Tình huống trở về của nhân vật trong truyện ngắn thạch lam, thanh tịnh trước cách mạng

Mục đích nghiên cứu Chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTình huống trở về của nhân vậttrong truyện ngắn Thạch Lam, Thanh Tịnh trớc cách

TRờng đại học vinhKhoa ngữ Văn -

tình huống trở về của nhân vật trong truyện ngắn thạch lam, thanh tịnh trớc

cách mạng

KHoá luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành văn học Việt Nam hiện đại

Cán bộ hớng dẫn : Nguyễn Văn Lợi Sinh viên thực hiện: Hoàng Thị Bình Lớp : 43B1 - Ngữ văn

Vinh – 2006

A - mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ời sáng tác phải

có phong cách nổi bật, tức là một nét gì đó rất riêng, mới lạ thể hiện trong tác phẩm của mình” (Văn 12, NXB Giáo dục Hà Nội, 1994, trang 136)

Văn học Việt Nam 1930 - 1945 phát triển mạnh mẽ với sự xuất hiệncủa nhiều phong cách nghệ thuật độc đáo Với những tác phẩm tiêu biểu nhChí Phèo, Một bữa no, Lão Hạc, Sống mòn Nam Cao đã nhanh chóng khẳng

định đợc vị trí của mình trên văn đàn Nam Cao là ngời hay băn khoăn về vấn

đề nhân phẩm của con ngời Ông khám phá , soi sáng nhân cách của họ bằngnhững thử thách của miếng cơm manh áo, của vật chất tầm thờng Có lúc NamCao đa ngòi bút của mình mon men đến bờ vực thẳm nhng ông không để rơixuống vực Nam Cao vẫn đứng vững trên lập trờng của chủ nghĩa nhân đạo,chủ nghĩa hiện thực

Khác với Nam Cao, Vũ Trọng Phụng lại hớng ngòi bút của mình vàoviệc vạch ra những “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngung nhọt” trong lòng xã hội thị thành đang trên con đờng

âu hoá Đó là những tên ma cà bông thao đời nh Xuân Tóc Đỏ, những me tây

nh Bà Phó Đoan (Số đỏ) lại có đợc địa vị cao sang, đợc trọng vọng trong xãhội Vũ Trọng Phụng đa lên sân khấu hài kịch cả một xã hội

Không có xung đột gay gắt, không có nhiều sự kiện biến cố, truyệnngắn của Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh đi sâu vào những biến cố trong

đời sống tình cảm của con ngời Đó cũng là cách tiếp cận đời sống rất riêngcủa dòng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình 1930 - 1945”

Thạch Lam, Thanh Tịnh là hai tác giả tiêu biểu của dòng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình 1930 - 1945” Với số lợng sáng tác không nhiều nhng Thạch Lam,

Thanh Tịnh đã nhanh chóng khẳng định đợc vị trí của mình trên văn đàn

Nói đến Thạch Lam chúng ta không thể không nhắc đến các tập truyện

ngắn nh: Gió đầu mùa, Nắng trong vờn, Sợi tóc; tập truyện dài: Ngày mới; tiểu luận: Theo dòng; tập ký: Hà Nội ba mơi sáu phố phờng Những tác phẩm tiêu biểu của Thanh Tịnh nh tập truyện ngắn: Chị và em, Quê mẹ, Ngậm ngải tìm trầm Mặc dù với số lợng khiêm tốn nh vậy nhng văn Thạch Lam, Thanh

Tịnh để lại cho chúng ta hôm nay mang một giá trị khó ai có thể phủ nhận

Đặc biệt là trong lĩnh vực truyện ngắn Thạch Lam đợc đánh giá là cây bút vănxuôi xuất sắc của nền văn học Việt Nam 1930 - 1945 Hiểu rõ và đánh giá

những đóng góp của Thạch Lam, Thanh Tịnh cũng nh dòng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình” là điều rất cần thiết

Đọc truyện của Thạch Lam, Thanh Tịnh ta thấy tình huống trở về lặp đilặp lại nhiều lần trở thành một môtíp quen thuộc Hiểu đợc tình huống trở vềcủa nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam, Thanh Tịnh sẽ giúp chúng ta thấy

đợc giá trị của các tác phẩm đó, vừa nắm bắt đợc quan niệm về cuộc sống, về

con ngời cũng nh t tởng nghệ thuật của các nhà văn Mặc dù đề tài chỉ đi khaithác một khía cạnh về mặt nghệ thuật trong truyện ngắn Thạch Lam, ThanhTịnh nhng qua đây ta có thể hiểu rõ hơn về phong cách nghệ thuật của hai tácgiả này cũng nh thấy đợc sức hấp dẫn riêng của dòng truyện ngắn trữ tình

2 Mục đích nghiên cứu

Chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTình huống trở về của nhân vậttrong truyện ngắn Thạch Lam, Thanh Tịnh trớc cách mạng” nhằm phục vụcho công việc giảng dạy, học tập môn Văn trong nhà trờng Đặc biệt những

năm gần đây dòng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTruyện ngắn trữ tình” đã đợc đa vào chơng trình học trong

các trờng đại học Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh đợc xem là những tácgiả tiêu biểu cho dòng truyện ngắn này

Chúng tôi nghiên cứu đề tài này nhằm mục đích bớc đầu tìm ra những néttơng đồng, khác biệt trong cách xây dựng tình huống trở về của Thạch Lam,Thanh Tịnh

Đề tài này mong muốn làm rõ hơn những nét đặc sắc của dòng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyệnngắn trữ tình 1930 - 1945”

3 Lịch sử nghiên cứu

Thạch Lam, Thanh Tịnh nằm trong dòng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình” nhng

Thạch Lam là tác giả đợc nghiên cứu nhiều nhất Giới nghiên cứu, phê bình đã

đi sâu vào khai thác những nét đặc sắc trong phong cách truyện ngắn củaThạch Lam nh: truyện không có cốt truyện, kết cấu, miêu tả tâm lý nhân vật,giọng điệu

Về “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTình huống trở về của nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam,Thanh Tịnh” cha có công trình khoa học nào đi sâu nghiên cứu một cách hệthống và toàn diện Có một số bài viết đề cập đến tình huống trở về của nhânvật trong truyện ngắn Thạch Lam

