Tinh thần bao , biếm trong sử ký tư mã thiên

Từ xa, tinh thần "bao", "biếm" trong "Sử ký" của T Mã Thiên đã đợc ví với bútpháp "bao", "biếm" trong tác phẩm Xuân Thu - một bộ sử của ngời nớc Lỗ - có đặc điểm nổi bật nhất là dùng các

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

T Mã Thiên là nhà sử học - nhà văn nổi tiếng của Trung Quốc và thếgiới bởi một sáng tác nổi danh: "Sử ký"."Sử ký" của T Mã Thiên là tác phẩmghi chép lịch sử xuất hiện sớm và đợc đánh giá là một tác phẩm triết họclịch sử vào loại cổ xa hơn cả, bên cạnh "Tổng sử" của Pôbili - Hy Lạp

"Sử ký" có ý nghĩa vì nó đã ghi lại lịch sử 3000 năm từ thời Hoàng Đếtrong truyền thuyết cho đến thời Hán Vũ Đế trong lịch sử Trung Quốc.Cùng với giá trị về phơng diện lịch sử và triết học, "Sử ký" còn là một tácphẩm có giá trị lớn về văn học “Dãy dài chân dung các nhân vật” trong "Sửký" vừa là những nhân vật lịch sử, vừa là những hình tợng đợc sáng tạo bởinghệ thuật tài hoa của nhà văn T Mã Thiên Nhờ các hình tợng nhân vật này

mà chúng ta có cái nhìn sinh động hơn về lịch sử các triều đại cổ xa ở TrungHoa Thành công về phơng diện văn học của "Sử ký" còn mở ra cho chúng

ta một cách nhìn nhận, tiếp cận với các sáng tác văn học cổ điển TrungQuốc - vốn chịu ảnh hởng sâu rộng của tác phẩm bất hủ của nhà viết sử -nhà văn nổi tiếng T Mã Thiên

Không thể không nói đến tinh thần "bao" - "biếm" của nhà viết sử bởigiá trị chủ yếu của cuốn "Sử ký" đợc tập trung chủ yếu ở phơng diện này Từ

xa, tinh thần "bao", "biếm" trong "Sử ký" của T Mã Thiên đã đợc ví với bútpháp "bao", "biếm" trong tác phẩm Xuân Thu - một bộ sử của ngời nớc Lỗ -

có đặc điểm nổi bật nhất là dùng cách đề cao và phê phán kín đáo trong việcghi chép sự vật, sự việc Tác giả dựa vào quan điểm của mình để phê phánmột số sự kiện cũng nh nhân vật lịch sử bằng cách chọn lựa những ngôn từ

mà bản thân cho là thích hợp để ngụ ý khen chê Vì vậy, Xuân Thu đã đợccác nhà sử học noi theo ở tính khuynh hớng nghiêm chỉnh, chính xác, cácnhà văn noi theo ở cách dùng từ, viết câu rõ ràng, sâu sắc

Nhờ tinh thần bao biếm rõ ràng, chính xác của T Mã Thiên mà "Sửký” đạt đến độ phản ánh, ghi chép hiện thực một cách khách quan, trungthực, một thành công mà không phải bất cứ sử gia nào cũng có đợc trongviệc viết sử

Tìm hiểu tinh thần bao biếm trong "Sử ký" T Mã Thiên là để thấy đợcthái độ của ông trong việc chép sử, đồng thời để học tập kinh nghiệm viếtvăn quý báu mà ông đã để lại

2 Lịch sử vấn đề

"Sử ký" của T Mã Thiên là một trong những tác phẩm đợc độc giả vàgiới nghiên cứu dành nhiều sự quan tâm Đến nay, theo sự hiểu biết củachúng tôi, đã có các công trình nghiên cứu về T Mã Thiên và bộ "Sử ký" củacác tác giả Việt Nam và nớc ngoài liên quan đến tinh thần “bao”, “biếm”trong "Sử ký" của T Mã Thiên nh sau:

"Lịch sử văn học Trung Quốc" (tập 1) của Sở nghiên cứu văn họcthuộc viện khoa học xã hội Trung Quốc biên soạn do nhóm tác giả D QuanAnh, Tiền Chung Th, Phạm Ninh chủ biên (Nhà xuất Giáo dục, 1998) đã

viết: "Sử ký" kế thừa tinh thần "ngụ bao biếm" của Xuân Thu nhng lại có

chỗ không giống với Xuân Thu Xuân Thu dùng chữ "bao biếm" (bình luận tốt xấu) còn, "Sử ký" thì "bao biếm thông qua hình tợng nhân vật …” (11,

Ngoài các cuốn giáo trình trên, T Mã Thiên và “Sử ký” còn đợc nhàPhơng Đông học N.Konrat trong “Phơng Đông và Phơng Tây” (Những vấn

đề triết học, triết học lịch sử, văn học đông và tây – NXB GD, 1997) đặttrong mối tơng quan với Pôlibi – nhà viết sử Hy Lạp với công trình “Tổng

sử” của ông Cả T Mã Thiên và Pôlibi đều đợc đánh giá: Tất nhiên cả“

Pôlibi và T Mã Thiên đều không phải là những nhà triết học lịch sử, họ chỉ

là những nhà sử học thuần túy Và với t cách là những nhà sử học, họ chỉ cố gắng suy nghĩ để soi sáng một cách rõ nhất cái gì đã diễn ra, bao giờ và nh thế nào rồi truyền đạt những điều đó với ngời đơng thời và với hậu thế Tuy nhiên, cả hai không chỉ là những ngời thu thập thông tin về quá khứ mà còn

là những nhà t tởng mong muốn phát hiện con đờng lịch sử của các sự kiện, hiểu đợc nó Do vậy mà trong những công trình của hai nhà sử học cổ đại

còn có quan niệm triết học lịch sử …” “do vậy, Pôlibi và T ; do vậy, Pôlibi và T Mã Thiên cần phải coi nh những ngời đặt nền tảng cho triết học lịch sử” (4, 10).

Lỗ Tấn (Lịch sử tiểu thuyết Trung Quốc – NXB ĐHQG Hà Nội,2002) đặc biệt đề cao T Mã Thiên, trong phần thứ hai “Hán văn học sử cơng

Chính vì vậy, trong khuôn khổ của một khóa luận tốt nghiệp, chúngtôi muốn chuyên tâm tìm hiểu, đi sâu cụ thể hơn nữa trên cơ sở tiếp tục kếthừa những thành quả của các công trình nghiên cứu đó

3 Đối tợng nghiên cứu

Để giải quyết vấn đề: “Tinh thần "bao" - "biếm" trong "Sử ký " của TMã Thiên” chúng tôi chỉ tập trung, tìm hiểu các thể tài “bản kỷ” (12 thiên),

“thế gia” (30 thiên), “liệt truyện” (70 thiên) trong "Sử ký" của T Mã Thiêntập 1 và tập 2 dịch theo bản Trung văn do thợng vụ ấn Th Quán, xuất bảnnăm 1936 - Thợng Hải

4 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu tinh thần "bao" - "biếm" trong "Sử ký " của T Mã Thiên,chúng tôi nhằm khẳng định giá trị về phơng diện nội dung t tởng thông quacác biểu hiện của tinh thần "bao "- "biếm", cùng với giá trị nghệ thuật, cáchthức bao biếm chủ yếu nhất của "Sử ký" Từ đó thấy đợc tài năng cũng làcống hiến của nhà sử học, nhà văn T Mã Thiên

5 Phơng pháp nghiên cứu

Đề tài này sử dụng kết hợp các phơng pháp nghiên cứu nh: phơng

pháp thống kê, phân loại; phơng pháp miêu tả, phân tích; phơng pháp sosánh, đối chiếu

6 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, cấu trúc của khóa luận gồm 3 chơng:

- Chơng 1: Vài nét về văn xuôi lịch sử Trung Quốc thời cổ đại và vị

trí của "Sử ký" trong văn xuôi lịch sử Trung Quốc

- Chơng 2: Đối tợng và nội dung "bao", "biếm" trong “Sử ký” của T

Mã Thiên

- Chơng 3: Nghệ thuật "bao"- "biếm" trong "Sử ký " của T Mã Thiên.

nội dungChơng 1: Vài nét về văn xuôi lịch sử Trung Quốc thời cổ đại, nguyên nhân ra đời và ảnh hởng của Sử ký đối với văn học Trung“ ”

Quốc

1.1 Vài nét về văn xuôi lịch sử Trung Quốc thời cổ đại

Trung Quốc là một đất nớc có truyền thống văn minh… Ng Ngời TrungQuốc lại rất có ý thức trong việc bảo tồn, lu giữ giá trị văn hiến của dân tộcmình qua sử sách ở Trung Quốc, chức quan chép sử (Sử quan) đợc đặt ra từthời Tây Chu Nhiệm vụ của các sử quan là chuyên trách nắm giữ văn hiến

và điển tịch cũng nh ghi chép lại lời nói của giai cấp thống trị và những sựkiện trọng đại của quốc gia

"Thời xa phàm việc làm gì của nhà vua cũng đợc ghi chép lại - ” tả sử

ghi chép lời nói, hữu sử ghi chép sự việc Nhờ hệ thống sử quan này mà lịch

sử cổ đại Trung Quốc đợc bảo tồn với bề dày đáng nể phục Nhắc đến TrungQuốc cổ đại, không thể không nói đến hiện tợng văn hóa sôi nổi, rầm rộ thời

kỳ Xuân thu - Chiến quốc "bách hoa tề phóng, bách gia trách minh" Sự

xuất hiện của các "Nhà" trong đó có các nhà t tởng, nhà chính trị, các trớctác "văn xuôi lịch sử” và "văn xuôi triết lý" đã làm phong phú, rạng rỡ diệnmạo văn học Trung hoa cổ đại Cha bao giờ có một phong trào học thuật nhthế trong lịch sử Trung Hoa đơng thời

Một trong những sáng tác văn xuôi lịch sử tiêu biểu là bộ "XuânThu" "Xuân Thu" tên gọi chỉ chung những sử th của các nớc thời Tiên, Tần,

là bộ sách ghi chép lại các sự việc của sử quan nớc Lỗ Tơng truyền, "XuânThu" đợc Khổng Tử chỉnh lý, hiệu đính Đây là một cuốn sử ghi theo lốibiên niên đầu tiên của Trung quốc, chép chuyện nớc Lỗ, từ Lỗ ẩn Công đến

