Phật giáo và vấn đề bảo vệ môi trường nghiên cứu trường hợp tại đà nẵng

Kết quả từ việc nghiên cứu lýthuyết đưa ra một số quan điểm Phật giáo về môi trường: Thuyết Duyên khởi, Ychánh bất nhị và mọi chúng sinh đều bình đẳng; một số hành động bảo vệ môitrường

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ

KHOA QUỐC TẾ HỌC

NGUYỄN THIỆN CHÂN

PHẬT GIÁO VÀ VẤN ĐỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG:

Giáo viên hướng dẫn: PGS.TS LƯU QUÝ KHƯƠNG

Sinh viên thực hiện : NGUYỄN THIỆN CHÂN

Lớp : 16CNĐPH02

Đà Nẵng - Năm 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Ngoại trừ những nội dung đã được tham khảo có kèm theo nguồn trích dẫn, luận văn này không bao gồm một phần hoặc toàn bộ nội dung của bất kỳ một công trình nào đã được công

bố để nhận một văn bằng hay học vị ở bất kỳ một cơ sở đào tạo nào khác.

TÓM TẮT

Đề tài nhằm tìm hiểu những quan điểm của Phật giáo về môi trường và bảo vệmôi trường, nghiên cứu trường hợp tại Đà Nẵng Kết quả từ việc nghiên cứu lýthuyết đưa ra một số quan điểm Phật giáo về môi trường: Thuyết Duyên khởi, Ychánh bất nhị và mọi chúng sinh đều bình đẳng; một số hành động bảo vệ môitrường theo quan điểm Phật giáo: bảo vệ mạng sống sinh vật, sống hài hòa với thiênnhiên, tri túc thiểu dục, ăn chay, trồng cây xanh Dữ liệu từ khảo sát định tính, địnhlượng được xử lí và đưa vào phần vai trò và thực trạng hoạt động bảo vệ môi trườngcủa Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Đà Nẵng Kết quả cho thấy những hoạtđộng bảo vệ môi trường được phân loại vào hai mục chính: tái tạo, xây dựng môitrường sinh thái và xây dựng nếp sống thân thiện với môi trường Vai trò của Giáohội Phật giáo Việt Nam thành phố Đà Nẵng trong việc truyền thông và giáo dụcđược thể hiện thông qua các buổi thuyết pháp, ngoài ra còn có sách, báo giấy, báomạng và mạng xã hội,.v.v Tác giả đã đưa ra một số khuyến nghị nhằm tăng hiệuquả bảo vệ môi trường Ví dụ như: đối với Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố

Đà Nẵng cần tổ chức những buổi tọa tàm, hội thảo về bảo vệ môi trường; đối vớiTăng ni, Phật tử, cần tìm hiểu thêm giáo lý và tích cực tham gia trồng cây xanh, thugom rác thải; đối với người dân Đà Nẵng, cần tiếp thu những giá trị tốt đẹp trongPhật giáo để cùng chung tay bảo vệ môi trường

The paper attempted to investigate the Buddhist views on the environment andenvironmental protection, case study of Da Nang city The theoretical researchresulted in some Buddhist views on the environment including the DependentOrigination, the Nonduality between human and environment, all sentient beings areequal; Some actions to protect the environment from the Buddhist perspective are toprotect the life of creatures, to live in harmony with nature, to reduce desire andcontent with any condition, to be vegetarian and to plant trees Qualitative andquantitative data collected from surveys was processed and discussed in the chapter

of the current status of environmental protection activities in Danang City and therole of Buddhist Sangha of Viet Nam in Da Nang The results showed thatenvironmental protection activities in Da Nang were classified into two maincategories: regenerating ecological environment and forming environmentallyfriendly lifestyle The Buddhist Sangha of Viet Nam in Da Nang City played animportant role in the communication and education about environmental protectionthrough verbal Dharma lectures, in addition to paper books, online newspapers andsocial networks, etc The author put forward some proposals to increase theeffectiveness of environmental protection For example, for the Buddhist Sangha ofViet Nam in Da Nang City, organize meetings, seminars on environmentalprotection; For monks and nuns and Buddhists, learn more about the Dharma andactively participate in planting trees, collecting waste; For Da Nang people, learn thegood values in Buddhism to collectively protect the environment

MỤC LỤC

• •

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 7

1.1 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 7

1.1.1 Trong kinh sách Phật giáo 7

1.1.2 Tại Việt Nam 8

1.1.3 Nước ngoài 9

1.2 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CẦN YẾU 10

1.2.1 Môi trường 10

1.2.2 Bảo vệ môi trường 12

1.2.3 Phật giáo 14

1.2.4 Giáo hội Phật giáo Việt Nam 15

-CHƯƠNG 2: QUAN ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG 17

2.1 QUAN ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO VỀ MÔI TRƯỜNG 17

2.1.1 Thuyết Duyên khởi và Y chánh bất nhị 17

2.1.2 Mọi chúng sinh đều bình đẳng 18

2.2 NHỮNG HÀNH ĐỘNG BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG THEO PHẬT GIÁO 19 2.2.1 Bảo vệ mạng sống sinh vật 19

2.2.2 Sống hài hòa với thiên nhiên 20

2.2.3 Tri túc thiểu dục (biết đủ và hạn chế ham muốn) 21

2.2.4 Ăn chay 22

2.2.5 Trồng cây xanh 23

-CHƯƠNG 3: VAI TRÒ VÀ THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CỦA GIÁO HỘI PHẬT GIÁO VIỆT NAM THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG 24

3.1 TÌNH HÌNH MÔI TRƯỜNG TẠI THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG 24

3.1.1 Vấn đề rác thải 24

3.1.2 Vấn đề nước thải 25

3.1.3 Tác động của biến đổi khí hậu 25

3.1.4 Tình hình khai thác tài nguyên rừng 26

3.1.5 Tình hình khai thác tài nguyên khoáng sản 27

-3.2 NHẬN THỨC CỦA PHẬT TỬ VỀ TÌNH HÌNH MÔI TRƯỜNG TẠI THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG 27

3.2.1 Về mức độ ô nhiễm môi trường tại thành phố Đà Nẵng 27

3.2.2 Về những vấn đề môi trường nổi bật tại thành phố Đà Nẵng 28 -3.3 MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CỦA GIÁO HỘI PHẬT GIÁO VIỆT NAM TẠI ĐÀ NẴNG 29

-3.3.1 Một số thành tựu về hoạt động bảo vệ môi trường của GHPGVN thành phố Đà Nẵng 29

-3.3.2 Một số hạn chế trong việc bảo vệ môi trường của GHPGVN thành phố Đà Nẵng 37 -3.4 VAI TRÒ CỦA GIÁO HỘI PHẬT GIÁO VIỆT NAM TRONG VIỆC TRUYÊN TRUYỀN VÀ GIÁO DỤC VỀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TẠI ĐÀ NẴNG 39

-3.4.1 Trong việc truyền thông nhằm nâng cao nhận thức Tăng ni, Phật tử về bảo vệ môi trường 39

3.4.2 Trong việc giáo dục về bảo vệ môi trường 43

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 48

TÀI LIỆU THAM KHẢO 53

PHỤ LỤC 57

-DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Viết đầy đủ bằng tiếng Việt

BVMT Bảo vệ môi trường

BĐKH Biến đổi khí hậu

GHPGVN Giáo hội Phật giáo Việt Nam

GHPGVN ĐN Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Đà Nẵng

MTTN Môi trường tự nhiên

ONMT Ô nhiễm môi trường

TN&MT Tài nguyên và môi trường

TP. Thành phố

ƯPBĐKH Ứng phó biến đổi khí hậu

3.1 Đánh giá mức độ ô nhiễm môi trường tại Đà

1

-MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay môi trường đang là một trong những vấn đề được quan tâm hàngđầu của nhân loại Môi trường tự nhiên có một ý nghĩa to lớn và vô cùng quan trọngđối với con người Con người không thể tồn tại khi tách khỏi môi trường tự nhiên.Tuy nhiên, ngày nay môi trường sống của con người đang bị tàn phá nghiêm trọng.Nhân loại đang phải đối mặt với những thảm họa như ô nhiễm môi trường, cạn kiệtnguồn nước ngầm, đất đai xói mòn, sa mạc hóa, biến đổi khí hậu và mất cân bằngsinh thái