Tác giả Lê Dục Tú trong bài viết “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngThạch Lam - ngời đi tìm cái đẹp trongcuộc đời và trong văn chơng” đã nhắc đến mô típ “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtrở về” trong truyện ngắn củaThạch Lam: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNhiều đã cho rằng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtrở về” là mô típ hiện diện trong nhiều truyệnngắn của Thạch Lam Nhng với Thạch Lam, “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtrở về” ở đây không chỉ đơn thuần

là một hành động từ thành thị về thăm lại chốn quê xa (nh Thanh trong Dới bóng Hoàng Lan hay Tâm trong Trở về) mà là sự quay lại để kiếm tìm vẻ đẹp của

những giá trị Vẻ đẹp ấy còn đang ẩn giấu tiềm tàng ở mọi nơi, trong sự sống vàtheo thời gian, nó có thể bị mai một, bị “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngđánh mất” Và nhiệm vụ của chúng ta

không chỉ là khám phá mà còn phải “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngchắt chiu, giữ gìn” nó” (trong cuốn Thạch Lam về tác giả và tác phẩm - NXB Giáo dục năm 2003)

Tác giả Nguyễn Thành Thi trong lời giới thiệu cuốn: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngThạch Lamnhững tác phẩm tiêu biểu” (NXB Giáo dục 2003) cũng nhắc đến nét nghệ

thuật đặc sắc trong truyện của Thạch Lam: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngngòi bút của Thạch Lam là ngòibút “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi nghiện thực tâm lý” thấm đợm một phong vị trữ tình, thi vị Ngòi bút ấy th-ờng sáng tạo những tình huống tâm lý đặc thù

Các tình huống truyện của Thạch Lam không nhằm mở ra cái thế thúc

đẩy hành động thông thờng của nhân vật phát triển mà nhằm thúc đẩy một thứhành động khác - hành động tâm lý Nghĩa là nhằm làm dấy lên trong lòngcác nhân vật cảm xúc, cảm tởng, cảm nghĩ nhiều khi rất đột xuất riêng t Tâm

lý nhân vật của Thạch Lam thờng biến thái trong tơng quan với ba mối quan

hệ chủ yếu: quan hệ với số phận của nó, quan hệ với lơng tri, nhân cách củachính nó và quan hệ với quá khứ, cội nguồn của chính nó Tất nhiên, tuỳ từngtruyện, từng hạng ngời, mà các mối quan hệ trên đây đợc nhấn mạnh ở mức

độ khác nhau và đợc đặt vào những kiểu tình huống khác nhau Chẳng hạn khinhân vật tự ý thức về số phận mình, họ đợc đặt trớc tình thế của cả một đờimòn khổ bất hạnh, khi nhân vật tự suy nghiệm về lơng tri, nhân cách họ đợc

đặt trớc tình huống thử thách - vỡ lẽ, và khi nhân vật hồi sinh hồi tởng về quákhứ đợc đặt trong tình huống trở về - gặp lại”

Cũng trong bài viết này Nguyễn Thành Thi đã nói đến ý nghĩa những cuộc

trở về của nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam: Nhân vật của Thạch Lam Trở“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

về là để nối lại nhịp cầu với quá khứ chứ không phải để cắt đứt quan hệ với hiện”

tại, là một điểm tựa vững chắc cho tinh thần, chứ không phải tìm một nơi ẩn náu, một góc khuất để quay lng ”

Tác giả Trần Ngọc Dung trong bài viết “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngPhong cách truyện ngắn Thạch

Lam” (in trong cuốn Thạch Lam và văn chơng - Nxb Hải Phòng năm 2000) đã phát hiện ra: Phần lớn các nhân vật của Thạch Lam trong cái môtíp Trở về quê“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

hơng đều có tấm lòng tha thiết gắn bó với cảnh cũ ng” ời xa Họ tìm thấy ở quê

h-ơng, nơi họ đã từng sinh ra và lớn lên, có nhiều vẻ đẹp tợng trng cho sự trong sạch

và bình dị trong tâm hồn của những con ngời lành mạnh (Dới bóng hoàng lan).

Đây mới là những nhân vật u ái của Thạch Lam Viết về những con ngời này ngòi bút của Thạch Lam bao giờ cũng đầy mến thơng Đặc biệt trong truyện Thạch Lam, chợ huyện (Hai đứa trẻ, Cô hàng xén, Nhà mẹ Lê, ) Phải chẳng viết về cái phố huyện thân thiết ấy Thạch Lam cũng là một ngời Trở về đầy nghĩa tình với“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ”

cảnh cũ ngời xa, với phố huyện Cẩm Giàng thời thơ ấu”

Thạch Lam, Thanh Tịnh là hai tác giả tiêu biểu của dòng truyện ngắn trữtình Ngời đọc có thể dễ dàng nhận thấy những nét gần gũi về nội dung, nghệ thuậttrong sáng tác của các tác giả Tình huống trở về của nhân vật trong truyện ngắnThạch Lam, Thanh Tịnh xuất hiện nhiều nhng một số bài viết chỉ quan tâm đếnmôtíp này trong sáng tác của Thạch Lam còn trong truyện Thanh Tịnh cha đợcgiới nghiên cứu quan tâm Phần lớn các bài viết nghiên cứu về Thanh Tịnh tập

trung khám phá chất á Đông trong truyện ngắn của ông Trong Quê mẹ ở bài tựa Thạch Lam viết: Thanh Tịnh có lẽ là nhà văn đầu tiên ở miền Trung đã trình bày“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

các mối dây liên lạc nối ông với đồng nội, quê hơng, những dây liên lạc nhẹ nh tơ hồng ngày thu, nhng không vì thế kém phần vơng vít và quyến luyến”

Cũng trong bài viết này Thạch Lam nhấn mạnh: Thanh Tịnh có tình“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

yêu quê hơng xứ sở đằm thắm, pha chút buồn á Đông”

Mai Ngữ trong bài Nhớ về anh in trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngThanh Tịnh nhà văn xứ Huế” viết: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTruyện ngắn Thanh Tịnh đằm thắm tình ngời, tình nhân đạo sâu xa lắng

đọng” Có thể nói những truyện ngắn của Thanh Tịnh nh những hạt ngọc quý

trong nền văn học của chúng ta

Những đánh giá, nhận xét của các nhà nghiên cứu, phê bình là nhữnggợi ý đáng quý để chúng tôi hoàn thành khoá luận này Với đề tài này chúngtôi sẽ hệ thống lại quan điểm của các nhà nghiên cứu, đi sâu tìm hiểu “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTìnhhuống trở về của nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam, Thanh Tịnh trớc cáchmạng”

4 Giới hạn đề tài

ở đề tài chúng tôi khảo sát trên thể loại truyện ngắn trong sáng tác củaThạch Lam, Thanh Tịnh