Lỗ Ai Công, tức từ 722 - 481 trớc "Tây lịch"; ghi chép lịch sử trong vòng

442 năm, đồng thời đề cập đến việc nhà Chu và các nớc ch hầu trong thờigian đó Khổng Tử đã từng nghiên cứu rất nhiều và ông nhận ra tầm t tởnglớn của cuốn sách, vì thế ông đã dùng nó để dạy học trò Không những vậy,

"Xuân Thu" còn trở thành sách kinh điển quan trọng mang ý nghĩa đặc thùcủa Nho gia qua sự chỉnh lý của Khổng Tử

Cách ghi chép của "Xuân Thu" rất ngắn gọn, khô khan, gần nh không

có thành phần miêu tả nhng ngôn ngữ dùng để diễn đạt thì cẩn thận, có sựchắt lọc nên đạt đến thứ ngôn ngữ nghiêm trang

Nhng điểm đáng chú ý nhất ở bộ "Xuân Thu" là bút pháp khen chêbởi tác giả của "Xuân Thu" đã rất tài tình trong việc dùng cách đề cao hoặcphê phán kín đáo trong việc ghi chép sự vật Ngời đời sau đọc "Xuân Thu"phải cân nhắc ý nghĩa và vị trí từng từ một, bởi ở điểm này tác giả "XuânThu" đã có chủ ý rất kỹ lỡng trong việc dùng từ để thể hiện đợc ai là tốt, ai

là xấu một cách rõ ràng Cho nên, bộ sách này đợc ngời hậu thế xem là bộ

"Kinh điển", có lời lẽ nhỏ nhẹ, nh“ ng ý nghĩa to tát (Vi ngôn đại nghĩa), là một bộ sách mẫu mực, định rõ danh phận và pháp độ” (2, 156) Qua đó,

chúng ta thấy sự ra đời của "Xuân Thu" có ảnh hởng vô cùng lớn đến các

tr-ớc tác lịch sử sau này Đây là tiền đề cho các nhà sử học hiểu đợc viết sửphải có tính khuynh hớng, nghiêm chỉnh và chính xác

Sau "Xuân Thu" tới bộ "Tả truyện", gọi là "Tả thị Xuân Thu", tác giả

là Tả Khâu Minh - một thái sử nớc Lỗ Tác phẩm đợc coi là công trình chúgiải bộ "Xuân Thu" Cũng chép những chuyện từ đời Lỗ ẩn Công đến đời

Lỗ Ai Công theo thể biên niên nhng chi tiết nhiều hơn "Xuân Thu" Cùngmột việc trong "Xuân Thu" chỉ chép vắn tắt một dòng thì trong "Tả truyện"chép thành năm mời hàng, một hai trang Khi viết một việc, "Tả truyện" cóthể nắm bắt mặt bản chất của nó, rồi từ sự miêu tả cụ thể để làm nổi lên.Chính vì thế, "Tả truyện" đã ghi chép và thuật lại sự kiện, nhân vật lịch sửtheo cách không thiên về mặt sử học nhiều mà nó chú ý đến phần sinh độngcủa câu chuyện và những chi tiết để biểu hiện hình tợng của nhân vật ở

đây, nhân tố văn học đợc thể hiện một cách rõ nét hơn Từ "Xuân Thu" cho

đến "Tả truyện", văn xuôi lịch sử đã có sự phát triển nhanh chóng, có sựsáng tạo to lớn và đã trở thành mẫu mực sáng chói về cách viết của trớc táclịch sử làm cho mọi ngời hiểu đợc rằng: trớc tác lịch sử không những phải

có tính khuynh hớng nghiêm chỉnh và chính xác mà còn phải có tính văn

ch-ơng, có nh thế mới gây cho ngời đọc những rung động, những cảm xúcmạnh mẽ

"Xuân Thu" và "Tả truyện" thuộc loại biên niên sử của trớc tác lịch sửtrớc Tần Còn loại trớc tác thứ hai thì dựa vào lịch sử của các nớc ch hầu màghi chép nh "Quốc ngữ", "Chiến quốc sách"

"Quốc ngữ" là bộ biệt sử đầu tiên của Trung Quốc Niên đại ghi chép

sự kiện kể từ đời Chu Mục Vơng cho đến đời Lỗ Điệu Công (khoảng từ

1000 - 440 năm trớc công nguyên) Nội dung liên quan tới tám nớc: Chu,

Lỗ, Tề, Tấn, Trịnh, Sở, Ngô, Việt Bộ sách này không phải là một trớc táclịch sử có hệ thống một cách hoàn chỉnh mà chỉ ghi lại một sự kiện lịch sửnào đấy có trọng điểm “Quốc ngữ” có lời văn giản dị, chất phác, giỏi miêutả tình cảm con ngời và sắc thái sự vật… Ng đã tổng kết đợc rất nhiều kinhnghiệm về mặt chính trị và khuynh hớng chính trị của nó cũng gần nh trong

"Tả truyện", chỉ có điều nó không rõ ràng và nổi bật nh trong "Tả truyện".Tuy nhiên, trong "Quốc ngữ" cũng có những phần khá xuất sắc nh "Tấnngữ" với những thuyết lý khá đầy đủ

Sau cùng là bộ "Chiến quốc sách" Tác giả là nhiều ngời ở trongkhoảng từ cuối đời Chiến quốc đến đầu đời Hán Bộ sách này chép những sựviệc xảy ra từ đầu Chiến quốc cho tới khi 6 nớc bị diệt vong trong khoảng từnăm 452 đến năm 220 trớc công nguyên Bộ sách này chủ yếu ghi chépnhững hoạt động du thuyết của các mu sĩ, phản ánh tình hình chính trị,ngoại giao của các nớc Đông Chu, Tây Chu,Tần, Tề… Ng trong thời kỳ đó Cả

bộ sách không có thứ tự hoàn chỉnh mà đợc viết từ các chơng lẻ độc lập vớinhau Nhng bộ sách cũng đã đạt đợc một số thành công về những thủ phápvăn học nh ngôn ngữ trong sáng, trau chuốt, giàu hình tợng… Ng Có những

đoạn miêu tả cụ thể, sinh động, tình cảm bộc lộ bằng lối viết sôi nổi, hùngbiện sâu sắc, dạt dào Đặc biệt, "Chiến quốc sách" đã khắc họa một số nhânvật lịch sử rất tài tình Thủ pháp nghệ thuật chủ yếu là ngụ ngôn, văn chơngtrở nên rất bay bớm Trong "Chiến quốc sách" có những nét t tởng tiến bộnhng cũng có một số nhợc điểm - những hành vi gian hùng, xảo quyệt cũng

đợc miêu tả với thái độ đồng tình, không phê phán

"Chiến quốc sách" thể hiện sự chuyển biến về quan niệm của thời đại.Vì thế nó sống động, tự nhiên, cuốn hút ngời đọc hơn rất nhiều Trong vănhọc sử nó còn tác dụng kế thừa thời trớc và dẫn dắt thời sau, nó có ảnh hởnglớn đến văn học đời Hán, đời Tống… Ng

Sự xuất hiện trong cùng một giai đoạn những tác phẩm nh "Xuânthu", "Tả truyện", "Quốc ngữ", "Chiến quốc sách"… Ng đã đánh dấu một bớctiến thành công rực rỡ, thể hiện văn xuôi lịch sử Trung Quốc càng về saucàng có sự thống nhất giữa chính luận và nghệ thuật, giữa văn và sử

Đến thời Hán, văn xuôi lịch sử về số lợng so với văn xuôi triết lý íthơn Văn xuôi triết lý chiếm u thế, mang màu sắc chính trị và tính chất thựcdụng rõ rệt, là sáng tác của các chính trị gia đang phục vụ tại bộ máy triều

đình nhằm tổng kết bài học lịch sử của nớc Tần, đề xuất những kế sách haycho sự thống trị của vơng triều mới

Tuy văn xuôi triều Hán phát triển không rầm rộ, sôi nổi nh thời trớcTần song lại có đỉnh cao đáng nể phục, đó chính là "Sử ký" của T Mã Thiên.

1.2 Nguyên nhân ra đời của "Sử ký"

đầu, kinh tế nhà Hán đợc khôi phục và phát triển phồn thịnh dới triều Hán

Vũ Đế Nhng giai cấp thống trị Hán trở nên mục ruỗng, vua chúa sa vào ănchơi trụy lạc… Ng làm cho khởi nghĩa nông dân liên tiếp nổ ra và tình hìnhchính trị đến thời Tây Hán hỗn loạn Cuối cùng Vơng Mãng đã phế bỏ triều

đại Tây Hán, lập nên nhà Đông Hán vào năm thứ 8 SCN Đông Hán nhìnchung không phồn thịnh nh thời kỳ Tây Hán nhng thời gian tồn tại cũng rấtdài (từ năm 8 - 220 SCN)

Triều Hán có những chủ trơng mới mẻ, tiến bộ về văn học, t tởng sovới các thời kỳ trớc nh mở mang hệ thống trờng học từ kinh đô đến tận các

địa phơng Nhà Hán lại xây dựng thêm nhạc phủ, tìm cách phục hồi nhữngsách vở bị đốt ở đời Tần khiến cho tầng lớp trí thức có cơ hội tiếp xúc vớikho tàng văn học của quá khứ, hấp thu đợc những tinh hoa của thời kỳ này

Tuy nhiên, về lĩnh vực t tởng, sự thống trị của học thuyết "Kinh học"

do Đổng Trọng Th đề xớng đã gò bó, hạn chế sự phát triển t duy của tầnglớp trí thức Tầng lớp văn sĩ có sự phân chia khá rõ rệt trong xã hội, chiếm

số đông là những kẻ sĩ ủng hộ các hành động chính trị, quân sự của Hán Vũ

Đế và trực tiếp tham gia vạch kế hoạch cho các hành động của vua nh ĐổngTrong Th, T Mã Tơng Nh hoặc chuyên mua vui cho cung đình bằng tài nănghoạt kê của mình nh Đông Phơng Sóc, Mai Cao… Ng; lực lợng nhỏ bé mangtâm sự bất mãn, phẫn uất với một số biện pháp chính trị của Hán Vũ Đế vànhững hiện tợng bất công trong xã hội đơng thời lại hiểu đợc nỗi thống khổcủa nhân dân lao động nh T Mã Thiên