Những hậu quả của việc tàn phá môi trường đang đưa cuộc sống của loàingười đến gần hơn với những hiểm họa của sự diệt vong Những cơn bão lũ, nhữngtrận động đất, sóng thần, lốc xoáy đều để lại những hậu quả khôn lường, cướp đi sinhmạng của hàng ngàn con người, chưa kể tài sản, nhà cửa bị hủy hoại Những điều đóbuộc con người phải thay đổi nhận thức và quan điểm về vấn đề môi trường, cácquốc gia, các tổ chức và toàn xã hội đang nỗ lực để tìm ra những giải pháp thích hợpđối phó với vấn đề môi trường Phật giáo cũng không nằm ngoài số đó khi thực hiện

và đưa ra những giải pháp để góp phần cải thiện vấn đề môi trường

Phật giáo là tôn giáo đem đến cho nhân loại những giá trị về sự “bình đẳng”,

“từ bi”, “trí tuệ”, hướng con người sống thiện, sống hòa đồng và tôn trọng tự nhiên.Vậy, Phật giáo có những giáo lý nào có thể góp phần thay đổi nhận thức con người

về môi trường? Trên cơ sở những giáo lý đó, Giáo hội, Tăng ni, Phật tử đã có nhữnghành động thực tiễn nào giúp bảo vệ môi trường? Để làm rõ các vấn đề trên, đề tàinày nghiên cứu trường hợp tại thành phố Đà Nẵng

Đà Nẵng nằm ở vị trí trung bộ của Việt Nam, có vị trí trọng yếu cả về kinh tế

- xã hội và quốc phòng - an ninh của khu vực Miền Trung - Tây Nguyên và cả nước;

là đầu mối giao thông rất quan trọng về đường bộ, đường sắt, đường biển và đườnghàng không Trong những năm gần đây, Đà Nẵng tích cực đầu tư xây dựng cơ sở hạtầng, cải thiện môi trường, nâng cao an sinh xã hội và được coi là “Thành phố đángsống” của Việt Nam Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng dân số, quá trình đô thị hóa

2

-nhanh và ngày càng có nhiều nhà máy, xí nghiệp mọc lên trên diện tích đất khiêmtốn, Đà Nẵng đang đứng trước những thách thức về ô nhiễm môi trường đất, nước,không khí Trong đó, vấn đề rác thải và nước thải đang được xem là vấn đề cấp thiếtđối với sự phát triển của Thành phố, bởi vì để xử lý triệt để vấn đề bảo vệ môi trườngliên quan và gây ảnh hưởng đến rất nhiều lĩnh vực khác

Phật giáo là tôn giáo có ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống tâm linh của người

Đà Nẵng Các hoạt động lễ hội được tổ chức thường xuyên lễ hội như Quán Thế Âm,Đại lễ Phật đản, Lễ Vu Lan Đặc biệt, Lễ hội Quán Thế Âm có quy mô tương đốilớn, làm nên nét riêng tại Đà Nẵng Phật giáo còn có ảnh hưởng, tác động về mặt vănhóa, du lịch tâm linh, thể hiện khá rõ qua các chùa Phật giáo, trong đó đáng chú ý làcác chùa cổ như Tam Thai, Linh Ứng - Bãi Bụt, An Long, Pháp Lâm.Bên cạnh đó,Phật giáo còn có những đóng góp thực tế trong lĩnh vực môi trường Vậy đối với vấn

đề bảo vệ môi trường, Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Đà Nẵng đã triển khainhững hoạt động cụ thể nào và tác động đến cộng đồng như thế nào?

Với những lí do trên, người nghiên cứu chọn “Phật giáo và vấn đề bảo vệ

môi trường: nghiên cứu trường hợp tại Đà Nẵng” làm đề tài luận văn tốt nghiệp

đại học, ngành Đông phương học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu những quan điểm Phật giáo về môi trường và những hành động theochánh pháp để bảo vệ môi trường, đánh giá thực trạng hoạt động bảo vệ môi trườngcủa GHPGVN ĐN để thấy được sự áp dụng giáo lý Phật trong thực tiễn Từ đó, đềtài đưa ra những khuyến nghị nhằm giúp tạo ra môi trường bền vững cho sự pháttriển của Đà Nẵng nói riêng và của cả nước nói chung trong điều kiện Việt Nam làmột trong mười quốc gia trên toàn cầu chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của biến đổi khíhậu

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu những quan điểm của Phật giáo về môi trường và bảo vệ môi trường

3

Phân tích thực trạng những hoạt động bảo vệ môi trường của Phật giáo tại thànhphố Đà Nẵng từ đó rút ra những điểm tích cực để phát huy và những điểm hạn chếcần khắc phục

- Trên cơ sở giáo lý Phật giáo về môi trường và thực tiễn hoạt động bảo vệ môitrường của Phật giáo tại thành phố Đà Nẵng, luận văn đề xuất một số hàm ý hànhđộng thiết thực để bảo vệ môi trường nhằm hạn chế những tác động tiêu cực của biếnđổi khí hậu góp phần gìn giữ môi trường xanh - sạch - đẹp, bền vững tạo điều kiện đểphát triển thành phố Đà Nẵng

3 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian: người nghiên cứu đã khảo sát hoạt động bảo vệ môitrường của 3 chùa tại thành phố Đà Nẵng: chùa Linh Ứng - Sơn Trà (nơi tập trungnhiều khách du lịch), chùa Quán Thế Âm - Ngũ Hành Sơn (nơi tổ chức lễ hội QuanThế Âm Đà Nẵng), chùa Bàu Sen - Cẩm Lệ (Phật giáo thành phố đã xây dựng môhình điểm bảo vệ môi trường tại đây)

- Phạm vi nội dung: nghiên cứu chỉ tập trung tìm hiểu những môi trường tựnhiên có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống sinh hoạt của con người gồm: rừng, nguồnnước, không khí

4 Câu hỏi nghiên cứu

- Phật giáo có những quan điểm và biện pháp thực hành nào liên quan đến môitrường và bảo vệ môi trường?

- Giáo hội Phật giáo Việt Nam tại Đà Nẵng đã có vai trò và những hoạt động thựctiễn nào trong việc tuyên truyền và giáo dục ý thức cho Tăng ni, Phật tử về môitrường và bảo vệ môi trường tại thành phố Đà Nẵng?

- Cần làm gì để nâng cao ý thức và đẩy mạnh những hoạt động bảo vệ môi trườngtrong cộng đồng Phật tử và người dân thành phố Đà Nẵng?

5 Đóng góp của luận văn

- Đề tài cung cấp những kiến thức cơ bản, những quan điểm của Phật giáo về môitrường cũng như những hoạt động bảo vệ môi trường

- Đem đến một góc nhìn mới về mối liên hệ giữa con người và môi trường nhằm thay

- Kết quả là nguồn tham khảo cho những nghiên cứu liên quan đến Phật giáo vàbảo vệ môi trường sau này.