5 Phơng pháp nghiên cứu

- Trớc tiên, chúng tôi sử dụng phơng pháp so sánh để thấy đợc nét tơng

đồng, khác biệt ở tình huống trở về của nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam,Thanh Tịnh

- Trong khóa luận chúng tôi còn sử dụng phơng pháp phân tích để làm

rõ hơn những luận điểm đa ra, phân tích những dẫn chứng để thấy đợc ý tởngnghệ thuật của nhà văn qua các cách xây dựng tình huống trở về

- Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng phơng pháp thống kê

6 Cấu trúc của khoá luận

Truyện “phi cốt truyện” - nét đặc sắc của dòng

đạo của nền văn học thế giới Đây cũng là thời kỳ có tính chất bùng nổ với sốlợng tác giả đông đảo và số lợng tác phẩm đồ sộ đã đứng vững trớc thử tháchcả thời gian, có tác dụng góp phần hiện đại hoá văn học nớc nhà

Nói đến thành tựu của văn học giai đoạn này chúng ta không thể không

kể đến đó là sự thành công về mặt thể loại ở thời kỳ văn học trung đại, thểloại là một hệ thống khép kín, đó là những hình thức có trớc mang tính ý thức,khuôn mẫu với những quy định nghiêm ngặt và mang ý nghĩa chế định nghệ

thuật phong kiến, “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngcầm tù” cá tính sáng tạo của nhà văn Bớc sang thế kỷ XX

văn học Việt Nam có bớc đổi mới trên nhiều phơng diện cả về nội dung cũng

nh hình thức Văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 đã đi hết quãng đờng

mà ở các nền văn học các nớc khác phải mất hàng trăm năm mới hoàn thiện

Trên lĩnh vực tiểu thuyết những cây bút nh: Khái Hng, Nhất Linh, VũTrọng Phụng có đóng góp rất lớn Không chỉ là một nhà văn sáng tác truyệnngắn, tiểu thuyết ,Vũ Trọng Phụng còn đợc mệnh danh là “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngÔng vua phóng sự

đất Bắc Kỳ” Thơ mới đã tạo nên một cuộc cách mạng trong thơ ca với nhữnggơng mặt tiêu biểu nh: Thế Lữ, Xuân Diệu, Lu Trọng L Ngoài ra, những thểloại văn học mới xuất hiện nh kịch Bậc thang giá trị thể loại có sự thay đổi,các thể loại mang đậm chất văn học đợc chuyển vào vị trí trung tâm của nềnvăn học nh thơ trữ tình, truyện ngắn, tiểu thuyết

Trong sự phát triển của truyện ngắn có hiện tợng có những phong cáchtruyện ngắn không thể ai bắt chớc đợc, mô phỏng đợc nh truyện ngắn củaNguyễn Tuân, truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan Ngợc lại có hiện tợng có

sự ảnh hởng lây lan của một số cây bút truyện ngắn tạo nên một dòng phong cách truyện ngắn trữ tình hay nh cách gọi của Vũ Ngọc Phan “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTruyện ngắn tình cảm” Nổi lên trong dòng phong cách truyện ngắn trữ tình là ba tác giả

Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh sau đó có ảnh hởng đến truyện ngắn XuânDiệu

Vậy thế nào là loại truyện ngắn trữ tình ?“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ”

Chúng ta không thể tổng hợp đợc tất cả các quan niệm “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữtình” mà chúng ta có thể dựa vào một sự phân dòng của D Môpatxăng Theo

ông thì tiểu thuyết đợc chia thành hai loại: tiểu thuyết khách quan và tiểu thuyết phân tích thuần tuý

ở loại tiểu thuyết khách quan nhà văn chỉ trình bày những gì nó xảy ratrong đời sống mà không phân tích, không bình luận những nguyên nhân,những động cơ mà nhà văn chỉ trình bày một cách khách quan, tạo cho ngời

đọc là sự thực nh thế nào thì họ phản ánh nh thế ấy

Đối với những tác phẩm này tâm lý nhân vật đợc dấu đi, ẩn dới những

sự kiện bừa bộn của cuộc sống, ngời viết không giải thích dài dòng về trạngthái tinh thần của nhân vật dẫn đến Những tác phẩm này D Môpatxăng gọi là

tiểu thuyết khách quan

Ngợc lại với loại tiểu thuyết khách quan, nh đã trình bày ở trên là loại tiểu thuyết phân tích thuần tuý

Với loại tiểu thuyết này nhà văn miêu tả rất tinh vi, rất tỉ mỉ về thế giớinội tâm thầm kín của nhân vật (nh truyện của Nam Cao, Vũ Trọng Phụng)

Văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 ta thấy ít có tác phẩm nàothuần tuý thuộc một trong hai loại nh Môpatxăng đã nêu Chúng ta chỉ cóthểnói đợc ở sự gần gũi của chúng trong truyện của một số tác giả tiêu biểu

Ví nh, khi nói đến “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTiểu thuyết khách quan” chúng ta có thể nhắc đến Nguyễn

Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, nhng ngay cả những tác phẩm của những tácgiả này vẫn có những cái trữ tình ngoại đề, mặc dù là thứ yếu Gần gũi vớitiểu thuyết phân tích chúng ta bắt gặp ở Nam Cao, song ngay trong tác phẩmcủa Nam Cao chúng ta vẫn thấy có sự đan xen của hai mảng Một mặt NamCao cố gắng miêu tả sâu sắc đời sống nội tâm của nhân vật một cách kháchquan, mặt khác ông vẫn thờng xen vào loại trữ tình ngoại đề Chỉ có điều haicách viết đó của Nam Cao không hoà nhập vào nhau là một

quan tâm đến những “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngphản ứng tâm thức” của tác giả trớc những hiện tợng

của đời sống chứ không phải bản thân hiện tợng đời sống ý nghĩa của loạitruyện này không nằm trong sự kiện mà nó thờng gắn với không khí củatruyện, tâm trạng cứ bàng bạc của tác giả khắp cả câu chuyện

Bốn tác giả Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh và Xuân Diệu nằm

trong dòng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình” Trong đó Hồ Dzếnh, Thanh Tịnh, Xuân

Diệu vừa là nhà văn, vừa là nhà thơ

Thạch Lam (1910-1942)với đời sống sáng tác ngắn ngủi, những sángtác của ông để lại cũng hết sức khiêm tốn với số lợng có thể tính trên đầungón tay Tính riêng về truyện ngắn thì Thạch Lam có 3 tập truyện:

Gió đầu mùa - Đời nay - Hà Nội 1937

Nắng trong vờn - Đời nay - Hà Nội 1938

Sợi tóc - Đời nay- Hà Nội 1942

Thanh Tịnh nổi tiếng về thơ trớc khi nổi tiếng về văn xuôi, những tập

truyện nh Quê mẹ, Ngậm ngải tìm trầm, Chị và em đã in dấu ấn phong cách

của nhà văn xứ Huế

Cùng với Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh cũng là những tác giả tiêu

biểu của dòng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình’’ “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTruyện ngắn Hồ Dzếnh nh những tiếng chuông buồn, tiếng này cha dứt tiếng khác đã bồi theo’’(Vũ Quần Ph-

ơng)

Nói đến Hồ Dzếnh chúng ta không thể không kể đến tập tự truyện nổi tiếng

là Chân trời cũ - Nxb á Châu 1942, Cuốn sách không tên, Nxb Văn học 1988.