Thời đại là yếu tố đầu tiên có tác động đến sự ra đời của "Sử ký".Cùng với yếu tố thời đại, truyền thống gia đình cũng là một trongnhững nguyên nhân khách quan quan trọng góp phần làm nên sự ra đời của

"Sử ký" Gia đình T Mã Thiên là một gia đình có truyền thống thiên văn học

và sử học Bố của T Mã Thiên là T Mã Đàm đã từng giữ chức Thái sử quan

đời Hán - một học giả uyên bác, nghiên cứu rất sâu về thiên văn, lịch sử triếthọc Nhờ vậy, T Mã Thiên đợc bố dìu dắt, giúp đỡ khá nhiều trong việc học

hành 10 tuổi, ông đã đợc cha cho theo học với những bậc danh nho nổitiếng đơng thời, đã tự đọc "Tả truyện", "Quốc ngữ", ông còn thuộc lòng hầuhết những bài văn nổi tiếng của thời trớc Không những thế, T Mã Thiên còntheo cha đến kinh thành để học với những thầy học nổi tiếng nh Đổng Trọng

Th, Khổng An Quốc Tri thức của T Mã Thiên nhờ vậy mà càng đợc bồi đắpngày càng sâu rộng Cùng với việc học tập tri thức trong sách vở và qua thầydạy bảo, T Mã Thiên còn đợc theo cha đi du lịch từ năm 20 tuổi Ông đợctiếp xúc với những di tích lịch sử, sự kiện lịch sử của nớc nhà Sự say mênghiên cứu - hiện vật lịch sử đã cho ông nhiều tài liệu về lịch sử đất nớc,càng hiểu đợc thái độ của nhân dân đối với những nhân vật, những biến cốlịch sử

Tác động sâu sắc đến T Mã Thiên là lời dặn dò của T Mã Đàm trớc

lúc qua đời: Tổ tiên ta đời đời làm sử quan, sau khi ta chết đi, thế nào con“

cũng nối nghiệp ta làm Thái sử Khi làm Thái sử chớ quên những điều ta muốn bàn, muốn viết Hiện nay bốn biển một nhà, vua sáng tôi hiền, ta làm Thái sử mà không chép đợc rất lấy làm xấu hổ, con hãy nhớ lấy ” (13, 8).

Lời dặn trớc khi qua đời của cha đã mang lại cho ông lòng quyết tâmrất lớn với việc viết sử và năm 42 tuổi ông thực sự bắt tay chuẩn bị viết cuốn

-sử, cũng có nghĩa là thời cơ đã đến để ớc vọng của ông đợc thực hiện… Ng Nh

-ng sự kiện khô-ng may của cuộc đời đến với T Mã Thiên Năm 47 tuổi, vì

"họa Lí Lăng", T Mã Thiên bị bắt bỏ ngục Đó là điều hết sức bất hạnhtrong đời ông Trớc nỗi oan uổng và nhục nhã đó, trong bức th trả lời Nhâm

An, ông đã thổ lộ rằng: "Ruột một ngày chín lần quặn đau, ngồi bâng

khuâng nh mất cái gì; đi ra thì không biết đi đâu, mỗi khi nghĩ đến điều ô nhục đó thì mồ hôi vẫn cứ đầm lng ớt áo” (13, 38).

Thế nhng, T Mã Thiên vẫn không gục ngã bởi ông thấy đợc những

g-ơng sáng của các bậc hiền triết trớc đó Họ cũng sáng tác nên tác phẩm của

mình trong những hoàn cảnh éo le T Mã Thiên dũng cảm đấu tranh với bảnthân, vợt lên chính mình, dồn hết tinh lực vào công việc sáng tác.

Nhà nghèo không có tiền chuộc tội, bạn bè không ai giúp đỡ, T MãThiên rơi vào tình cảnh khốn cùng: bị cung hình khi cha có con trai Từ đó,

ông đã có sự thay đổi lớn trong t tởng, trong thái độ nhận thức hiện thực

đ-ơng thời

"Sử ký" đợc xem là bộ "chính sử" của Trung Quốc Tác phẩm chỉ xét

về lợng cũng đã vĩ đại Tất cả 52 vạn chữ, 130 thiên, chia làm năm thể tài:Bản kỷ, Biểu, Th, Thế gia, Liệt truyện Bộ “Sử ký” của ông chép việc bắt

đầu từ thời Hoàng Đế (2698 – 2597 TCN) đến niên hiệu Thái Sơ đời Hán

Vũ Đế (104 - 103 TCN), khái quát gần 3000 năm lịch sử Trung Quốc

"Bản kỷ" gồm 12 thiên Phần này ghi chép một số sự tích quan trọng

về chính trị của các đời vua theo lối biên niên Những ông vua tầm thờng,không làm nên "sự nghiệp", không có ảnh hởng lớn xấu hay tốt tới quốcdân, xã hội đợc T Mã Thiên chép sơ lợc tên tuổi, năm lên ngôi, năm mất.Những vị vua có sự nghiệp lớn lao đợc ông ghi chép kỹ, chú trọng tới những

ý nghĩa sâu sắc mang tính triết lý

Phần "Biểu" gồm 10 thiên, ghi lại những việc lớn nhỏ theo từng năm,sau khi đã tính toán cho các niên đại đợc phù hợp

"Th" có 8 thiên, chép các mặt nh kinh tế, văn hóa, ghi lại nhiều hìnhthái của văn hóa cổ Trung Hoa

"Thế gia" 30 thiên, chép chuyện các vơng hầu, tớng quốc, tớng soái;những ngời có địa vị lớn trong giới quý tộc nh các Thái hậu, những ngời đợcphong hầu một nớc nh các Chu Công, Thiệu Công và những ngời có cônglớn nh Trơng Lơng, Trần Bình… Ng Đáng chú ý là tác giả xếp vào thể tài "Thếgia" hai ngời thờng dân, đó là Khổng Tử và Trần Thiệp

"Liệt truyện" gồm 70 thiên, chép đời những ngời hoặc làm quan, làmtớng, hoặc chỉ là thờng dân nhng có những sự nghiệp, hành vi siêu quần, ludanh lại đời sau

Trong năm thể tài trên, ngoại trừ hai thể tài "Biểu" và "Th" thì tác giả

đều lấy con ngời làm trung tâm để phản ánh

Bằng t tởng, quan điểm tiến bộ vừa chịu ảnh hởng nhng không hoàntoàn chịu sự hạn chế của Nho gia cùng với tình cảm tha thiết, bút phápnghiêm khắc và rõ ràng, T Mã Thiên đã phê phán hoặc ca ngợi bộ mặt tinhthần của mọi tầng lớp ngời trong xã hội Đây chính là giá trị lớn nhất của bộ

"Sử ký" mà lâu nay ảnh hởng rất lớn đến tinh thần của độc giả Từ T MãThiên về sau, các triều đại nối tiếp nhau biên soạn sử không ngừng Song sự

khác biệt giữa "Sử ký" với các bộ sử khác là ở chỗ, “Sử ký” là sự sáng tạo,ghi chép lịch sử của một cá nhân - T Mã Thiên - mà không theo sự chỉ đạo,

ý chí của ngời thống trị tối cao là Hán Vũ Đế, cùng với vai trò chủ đạo làtriều đình phong kiến

1.3 ảnh hởng của Sử ký với văn học Trung Quốc“ ”

Các tác phẩm văn xuôi lịch sử trớc đời Hán chỉ ghi lại quá trình pháttriển, thăng trầm của một thời đại hoặc một số nớc ch hầu trong một khônggian và thời gian lịch sử hẹp; cha có sách nào trình bày lịch sử một cáchhoàn chỉnh "Quốc ngữ", "Chiến quốc sách" chỉ hạn chế qua trình bày ghichép ở một số khu vực, nên đợc gọi là "đoạn đại sử" T Mã Thiên là ngời

đầu tiên ghi chép lại hết các biến cố của thời đại cho tới đời ông - tức là ngời

đầu tiên soạn bộ thông sử của toàn bộ lịch sử đất nớc Trung Hoa với 3000năm “Sử ký” miêu tả đời sống xã hội một cách rộng rãi, bao gồm các mặtkinh tế, chính trị, văn hóa đến quan hệ giữa các dân tộc; miêu tả đủ hạng ng-

ời thuộc các giai cấp, các tầng lớp… Ng Đây là bộ thông sử lớn trớc đây chatừng có của văn xuôi lịch sử Trung Quốc Có đợc điều ấy, nguyên nhân cănbản là T Mã Thiên biết tiếp thu có sáng tạo những thành tựu của văn xuôilịch sử trớc đó, đồng thời ông cũng là ngời có một tài năng lớn cùng một t t-ởng vĩ đại

Bộ "Sử ký" của T Mã Thiên chiếm một vị trí hết sức đặc biệt, đợc

đánh giá: "là công trình sử học lớn nhất của Trung Quốc và là một trong

những quyển sử có tiếng nhất của thế giới Một trong những điều còn làm cho chúng ta ngạc nhiên hơn là công trình khoa học lớn lao ấy, đồng thời là một trong những tác phẩm văn học u tú của nhân loại Ngời Trung Hoa xem

nó là tác phẩm lớn nhất về văn xuôi trong nền văn học cổ Trung Quốc và xem nó là tác phẩm ngang hàng với thơ Đỗ Phủ" (13, 5).