6 Thiết kế nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu: tập hợp những quan điểm về bảo vệmôi trường của Phật giáo, mối tương quan giữa giáo lí Phật giáo và môi trường

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi và phỏng vấn sâu để biết được nhữnghoạt động cụ thể nhằm bảo vệ môi trường của GHPGVN ĐN

6.2 Đối tượng khảo sát

Đối tượng được khảo sát bằng bảng hỏi: Phật tử

Đối tượng khảo sát qua phỏng vấn: Tăng ni, một số người có chức sắc trongcác cơ sở Phật giáo tại TPĐN (chùa, tịnh xá)

6.3 Xác định mẫu

Phát phiếu khảo sát cho 63 Phật tử trên địa bàn TP Đà Nẵng

Phỏng vấn 9 Tăng ni, chức sắc tại 3 cơ sở Phật giáo được chọn trên địa bàn

TP Đà Nẵng

6.4 Công cụ thu thập dữ liệu

Thu thập dữ liệu từ hai nguồn như sau:

Bảng câu hỏi: gồm 11 câu hỏi đóng Nội dung các câu hỏi về nhận thức của

Phật tử về vấn đề bảo vệ môi trường gồm mức độ hiểu biết về các vấn đề môi trườngtại địa phương, việc tham gia những buổi thuyết giảng liên quan đến vấn đề môitrường, sự thay đổi nhận thức và hành động sau khi nghe giảng, những hoạt động cụ

5

-thể, lí do tham gia những hoạt động bảo vệ môi trường do chùa tổ chức

Bảng câu hỏi phỏng vấn gồm 5 câu dành cho Tăng ni, những người có chứcsắc để tăng độ chính xác và tin cậy đồng thời tìm hiểu quan điểm của người đượcphỏng vấn về những vấn đề liên quan đến hoạt động bảo vệ môi trường củaGHPGVN ĐN

6.5 Xử lý dữ liệu

Dữ liệu thu được từ bảng hỏi được tính phần trăm và biểu diễn trên bảng, biểu

đồ để cung cấp thông tin định lượng về nhận thức của Phật tử về vấn đề bảo vệ môitrường trong chương 3

Thông tin thu được từ phỏng vấn được mã hóa thành dạng văn bản và làmluận cứ cho chương 3 của luận văn

7 Cấu trúc tổng quát của luận văn

Luận văn ngoài phần mở đầu, kết luận gồm 3 chương chính như sau:

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương này sẽ tóm lược lịch sử vấn đề nghiên cứu trong kinh sách Phật giáo

và của học giả trong và ngoài nước, đồng thời, nêu một số khái niệm chính trong đềtài bao gồm môi trường, bảo vệ môi trường, Phật giáo, Giáo hội Phật giáo Việt Nam

Chương 2: Quan điểm của Phật giáo về môi trường và bảo vệ môi trường

Chương này sẽ trình bày những quan điểm của Phật giáo liên quan đến môitrường và những hành động theo Phật giáo để bảo vệ môi trường

Chương 3: Vai trò và thực trạng hoạt động bảo vệ môi trường của Giáo

hội Phật giáo Việt Nam Thành phố Đà Nẵng

Chương này nêu nhận thức của Phật tử về tình hình môi trường tại TP ĐàNẵng, thực trạng bảo vệ môi trường, những thành tựu và hạn chế đối với việc bảo vệmôi trường của GHPGVN ĐN, đồng thời nêu vai trò của GHPGVN ĐN trong việctuyên truyền và giáo dục Tăng ni, Phật tử Đà Nẵng về bảo vệ môi trường

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

1.1.1 Trong kinh sách Phật giáo

Trong Đại tạng kinh Việt Nam, Năm bộ Nikaya, Đức Phật nhắc đến vấn đềbảo vệ môi trường nhưng nằm rải rác ở một số phần của các bộ kinh Tinh thần tôntrọng môi trường được thể hiện qua lối sống của chính Đức Phật Hàng ngày, Ngài tutập, hành thiền hay thuyết pháp ở trong rừng núi, sống gần gũi, hòa mình với thiênnhiên

Trong những bộ kinh như: kinh Pháp cú, kinh Từ bi, kinh Địa Tạng, kinhPhạm Võng, Đức Phật đều có những phần hàm ý nói đến môi trường và bảo vệ môitrường Ví dụ, trong kinh Pháp cú [4], Ngài lấy thiên nhiên làm điểm tựa để tu tập:

“Như đất, không sân hận.

Như trụ đá, kiên trì

Như hồ, không bùn nhơ

Vị ấy không luân hồi.” [4, tr 50]

Hay trong kinh Từ bi [6], quan điểm của Đức Phật đối với muôn loài được thểhiện trong đoạn kinh sau:

“Nguyện cho tất cả sinh vật trên Trái Đất đều được sống an lành, những loài yếu, những loài mạnh, những loài cao, những loài thấp, những loài lớn, những loài nhỏ, những loài ta có thể nhìn thấy, những loài ta không thể nhìn thấy, những loài ở gần, những loài ở xa, những loài đã sinh và những loài sắp sinh Nguyện cho đừng loại nào sát hại loài nào, đừng ai coi nhẹ tính mạng của ai, đừng ai vì giận hờn hoặc

ác tâm mà mong cho ai bị đau khổ và khốn đốn Như một bà mẹ đang đem thân mạng mình che chở cho đứa con duy nhất, chúng ta hãy đem lòng từ bi mà đối xử với tất cả mọi loài ” [6, tr 12]

Ngoài ra, những triết lý được đúc kết và rút ra từ những lời dạy của Phật đượcghi chép trong kinh điển như triết lý Duyên khởi, Nhân quả, sự bình đẳng trong sinhtồn của con người, vạn vật là nền tảng cho mối quan hệ biện chứng không thể tách

rời giữa môi trường tự nhiên với con người Lối sống “vô lượng tâm” (từ, bi, hỷ, xả),

“ngũ giới”, “thập thiện”, loại bỏ “tam độc” (tham, sân, si), “thiểu dục tri túc” (biết đủ

và hạn chế ham muốn), v.v là những yêu cầu cơ bản, thể hiện sự tôn trọng, bảo vệchúng sinh, góp phần trực tiếp bảo vệ môi trường

1.1.2 Nghiên cứu trong nước

Trong cuốn Quan điểm Phật giáo về cách mạng công nghiệp 4.0 và môi trường bền vững [18], những quan điểm trong lý thuyết Phật giáo như thuyết Duyên

khởi, Nhân quả được viện dẫn để giải thích cho mối liên hệ giữa con người và tựnhiên Công trình này cũng nêu lên một số thực trạng chung của môi trường trongthời đại ngày nay và liên hệ đến những triết lí Phật giáo nhằm đưa ra những giải phápcho vấn đề môi trường

Các tác giả Hoàng Thúc Lân và Nguyễn Thị Huệ [19] đã đưa ra một kháiniệm tương đối mới “thực hiện công bằng môi trường” là đảm bảo sự bình đẳngtrong việc hưởng thụ cũng như chia sẻ trách nhiệm rủi ro từ môi trường trong điềukiện BĐKH, giải quyết những vấn nạn của ô nhiễm môi trường Các tác giả cũng nêu

ra một số khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức Phật giáo trongthực hiện bình đẳng môi trường ở Việt Nam hiện nay

Thiền sư Thích Nhất Hạnh [7] đã đưa ra những giới luật, những bản kinh đểlàm minh chứng cho mối quan hệ giữa con người với môi sinh Thiền sư luôn nhắcnhở rằng mỗi người đã từng là đá, là mây, là cây lá Thiền sư khuyên nhủ chúng tasống có chánh niệm để trang trải tình thương đến muôn loài, trên tinh thần đó thiếtlập những giá trị đạo đức làm căn bản cho hạnh phúc con người trong hiện tại và gìngiữ môi trường trong lành cho thế hệ mai sau

Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam cho ra đời cuốn sách Phật giáo vùng Mê Công - Ý thức môi trường và toàn cầu hóa [20] Cuốn sách đã cho người đọc biết

được tầm quan trọng của nguồn nước và con sông đối với người miền Tây như thếnào Đặt ra nhiều vấn đề ô nhiễm cũng như biến đổi khí hậu hiện nay thì Giáo hộiPhật giáo Việt Nam phải làm thế nào Cuốn sách đã chỉ ra những hoạt động cụ thểnhư: muốn thanh lọc nguồn nước trước tiên phải thanh lọc thân tâm, hay giảm cường

độ tiêu thụ vật chất, sử dụng tài nguyên hiệu quả và không chất thải Cuốn sách bàn

đến những hoạt động bảo vệ môi trường sống xung quanh chúng ta.