1 2 Truyện “phi cốt truyện” một đặc điểm của truyện ngắn trữ tình 1930 - 1945

1.2.1 Đặc điểm chung của dòng truyện ngắn trữ tình“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ”

Truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 có hiện tợng có sự ảnh ởng lây lan của một số cây bút truyện ngắn tạo nên một dòng phong cách

h-“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình” Nổi lên trong dòng phong cách này là ba tác giả tiêubiểu Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh

Chúng ta có thể tìm hiểu một số đặc điểm chung trong phong cách

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình”

Đặc điểm thứ nhất là về tình huống trữ tình: tình huống trong truyện“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

ngắn trữ tình ” giống với cấu tứ của thơ trữ tình hoặc là những tình huống làmnổi bật tâm trạng của nhân vật trong hoàn cảnh nào đấy, hoặc những tìnhhuống giúp nhà văn phát hiện ra một cách tinh tế cảm xúc của nhân vật

Đặc điểm thứ hai: truyện ngắn trữ tình“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ” là loại truyện “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngphi cốt truyện”.(Đặc điểm này chúng tôi sẽ nói ở phần sau)

Đặc điểm thứ ba về phơng diện kết cấu: Tất cả những nhà phê bìnhthống nhất với nhận xét: Mỗi truyện ngắn trữ tình nh một bài thơ xinh xắn,hầu hết các tác giả đều là những nhà thơ nổi tiếng: Hồ Dzếnh, Thanh Tịnh,Xuân Diệu Truyện đợc kết cấu theo dòng tâm trạng và cảm giác của nhân vật

Sự vận động của truyện là sự vận động, thay thế của những trang thái cảm xúc,tình cảm của nhân vật.

Đặc điểm thứ t là về phơng diện nhân vật: Diện mạo của nhân vật trongtruyện ngắn trữ tình chủ yếu đợc soi sáng từ bên trong, nhân vật ít hành động,thờng hay triền miên trong những suy nghĩ, những tâm t Nhân vật bao giờcũng mang dáng dấp của tác giả, cái “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtôi” của tác giả đợc bộc lộ một cách trựctiếp Có ngời nói rằng: nhân vật trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình” chỉ là cái đinh đểnhà văn treo bức tranh tâm hồn của mình

Đặc điểm thứ năm là về phơng diện ngôn ngữ: Ngôn ngữ trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình”là thứ ngôn ngữ mềm mại, uyển chuyển, có sức gợi rất lớn Đây

là đặc điểm của ngôn ngữ thơ Câu văn của Hồ Dzếnh, Xuân Diệu có vần điệu

nh là thơ, ngôn ngữ của Thạch Lam là một thứ ngôn ngữ của cảm giác để ôngdiễn tả tâm trạng, trạng thái mơ hồ hiện ra một cách bất chợt trong tâm hồnnhân vật

1.2.2 Truyện phi cốt truyện một đặc điểm của dòng truyện“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ” “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

ngắn trữ tình”

Dựa vào phơng thức tái hiện đời sống, các nhà lí luận văn học chia tácphẩm văn học thành ba loại: tự sự, trữ tình, kịch Nếu nh tác phẩm trữ tìnhluôn phản ánh hiện thực trong sự cảm nhận chủ quan về nó thì tác phẩm tự sựlại tái hiện đời sống trong toàn bộ tính khách quan của nó Tác phẩm tự sự làmột câu chuyện về ai đó hay về một cái gì đó Cho nên tác phẩm tự sự bao giờcũng có cốt truyện

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngCốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể đợc tổ chức theo yêu cầu t tởng và nghệ thuật nhất định tạo thành một bộ phận cơ bản quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các loại tự sự và kịch ” [11, 88]

Tuy nhiên cốt truyện không phải là yếu tố tất yếu của mọi tác phẩm văn

học Ngời ta nêu ra đặc điểm tiêu biểu của dòng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình” là truyện không có cốt truyện hay nói chính xác hơn “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình” đem

đến một kiểu tự sự “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngphi cốt truyện” Tính “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngphi cốt truyện” thể hiện ở hai điểm:

1 Nói “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngphi cốt truyện” không có nghĩa là truyện ngắn của Thạch Lam,Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh không có những biến cố, những sự kiện, những tìnhhuống Tuy vậy, những biến cố, những sự kiện này không đợc gắn kết lại, cấutrúc lại trong mối quan hệ nhân quả để tạo nên một cốt truyện có quá trìnhhình thành, phát triển và kết thúc nh văn xuôi truyền thống

Văn xuôi truyền thống lấy chất liệu từ biến cố của cuộc sống để tổ chứcthành cốt truyện Cốt truyện trải qua một tiến trình vận động có hình thành,phát triển và kết thúc Vì vậy mỗi cốt truyện bao gồm các thành phần: trìnhbày, khai đoạn (thắt nút), phát triển, đỉnh điểm (cao trào) và kết thúc (mở nút)

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTắt đèn” là tiểu thuyết tiêu biểu trong văn học hiện thực phê phán viết

về đề tài nông dân Việt Nam trớc cách mạng tháng Tám Mở đầu tác phẩmNgô Tất Tố phản ánh không khí của làng Đông Xá trong những ngày su thuế.Gia đình chị Dậu lại càng điêu đứng hơn vì phải lo cả món thuế thân cho ngời

em đã chết (trình bày)

Sự kiện đầu tiên của hệ thống sự kiện tạo thành cốt truyện của tác phẩmlà: anh Dậu bị tên cai lệ và ngời nhà Lý trởng đánh đập, trói kéo ra làng (thắtnút)

Phần phát triển của cốt truyện “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTắt đèn” gồm những sự kiện từ sau khai