Đúng vậy, T Mã Thiên - nhà văn, nhà sử học, nhà t tởng vĩ đại nhấtthời cổ đại nhờ nguồn gốc học vấn sâu sắc của gia đình, nhờ tri thức khoahọc uyên bác cùng với mối đồng tình tràn đầy của ông đối với nhân dân, vớitinh thần "phê phán thời đại" sáng chói, đã viết nên "một tập Li Tao khôngvần" nh lời đánh giá của Lỗ Tấn

Tác phẩm của T Mã Thiên trở thành mẫu mực cho đời sau, các sử“

quan không đổi đợc phơng pháp của ông, các học giả không bỏ đợc sách của ông ” (12, 115) Từ đời Hán đến đời Thanh, từ Lu Hớng tới hai cha con

họ Ban (ở đời Hán), Lu Tri Cơ (đời Đờng), T Mã Quang (đời Tống), VơngThế Trinh (đời Minh), Cỗ Viêm Võ (đời Thanh)… Ng không ai là không chịu

ảnh hởng của ông và cũng không ai có thể sánh với ông đợc Cho đến nay,

ông vẫn là sử gia vĩ đại nhất của Trung Quốc Hễ nói đến “Sử ký” (chép sử)

là ngời ta nghĩ ngay đến tác phẩm của ông, do đó, “Sử ký” đã biến thànhdanh từ riêng để chỉ bộ sử do ông viết

“Sử ký” còn có vai trò rất lớn với các thể loại khác, lĩnh vực khác củavăn học Lối văn bình dị, hàm súc trong “Sử ký” đã thành lối văn mô phạmcủa Trung Hoa ở đời Hán, Dơng Hùng đã chê cái trò “chạm sâu khắc dấu”của bọn T Mã Tơng Nh mà khen văn của T Mã Thiên là có ích cho phongtục, giáo hóa Đời Đờng, Hàn Dũ đặc biệt đề cao lối văn bình dị, không tô

chuốt, có mục đích tải đạo: Không phải là sách của tam đại (tức Hạ, Th“

-ơng, Chu) và Lỡng Hán (tức Tiền Hán và Hậu Hán) thì không dám xem, không phải là cái chí của thánh nhân thì không dám giữ” (12, 116) Nói đến

văn Lỡng Hán, ai cũng nghĩ tới văn T Mã Thiên trớc hết Liễu Tông Nguyên

đời Đờng, Âu Dơng Tu, Tô Đông Pha, Vơng An Thạch, Tăng Củng đờiTống đều muốn “trở về cái nguồn của ông” Đời Minh cũng có phong trào

“nghĩ cổ” (bắt chớc cổ) của Lý Mộng Dơng, Hà Cảnh Minh… Ng Tới đờiThanh, Tiền Khiêm ích, Cố Viêm Vũ, Hoàng Tôn Hi đều học bút pháp của

T Mã Thiên Hoàng Tôn Hi đánh giá: Những truyện Bá Di, Mạnh Tử,“

Khuất Nguyên, Giả Nghị … của T Mã Thiên làm cảm động ngời đọc là nhờ

có phong vận Văn tuy lấy lý làm chủ, song thiếu tình thì lý cũng rỗng” (12,

117) Cố Viêm Vũ khẳng định: Cổ nhân viết sử, duy có Thái Sử Công (T“

Mã Thiên) là có thể không cần biện luận, chỉ tự sự thôi mà làm cho ngời

đọc nhận đợc ý nghĩa” (12, 117).

Trong lĩnh vực sáng tác văn học, về thể loại tiểu thuyết lịch sử thì bộ

“Đông Chu liệt quốc” và bộ “Tây Hán thông tục diễn nghĩa” đời Minh đềudùng rất nhiều tài liệu trong “Sử ký” rồi sửa đổi, thêm thắt ít nhiều ĐờiThanh, bút pháp của Bồ Tùng Linh trong “Liêu trai chí dị” chính là bút phápcủa T Mã Thiên

ảnh hởng của “Sử ký” ở thể loại tuồng còn sâu rộng hơn nhiều Từ

đời Nguyên tới đời Thanh, có biết bao vở tuồng dài ngắn dùng đề tài trong

“Sử ký” nh “Hoàn bích quy Triệu”, “Mẫn Trì hội” có xuất xứ từ thiên “LiêmPha, Lạn Tơng Nh liệt truyện”; “Hồng Môn yến”, “Bá Vơng biệt Cơ” cóxuất xứ từ “Hạng Vũ bản kỷ”; “Khuất Nguyên” xuất xứ từ “Truyện KhuấtNguyên”; “Tín Lăng công tử” từ “Tín Lăng Quân liệt truyện”… Ng

Các thi nhân ở thời đại nào cũng thờng ngâm vịnh về các nhân vậttrong “Sử ký” Đào Tiềm đời Tấn có bài “Vịnh Kinh Kha”, Lý Bạch đời Đ-ờng có bài “Hiệp khách hành”… Ng

Sự ảnh hởng của “Sử ký” về phơng diện t tởng cũng rất sâu rộng,ngoài “Tứ th”, “Ngũ kinh”, ngoài “Đạo đức kinh” và “Nam Hoa kinh”, cha

có tác phẩm nào hơn đợc “Sử ký”

Chơng 2: Đối tợng và nội dung "bao", "biếm" trong "Sử ký" của

T Mã Thiên

2.1 Đối tợng "bao", "biếm" trong Sử ký của T“ ” Mã Thiên

2.1.1 Về khái niệm "bao", "biếm"

Trong “Từ điển Hán Việt” (NXB Khoa học xã hội, 2001) Đào DuyAnh đã giải thích:

"Bao" nghĩa là khen

"Biếm" nghĩa là chê

Thuật ngữ “Bao biếm” xuất hiện từ thời cổ đại Trung Quốc (Ví dụ:bút pháp bao biếm của “Xuân Thu”… Ng), đợc dùng để chỉ thái độ, lập trờng,phong cách… Ng của tác giả trong sáng tác của mình

2.1.2 Đối tợng bao , biếm “ ” “ ”

Trong 130 thiên của "Sử ký", trừ hai thể tài "Th" (8 thiên), "Biểu" (10thiên) là sự ghi chép của T Mã Thiên về các thiết chế của Trung Hoa hoặcnhững năm tháng, biến cố xảy ra các sự kiện lịch sử ở các nớc ch hầu, 112thiên còn lại ở các thể tài “Bản kỷ”, “Thế gia”, “Liệt truyện” là sự ghi chép

có liên quan đến các nhân vật lịch sử "Sử ký" là tác phẩm đầu tiên của vănhọc cổ đại Trung Hoa lấy việc ghi chép truyện làm chủ yếu, lần đầu tiên lấycon ngời làm gốc để ghi chép lịch sử Các tác phẩm văn xuôi lịch sử kháccũng ghi chép lịch sử hoạt động của con ngời nhng những ghi chép ấy đềulấy thời gian hoặc sự kiện làm gốc, ví nh "Quốc ngữ" chép những sự kiệnquan trọng của 8 nớc Chu, Lỗ, Tề, Tấn, Trịnh, Sở, Ngô, Việt từ năm thứ 12

đời Chu Mục Vơng (990 TCN) đến năm thứ 16 đời Chu Trinh - Định Vơng(453 TCN) "Quốc ngữ" lấy việc ghi chép ngôn luận làm chính, việc ghichép sự kiện lịch sử ở bậc thứ yếu "Chiến quốc sách" ghi chép hoạt động duthuyết của các mu sĩ, phản ánh tình hình chính trị, ngoại giao của các nớc

ch hầu thời Chiến quốc “Thợng th” (Kinh th) là trớc tác tổng hợp ghi chépcác văn kiện lịch sử cũng nh các sự kiện lịch sử thời cổ Địa vị chủ thể củacon ngời trong các trớc tác lịch sử này cha đợc chú ý thể hiện một cách đầy

đủ Mặt khác, nhân vật trong các trớc tác ấy chỉ đợc giới hạn trong tầng lớptrên của xã hội, thấp hơn chút nữa chỉ đề cập đến tầng lớp du sĩ, mu sĩ màthôi, các nhân vật lại thờng mang tính chính trị rõ nét nên sự đề cập cũng bịgiới hạn trong một phạm vi hẹp "Sử ký" của T Mã Thiên mặc dù cũng lấynhân vật chính trị ở tầng lớp trên làm đối tợng ghi chép chính nhng ôngkhông bó hẹp nhân vật của mình ở đó "Sử ký" tái hiện một nhân loại mênhmông trớc mắt độc giả… Ng đủ các thành phần, đủ các nghề nghiệp, đủ cáctầng lớp Có những ngời làm nghề thuyết khách nh Tô Tần (truyện "Tô

Tần"), Trơng Nghi (truyện "Trơng Nghi"), những hiệp khách nh Kinh Kha,Nhiếp Chính, Cao Tiệm Li, những anh chàng hàng thịt nh Chu Lợi ("Thíchkhách liệt truyện"), những triết gia nh Khổng Tử ("Khổng Tử thế gia"),Trang Tử ("Truyện Trang Tử"), những danh tớng nh Hàn Tín, Lý Quảng,những công tử nh Tín Lăng Quân, những đế vơng nh Tần Thủy Hoàng ("TầnThủy Hoàng bản kỷ"), Hán Cao Tổ ("Cao Tổ bản kỷ"), những thơng nhân

nh Lã Bất Vi ("Truyện Lã Bất Vi"), những tên sâu mọt, đàn áp, bóc lột dânchúng, những kẻ khốc lại ("Khốc lại liệt truyện")… Ng Mỗi nhân vật trong "Sửký" đều bộc lộ một mặt nào đó cuộc sống của nhân loại, cùng nhau tổ chứcnên một bức tranh lịch sử đầy màu sắc với những biến động to lớn Cha baogiờ có mặt đông đảo các loại hình nhân vật đến nh vậy trong các tác phẩmlịch sử trớc Đặc biệt, sự có mặt của những nhân vật thuộc tầng lớp dới củaxã hội nh những du hịêp, thích khách, nhà buôn… Ng đã chứng tỏ thái độ trọngthị của T Mã Thiên đối với họ ông đã nhìn thấy vai trò to lớn của nhữngcon ngời bình thờng, không có chức tớc gì nhng có ảnh hởng sâu rộng đốivới cả dân tộc, cũng đồng thời khẳng định sự nhận thức đúng đắn của ông vềlịch sử: lịch sử phải do số đông ngời trong xã hội làm nên, và xã hội loài ng-