1.1.3 Nghiên cứu ngoài nước

Tập sách Phật giáo và Môi trường [5] do Đại đức Thích Nhuận Đạt dịch và

chú giải không những nói đến môi trường toàn cầu mà còn nói đến sự liên hệ giữacon người đối với môi trường Giáo lý Duyên khởi của đạo Phật được vận dụng đểgiải thích cho sự hiện hữu của mọi sinh vật trên Trái Đất Tiếp theo, các tác giả đãđưa ra những nhận định, phân tích và biện luận về nguyên nhân gốc rễ của tình trạngcon người tự phá hủy môi trường sống của chính mình, từ đó chỉ ra các giải pháp đikèm

Trong cuốn Đạo Phật và sinh thái học tầng sâu (A manual for Buddhism and

deep ecology) [24], Henning đã dùng phương pháp diễn dịch để giúp người đọc từngbước hiểu được mối liên hệ giữa đạo Phật và sinh thái học tầng sâu Những triết lýnhư Vô thường, Nhân quả, Nghiệp báo là trọng tâm trong việc thực hành đạo Phật vàảnh hưởng đến suy nghĩ và hành động của con người đối với thế giới Cuốn sách tậptrung vào quan điểm của Phật về “Một thế giới” (One world) nơi mọi loài sinh sống,xem Trái Đất là một cộng đồng có liên hệ chặt chẽ đến mọi cuộc sống Cuối cùngnêu lên sự đóng góp của các tổ chức Phật giáo về môi trường, môi sinh điển hình như

Ái hữu Phật tử cho hòa bình (Buddhist Peace Fellowship), Mạng lưới Phật giáo dấnthân quốc tế (the International Network of Engaged Buddhists)

Qua lịch sử vấn đề nghiên cứu, ta có thể thấy thái độ tôn trọng thiên nhiên và

ý thức bảo vệ môi trường luôn được Đức Phật đề cao và khuyên dạy đệ tử, tinh thầnnày được ghi chép lại trong vài phần của nhiều kinh điển, không tập trung ở một bộkinh nào nhất định Sau này, các tác phẩm nghiên cứu và viết về đề tài Phật giáo vàvấn đề bảo vệ môi trường đa phần là những bài viết ngắn trong sách, báo, tạp chí haynhững bài tham luận trong các cuộc hội nghị, hội thảo, đại hội của Phật giáo về vấn

đề môi trường Thường những bài này tác giả trình bày chung về môi trường hiệnnay và đưa ra những lý thuyết Phật giáo nhưng chưa đi sâu tìm hiểu một trường hợp

cụ thể ở địa phương Do đó, đây cũng là thách thức cho người nghiên cứu khi tìmhiểu, phân tích hoạt động bảo vệ môi trường trường hợp Phật giáo tại thành phố ĐàNẵng

1.2 MỘT SỐ KHÁI NIỆM CẦN YẾU

1.2.1 Môi trường

Môi trường là một khái niệm rất rộng, được định nghĩa theo nhiều cách khácnhau, đặc biệt sau hội nghị Stockholm về môi trường 1972 Tuy nhiên, nghiên cứu vềnhững khái niệm liên quan đến định nghĩa đưa ra trong luật bảo vệ môi trường củaViệt nam, có những khái niệm đáng chú ý sau đây

Kalesnik [12, tr 5] đưa ra định nghĩa môi trường như sau: “Môi trường (đượcđịnh nghĩa với môi trường địa lí) chỉ là một bộ phận của Trái Đất bao quanh conngười, mà ở một thời điểm nhất định xã hội loài người có quan hệ tương hỗ trực tiếpvới nó, nghĩa là môi trường có quan hệ một cách gần gũi nhất với đời sống và hoạtđộng sản xuất của con người.”

Báo cáo toàn cầu năm 2000 của chương trình môi trường Liên hợp Quốc (UNEP) [12, tr 6], công bố 1982 đã nêu ra định nghĩa môi trường sau đây: “Theo tự

nghĩa, môi trường là những vật thể vật lí và sinh học bao quanh loài người Mốiquan hệ giữa loài người và môi trường của nó chặt chẽ đến mức mà sự phân biệt giữacác cá thể con người với môi trường bị xoá nhoà đi.”

Trong Tuyên ngôn của UNESCO năm 1981 [12, tr.6], môi trường được hiểu

là “Toàn bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con người tạo ra xung quanhmình, trong đó con người sinh sống và bằng lao động của mình đã khai thác các tàinguyên thiên nhiên hoặc nhân tạo nhằm thoả mãn các nhu cầu của con người.”

Để thống nhất, chúng ta sử dụng định nghĩa trong Điều 3, Luật Bảo vệ môitrường năm 2014, “Môi trường là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo

có tác động đối với sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật” [14]

Môi trường sống của con người theo chức năng được chia thành các loại:Môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố thiên nhiên như vật lý, hoá học,sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của con người, nhưng cũng ít nhiều chịu tác động củacon người Đó là ánh sáng mặt trời, núi sông, biển cả, không khí, động, thực vật, đất,nước Môi trường tự nhiên cho ta không khí để thở, đất để xây dựng nhà cửa, trồngcấy, chăn nuôi, cung cấp cho con người các loại tài nguyên khoáng sản cần cho sản

xuất, tiêu thụ và là nơi chứa đựng, đồng hoá các chất thải, cung cấp cho ta cảnh đẹp

để giải trí, làm cho cuộc sống con người thêm phong phú

Môi trường xã hội là tổng thể các quan hệ giữa người với người Đó là nhữngluật lệ, thể chế, cam kết, quy định, ước định ở các cấp khác nhau như: Liên HợpQuốc, Hiệp hội các nước, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ quan, làng xã, họ tộc, gia đình, tổnhóm, các tổ chức tôn giáo, tổ chức đoàn thể, Môi trường xã hội định hướng hoạtđộng của con người theo một khuôn khổ nhất định, tạo nên sức mạnh tập thể thuậnlợi cho sự phát triển, làm cho cuộc sống của con người khác với các sinh vật khác

Ngoài ra, người ta còn phân biệt khái niệm môi trường nhân tạo, bao gồm tất

cả các nhân tố do con người tạo nên, làm thành những tiện nghi trong cuộc sống, nhưôtô, máy bay, nhà ở, công sở, các khu vực đô thị, công viên nhân tạo

Môi trường theo nghĩa rộng là tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiếtcho sự sinh sống, sản xuất của con người, như tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất,nước, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội Tuy nhiên, trong bài nghiên cứu, môitrường được đề cập ở đây là môi trường tự nhiên

1.2.2 Bảo vệ môi trường

Theo điều 3 luật Bảo vệ môi trường do Quốc hội Nước Cộng hòa xã hội chủnghĩa Việt Nam Khóa 13 ban hành năm 2014 [14]

Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ gìn, phòng ngừa, hạn chế cáctác động xấu đến môi trường; ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô nhiễm, suythoái, cải thiện, phục hồi môi trường; khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên thiênnhiên nhằm giữ môi trường trong lành

Điều 4: Nguyên tắc bảo vệ môi trường bao gồm:

1 Bảo vệ môi trường là trách nhiệm và nghĩa vụ của mọi cơ quan, tổ chức, hộ giađình và cá nhân

2 Bảo vệ môi trường gắn kết hài hòa với phát triển kinh tế, an sinh xã hội, bảo đảmquyền trẻ em, thúc đẩy giới và phát triển, bảo tồn đa dạng sinh học, ứng phó với biếnđổi khí hậu để bảo đảm quyền mọi người được sống trong môi trường trong lành

3 Bảo vệ môi trường phải dựa trên cơ sở sử dụng hợp lý tài nguyên, giảm thiểu chấtthải

4 Bảo vệ môi trường quốc gia gắn liền với bảo vệ môi trường khu vực và toàn cầu;bảo vệ môi trường bảo đảm không phương hại chủ quyền, an ninh quốc gia.