đoạn đến sự kiện trớc đỉnh điểm Với những gia đình nông dân nh gia đình chịDậu thì su thuế thực sự là một thảm hoạ, là nguyên nhân đẩy đến cảnh “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtan đàn

sẻ nghé” Đàn con của chị Dậu bị bỏ đói, chống ốm nặng vẫn bị trói chặt ở đìnhlàng, chị Dậu một mình tất tả, bán hai gánh khoai, một ổ chó, một đứa con đầulòng, rồi nhận điều kiện cấy không cho lý trởng một mẫu rỡi ruộng nữa, chỉ vẻnvẹn đợc hai đồng bảy bạc, vừa đủ suất su cho chồng Ngờ đâu lại còn suất sucủa em chồng nữa Ba mẹ con chị Dậu đi vật vờ giữa một đêm trăng vắng lặngthì thằng Dần đòi mẹ đi tìm chị nó, rồi ngời nhà Lý trởng ném trả cho chị Dậucái xác anh Dậu giá ngăn ngắt, mê man bất tỉnh

Cao trào là thành phần không thể thiếu của cốt truyện, sự kiến đánh dấuthời điểm xung đột của cốt truyện phát triển đến giới hạn gay gắt, quyết liệtnhất, trải qua những bớc ngoặt to lớn và bớc vào kết thúc Cốt truyện của “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTắt

đèn” đạt đến đỉnh điểm khi chị Dậu ném nắm bạc vào mặt tên quan phủ T Ân

và chị cố tìm cách để thoát ra khỏi những ham muốn thú tính của tên quan cố

Phần kết thúc thờng tiếp theo ngay sau đỉnh điểm đảm nhiệm chức năngthể hiện tình trạng cuối cùng của xung đột đợc miêu tả trong tác phẩm Phần

kết thúc của “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTắt đèn ” có nét đặc biệt: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngChị Dậu chạy ra ngoài, trời tối đen

nh mực, nh cái tiền đồ của chị” Nh vậy mâu thuẫn trong tác phẩm vẫn cha

sống, sự thay thế nhau của những trạng thái tình cảm của nhân vật nên cái mới

của truyện ngắn trữ tình là ở “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngcách thức tổ chức sự kiện”, biến cố nghĩa là các

tác giả không dùng sự kiện biến cố tổ chức thành cốt truyện mà chỉ để phơibày trạng thái cảm xúc của nhân vật Do vậy, biến cố và sự kiện không đóng

vai trò chủ yếu trong sự vận động, phát triển của câu truyện mà thay vào đó là

sự phát triển vận động của thế giới nội tâm “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngHai đứa trẻ” (Thạch Lam) là

dòng cảm xúc của Liên, bức tranh phố huyện về chiều, niềm cảm thông sâusắc đối với cuộc sống vất cả của những ngời dân nơi đây Liên chờ đợi chuyếntàu đêm đi qua nh mong muốn một cuộc sống mới sẽ đến với phố huyệnnghèo này

Trong bóng rừng

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ” (Hồ Dzếnh) là hồi ức về quá khứ trớc rung động đầu

đời trớc ngời bạn gái Trớc ngời con gái ấy những biểu hiện tình cảm của HồDzếnh rất đỗi ngây thơ trong sáng chứng tỏ một tâm hồn khao sát yêu thơng

của một cậu bé lớn để rồi có lúc “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi nganh chàng” thốt ra một câu hỏi: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngFin này, Fin muốn lấy chồng không, Fin lấy tôi nhé ”

Truyện của Thạch Lam, Thanh Tịnh có thể có những mâu thuẫn, xung

đột, thậm chí mâu thuẫn xung đột gay gắt “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngĐói” là truyện ngắn khá tiêu biểucho loại này Hoàn cảnh gia đình khốn khó Mai phải bán mình vì miếng ăn.Khi Sinh - chồng cô biết đợc sự tình, anh đã nổi nóng ném cuốn giấy bạc vàongời Mai, hất cả mấy gói đồ ăn xuống đất, Sinh đã tát vợ bởi vì anh thấy mình

bị xúc phạm Mai phải bán cả danh dự của mình để cứu gia đình khỏi cơnkhốn khó, cô bị đẩy đến bớc đờng cùng Mai đáng thơng nhng cũng đánggiận Hành động của cô về một phơng diện nào đó có thể gọi là sự “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi nghy sinh”danh dự, trinh tiết vì sự sống Và chuyện Sinh tát vợ cũng là hành động bìnhthờng nhng hành động đầy bản năng của anh “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngkhẽ đa tay nh ngập ngừng, sợhãi, Sinh với lấy miệng thịt hồng hào” buộc ta xét lại hành động đánh vợ của

anh Bên cạnh Đói“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ” Thạch Lam còn có một số truyện ngắn khác cũng viết về

thảm cảnh này nh: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNhà mẹ Lê , ” “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngHai lần chết”

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngMột đời ngời” là câu chuyện về cuộc đời làm dâu cơ cực của Liên Tác

giả đặt Liên trớc sự lựa chọn, hoặc phải chịu đựng cảnh tôi đòi đứa ở trongmột địa ngục mà chồng là ngời vũ phu, mẹ chồng ác nghiệt hoặc là từ bỏ tấtcả để đi theo Tâm gây dựng một hạnh phúc mới Thạch Lam đã vạch rõ mâuthuẫn, xung đột gay gắt trong gia đình cũng nh trong nội tâm của nhân vậtLiên

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngBà mẹ lồng lộn lên, xỉa xói:

- Đừng già mồm nữa, con kia Có ngời rõ ràng trông thấy mày đứng nói chuyện với nó buổi sáng nay, còn chối gì nữa, đồ khốn nạn! Này tao bảo thật mày tởng mày đi thoát đợc cái nhà này à? Bà cụ đay nghiến và riếc móc nàng bằng những lời chua cay Tích vẫn ngồi trên ghế, yên lặng không nói gì Liên

ứa nớc mắt đặt bát cơm dở xuống chiếu phàn nàn:

- Mẹ cứ đặt điều cho con mãi Thật là ác, không cho ngời ta nuốt trôi miếng cơm nữa.