ời là một tổ hợp phức tạp những ngời tai mắt đủ mọi giai tầng trong xã hội,hoạt động trong các lĩnh vực khác nhau và trải qua số phận cuộc sống cũngkhác nhau Từ bậc đế vơng cho tới dân thờng, có ngời thành công, có ngờithất bại, có những bậc anh hùng lỗi lạc, có những kẻ tiểu nhân vô sỉ, cùngnhau tổ chức thành một dãy dài chân dung nhân vật đủ màu đủ sắc Nhữngnhân vật đó, mỗi ngời đều mang một cá tính khá rõ ràng Nhờ vậy đã manglại cho độc giả một tri thức lịch sử đúng đắn, sâu sắc

"Sử ký" không chịu sự chi phối, chỉ đạo của ý chí giai cấp thống trị

T Mã Thiên không muốn ngòi bút của mình trở thành công cụ riêng của nhàvua và những kẻ thống trị Vì thế, ông đã đứng trên lập trờng của cá nhân đểviết "Sử ký" - thể hiện mối đồng tình tràn đầy đối với nhân dân – nhữngngời có quan hệ với niềm vui nỗi khổ của cuộc đời ông

Trong "Sử ký", tác giả lần đầu tiên lấy con ngời làm nhân vật trungtâm để ghi chép lịch sử, thể hiện thái độ của mình đối với địa vị và tác dụngcủa con ngời trong lịch sử So với các trớc tác lịch sử trớc đây chỉ lấy thờigian hoặc sự kiện lịch sử làm trung tâm nên địa vị chủ thể của con ngời cha

đợc chú ý một cách đầy đủ Sự ý thức cao về vai trò địa vị con ngời trong

“Sử ký” khiến 2000 năm sau, đọc nó ta vẫn thấy sinh động

"Sử ký" đã dành sự chú ý và quan tâm cơ bản cho việc phê phán, chỉtrích đúng đắn những điều xấu của các nhân vật lịch sử Đúng nh lời bày tỏ

của T Mã Thiên trong bức th trả lời Nhậm An: "Kinh Thi 300 thiên đại để

đều do thánh hiền phát phẫn mà sáng tác ra Họ đều có những nỗi uất ứctrong lòng, không bày tỏ đợc đạo của mình nên thuật lại chuyện cũ, nghĩ

đến ngời mai sau" Chính cuộc đời gặp phải những éo le khổ đau của T Mãthiên đã làm "Sử ký" mang tính phê phán cao Quyển "Sử ký" chẳng những

là ý nghĩa của đời ông, mà còn là nơi ông bày tỏ nỗi lòng uất ức, ông mongrằng quyển sách kia sẽ thay mình bày tỏ tâm can với cuộc đời

Bên cạnh việc phê phán, chỉ trích, "Sử ký" của T Mã thiên còn bày tỏ

sự ngợi ca, khẳng định những phẩm chất tốt đẹp, những đóng góp cho đất

n-ớc của các nhân vật lịch sử Sự khen, chê của T Mã Thiên không lệ thuộcvào đối tợng đợc đề cập, không vì những kẻ thuộc giai cấp thống trị, quyềncao chức trọng hoặc nắm giữ vị thế trọng yếu trong xã hội mà khen, cũngkhông vì hạng bình dân, không có địa vị xã hội mà chê Cái “bao”, “biếm”của T Mã Thiên biểu hiện lập trờng vững vàng, thái độ không thiên lệch của

ông với lịch sử

2.2 Nội dung "bao" - "biếm" trong Sử ký của T“ ” Mã Thiên

Trớc hết, chúng ta hãy xem T Mã Thiên miêu tả những nhân vật thuộcgiai cấp thống trị với cách nhìn và thái độ nh thế nào? Khi viết về tầng lớpthống trị, thái độ T Mã thiên rất rõ ràng, nghiêm khắc Ông hơn những nhàviết sử cùng thời ở chỗ t tởng của ông có ít nhiều nhân tố duy vật chứa đựngtinh thần phê phán Vì vậy, T Mã Thiên đã có những sự nhìn nhận khác biệtvới bọn thống trị đơng thời, với đế vơng phong kiến Từ góc độ lợi ích củanhân dân và sự phát triển của xã hội, ông đã đánh giá rất đúng những gì làtốt, những gì là xấu Trong "Sử ký", tiêu chuẩn để xác định luân lý cũng nh

ý thức khen chê không hoàn toàn phù hợp với nguyên tắc lợi ích của tầnglớp thống trị và ý thức đạo đức theo thế tục nói chung

2.2.1 Phê phán sự độc tài, bất nhân và những hành vi xấu về đạo

đàn áp nhân dân, gây chiến tranh… Ng Điều đó khiến ông có niềm phẫn uất,bất bình đối với giai cấp thống trị, cũng chính là nhân tố đã giúp ông khắc

họa một cách đầy đủ và sắc nét những nhân vật thuộc hàng ngũ này Quangòi bút của T Mã Thiên, giai cấp thống trị hiện rõ chân tớng của mình.

Điển hình là Tần Thủy Hoàng - trong "Tần Thủy Hoàng bản kỷ" Dớingòi bút sắc sảo của T Mã Thiên, vị hoàng đế độc tài, chuyên chế này hiệnlên vô cùng tàn bạo, có một không hai trong lịch sử nhân loại… Ng Để củng cốchính quyền của mình, bao nhiêu binh khí trong thiên hạ, hắn lấy hết đa vềHàm Dơng đúc thành chuông, tợng đồng trang trí cho cung điện Vì muốnquyền lực và uy thế của mình đợc độc tôn, Tần Thủy Hoàng đã đa ra những

chính sách ngu dân: "sách vở của trăm nhà thì đều đem đến các quan thú,

quan úy đốt đi, hai ngời dám bàn nhau về việc Kinh Th, Kinh Thi thì chém giữa chợ, lấy đời xa mà chê cời đời nay thì giết cả họ Quan lại biết mà không tố cáo, thì cũng bị tội Lệnh ban ra trong ba mơi ngày không đốt sách thì khắc vào mặt cho đi thú để xây và canh giữ Trờng Thành Những sách không bỏ là sách thuốc, sách bói, sách trồng cây Ai muốn học pháp luật thì thờ quan lại làm thầy" (13, 50).

Chính sách khắc nghiệt của Tần Thủy Hoàng đã khiến cho toàn bộsách vở liên quan đến Nho gia bị thiêu hủy, hơn 300 nho sinh bị chôn sống

ở Hàm Dơng Là một vị vua độc tài, chuyên chế, Tần Hoàng đế đã khiếncho bao nhiêu ngời bị tù tội; tính riêng số ngời bị tội cung hình ở ấn cung

đã hơn 70 vạn Tần Thủy Hoàng lại dùng quyền lực để buộc nhân dân xâydựng A Phòng - một cung điện quy mô Riêng điện đàng trớc cửa cung APhòng dài 500 bộ từ đông sang tây, rộng 50 trợng từ nam đền bắc, ở trên cóthể ngồi một vạn ngời, ở dới có thể cắm cờ cao 5 trợng Việc xây cất cung APhòng khiến cho nhân dân hao tổn bao nhiêu tiền của, công sức Sự độc tài

đạt đến đỉnh cao khi Tần Thủy Hoàng cấm không cho những kẻ thuộc hạtiết lộ thông tin có liên quan đến bản thân Mọi quyết định chỉ đợc đa ra từphía Tần Thủy Hoàng, mọi công việc chỉ đợc giải quyết trong cung Hàm D-

ơng

Có thể nói, với "Tần Thủy Hoàng bản kỷ", chân dung của một hoàng

đế độc tài, bất nhân đã đợc T Mã Thiên dựng nên khá rõ nét Con trai củaTần Thủy Hoàng, Tần Nhị Thế, cũng có những hành vi tàn bạo chẳng khácgì cha mình Sau khi Tần Thủy Hoàng qua đời, Nhị Thế đã sai chôn theo tấtcả những ngời ở hậu cung không có con, những ngời có liên quan đến việcchôn cất của cải cho Tần Thủy Hoàng Để củng cố địa vị của bản thân, NhịThế lại giết hại những kẻ đại thần không phục mình, những công tử khác cóthể tranh cớp ngôi khiến các quan đại thần và các công tử, những viên quannhỏ, các quan tam lơng vá sáu công tử bị giết

Có thể thấy, T Mã Thiên đã không hề dè dặt, né tránh gì những sựviệc dù là rất xấu xa của một vị Hoàng Đế Ông oán ghét bọn vua chúahoang dâm, bạo ngợc, độc tài nh Kiệt, Trụ, Tần Thủy Hoàng Ông trọng lễnghĩa nên nhắc nhở vua chúa phải thơng dân, phải giữ đạo Vì vậy, ôngkhông a những hình pháp của Tần Thủy Hoàng, Hán Vũ Đế mà chính ôngcũng là nạn nhân Ông chống đối chính sách hiếu chiến, hà khắc, độc ác củaTần và của Hán làm cho dân chúng phải vất vả khổ cực dẫn đến bỏ cả côngviệc làm ăn, phải đóng thuế nặng nề.

Đặc biệt đối với Lu Bang Hán Cao Tổ - ông nội của đơng kim hoàngthợng Hán Vũ Đế - T Mã Thiên đã không ngần ngại khi vạch ra những thóixấu của ngời sáng lập ra triều Hán nh lúc còn trẻ thích rợu và gái, lại có thóicoi thờng quan lại trong quân, đến mừng huyện lệnh huyện Bái không cómột xu dính túi nhng lại nói dối là mang đến một vạn đồng để đợc yết kiếnquan huyện, sau đó lại chẳng chút nhún nhờng bớc lên chỗ cao nhất màngồi

Miêu tả quá trình phát triển cuộc đời nhân vật, T Mã Thiên đặc biệtchú trọng đến sự thay đổi to lớn trong vận mệnh của những nhân vật ấy Đốivới những nhân vật có sự nghiệp lẫy lừng, ông thờng viết khi họ hãy cònnghèo hèn, bị những ngời xung quanh xem khinh… Ng u Bang là nhân vật L

điển hình cho tầng lớp này Và ở con ngời có sự nghiệp tiến thân lừng lẫy

nh Lu Bang, tác giả không ngần ngại khi vạch trần những thói xấu và tínhcách dối trá của ông

Trong phần "Cao Tổ bản kỷ", T Mã Thiên đã viết: "Cao Tổ có lần đi

quan huyện có khách quý đều đến mừng Tiêu Hà làm chủ lại, nhận đồ mừng của khách ra lệnh cho các tân khách:

- Ai vào không nộp đủ một ngàn đồng tiền thì phải ngồi ở dới Tuy Cao Tổ chỉ làm đình trởng, nhng tính vốn coi thờng các nha lại nên yết kiến

và nói dối:

- Tôi mang đến một vạn đồng tiền.