5 Bảo vệ môi trường phải phù hợp với quy luật, đặc điểm tự nhiên, văn hóa, lịch

sử, trình độ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

6 Hoạt động bảo vệ môi trường phải được tiến hành thường xuyên và ưu tiên phòngngừa ô nhiễm, sự cố, suy thoái môi trường

7 Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng thành phần môi trường, được hưởng lợi từmôi trường có nghĩa vụ đóng góp tài chính cho bảo vệ môi trường

8 Tổ chức, hộ gia đình, cá nhân gây ô nhiễm, sự cố và suy thoái môi trường phảikhắc phục, bồi thường thiệt hại và trách nhiệm khác theo quy định của pháp luật

Điều 6 Những hoạt động bảo vệ môi trường được khuyến khích

1 Truyền thông, giáo dục và vận động mọi người tham gia bảo vệ môi trường, giữgìn vệ sinh môi trường, bảo vệ cảnh quan thiên nhiên và đa dạng sinh học

2 Bảo vệ, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên

3 Giảm thiểu, thu gom, tái sử dụng và tái chế chất thải

4 Hoạt động ứng phó với biến đổi khí hậu; phát triển, sử dụng năng lượng sạch,năng lượng tái tạo; giảm thiểu phát thải khí gây hiệu ứng nhà kính, phá hủy tầng ô-dôn

5 Đăng ký cơ sở, sản phẩm thân thiện với môi trường; sản xuất, kinh doanh, tiêudùng sản phẩm thân thiện với môi trường

6 Nghiên cứu khoa học, chuyển giao, ứng dụng công nghệ xử lý, tái chế chất thải,công nghệ thân thiện với môi trường

7 Đầu tư xây dựng cơ sở sản xuất thiết bị, dụng cụ bảo vệ môi trường; cung cấpdịch vụ bảo vệ môi trường; thực hiện kiểm toán môi trường; tín dụng xanh; đầu tưxanh

8 Bảo tồn và phát triển nguồn gen bản địa; lai tạo, nhập nội các nguồn gen có giátrị kinh tế và có lợi cho môi trường

9 Xây dựng thôn, làng, ấp, bản, buôn, phum, sóc, khu dân cư thân thiện với môitrường

10 Phát triển các hình thức tự quản và tổ chức hoạt động dịch vụ giữ gìn vệ sinh

môi trường của cộng đồng dân cư.

11 Hình thành nếp sống, thói quen giữ gìn vệ sinh môi trường, xóa bỏ hủ tục gâyhại đến môi trường

12 Đóng góp kiến thức, công sức, tài chính cho hoạt động bảo vệ môi trường; thựchiện hợp tác công tư về bảo vệ môi trường

1.2.3 Phật giáo

Theo từ điển Tiếng Việt của Viện ngôn ngữ học [21], Phật giáo hay Đạo Phật

là tôn giáo ra đời ở Ấn Độ thế kỉ thứ VI trước công nguyên, do Thích Ca Mâu Nisáng lập

Phật giáo dạy con người hướng thiện, có tri thức để xây dựng cuộc sống tốtđẹp yên vui trong hiện tại Đạo Phật không công nhận có một đấng tối cao chi phốiđời sống của con người, không ban phúc hay giáng hoạ cho ai mà trong cuộc sốngmỗi người đều phải tuân theo luật Nhân - Quả, làm việc thiện thì được hưởng phúc

và làm việc ác thì phải chịu báo ứng Đạo Phật một tôn giáo đề cao sự bình đẳng.Đức Phật đã từng nói: “Không có đẳng cấp trong dòng máu cùng đỏ như nhau,không có đẳng cấp trong giọt nước mắt cùng mặn” [26]

Giáo lý cơ bản của Phật giáo có 2 vấn đề quan trọng là Lý Nhân duyên và Tứdiệu đế (Bốn chân lý) [8] Nhân duyên là một định lý, theo đó mọi sự vật trong vũ trụđều có nhân duyên phối hợp với nhau mà thành, khi nhân duyên đã hết sự vật ấy sẽkhông còn Bốn chân lý giải thích bản chất của sự khổ trong luân hồi, nguyên nhâncủa sự khổ, và làm thế nào để giải trừ đau khổ Ai cũng có thể trở thành Phật nếungười đó tự sử dụng trí tuệ của mình để nhận thức đúng đắn bản ngã và thế giới xungquanh do đó được giải thoát Khi đã vượt qua sự vô minh con người được giải thoát

và trở thành Phật

Giáo luật Phật giáo [8] gồm những điều quy định nhằm duy trì tổ chức tăngđoàn, hướng mọi người tới chân - thiện - mỹ, phát triển hạnh từ bi, hỷ xả, vô ngã, vịtha, biết làm lành lánh dữ để đạt tới giác ngộ và giải thoát Cốt lõi của giáo luật Phậtgiáo là “Ngũ giới” và “Thập thiện”

- Ngũ giới là 5 giới cấm:

+ Không sát sinh;

+ Không nói sai sự thật;

+ Không tà dâm;

+ Không trộm cắp;

+ Không uống rượu

- Thập thiện là mười điều thiện nên làm, trong đó:

+ Ba điều thiện về thân: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm;

+ Bốn điều thiện về khẩu: không nói dối, không nói hai chiều, không nói điều

ác, không nói thêu dệt;

+ Ba điều thiện về ý: không tham lam, không giận dữ, không tà kiến

Thực hiện năm giới cấm và mười điều thiện giúp con người sống tốt hơn, tạonên một xã hội lành mạnh Trong đó, giới không sát sinh ảnh hưởng trực tiếp đếnmôi trường tự nhiên, giới này không những răn dạy con người không sát hại mà cònbiết tôn trọng và bảo vệ những sinh mạng sống khác

1.2.4 Giáo hội Phật giáo Việt Nam

Giáo hội Phật giáo Việt Nam là Giáo hội Phật giáo duy nhất được Chính phủnước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam công nhận và là thành viên của Mặt trận

Tổ quốc Việt Nam Giáo hội Phật giáo Việt Nam được thành lập sau Đại hội Phậtgiáo toàn quốc lần thứ Nhất tổ chức tại Tùng lâm Quán Sứ, Hà Nội vào ngày 7 tháng

11 năm 1981 nhằm thống nhất tất cả sinh hoạt Phật giáo của Tăng ni, Phật tử ViệtNam

Tại Lời nói đầu của Hiến chương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, GHPGVN đãkhẳng định: Sự thống nhất Phật giáo Việt Nam đặt trên nguyên tắc: “Thống nhất ýchí và hành động, thống nhất lãnh đạo và tổ chức, tuy nhiên, các truyền thống hệphái và phương tiện tu hành đúng chính pháp vẫn được duy trì”, và xác định

“Phương châm hoạt động của GHPGVN là: Đạo pháp - Dân tộc - Chủ nghĩa xã hội”,

“GHPGVN là tổ chức Giáo hội duy nhất đại diện cho Tăng Ni, Phật tử Việt Namtrong và ngoài nước” Hiến chương GHPGVN đã khẳng định: "Mục đích củaGHPGVN là điều hoà, hợp nhất các tổ chức, hệ phái Phật giáo Việt Nam cả nước để

hộ trì hoằng dương Phật pháp và tham gia xây dựng bảo vệ Tổ quốc, phục vụ dântộc, góp phần xây dựng hoà bình, an lạc cho thế giới” [26]

Những hoạt động cơ bản của GHPGVN bao gồm: hoạt động tăng sự, hoạtđộng giáo dục Tăng ni, hoạt động hoằng pháp, hoạt động hướng dẫn Phật tử, hoạtđộng văn hóa, hoạt động kinh tế tài chính, hoạt động từ thiện, hoạt động Phật giáoquốc tế, hoạt động nghiên cứu Phật học,v.v

CHƯƠNG 2 QUAN ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ BẢO VỆ

MÔI TRƯỜNG

2.1 QUAN ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO VỀ MÔI TRƯỜNG

2.1.1 Thuyết Duyên khởi và Y chánh bất nhị

Những khái niệm về thiên nhiên và môi trường được tìm thấy ở học thuyếtDuyên khởi trong Phật giáo Duyên khởi: tiếng Pali là “Paticcsamuppàda” Dịch là

“tùy thuộc phát sinh”, nương theo các duyên mà sinh Thuyết Duyên khởi cũng đượcgọi là Nhân duyên sinh, vì bao gồm 12 thành phần nên cũng có tên khác là Thập nhịnhân duyên, là một trong những giáo lý quan trọng nhất của đạo Phật Thuyết này chỉ

rõ là mọi hiện tượng tâm lý và vật lý tạo nên đời sống đều nằm trong một mối liên hệvới nhau, chúng là nguyên nhân của một yếu tố này và là kết quả của một yếu tốkhác, làm thành một vòng với mười hai yếu tố Mọi sự vật hiện tượng bằng cách nào