Nàng nghẹn ngào, buông đũa đứng dậy toan bớc xuống dới nhà Nhng

có tiếng xô ghế, rồi một bàn tay nắm chặt lấy cổ áo nàng:

- Mày bảo tao ác à? không ác để mày tự tiện đi theo trai phải không? Bàn tay nh sắt bóp chặt xoay nàng lại Liên thấy giáp mặt mình, cái mặt ghê sợ của Tích, hai mắt đỏ ngầu Cái giận dữ làm tiếng hắn rung lên:

t-Liên vẫn tiếp tục cuộc sống ở chốn địa ngục ấy và ớc mơ đi để thoát khỏi nơi“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

địa ngục, đi để hởng chút hạnh phúc mà nàng đợc quyền hởng ở đời” vẫn chỉ

là ớc mơ mà thôi Tác phẩm đặt ra cho ta câu hỏi con ngời phải làm gì để gâydựng hạnh phúc cho chính mình?

Tuy nhiên, những truyện ngắn trên thì xung đột trong truyện không tạo nên bớc ngoặt trong số phận cuộc đời của nhân vật mà để nhân vật tự chiêm nghiệm, tự ý thức về bản thân mình Điều này khác hoàn toàn với văn xuôi truyền thống

Trần Văn Sửu trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngCha con nghĩa nặng” của Hồ Biểu Chánh là một

nông dân hiền lành chăm chỉ Sửu lấy thị Lựu, sinh đợc ba ngời con: Tý,Quyên, Sung Anh thơng vợ, yêu con nhng không may gặp phải vợ lăng loàn,

đàng điếm Một hôm Sửu bắt gặp vợ ngoại tình với hơng hào Hội Thị Lựukhông biết hối lỗi, còn ăn nói láo xợc, rồi níu giữ chồng cho tình nhân thoátchạy Tức giận, Sửu xô vợ ngã, không may vợ chết Sửu phải bỏ trốn mâuthuẫn trong câu chuyện đẩy lên đỉnh điểm Trong lòng Sửu vẫn thơng vợ, th-

ơng con Hành động của anh không phải là cố ý Khi Trần Văn Sửu trở về anh

bị đặt trớc mâu thuẫn giữa tình thơng của cha đối với con và hạnh phúc củacác con Nh vậy mâu thuẫn của câu chuyện đã tạo nên những bớc ngoặt trongcuộc đời, số phận của nhân vật

2 Nếu văn xuôi truyền thống quan tâm đến biến cố sự kiện bên ngoàithì truyện ngắn trữ tình những sự kiện là thứ yếu, không mấy quan trọng màchỉ là nguyên cớ để nhân vật bộc lộ nội tâm, nhân vật giải bày suy nghĩ cảmxúc trớc cuộc sống chứ không phải bản thân sự kiện ấy nghĩa là trớc sự kiện

nhân vật thấy nh thế này hay nh thế kia Đây là “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngcốt truyện tâm lý, sự cố về mặt tâm lý ” Nói truyện trữ tình là loại truyện “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngphi cốt truyện” là đúng nhng

có thể nói đây là cách nói ít nhiều mang tính chất ớc lệ nhằm phân biệt “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngcách thức tổ chức cốt truyện” của thể loại này với văn xuôi truyền thống.

Nh vậy, vai trò của chi tiết nghệ thuật, biến cố, xung đột nghệ thuậttrong từng thể loại, từng tác phẩm là khác nhau Điều này tuỳ thuộc vào đặctrng thể loại, cũng nh ý định nghệ thuật của mỗi tác giả Truyện “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngphi cốttruyện” - là một nét đặc trng góp phần tạo nên nét đặc sắc của dòng truyệnngắn trữ tình 1930 - 1945, đem đến cho ngời đọc một cách tiếp cận mới đốivới văn xuôi nghệ thuật

1 3 nhận xét chung về tính chất “phi cốt truyện” trong truyện ngắn của Thạch Lam, Thanh Tịnh

1 3 1 Tính chất phi cốt truyện trong truyện ngắn của Thạch Lam“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ”Văn học nghệ thuật là một lĩnh vực độc đáo đòi hỏi nhà văn phải có mộtphong cách riêng Mỗi nghệ sĩ phải tìm ra cho mình một con đờng riêng để

đến với cuộc sống, với trái tim bạn đọc L Tônxtôi đã từng nói với những nhàvăn trẻ, đại ý: Nào, anh có đem đến cho chúng tôi mới cái gì mới khác vớinhững ngời đến trớc anh không? Mỗi tác phẩm văn học là một thông điệp

thẩm mỹ mà nghệ sĩ gửi đến bạn đọc Do đó, “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngmỗi tác phẩm phải là một khám phá về mặt nội dung và một phát minh về mặt hình thức (Lêônít).” Muốn vậy

nhà văn không thể chỉ là “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi nglà ngời thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đa cho” mà biết đào sâu, biết suy nghĩ, tìm tòi “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngkhơi những nguồn cha ai khơi và sáng tạo những gì cha có” (Nam Cao).

Mỗi thời đại văn học, mỗi tác giả văn học góp vào dòng chảy văn họcmột cách cảm nhận mới, một niềm trăn trở khác nhau và một cách nói mới

Điều đó sẽ tạo ra tính liên tục phát triển, sự phong phú của nền văn học mỗigiai đoạn Thạch Lam - ngời con của Tự lực văn đoàn đã không đa ta đến chântrời phiêu du, mộng tởng của những tình yêu, khát vọng thờng thấy trong trào

lu lãng mạn mà dẫn ta đi vào cuộc sống nơi trần gian với biết bao bộn bề

Truyện Thạch Lam không có cốt truyện, không có nhiều biến cố, sự

kiện xung đột Truyện của nhà văn đợc dệt lên từ những chi tiết vặt vãnh hàng ngày, từ những sự việc nhỏ nhặt tủn mụn trong đời thờng. Một cơn“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

giận” kể về một câu chuyện hết sức nhỏ bé hết sức hàng ngày là việc đi xe và mặc cả giá xe “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngGió lạnh đầu mùa” kể về việc Lan và Sơn đã đem chiếc ao cũ của em cho bạn trong mùa đông rét mớt, Đứa con đầu lòng“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ” là dòng xúc cảmtrong tâm hồn của một ngời lần đầu tiên đợc làm cha Tất cả những sự việc

ấy tởng nh là những truyện không đáng viết, không đáng đợc nói đến nhng ẩn

đằng sau đó là tâm trạng, là khát vọng, suy t, chiêm nghiệm về cuộc đời của

một nhà văn chân chính Khi bớc vào làng văn Thạch Lam đã quan niệm Đối“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

với tôi, văn chơng không phải là một cách đem đến cho ngời đọc sự thoát ly hay sự lãng quên, trái lại văn chơng là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực

mà chúng ta có để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng ngời đợc thêm trong sạch và phong phú hơn ” [ 13;6]