Kỳ thực chẳng mang đến một đồng nào cả…

Cao Tổ vì coi th

nhất mà ngồi chẳng chút nhún nhờng (13, 117).

Nét tính cách xấu này còn đợc thể hiện trong quan hệ với ngời thân.Thuở hàn vi, cha và chị dâu Lu Bang là những ngời không a gì ông Sau khilên ngôi, Lu Bang không quên đem những chuyện đó ra để mỉa mai, giễu

cợt cha Cao Tổ nói với cha giữa triều đình: "Trớc cha cho tôi không làm

đ-ợc việc gì, không lo làm ăn, chẳng bằng anh Trọng Bây giờ công nghiệp tôi làm so với anh Trọng thì ai hơn?" (13, 153) Hơn thế, Lu Bang còn có

những hành động hết sức vô sỉ trong cách đối xử với nhà nho: thấy nhà nho

đội mũ đi vào, Lu Bang liền trật mũ ngời ta ra, đái vào Lu Bang lại tiếp kiếnbọn nhà nho một cách rất ngạo mạn: Lịch sinh xin yết kiến, nói chuyện với

Bái Công - Bái Công lúc bấy giờ còn đang ngồi xổm trên gi“ ờng, sai hai

ng-ời con gái rửa chân" (13, 127) Hoặc chuyện: Chu X“ ơng có lần vào tâu thấy Cao Tổ đang ngồi ôm con gái, Xơng chạy ra Cao Tổ đuổi theo cỡi lên

cổ hỏi: Ta là vị vua nh thế nào? Xơng ngẩng đầu lên đáp: Bệ hạ là Kiệt, Trụ Nhà vua liền cời ha hả” (13, 22).

Những chi tiết trên chứng tỏ nét thô lỗ, vô văn hóa của vị vua LuBang Dới ngòi bút dũng cảm của T Mã Thiên, Lu Bang không che đậy đợchành vi bỉ ổi của mình Con mắt quan sát của T Mã Thiên thật toàn diện,không vì uy danh của Cao Tổ, của cháu nội ông ta mà chỉ có ngợi ca, đềcao Nhờ vậy, những thế hệ mai sau có thể nhận rõ chân tớng của kẻ thống

trị Về điểm này, sách "lịch sử văn học Trung Quốc" đã nhận xét rằng: "Một

bậc đế vơng mà tác giả có thể viết những đoạn chân thực nh thế làm cho

ng-ời ta thấy "nhận mệnh trng-ời làm vua", nh giai cấp thống trị phong kiến tuyên truyền, chẳng qua là nh vậy Đó là tinh thần phê phán gan dạ của tác giả"

(11, 160) Quả thật, dám đa những chuyện riêng t về một vị vua miêu tả nhthế là điều mà chẳng mấy nhà viết sử nào trớc và cùng thời T Mã Thiên làm

đợc

Cũng bằng một thái độ nh vậy, khi viết về Lữ Hậu, vợ của Hán Cao

Tổ, trong "Lữ Hậu bản kỷ", T Mã Thiên phơi bày bản chất độc ác của nhânvật này ở hành động trả thù man rợ hai mẹ con Thích phu nhân - ngời đàn

bà từng một thời đợc Cao Tổ yêu thơng Với Triệu Vơng Nh ý (còn nhỏ

tuổi) thì "nghe tin Vơng ở một mình, bèn sai ngời mang thuốc độc đến cho

Vơng uống Lúc mờ sáng, Hiếu Huệ về thì Triệu Vơng đã chết" (13, 164).

Với Thích phu nhân, Lữ Hậu đã trả thù một cách hèn hạ, độc ác theo kiểu

ghen tuông đàn bà nhng là "độc nhất vô nhị": "Thái hậu bèn chặt chân tay

Thích phu nhân, móc mắt đốt tai, cho uống thuốc thành câm, cho ở trong nhà tiêu gọi đó là con ngời lợn" (13, 164) Việc làm của Lữ Hậu thể hiện rõ

bản chất tàn độc của bà Và chỉ có T Mã Thiên mới là ngời dám đứng ra lêntiếng vạch trần Ngoài ra, T Mã Thiên còn thông qua miêu tả thái độ củaHiếu Huệ Đế (con trai của Lữ Hậu và Cao Tổ) đối với việc làm của mẹ mình

mà phê phán Gặp Thích phu nhân trong hoàn cảnh trên, Hiếu Huệ đế "liền

khóc rống lên" rồi "mắc bệnh, trong hơn một năm không dậy đợc" và đã nói

với Lữ Hậu rằng: "Việc đó không phải là việc con ngời làm" (13, 164).

Đối với lịch sử của vơng triều nhà Hán và thể chế chính trị đơng thời,tức là thời đại Vũ Đế, T Mã Thiên trớc sau vẫn nh một, ông vẫn nhìn với cặpmắt lạnh lùng, hoàn toàn không dấu giếm, nể nang bất cứ điều gì Tác giảmạnh dạn vạch ra việc nhà vua đã sử dụng bọn quan lại tàn ác, lo ton hót bề

trên, hãm hại dân lành, coi trọng những kẻ nh Trơng Thang: "Làm ngự sử

đại phu có cái trí khôn đủ để chống lại những lời can ngăn, có cái tài gian trá đủ để tô vẽ cho điều sai trái, chỉ khéo ton hót bề trên, bắt bẻ ngời dới, không chịu theo điều chính nghĩa để lo việc thiên hạ … chỉ lo a dua theo ý nhà vua, nhà vua không a ai thì nhân đó gièm pha thêm … Thích sinh sự, múa may trong văn án, trong lòng nghĩ đến việc dối trá để chiều theo ý nhà vua Bên ngoài dựa vào bọn tặc lại để làm cho uy mình thêm lớn" (14, 362)

T Mã Thiên còn mợn lời nói của Cấp ảm bình về Hán Vũ Đế: "Bệ hạ

trong lòng lắm dục vọng mà bề ngoài làm ra vẻ nhân nghĩa ” (14, 356)

Vì ông không sao quên đợc nhục hình ông phải chịu, nên rải rác trong

"Sử ký" ta gặp những t tởng phẫn uất, chán nản Trong thiên Khuất Nguyên,phần Liệt Truyện ông đã trách bọn vua chúa:

"Phàm là vua, bất luận trí hay ngu, hiền đức hay không hiền đức, có

ai là chẳng muốn tìm cho đợc bầy tôi trung để bảo vệ mình, vậy mà những

ông vua làm cho quốc phá gia vong cứ kế tiếp nhau hết ông này đến ông khác, còn những đấng thánh quân đa đợc quốc gia đến chỗ thịnh trị thì hẵng bao nhiêu đời không gặp Lí do chỉ vì ngời vua cho là trung, thật ra lại chẳng trung, ngời vua cho là hiền thật ra lại chẳng hiền" (12, 513).

Nghĩa là bọn vua chúa đều mê muội trong việc dùng ngời, cho nênKhuất Nguyên mới phải đâm đầu xuống Mịch La… Ng chép lại nỗi lòng củamình

Sự phê phán và vạch trần những hành vi xấu xa, độc ác của các bậc đếvơng thể hiện một nỗi hoài nghi và suy t sâu sắc của T Mã Thiên về nhữngnhân vật giành đợc thành công trong lịch sử Họ đang nắm quyền thế trongtay không nh lời họ cao rao vì nhờ có phẩm chất cao quý và đạo đức chínhnghĩa, mà có khi trái lại, ngời có phẩm chất thờng gặp thất bại và bất hạnh.Cuộc đời, tài năng của Lu Bang, Hạng Võ và thắng lợi của Lu Bang trongviệc giành thiên hạ nhà Tần về tay mình là những bằng chứng xác thực, lànhững hiện tợng buộc nhà viết sử, nhà t tởng T Mã Thiên suy t để rồi gợi mởcho mọi ngời sự phản tỉnh

Giống nh các bậc đế vơng, các phần tử tớng tá cũng là đối tợng phêphán quan trọng trong "Sử ký" của T Mã Thiên Đối với những kẻ quan lại

là tay chân vua chúa phong kiến, ngòi bút của T Mã Thiên lại càng không

dè dặt T Mã Thiên đã thấy đợc sự giả dối của pháp luật dới chế độ phongkiến, một mặt chế độ đó đợc khoác lên chiếc áo thần thánh, nhân nghĩa đạo

đức, trọng quân, ái dân, mặt khác, lại ngang ngợc cớp đoạt, bóc lột nhân dânmột cách phi pháp, vô sỉ Trong "Khốc lại liệt truyện", ông đã châm biếmsâu sắc bọn quan lại tàn bạo Đối với việc miêu tả bè lũ đại thần nắm giữ tàichính và các nhân vật khốc lại, T Mã Thiên không chỉ cho độc giả thấynhững hình tợng điển hình sinh động, mà còn từ đó bộc lộ mâu thuẫn cơ bảngiữa giai cấp thống trị và giai cấp bị trị trong xã hội phong kiến Dới triềuTần Thủy Hoàng, tình trạng bè lũ quan lại tham quyền cố vị đã đợc T MãThiên ghi chép bằng lời của Hầu Sinh và L Sinh… Ng "Thiên hạ sợ tôi muốn

giữ bổng lộc không ai dám hết lòng trung Nhà vua không nghe nói đến sai lầm của mình nên càng kiêu ngạo ở dới thì sợ nép một bề nói dối để đợc dung thân … Những kẻ xem sao, khí mây có đến 300 ng ời đều là những ngời giỏi nhng đều sợ hãi, trốn tránh, a dua, không nói những sai lầm của nhà vua" (13, 53).