đó được kết nối với nhau Bởi vậy, tất cả nguyên tắc thuộc tính đa dạng sinh học và

sự cộng sinh của thiên nhiên và sinh vật là quan trọng nhất để duy trì thế giới chúng

ta Trong Kinh Phật Tự Thuyết thuộc kinh Tiểu bộ [2] Đức Phật nói:

“Vì cái này có, cái kia có

Vì cái này sinh, cái kia sinh

Vì cái này không, cái kia không

Vì cái này diệt, cái kia diệt ” [2, tr 291]

Khái niệm Y Chánh bất nhị (hay Y Chính bất nhị) do Sư Trạm Nhiên 782), Tổ thứ sáu của Thiên Thai Tông Trung Quốc đề xuất Theo đó con người vàmôi trường vốn có mối quan hệ chặt chẽ nhất trí với nhau không thể tách rời, tương

(711-tự với tư tưởng Thiên Nhân hợp nhất của Trung Quốc cổ đại, và cũng giống như nhận

định của Engels (1820-1895) trong tác phẩm Biện chứng của tự

nhiên: Bản thân chúng ta, máu mủ và đầu óc chúng ta, là thuộc về giới

tự nhiên [5, tr 64] Y Chánh tức Y báo và Chánh báo Y báo là chỗ nương tựa củaloài người, “y” có nghĩa nương, “báo” là đáp lại hay nói một cách dễ hiểu Y báo là

những yếu tố thuộc về môi trường, cảnh vật xung quanh con người; Chánh báo làthuộc về con người Cả hai có quan hệ mật thiết với nhau, hễ Y báo (môi trường) bịhủy hoại thì Chánh báo cũng không thể tồn tại Đồng thời, nếu muốn có được môitrường tốt thì cũng phải xây dựng một Chánh báo tốt Đó chính là việc mỗi ngườiphải biết sống sao cho văn minh đạo đức cả về mặt vật chất và tinh thần.

Hai thuyết Duyên khởi và Y Chánh bất nhị giải thích hiện tượng của thiênnhiên và loài người theo quan điểm Phật giáo, từ đó ta thấy được con người là mộtloại sinh mệnh giữa tất cả những sinh mệnh khác, được nối kết với nhau rất phức tạptrong mạng lưới bao la của những mối quan hệ

2.1.2 Mọi chúng sinh1 đều bình đẳng

Thuyết “Tất cả chúng sinh đều có thể thành Phật” cho rằng không chỉ conngười, động vật mà ngay cả cỏ cây, gạch đá cũng có Phật tính Với tư tưởng này, Phậtgiáo khẳng định tất cả chúng sinh đều bình đẳng Và thế giới này không được tạo ra

để cho riêng loài người thụ hưởng lợi ích Không có loài nào sinh ra để phục vụ choloài khác mà chỉ là do bản năng sinh tồn mà có sự “ăn” lẫn nhau Tuy nhiên, nếu loàingười hiểu được lời dạy của Đức Phật về sự bình đẳng thì sẽ tôn trọng sự sống và hạnchế việc khai thác những loài chúng sinh khác để phục vụ lợi ích cá nhân

Tinh thần tôn trọng sự sống, yêu mến thiên nhiên, đề cao sự bình đẳng giữacác loài sống là những giá trị của Phật giáo được đón nhận cho vấn đề bảo vệ môitrường hiện nay Trong khi những tôn giáo Nhất thần2 xem các loài sống khác như lànhững phần thưởng được ban tặng để phục vụ cho con người, dẫn đến sự “lưỡngphân”, phân chia con người và những loài sống khác như là hai phần đối lập, thì cáinhìn của Phật giáo về con người và môi trường được xem là một tôn giáo có thái độ1Trong kinh Lăng Nghiêm, trang 256, Phật đã chia chúng sinh làm 12 loài: Loài sinh từ trứng (Noãn sinh), loài sinh bằng thai (Thai sinh), loài sinh ở dưới đất do ẩm ướt như côn trùng (Thấp sinh), loại bỏ bản chất

cũ mà sinh ra hình chất mới như bông lúa hóa sâu, gạo hóa mọt, cỏ mục hóa đom đóm (Hóa sinh), loài có sắc (hình tướng), loài không sắc (ma, quỷ, thần, phi nhân, chư thiên), loài có tưởng (người), loài không có tưởng (gỗ, đá, kim loại), loài chẳng phải có sắc, loài chẳng phải không sắc, loài chẳng phải có tưởng, và loài chẳng phải không tưởng.

2Nhất thần hay Độc thần giáo là niềm tin vào sự tồn tại của một Đấng tối cao duy nhất và có uy quyền phổ quát, hay là tin vào sự duy nhất của Thượng đế.

thân thiện đối với môi trường [5, tr 90].

2.2 NHỮNG HÀNH ĐỘNG BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG THEO PHẬT GIÁO

2.2.1 Bảo vệ mạng sống sinh vật

Vì thấu rõ mối tương quan chặt chẽ của muôn loài trên quả địa cầu này, ĐứcPhật đã dạy chúng ta bảo vệ sự sống của muôn loài, không được hủy diệt bất cứ loàinào Một bài kệ trong kinh Pháp cú nói rõ điều này: “Tất cả chúng sinh sợ bạo lực, tất

cả chúng sinh sợ cái chết, tất cả chúng sinh yêu quý sự sống, tất cả chúng sinh hãy đặtmình trong vị trí của người khác, để không thích giết và không còn giết, không tánđồng sự giết” [4, tr 91]

Đức Phật khuyên những người Phật tử3 giữ gìn năm giới, trong đó giới sát sinh

là giới đầu tiên Việc bảo vệ mạng sống của những loài khác cũng chính là bảo vệmạnh sống của bản thân mỗi người Theo luật Nhân quả, Đức Phật chỉ ra rằng việcsát sinh dẫn đến mạng sống ngắn ngủi hoặc gặp những điều tai ách, không chỉ trongđời này mà có thể ở những đời sau Bên cạnh đó, hạn chế tối đa việc sát hại sinhmạng từ động vật lớn cho đến những loài vật nhỏ sẽ giúp nuôi dưỡng tâm từ bi, bác ái

và bớt dần những tập khí hung dữ tiềm tàng trong mỗi người Khi hiểu được ý nghĩacủa giới sát sinh thì bất kỳ người nào thực hiện đều được hưởng lợi ích cho chínhmình, không chỉ riêng những người theo đạo Phật, và lợi ích đó sẽ nhân rộng cho mọiloài trên hành tinh này

Không chỉ ngừng hành động sát hại động vật khác mà còn cho những loài vật

bị giam cầm, có nguy cơ bị sát hại, cơ hội được sống, được tự do Tục phóng sinh(thả chim, cá, bị bắt về lại môi trường tự nhiên), được coi là sự phát triển từ giớicấm giết hại động vật Tại thời Đức Phật, có một dụng cụ chuyên dùng gọi là “phóngsinh khí” để người tu hành tránh được việc sát hại các loài sinh vật nhỏ khó thấy khilấy nước dùng, bằng cách lọc qua rồi đem chúng thả về với sông suối ao hồ

3Phật tử là những người đã quy y Tam bảo tức là quy về nương tựa ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng, giữ gìn năm giới, sống đời sống đạo đức theo tinh thần Phật dạy.