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngMột cơn giận” - câu chuyện nhẹ nhàng nhng thấm thía, Thạch Lam

nhắc nhở: Sự giận dữ khiến ngời ta có thể tàn ác một cách dễ dàng ThạchLam không nhấn mạnh bản chất giai cấp đặc điểm giai cấp của nhân vật mànhà văn soi xét ở một góc độ khác, một phơng diện khác đó là con ngời nhântính Cách c xử của Thanh đối với ngời lái xe không phải do một ý thức giai

cấp nào mà chỉ vì ngày hôm đó tự nhiên trong ngời bực bội “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngcó những ngày

mà tự nhiên, không hiểu tại sao, ta thấy khó chịu và hay gắt gỏng, không muốn làm việc gì Tôi đang ở vào một ngày nh thế mà chiều trời hôm ấy lại

ảm đạm và rét mớt càng khiến cho cái cảm giác đó rõ rệt hơn”[15;31] Chính

cảm giác ấy mà anh ta gây tội ác với ngời kéo xe Khi đợc tận mắt chứng kiến

cảnh bi thảm của gia đình ngời phu xe Thanh “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngrơm rớm nớc mắt Một cảm giác nghẹn ngào đa lên chẹn lấy cổ Tôi lấy tờ giấy bạc năm đồng đa cho ngời

mẹ rồi vội vàng bớc ra cửa ”[15;35] Câu chuyện kết thúc bằng nỗi đau

không dứt Nó có tác dụng nh những lời ân cần nhắc nhở con ngời hãy coichừng với bản thân mình, phải tỉnh táo, chín chắn trong cách đối nhân xử thế

Trong truyện “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngSợi tóc”, Thạch Lam đã miêu tả một cuộc đấu tranh nội

tâm rất gay gắt của nhân vật chính khi đứng trớc ranh giới của vùng sáng lơngthiện và bóng tối của tội lỗi, của sự ăn cắp Cuối cùng nhân vật đã chiến thắngnhững cái xấu xa thấp hèn của mình để bớc hẳn ra vùng sáng lơng thiện Rõràng, khi đọc những truyện nh thế này, ngời đọc sẽ suy ngẫm lại về mình,những ngời còn mang trong lòng những suy nghĩ không lành mạnh của sự l-ờng gạt, dối lừa, sẽ cảm thấy tỉnh ngộ trong lơng tâm và từ đó sẽ hớng tớinhững suy nghĩ trong sáng hơn

Truyện Gió lạnh đầu mùa“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ” không có nhiều chi tiết, không có nhữngxung đột gay gắt nh kịch mà chủ yếu truyện đợc chảy trôi theo dòng xúc cảm

của nhân vật Ông đã thổi vào trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngGió lạnh đầu mùa” sự ấm áp của tình

ngời, của lòng thơng Ông để nhân vật Sơn đem tấm áo cho Hiên, để Hiên bớt

đi cái lạnh của mùa đông, để Hiên thấy đợc rằng cuộc sống hiện tại tuy nghèonhng vẫn chan chứa tình ngời

Đọc “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngGió lạnh đầu mùa ,” ta không thấy cái lạnh tràn về mà bỗng thấylòng mình nh đợc sởi ẩm bởi hơi nóng của tình yêu thơng con ngời Tình cảmthánh thiện trong tâm hồn một đứa trẻ nh Sơn sẽ xua đi mọi lạnh giá khắc

nghiệt của thời tiết bởi vì “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngkhông có gì nghệ thuật hơn bản thân lòng yêu quý con ngời”

Mỗi nhà văn khi sáng tác đều lựa chọn cho mình những mảnh đất riêng

để “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngdụng võ”, với Thạch Lam, ông luôn tâm niệm: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNếu mình không thành thực một đôi khi ngời khác có thể nhầm đợc nhng chính ta, ta không bao giờ nhầm cả Và không gì đáng khinh bỉ hơn một nhà văn là tự dối mình” Những

gì mà Thạch Lam đa vào trong tác phẩm là những sự kiện của đời sống thờngngày

Truyện của Thạch Lam không có cốt truyện Nhận định này đúng nhngkhông phải hoàn toàn, một số truyện có thể có xung đột, mâu thuẫn gay gắt

nh: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngMột đời ngời , Đói , Hai lần chết” “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ” “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ” nhng cái hay của Thạch Lamkhông phải là ở loại này mà là những truyện gợi nên thế giới tâm trạng củanhân vật Hay nói cụ thể hơn là những “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngkhúc rẽ tâm lý” Chính những khúc rẽtâm lý này với những trạng thái “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngbỗng dng”, “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngbất chợt” đã làm cho nhân vậtcủa Thạch Lam tự thức tỉnh về tâm hồn và nhân cách Ngời đọc nhận ra mộtphong cách truyện ngắn rất riêng, rất Thạch Lam Nguyễn Tuân nhận xét:

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngXúc cảm của nhà văn Thạch Lam thờng bắt nguồn và nảy nở lên từ những chân cảm đối với nớc con ngời ở tầng lớp nghèo Thạch Lam là một nhà văn quý mến cuộc sống, trang trọng trớc sự sống của mọi ngời xung quanh Ngày nay đọc Thạch Lam, vẫn thấy đầy đủ các d vị cái nhã thú của những tác phẩm

có cốt cách và phẩm chất văn học ”

1 3 2 Tính chất phi cốt truyện trong truyện ngắn Thanh Tịnh “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ”

Đọc truyện của Thanh Tịnh ta thấy có một địa danh đợc nhắc đi nhắclại đó là làng Mĩ Lý Đây cũng là mạch nguồn cảm hứng cho sáng tác củaThanh Tịnh Dờng nh tất cả các truyện ngắn của ông đều xoay quanh cuộc đờicủa những con ngời và mảnh đất này Những nét sinh hoạt, tập quán của làng

Mĩ Lý đợc hiện lên rõ trong tác phẩm khiến cho ta nghĩ đây là truyện phongtục Và chúng ta đợc chứng kiến những công việc rất thôn quê và mộc mạc:một ngày gặt lúa, một buổi ra làng hay một chuyến đò dọc từ chợ Thiện đến

đầu làng Viễn Trình Thanh Tịnh không sa vào những cái vụn vặt của đờisống mà gợi đợc nét đẹp trong tâm hồn con ngời trên dải đất miền Trung Đó

là cảnh sinh hoạt của một gia đình đợc hình thành ngắn ngủi trên “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngChuyến xe cuối năm” Những ngày tháng của một năm sắp qua, mỗi ngời ai cũng muốn

sống trong một tâm trạng lâng lâng, bâng khuâng Lúc này đây họ cùng khaosát đợc sống trong tình yêu thơng đùm bọc của mọi ngời, đợc trở về quê hơng