T Mã Thiên căm ghét tội ác nh kẻ thù, viết về bọn quan lại tàn khốc,

ông tổng quát một câu "đều lấy việc làm tàn khốc mà nổi tiếng" Vơng Ôn

Th khi làm thái thú bắt hàng nghìn ngời, kể bị chém cả họ, kẻ bị tịch thu tài

sản: "Trong hai ba ngày, máu chảy hoen ngàn dặm" (6, 97) Tác giả viết tiếp: "Sau tiết lập xuân theo luật thì không thể dụng hình, hắn dẫm chân

than thở: "Chà chà, kéo dài mùa đông thì việc của ta mới đủ" (6, 97) T Mã

Thiên còn bổ sung thêm một câu: "Ông ta giết ngời ra oai, không phải là

ngời có lòng nhân" (6, 98) Điều đó chứng tỏ sự phẫn uất của ông lên đến

tột độ Các nhân vật khốc lại đợc tả nh Ninh Thành xem việc cai trị thần dân

nh "sói chăn dê" Nỗi khiếp sợ Ninh Thành ám ảnh mọi ngời dân, đến nỗi

thiên hạ gặp Ninh Thành nh gặp hổ dữ

Trơng Thang, Đỗ Chu là những kẻ tính toán đầy mu mô, là những vị

quan nắm giữ, thi hành luật pháp nhng lại chủ mu: "múa văn, khéo đặt điều

để giúp đỡ cho pháp luật", một tên "hay dối trá, chuyên mu trí để trị ngời",

một tên "trả thù khoan thai ra vẻ bao dung, bên trong thì thâm hiểm thấu

x-ơng” Hãy xem Đỗ Chu hạ định nghĩa về pháp luật phong kiến: "Nhà vua muốn ta bắt tội thì ta bắt tội, nhà vua muốn tha cho, thì ta cũng tìm ra chỗ oan ức" (6, 98) Có ngời hỏi Đỗ Chu: "Ông thay nhà vua cầm cân nảy mực,

mà ông không theo pháp luật, chuyên môn theo ý nhà vua mà kết án Lẽ nào

công lý lại nh vậy?" Đỗ Chu đáp: "Pháp luật từ đâu mà ra? Vua trớc cho cái gì đúng thì đa vào luật, còn vua sau lại lấy cái mình cho là đúng làm lệnh Chỉ có thời bấy giờ là đúng mà thôi, việc gì phải học đời trớc?" (6,

98) Điều đó bộc lộ cái gọi là pháp luật thần thánh theo Đỗ Chu Dới ngòibút T Mã Thiên, thứ luật ấy là công cụ tùy tiện giết hại nhân dân của bọnquan lại, văn thần độc ác, thâm hiểm, vô nhân đạo Bọn khốc lại đó đều lấy

Trơng Thang làm đầu sỏ, bắt chớc để "lấy việc chém giết gông cùm làm

nhiệm vụ" Thế mà nhà vua khen chúng là có năng lực “ ” Trơng Thang nhờkhắc nghiệt mà đợc làm Cửu Khanh, kết quả trăm họ không đợc sống yên

ổn, đã nổi loạn Thế là trộm cớp dẫy lên… Ng phát binh để đánh dẹp… Ng línhtráng tan tác, mất mát tử vong

Bọn quan lại hám lộc, a xu nịnh, thiếu công bằng đã ra sức đàn áp bóclột dân Tiêu biểu cho hạng ngời này là Đỗ Chu Khi đợc ra làm quan chỉ cómột con ngựa, thế mà về sau lên đến bậc tam công, con cháu đều làm quan,gia tài có hàng vạn

T Mã Thiên đã tập trung khắc họa một cách lạnh lùng bộ mặt độc ác,lang sói của bè lũ khốc lại nh thế… Ng ở đây, chính sự thơng xót, cảm thôngvới số phận những ngời dân lành vô tội đã giúp ông khắc họa sâu sắc bộ mặtxấu xa của kẻ thống trị một cách rõ ràng, kỹ lỡng Điều này chứng tỏ T MãThiên đã đứng trên quan điểm chính nghĩa, quan điểm nhân dân mới nhìnthấy bản chất giai cấp thống trị, kết án sự thực đó một cách sâu sắc, sinh

động đến thế

Ngòi bút sắc sảo, linh hoạt của nhà Sử – Văn đã không chỉ dừng lại

ở bản chất tàn bạo, độc ác của giai cấp thống trị, ông còn đi sâu khai thácmột cách toàn diện, triệt để hơn mọi thói lề của tầng lớp này; trên cơ sở đó,mọi ngời có thể nhận rõ chân tớng bản chất xấu xa của xã hội phong kiến

Một biểu hiện nữa thể hiện sự suy đồi của giai cấp thống trị và sự thốinát của triều đình là việc tranh giành quyền lợi, bài xích lẫn nhau trong nội

bộ hàng ngũ thống trị Trong phần "Lữ Hậu bản kỷ", T Mã Thiên đã miêu tảnhững hành động độc ác, mất nhân tính của Lữ Hậu (vợ Cao Tổ) Sau khiCao Tổ chết, chỉ vì sợ Triệu Vơng (con Thích phu nhân) tranh mất ngôi củacon mình mà Lữ Hậu đã dùng rợu độc giết Triệu Vơng Lữ Hậu là một conngời vô cùng tàn nhẫn, bà ta đã dùng bao nhiêu thủ đoạn để giết hại, sátphạt “đối thủ” của mình Tất cả mu mô của Lữ Hậu đều thu hẹp vào việcgiành chính quyền nhà Hán cho họ Lữ, dẫn đến việc sát hại lẫn nhau trongcung đình, gây nên thời loạn lạc trong gia đình họ Lu… Ng Lữ Thái Hậu phếThiếu đế tên là Cung, rồi ngầm giết Cung, lập Hằng Sơn Vơng, tên là Nghĩa,

làm đế nhng không cải niên hiệu, nắm hết quyền binh Các nớc chungquanh thấy cảnh hỗn loạn đó ở triều đình, không chịu quy phục Hán nữa… Ng

nh Triệu Đà xng đế ở Nam Việt, Hung Nô quấy rối ở phơng Bắc

Sự tranh giành quyền lợi, địa vị không chỉ xảy ra ở một triều đại mà làphổ biến ở mọi triều đại phong kiến Đời Tần, vì lợi ích của bản thân mình,Triệu Cao và Lý T (Tần Thủy Hoàng bản kỷ) bất chấp di chúc của tiên đếTần Thủy Hoàng, nhờng ngôi cho công tử Phù Tô, bịa từ chiếu giả lập HồHợi làm thái tử để dễ bề thâu tóm quyền hành, buộc Phù Tô và Mộng Điềnphải chết Về sau, chính Triệu Cao lợi dụng sự tin cẩn của Nhị Thế đợcphong thừa tớng, thao túng triều chính, tiến tới lập mu làm phản, ép NhịThế phải tự sát, tự ý lập công tử Anh (con ngời anh của Nhị Thế) làm Tầnvơng

Thiên "Ngụy Kỳ, Vũ An Hầu liệt truyện", T Mã Thiên còn phản ánhchân thực sự thối nát của triều đình phong kiến thông qua hình ảnh tầng lớpquan lại bài xích lẫn nhau vì địa vị trong triều đình

Ngụy Kỳ, Vũ An Hầu đều là ngời bên ngoại nhà vua nên đợc trọngvọng; nhờ quyết tâm nhất thời mà đợc nổi danh; Đậu Anh trớc làm thừa t-ớng về sau bị thất thế Đậu Anh và Điển Phân công kích, chèn ép lẫn nhau,ngợc lại và Đậu Anh lại a dua cùng một phe Lúc đầu Vũ An Hầu tởng rằngmình sẽ đợc làm thừa tớng nên khiêm tốn với các tân khách, tiến cử cácdanh sĩ ngời nào ở nhà thì mời làm quan, mục đích để áp đảo các quan văn

võ theo Ngụy Kỳ Nhng rồi Vũ An Hầu nghĩ: "Ngụy Kỳ lâu nay đã đợc tôn

quý kẻ sĩ trong thiên hạ vốn theo Ngụy Kỳ nên sẽ nhờng chức thừa tớng cho Ngụy Kỳ, thế nào mình cũng sẽ đợc làm thái úy Thái úy và thừa tớng cũng tôn quý nh nhau mà lại đợc tiếng nhờng cho ngời hiền” (14, 312) Suy nghĩ

ấy của Vũ An Hầu hoàn toàn là sự tính toán, suy xét vì quyền lợi ích kỷ củamình Vũ An Hầu tuy không làm quan, nhng nhờ Thái Hậu nên đợc tin yêu,lúc nào bàn công việc cũng có kết quả Các quan lại và kẻ sĩ ham thế lợi đã

bỏ Ngụy Kỳ theo Vũ An Hầu nên ông ta ngày càng kiêu căng Vì vậy, Vũ

An đã rất oán ghét Ngụy Kỳ, Quán Phu Có lần, Quán Phu rợu vào lời ra,mắng ngời giữa tiệc Quý tộc, triều đình chúc mừng Điều Phân cới vợ ĐiềuPhân mời rợu, khách khứa đều “ra khỏi chiếu” tỏ vẻ rất cung kính Nhng khi

Đậu Anh mời khách, khách khứa lại cứ ngồi im Nhìn thấy cảnh đó QuánPhu rất buồn, liền rót rợu mời khách Đến chỗ Điều Phân, Điều Phân tỏ rathờ ơ, lạnh nhạt Quán Phu cời gợng, nài ép Điều Phân cạn chén, rồi giận cáchém thớt, mắng mỏ Lâm Nhữ Hầu Khung cảnh sống động đó làm hiện lênnhững chuyện chèn ép, bài xích, giữa bọn quý tộc, đại thần ở nơi cung đình

Việc miêu tả những sự thực này đã phơi trần nội bộ thối nát của tập đoànthống trị đơng thời.

