến, xét về mục đích sử dụng: Lời hứa, tác giả Pan-tê-lê-ép (TV4 T1,
trang 96) là một trong số không nhiều truyện được sử dụng không phải vì mục đích làm ngữ liệu minh hoạ (mục đích 1), hoặc để khám phá tác phẩm (mục đích 2), thay vào đó,
được dùng để tiến hành ôn tập, thực hành kĩ năng nghe viết còn trích đoạn truyện
Giu-li-vơ ở xứ sở tí hon của Xuýp TV4, tập 2, trang 167 lại là ngữ liệu duy nhất là tác phẩm
văn học nước ngoài dùng để đánh giá kĩ năng cảm nhận tác phẩm văn học, thông qua
việc đọc thầm và trả lời câu hỏi trắc nghiệm Truyện ngắn có tên gọi khá đặc biệt Bài
tập làm văn của tác giả Pi-vô-na-rô-va (TV3, T1, trang 46), đáng ngạc nhiên, lại được
dạy ở phân môn… Tập đọc, đương nhiên để thực hiện mục đích thứ hai Phần thưởng
của Brai-tơn (TV2, T1, trang 13, tiết Tập đọc) là một trong số các truyện của tác giả nước ngoài nhưng được phỏng theo Mục đích của việc sử dụng tác phẩm này là ở câu chuyện giàu ý nghĩa, bài học mà truyện truyển tải Tuy nhiên, để phù hợp với lứa tuổi học sinh lớp hai, các tác giả sách giáo khoa đã thay bằng tên người Việt (Na) Sách TV2
có khá nhiều truyện khác cũng không được trích nguyên văn bản, thay vào phỏng dịch
như Bím tó đuôi sam, (trang 31, tập 1), tác giả Ku-rô-Y-A-Na-Gi, hay Chiếc bút mực của Sva-rô (trang 40), Bàn tay dịu dàng của Xu-khôm-lin-xki (trang 66, tập 1), Ông
Mạnh thắng thần gió của A-Nhông (trang 13, tập 2), Những quả đào của Lép-tôn-xtôi
(trang 91, tập 2) Tác giả sách giáo khoa đã tiến hành chỉnh sửa tên nhân vật để phù hợp với điều kiện dạy học Đây cũng là một biểu hiện của việc từ bỏ tính chất khác biệt, đa dạng và phong phú của tác phẩm văn học nước ngoài đồng thời cho thấy tính mục đích của việc lựa chọn tác phẩm văn học với mục đích dạy đạo đức
Trong khi đó, Những chú bé không chết (TV4 T2, trang 70) của Quy-ra-xkê-vích
là một trong số những truyện hiếm hoi được lựa chọn để dạy ở phân môn Kể chuyện
theo tranh Cô bé trùm khăn đỏ (TV1, tập 2, trang 63) của anh em nhà Grimm (trong
sách không ghi tên tác giả) đến từ nước Đức cũng được lựa chọn để trích giảng trong chương trình tiếng Việt tiểu học Tuy nhiên, vì đặc thù phân môn, truyện được thể hiện dưới dạng tranh minh họa, lệnh của bài học gồm nghe kể chuyện và kể lại Trường hợp
được chúng tôi phân loại tương tự với truyện ngụ ngôn dạng tranh minh họa Sư tử và
chuột nhắt, (TV1, tập 2 trang 81), vốn cũng không ghi tên tác giả nhưng được biết đến
Trang 9rộng rãi là của Ê-dốp Một trường hợp khác đáng chú ý là truyện ngắn Quả sồi của
Xu-khôm-lin-xki trong sách TV1, tập 2, trang 161 được sử dụng vào mục đích tập chép
Kết luận và đề xuất
Các tác phẩm văn học nước ngoài là một bộ phận quan trọng trong chương trình sách giáo khoa tiểu học Kết quả khảo sát của chúng tôi cho thấy, chúng được người soạn sách lựa chọn khá kĩ lưỡng, tương đối phong phú về thể loại Sự hạn chế về thơ là