2.2.2 Sống hài hòa với thiên nhiên

Thực tế, vào thời của Đức Phật, bảo vệ môi trường sinh thái chưa trở thànhvấn đề như ngày nay, thế nhưng Đức Phật với sự thông tuệ và lòng từ bi cứu khổ củaNgài, Ngài đã hướng dẫn con người thực thi nếp sống hài hòa với thiên nhiên Ngàiluôn ca ngợi và xem núi rừng là nơi trú ẩn lý tưởng cho những vị xuất gia hành đạo:

“Làng mạc hay rừng núi, Thung lũng hay đồi cao, La hán trú chỗ nào Đất ấy thật khảái” [4, tr 73], hay: “Khả ái hay núi rừng, Chỗ người phàm không ưa Vị ly tham ưathích, Vì không tìm dục lạc” [4, tr 98-99]

Ngày nay ta có thể thấy nhiều ngôi chùa được xây trong lòng thành phố để dễdàng cho người dân đến chiêm bái và học hỏi Phật pháp Tuy nhiên, cũng có nhữngngôi chùa, thiền viện ẩn mình trong núi rừng, cách biệt với sự ồn ào, náo nhiệt, tạonên không gian yên tĩnh Những ngôi chùa với khu rừng thiền cây cối xanh tươi, ao

hồ sạch đẹp, không khí trong lành cùng với nếp sống an bình là nơi khách thậpphương thường tìm đến để cảm nhận sự thanh thản trong tâm hồn Có thể nói, nhữngđồi núi, rừng thiền của chùa chiền là lá phổi trong sạch của Trái Đất, một trong nhữngyếu tố vô cùng thiết yếu cho việc bảo vệ môi trường sinh thái trong thời đại nhiều ônhiễm hiện nay

Sống hài hòa với thiên nhiên còn thể hiện ở việc thuận theo sự biến đổi cácmùa mà có những thay đổi cho phù hợp Theo giáo luật của Phật giáo, hàng năm,chúng đệ tử xuất gia có ba tháng an cư kiết hạ tập trung tại một nơi, trau dồi giáo lý,kiểm chứng lại quá trình tu tập của mỗi Tăng ni Theo lịch Ấn Độ xưa, ba tháng an cưtrùng vào mùa mưa nên việc hạn chế đi lại vào những ngày này cũng là để tránh vôtình sát hại những loài vật nhỏ bé như các sâu bọ, côn trùng Ngày nay, tại Việt Nam,các tu sĩ không di chuyển trong rừng hay trên đường đất như thời Đức Phật nên hạnchế được việc giẫm đạp lên côn trùng sinh sôi vào mùa mưa nhưng Tăng ni vẫn giữtruyền thống an cư vào mùa hạ để trau dồi giáo lý và vẫn nhắc nhở về ý nghĩa banđầu của việc an cư để cùng tăng trưởng lòng từ đối với mọi loài

2.2.3 Biết đủ và hạn chế ham muốn

Theo quan điểm Phật giáo sự hủy hoại môi sinh, ô nhiễm môi trường là hậu

quả của sự tham lam, muốn hưởng lợi bằng cách khai thác thiên nhiên quá mức Vìvậy để tiết chế những ham muốn không cần thiết, trong Đại tạng kinh, Trung bộ II,Đức Phật đã thực hiện và khuyên dạy 5 pháp khiến cho chúng đệ tử phải tôn trọng vànương vào để tu tập Năm pháp ấy là: “Ăn ít, biết đủ loại y; biết đủ món ăn; biết đủvới bất cứ sàng tọa; sống viễn ly” [3, tr 33] Cũng có nghĩa là Đức Phật dạy chúng đệ

tử pháp thiểu dục và tri túc, để không hại mình mà còn lợi ích cho chúng sinh

Những giáo lý của Phật giáo có thể áp dụng vào ngay cuộc sống hiện tại bằngcách kiềm chế tâm tham lam, tiêu thụ ở mức vừa đủ, và thực hành lối sống giản dị

Đó là cách sống hiểu biết và có trách nhiệm, hạn chế tâm vị kỷ, không vì làm lợi choriêng mình mà gây tổn hại đến người khác, đến các sinh vật khác Không phá hủymôi sinh, không khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách bừa bãi, chỉ khai thácnhững gì thiết yếu và khai thác có mức độ để tự nhiên có thời gian tái tạo, để nhữngthế hệ kế tiếp có thể tiếp tục khai thác và hưởng lợi từ tự nhiên

2.2.4 Ăn chay 4

Đoạn trích sau đây trong kinh Lăng già là một trong những lý do Phật đưa ra

về việc không nên ăn thịt:

“Đại Huệ! Ta có khi phương tiện nói Giá Pháp, cho ăn năm thứ tịnh nhục5 hoặc

là mười thứ, nay ở Kinh này xóa bỏ tất cả phương tiện, bất cứ lúc nào, chủng loạinào, phàm thuộc loài thịt chúng sinh, thảy đều đoạn đứt Đại Huệ! Như Lai ỨngCúng Đẳng Chánh Giác còn chẳng ăn phi thời6 và tạp thực7, huống là ăn cá thịt ư? Tựkhông ăn cũng chẳng bảo người khác ăn Dùng tâm Đại bi dẫn đầu, xem tất cả chúngsinh như con một của mình, do đó chẳng ăn thịt con” [9, tr 103]

Sau này, Phật giáo chia thành Nam tông và Bắc tông Phật giáo Nam tông vẫn

4Ăn chay là ăn những thực phẩm thuần thực vật, không ăn thịt cá và các gia vị cay nồng như hành, hẹ, tỏi, nén, kiệu.

5năm thứ tịnh nhục là năm thứ thịt thanh tịnh bao gồm thịt ăn mà không thấy người giết, thịt ăn mà không nghe tiếng con vật bị giết kêu, thịt ăn mà không nghi ngờ người ta giết cho mình, thịt con thú tự chết, thịt con thú khác ăn còn dư.

6Ăn phi thời: ăn sau giờ Ngọ (12h)

7Tạp thực: ăn tạp

tuân thủ năm tịnh nhục Phật giáo Bắc tông phát triển và đề ra vấn đề ăn chay choTăng ni, Phật tử Ngoài tác dụng nhằm thanh tịnh thân tâm, tăng trưởng lòng từ bi,việc thực hành ăn chay cũng đem lại những tác dụng thiết thực cho vấn đề môitrường, giúp cải tạo và cân bằng môi trường sống.

Vào năm 2006, báo cáo của Liên Hợp Quốc kết luận việc sản xuất và tiêu thụthịt góp phần làm biến đổi khí hậu qua quá trình tạo chất khí gây hiệu ứng nhà kínhcủa nền công nghệ chăn nuôi gia súc Tháng 8 năm 2008, tiến sĩ Rajendra Pachauri,Chủ tịch Ủy ban Liên Chính phủ về biến đổi khí hậu IPCC, người đã thay mặt Ủy bannhận giải thưởng Nobel đã lên tiếng khuyên người ta nên ăn ít thịt để góp phần vàoviệc bảo vệ môi trường và chống lại biến đổi khí hậu Ông đưa ra những số liệu gâybất ngờ là một người ăn chay trong 70 năm sẽ giảm được 100 tấn khí CO2 thải rakhông khí và chỉ cần ăn chay mỗi tuần một ngày thì một người dân châu Âu có thểlàm giảm đi 170 kg CO2 trong một năm Chính tiến sĩ Pachauri đã ăn chay 10 năm vàcho là đã giảm được 12 tấn CO2 [27]

2.2.5 Trồng cây xanh

Đức Phật có rất nhiều lời dạy liên quan đến việc trồng cây bảo vệ môi trường.Trong kinh Tăng chi bộ, Ngài dạy rằng: “Trồng cây cho ta bóng mát, ngoài việcthanh lọc không khí, nó còn bảo tồn Trái Đất, đó là điều lợi lạc cho tất cả mọi người

và cho cả bản thân ta” [1, tr 202] Hoặc trong một đoạn kinh khác dạy rằng: “Một Tỳkheo trồng ba loại cây: cây ăn trái, cây cho hoa và cây cho lá để cúng dường Tam bảothì sẽ ân hưởng sự gia trì và sẽ không phạm tội” [1, tr 205], hoặc: “Có năm loại cây

mà một người không được chặt, đó là cây bồ đề, cây thuốc, những cây lớn mọc bênđường, cây trong rừng xứ lạnh và cây đa” [1, tr 301]

Một ví dụ điển hình là đất nước Phật giáo Bhutan nổi tiếng là một quốc giahạnh phúc nhất trên thế giới, thông qua chỉ số hạnh phúc quốc gia (đo chất lượngcuộc sống của người dân) Phật giáo đã được xem là quốc giáo của Bhutan từ thế kỷthứ VIII Trong suốt khoảng thời gian ấy, Phật giáo góp phần lớn trong việc định hìnhnên lối sống, văn hóa cũng như quản trị nhà nước Chính sách phát triển của quốc gianày lấy trọng tâm là sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường sống

Theo luật Bhutan, 60% diện tích đất nước phải được phủ xanh Hiện nay cả đất nướcnày có đến 75% diện tích được phủ cây xanh Và năm 2015, 100 người Bhutan đã tựnguyện tham gia thiết lập Kỷ lục Guinness Thế giới trong việc trồng 49.672 cây xanhtrong một giờ đồng hồ [25].