Tất nhiên, đối với những kẻ là tay chân vua chúa phong kiến, ngòi bút

T Mã Thiên càng không dè dặt Ví nh Bạch Khởi, tớng nớc Tần, giết gần

chín mơi vạn ngời, đến bớc đờng cùng phải cúi đầu nhận tội: Tôi đã dùng“

những âm mu quỷ quyệt, giết mấy mơi vạn quân Triệu, Hàn, Nguỵ, tội đáng chết” (6, 97) Hoặc Hoắc Khứ Bệnh, tớng đời Hán, nổi tiếng là “anh hùng”

nhng đã không quan tâm, lo lắng gì đến sĩ tốt - Xe còn thừa gạo thịt mà“

quân thì có ngời đói” (6, 97) Ngòi bút sinh động, sắc bén của T Mã Thiên

đã phanh phui mặt trái thuộc bản chất của những kẻ “anh hùng” Thì ra cái

“anh hùng” cũng đồng nghĩa với tội ác và uy danh của anh hùng chẳng qua

đợc xây dựng trên những hành vi độc ác do họ gây ra cho nhân dân mà thôi Việc ghi chép lịch sử bằng cách phản ánh một cách trung thành, vớithái độ tôn trọng sự thực khách quan của T Mã Thiên đã khiến ngời đọchình dung đợc tơng đối toàn diện về bản chất giai cấp thống trị ở một thời

kỳ dài của đất nớc Trung Hoa Bản chất ấy là chân thực, bởi vì nó không

đơn thuần chỉ là sự ghi chép một thời điểm lịch sử, cũng không chỉ là sự đềcập đến những mặt tốt đẹp, đáng ngợi ca của con ngời

Về phơng diện phê phán giai cấp thống trị, có thể khẳng định rằng

“Sử ký” của T Mã Thiên đã có đợc những thành công mà từ trớc đến đơngthời cha có tác phẩm văn xuôi nào đạt đợc Có đợc thành công này chủ yếu

là do quan điểm viết sử tiến bộ của T Mã Thiên Tuy đã có thời ông từnglàm quan cho nhà Hán nhng tình cảm mang thiên kiến giai cấp không hềche lấp sự thật, ngợc lại ông đã mạnh dạn nhìn thẳng vào sự thực của đờisống, với bao điều chua xót Bằng nhãn quan của một ngời có tầm nhìn xatrông rộng, biết mổ xẻ phân tích thực tế với lối t duy biện chứng- tinh thầndũng cảm, ngòi bút của tác giả không khỏi có những lúc chua chát, giậnhờn, mỉa mai Tinh thần phê phán châm biếm đã thâm nhập và chỉ đạo cảmhứng sáng tác Ngòi bút của ông không ghi chép một cách dễ dãi, chịu sựchỉ đạo của quyền lực về phơng diện t ởng với ý đồ nhằm phục vụ cho giaicấp thống trị Sự phê phán của ông có nội dung sâu sắc và hàm ý rõ rệt về ttởng Chúng ta dễ dàng nhận thấy bọn vua chúa, quan lại quyền cao chứctrọng thờng đợc xem là những “đấng”, “bậc” đi cùng với sự tôn vinh caoquý, nhng cũng đồng thời là những kẻ độc ác, tham lam, nhiều dục vọng,

đầy tội lỗi, xấu xa về nhân cách Những Tần Thuỷ Hoàng, Cao Tổ, Lữ Hậu,Trơng Thang, Đỗ Chu, Vơng Ôn Th… Ng từ kẻ giữ địa vị cao nhất thiên hạ mộtthời đến những kẻ thực thi mệnh lệnh của ngời chấp chính đều nằm trong

tầm ngắm của T Mã Thiên Ông đã không giới hạn đối tợng phê phán trongmột phạm vi nào mà mở rộng ra với nhiều đối tợng với nhiều cung bậcphong phú Hơn thế, sự phê phán đó thật sắc sảo lạnh lùng, chứng tỏ cáchnhìn sâu sắc và dũng cảm của T Mã Thiên Ông đã dám can đảm nhìn sâuvào tầng lớp thống trị để miêu tả, tờng thuật và không ngần ngại khi nói lên

sự thật; ông đã nêu lên những đau xót, nỗi tủi nhục, sự bị đọa đày trong đờisống vật chất và tinh thần mà những ngời dân phải gánh chịu dới sự chăn dắtcủa lũ thống trị Qua đây, chúng ta cũng thấy T Mã Thiên đã có cái nhìnhiện thực rất tỉnh táo và sắc bén về lịch sử, về các nhân vật, các biến cố củalịch sử Nguyên nhân nào khiến Sử ký của T Mã Thiên lại có tinh thần phêphán chính xác, nghiêm khắc đến nh thế? Nh chúng ta đã biết T Mã Thiên

đã từng có một cuộc đời đầy bất hạnh, oan trái, phải chịu đựng mọi sự dày

vò nhục nhã về tinh thần Nhiều lần ông có ý định tự tử cho xong, nhng vìcha hoàn thành trớc tác bất hủ của mình, nên lại “cố nhịn nhục” cho quangày và có thái độ đoạn tuyệt quan hệ với bọn quan lại thống trị triều Hán

Sự chịu đựng này đã đợc T Mã Thiên tự bạch trong th gửi cho một ngời bạn

- Nhậm An: Ruột một ngày chín lần quặn đau, ngồi bâng khuâng nh“ mất cái gì; đi ra thì không biết đi đâu, mỗi khi nghĩ đến điều ô nhục đó thì mồ hôi vẫn cứ đầm lng ớt áo” (13, 38) Đó chính là lòng căm phẫn, là thái độ

phản kháng đối với bọn thống trị của T Mã Thiên Vì thế, hơn ai hết, ôngthấy mình sống gắn liền với số phận của dân chúng, ông đau với nỗi đau củanhân dân, ông vui với niềm vui của dân chúng Chính nhờ sự gắn bó đó mà

ông có một nhãn quan chính trị sâu sắc, biết phân biệt trắng đen, thật giả,phi nghĩa hay chính nghĩa và đứng về phía ai trong những biến cố, những sự

kiện Điều đáng đợc khẳng định, ngợi ca ở T Mã Thiên là không câu nệ“

theo phép viết sử, không đóng khung trong câu chữ, buông thả theo con tim”

(6, 113) Rõ ràng, T Mã Thiên phải đứng trên quan điểm nhân dân, quan

điểm chính nghĩa mới bạo dạn chở chứa một nội dung phê phán kịch liệt nhthế Do đó mà ngòi bút của ông đã đạt đến tác dụng “bút phạt” Tinh thầnphê phán giữ vị trí chủ đạo trong Sử ký của T Mã Thiên và làm nên giá trịbất hủ của Sử ký

Tuy nhiên, tinh thần phê phán này đã gây nên sự bất bình cho một sốhọc giả đời sau Theo Lỗ Tấn, Ban Bu – một nhà văn đời Hán Tuyên Đế rất

không vừa ý với “Sử ký” bởi ông ta cho rằng: Nhặt kinh, l“ ợm chuyện, phân tán sự việc của một số nhân vật rất đỗi sơ lợc, có khi xúc phạm đến ngời ta.

Đợc một điều là sự việc tìm kiếm cũng khá rộng, sách viết có quán xuyến kinh truyện, rong ruổi xa nay, trên dới đến vài ngàn năm, có thể nói là cần

cù siêng năng Lại nữa, sách bàn phải trái thì sai lầm nhiều so với lời thành nhân; luận đạo lớn thì để Hoàng lão lên trớc, Lục kinh xuống sau, kể về du hiệp thì thoái kẻ xử sĩ mà tiến kẻ gian hùng, nói về hóa thực thì đề cao thế lợi mà cho nghèo hèn là đáng kinh bỉ, đó là những điểm thiếu sáng suốt vậy” (8, 416) Nhng, phần lớn các nhà văn, các học giả Trung Quốc cổ xa

đến nay đều khá thống nhất khi đánh giá sự thành công của “Sử ký” hoặc

T Mã Thiên không viết Sử ký theo những tiêu chuẩn có sẵn về đạo

đức, nên những nhận xét về lịch sử của ông rất chuẩn mực Trong quá trìnhsáng tác Sử ký, ông luôn lấy quyền lợi nhân dân, lấy sự sống của họ để đánhgiá nhân vật lịch sử T tởng ấy hoàn toàn không theo Nho gia, cũng khôngtheo một “nhà” nào Trong Sử ký, bên cạnh tinh thần phê phán, châm biếm

là chủ yếu, T Mã Thiên còn bày tỏ thái độ ngợi ca, khẳng định của mình vớicác nhân vật lịch sử Vì thế mà đối với tầng lớp thống trị, T Mã Thiên khôngchỉ có chê mà ông còn có sự ngợi khen, khẳng định Ông nhận thấy vai trò,tác dụng của con ngời đối với sự phát triển của xã hội, đặc biệt, đối vớinhững ngời giữ các địa vị trọng yếu, với những phẩm chất u tú, công lao vàcống hiến của họ gắn liền với sự thịnh suy của triều đại, của nớc nhà Khiviết về một số nhân vật lịch sử, có những ngời cha làm vua bao giờ nhng lại

đợc xếp vào phần “Bản kỷ” nh Lữ Hậu (Lữ Hậu bản kỷ), Hạng Vũ ( Hạng

Vũ bản kỷ) Điều này càng chứng tỏ ngòi bút của ông chỉ dựa trên t tởngnhân dân, dựa trên sự thực lịch sử Ông tỏ ra khá khách quan trong việckhẳng định công lao sáng lập ra các triều đại của các bậc đế vơng và nhữngphẩm chất u tú của một số quan văn, quan võ, khanh tớng, những anh hùngthất thế trong lịch sử… Ng

Tần Thuỷ Hoàng (Tần Thủy Hoàng bản kỷ) đợc T Mã Thiên đánh giácao ở công lao sáng lập nên một triều đại mới, một chế độ xã hội mới tronglịch sử cổ đại Trung Hoa Từ Tần Thuỷ Hoàng trở đi, Trung Quốc về mặtchính trị có sự thống nhất thành một quốc gia Và Tần Thuỷ Hoàng là nhânvật đã đóng góp nhiều công sức, trí tuệ trong việc bình định các nớc ch hầu,thiết lập nên một thể chế chính trị mới, tập trung quyền lực vào ngời có địa

vị cao nhất: Vua Tần Thuỷ Hoàng cai trị thì cứng rắn nghiêm nghị, gay“