có nguyên nhân từ đặc điểm nội tại của thể loại Các tác phẩm được đan xen, tùy thuộc vào chủ điểm của từng tuần để lựa chọn nội dung phù hợp, nhưng chủ yếu được trình bày ở môn Tập đọc Dẫu vậy, so với tổng số tác phẩm đã dùng trong chương trình sách giáo khoa, con số chưa tới 100 trích đoạn, tác phẩm suốt 5 năm học là còn tương đối khiêm tốn Hoàn toàn vắng bóng các tác phẩm văn học của Đông Nam Á, rất ít tác phẩm của các nền văn học cổ điển như Trung Quốc (một tác phẩm), Ấn Độ (không có), rải rác một số tác phẩm cổ điển của Hi Lạp, Ai Cập Đây không hẳn bắt nguồn từ hạn chế của dung lượng, “đất diễn”, mà quan trọng hơn, từ ý chủ quan của người soạn sách Theo chúng tôi, đấy có thể là vì một sự ưu tiên nhất định đối với các tác phẩm văn học trong nước, và thứ hai, cũng có thể do chúng ta (trước đây) chưa thật sự có điều kiện tiếp cận nhiều với các tác phẩm văn học ở nước ngoài viết cho thiếu nhi
Thứ nữa, theo chúng tôi, các tác phẩm văn học dù có khi được sử dụng vào mục đích làm ngữ liệu để dạy các kiến thức ngôn ngữ ( ở lớp 4 và 5, môn LTVC), song kết quả thống kê cho thấy, chủ yếu lại để dạy ở môn Tập đọc (mục đích 2) Tuy nhiên, thay
vì thường xuyên “được tiếp xúc với những chuyện kể vừa có cốt chuyện hấp dẫn, vừa
có hình tượng kỳ vĩ bay bổng gợi lên bao cảm xúc và ước mơ.” [10], học sinh đến với các tác phẩm văn học nước ngoài phần lớn để học các bài học đạo đức Đây cũng là lí
do chính vì sao ở lớp 1 và 2, không hẳn vì rào cản ngôn ngữ khi gọi tên nhân vật đến mức các tác giả sgk phải phỏng theo, chỉnh sửa thành tên người Việt, thay vào đó, chính
là để giúp học sinh học một bài học nào đấy trong ứng xử, sinh hoạt Có lẽ đã đến lúc cần một cái nhìn mới từ các nhà soạn sách giáo khoa, không những để tăng về lượng (khoảng 15% như hiện nay) mà còn tuyển chọn những tác phẩm văn học nước ngoài thực sự hấp dẫn, có giá trị cao về nghệ thuật và đa dạng thể loại, nguồn gốc
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ giáo dục và đào tạo (1996), Văn miêu tả và phương pháp dạy học văn miêu tả ở
tiểu học, Nxb Giáo dục, Hà Nội
Trang 102 Hoàng Thị Lan (2011), “Văn học thiếu nhi và những yêu cầu đối với sinh viên cao đẳng sư phạm mầm non”, Tạp chí Giáo dục, số 262, 5/2011, tr 39 – 4, tải ngày 10
tháng 2 năm 2014 tại http://www.cdsptw-tphcm.vn/thu-vien/hoc-thuat/gioi-thieu-bai-trich.html
3 Đặng Thị Lanh (chủ biên) & tgk (2009), Tiếng Việt 1, tập 1, 2 Nxb Giáo dục, Hà
Nội
4 Lê Phương Nga (2003), Dạy học tập đọc ở tiểu học, Nxb Giáo dục, Hà Nội
5 Lê Phương Nga (2009), Phương pháp dạy học tiếng Việt 1, 2 Nxb Đại học sư phạm,
Hà Nội
6 Nguyễn Quang Ninh (1998), Một số vấn đề dạy ngôn bản nói và viết ở tiểu học theo
hướng giao tiếp, Nxb Giáo dục
7 Nguyễn Thái Phong, Phương pháp dạy học tác phẩm văn học nước ngoài ở trường
phổ thông dưới ánh sáng lý thuyết tiếp nhận, tải tại http://nguvandhag.wordpress.com/2013/03/19/phuong-phap-day-hoc-tac-pham-van-hoc-nuoc-ngoai-o-truong-pho-thong-duoi-anh-sang-ly-thuyet-tiep-nhan/
8 Nguyễn Minh Thuyết (chủ biên) & tgk (2006) Tiếng Việt 2,3,4,5, tập 1, 2 Nxb Giáo
dục, Hà Nội
9 Nguyễn Quỳnh Trang, Giới thiệu văn học thiếu nhi nước ngoài ở tiểu học, tải ngày
11 tháng 02 năm 2004 tại http://qtrang.vnweblogs.com/post/34002/396677
10 Bùi Thanh Truyền (chủ biên) (2009), Thi pháp trong văn học thiếu nhi, Nxb Giáo
dục, Hà Nội