CHƯƠNG 3 VAI TRÒ VÀ THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG BẢO VỆ

• • • • •

MÔI TRƯỜNG CỦA GIÁO HỘI PHẬT GIÁO VIỆT NAM

• • •

THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

3.1 TÌNH HÌNH MÔI TRƯỜNG TẠI THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

Năm 2008, UBND TP Đà Nẵng ban hành Quyết định triển khai Đề án “ĐàNẵng - Thành phố môi trường” với mục tiêu đến năm 2020 các yêu cầu về chất lượngmôi trường đất, môi trường nước và môi trường không khí trên toàn thành phố đượcbảo đảm, tạo sự an toàn về sức khỏe và môi trường cho người dân, du khách Sau 10năm triển khai, Đà Nẵng đã đạt được 7/10 tiêu chí của Đề án như chỉ số ô nhiễmkhông khí; tỷ lệ hộ dân sử dụng nước sạch tại nội thành đạt 97,8%; tỷ lệ nước thảisinh hoạt đô thị được xử lý đạt 61%; tỷ lệ thu gom chất thải rắn sinh hoạt tại các quậnnội thành đạt 95%; độ ồn tại các khu vực; diện tích không gian xanh đô thị bình quântrên người đạt trên 6-8m2/người [28]

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển “nóng” đang khiến cho thành phố phải đối diệnvới nhiều bất cập như sự gia tăng dân số cùng với hệ lụy từ phát triển du lịch - dịch

vụ, sự suy giảm tài nguyên và thách thức về biến đổi khí hậu Các tiêu chí chưa đạtgồm tỷ lệ chất lượng nước tại các khu vực sông, ven biển, nước ngầm; tỷ lệ chất thảirắn sinh hoạt phân loại và tái chế, hạn chế sử dụng túi nilon khó phân hủy và rác thảinhựa; tỷ lệ các nhà máy kiểm soát ô nhiễm không klií.v.v

3.1.1 Vấn đề rác thải

Theo thống kê của Sở TN&MT TP Đà Nẵng trong báo cáo Tình hình quản lý chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn TP Đà Nẵng năm 2019 [28], mỗi ngày, thành

phố phát sinh hơn 1.100 tấn rác thải Dự kiến, từ năm 2020 - 2025, phát sinh hơn1.800 tấn/ngày; giai đoạn năm 2025 - 2030, hơn 2.400 tấn/ngày và hơn 3.000tấn/ngày trong thời gian từ năm 2030 - 2040.

Những con số cảnh báo trên cho thấy, đô thị Đà Nẵng đang đối mặt với nhiều

áp lực về vấn đề rác thải trong tương lai Với 5 trạm trung chuyển đang hoạt độnggồm Lê Thanh Nghị, Chợ Đầu Mối, Nguyễn Đức Trung, Hòa An, Hòa Thọ, công suấthoạt động trung bình 72 tấn/ngày, toàn thành phố có 133 điểm tập kết thùng, trungchuyển rác tạm thời Tuy vậy, tình trạng vệ sinh môi trường tại các điểm tập kết hiệnnay chưa được giải quyết tốt Cả thành phố hiện chỉ có 1 Khu Xử lý chất thải KhánhSơn

3.1.2 Vấn đề nước thải

Bên cạnh rác, nước thải cũng là vấn đề “nóng” của TP Đà Nẵng hiện nay, ông

Tô Văn Hùng, Giám đốc Sở TN&MT cho rằng, hệ thống thu gom nước thải quá tảitại một số khu vực phát triển nhanh; khu vực nông thôn phần lớn chưa có hệ thốngthu gom và xử lý nước thải Trong khi đó, hệ thống thoát nước mưa chung với thoátnước thải nên tồn tại tình trạng nước thải tràn ra biển (55 cửa xả ra sông, biển) [36]

Ông Huỳnh Đức Thơ, Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng nhận xét: [36] “TP ĐàNẵng đang gặp rắc rối về môi trường, vấn đề xử lý nước thải Hiện nay, khu vực bãibiển là một bài toán đau đầu Khi có những cơn mưa dù nhỏ, khu vực ven biển rấthôi Hệ thống thu gom và xử lý đang quá tải Chúng ta không thể chậm hơn được nênnhà thầu cần đẩy nhanh tiến độ để hoàn thành nhà máy xử lý nước thải cũng như hệthống thu gom”

Bên cạnh đó, các trạm xử lý nước thải đô thị cũ, công nghệ lạc hậu, kết cấu bể,thiết bị cũ, xuống cấp nên tỷ lệ thu gom đạt khoảng 60%, tỷ lệ nước thải xử lý đạt42% Vì thế, sự cố thường xuyên xảy ra, có phản ánh do ô nhiễm Các hệ thống bố trígần khu dân cư, không đảm bảo khoảng cách ly vệ sinh

3.1.3 Tác động của biến đổi khí hậu

Là thành phố ven biển, Đà Nẵng đang đối mặt tình trạng nước biển dâng ngàycàng diễn biến phức tạp do tác động của biến đổi khí hậu Những năm gần đây, tình

hình bờ biển bị xâm thực ở Đà Nẵng xảy ra nhiều hơn Sự đe dọa của mực nước biểndâng lên các khu dân cư và cơ sở hạ tầng dọc bờ biển là thường xuyên hơn Mặt khác,với vị trí nằm ở hạ lưu sông Vu Gia - Thu Bồn khiến Đà Nẵng trở thành một trongnhững thành phố dễ bị tổn thương nhất trước những tác động của ngập lụt, đặc biệt làtrong bối cảnh BĐKH hiện nay [31].

Các chuyên gia dự đoán đến năm 2030 tác động của biến đổi khí hậu sẽ làmcho các khu đô thị mới bị ngập sau nước sâu từ 1-1,5 m, và dự kiến năm 2100, ĐàNẵng sẽ mất khoảng 4,1% diện tích đất Theo các chuyên gia về BĐKH, nguy cơ lũlụt nghiêm trọng đang ngày càng gia tăng, tình trạng xói mòn bờ biển và bão lũ sẽngày càng khốc liệt hơn, nhiều nguy cơ sạt lở đất phá vỡ hệ thống đường bộ [31]

3.1.4 Tình hình khai thác tài nguyên rừng

Kể từ khi Quỹ bảo vệ và phát triển rừng của thành phố đi vào hoạt động từnăm 2017 đến nay, thành phố thực hiện trồng mới và chăm sóc 186 ha rừng đặc dụng,phòng hộ thay thế diện tích rừng chuyển sang mục đích khác Nhờ tăng diện tích rừngtrồng, tăng diện tích rừng tự nhiên tái sinh phục hồi và không để xảy ra mất rừng dophá rừng, cháy rừng nên tỷ lệ che phủ rừng của Đà Nẵng đã tăng lên hơn 45,5%, caohơn bình quân chung của cả nước 4% Hiện thành phố đang có 43.705 ha rừng tựnhiên và 18.947 ha rừng trồng [29]

Tuy nhiên vẫn còn những hành vi khai thác tài nguyên rừng trái phép Cụ thể,Sơn Trà có diện tích rừng và đất lâm nghiệp là 3.609,3 ha; trong đó rừng đặc dụng là2.536,7 ha, độ che phủ đạt 58,74% Trên bán đảo có một số tuyến đường giao thông

và điểm dừng chân nằm ngay trong vùng lõi của rừng đặc dụng, chính vì vậy một sốngười lợi dụng tham quan trên bán đảo để thực hiện hành vi khai thác lâm sản, bẫybắt động vật hoang dã trái phép Bên cạnh đó, việc có nhiều người lên bán đảo SơnTrà ngắm cảnh, chụp hình gây ảnh hưởng đến hoạt động sinh trưởng của loài Voọc

Có nhiều loài quen với sự xuất hiện của con người nên mất đi tập tính tự nhiên dẫnđến dễ bị săn bắt