để chờ đón giây phút thiêng liêng của một năm mới Những ngời trên tàu cảgià trẻ gái trai - những ngời con xa xứ ấy đã xích lại bên nhau tạo nên một gia

đình ấm cúng, hạnh phúc Điều đặc biệt ở đây là họ cha hề quen biết nhau,không hề chung huyết thống, máu mủ ruột rà và gia đình ấy chỉ tồn tại trongmột khoảng thời gian ngắn, sáng hôm sau chẳng còn ai trên toa ấy nhng mọi

ngời đã đợc sống những giây phút tràn đầy hạnh phúc Trên những con tàu vẫntrợt dài trên đờng sắt, trong tiếng pháo nổ đì đùng của những xóm làng đi quangời ta không quên giành cho nhau những lời chúc tốt đẹp nhất trong dịp đầu

năm Họ xem nhau là ngời trong một gia đình “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTruyện ngắn Thanh Tịnh đằm thắm tình ngời, tính nhân đạo sâu xa lắng đọng ( ” Mai Ngữ)

Với ngời phơng Đông thì tình cảm gia đình là một thứ tình cảm thiêngliêng, đó là sợi dây vô hình níu giữ con ngời với nhau một cách vững chắc.Chỉ có ở gia đình con ngời mới đợc sống trong sự yêu thơng chân thật nhất

của lòng ngời Cô gái đi lấy chồng xa nh Hoa “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngCon so về nhà mẹ”, Thảo “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngQuê

mẹ ,” vẫn khao khát đợc trở về nhà mẹ để mong tìm đợc chỗ dựa vững chắc

trên bớc đờng đời đầy gian khổ Bác Diệm trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNgậm ngải tìm trầm” ra đi

để mong muốn có cuộc sống ấm no đầy đủ Song để thực hiện đợc khao khát

đó mỗi ngời phải vợt qua thử thách khó khăn, phải vợt qua đợc khoảng cáchgiữa may mắn và bất hạnh chỉ trong gang tấc Và ngời chồng - bác Diệm trai

trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNgậm ngải tìm trầm” đã không may mắn, bác không đợc số phận mỉm

cời để rồi bất hạnh của bác lại kéo theo cả một sự mất mát lớn lao khác, đó là

sự mất mát của vợ bác “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNgậm ngải tìm trầm” nh một lời than vãn, nh một

tiếng kêu cứu, cầu xin đợc trả lại kiếp ngời

Truyện của Thanh Tịnh mang một vẻ đẹp trong sáng, giản dị, đợm màusắc Huế, màu sắc á Đông Điều này có cơ sở của nó Xứ Huế vốn nổi tiếng vớisông Hơng, núi Ngự, với điệu hò mái mái nhì, mái đẩy Thanh Tịnh lớn lên nơi

có giếng nớc, có bụi tre, có ánh trắng, có bến nứa Chất Huế thấm đậm trongtâm hồn nhà văn Thanh Tịnh dành cho Huế những vần thơ đẹp nhất:

Sông núi v

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ơn dài tiếp núi sông

Cò bay thẳng cánh nối đầy không

Có ngời bảo Huế, xa xa lắm Nhng Huế quê tôi, ở giữa lòng”

(1956)Ngời đọc bắt gặp những câu ca dao quen thuộc trong truyện ngắn củaThanh Tịnh:

Chiều chiều ra đứng ngõ sau

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều”

(Quê mẹ)

Rồi mùa tóc ra rơm khô

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

Bạn về quê bạn biết nơi mô mà tìm”

(Quê bạn) Những câu ca dao trên có ý nghĩa nh lời đề từ cho truyện ngắn ThanhTịnh, nó gợi ra không khí riêng cho truyện Trên dòng sông trong mát, dới ánh

trăng sáng vằng vặc ngời ta vẫn nghe văng vẳng những điệu hò xứ sở và “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngHuế thấm vào hồn văn chơng đến tận xơng tuỷ, Thanh Tịnh dâng cả một đời mình cho Huê xứng đáng là một công dân, một ngời con yêu của xứ Huế mộng mơ”

Việt Nam đã kéo theo sự thay đổi, xáo trộn trong tâm lý cũng nh cuộc sống

của ngời dân “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTừ ngày có xe lửa, dân mấy làng quê ai cũng thèm đi Họ cốt

đi để mua vui thôi Vì họ thấy chiếc xe lạ và chạy nhanh quá nên họ thích lắm, thích nhất là đợc đứng trên con tàu gọi mấy ngời quen đang đi trên đờng cái quan Lắm khi họ từ ga này để đến một ga nào gần đó Rồi từ ga ấy họ lại mua vé trở về ga làng” [9, 7] Ngời dân làng Mĩ Lý có những “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngthú” mới nh

thích đợc ngồi xe lửa, thanh niên thì thích những trò chơi mới nh bóng đá, họ

lơ đãng với chứ Hán: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNgời ta bắt chúng tôi học chữ nho là một việc hoàn toàn vô ích Chữ nho khó học cũng nh khó hiểu ,và chỉ đem lại những rắc rối thêm cho đời học sinh chúng tôi’’[ 9;59] Cái mới có khi đem lại nguồn sống

cho những ngời sống trong làng: nhờ có đờng xe lửa bắc qua mà hai ông cháu

trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngAm cu li xe” có phơng kế để kiểm ăn qua ngày, Duyên “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngBên con đờng sắt” có cuộc sống khấm khá hơn Bên cạnh đó, Thanh Tịnh chỉ ra rằng: hình

nh cuộc sống mới cha phải đem lại may mắn hạnh phúc trọn vẹn cho ngờilàng Mĩ Lý Thậm chí ngời ta còn phê phán nghiêm khắc đối với ngời con gáicha gì đã chạy theo cái mới, gắn duyên phận của mình với cái mới Cái mớithực chất nh sứ giả đi qua làng Mĩ Lý lôi con ngời vào vòng quay của nó rồi

ném trả con ngời về chỗ cũ Sơng (Tình th), Duyên (Bên con đờng sắt) sau

khi đặt cả duyên phận vào cái mới đã phải trở về với cuộc sống cũ nhng cay

đắng, thất vọng hơn nhiều

Bên cạnh sự xâm lấn dần của cái mới làng Mĩ Lý vẫn giữ đợc nét đẹp cổtruyền của nó Theo phong tục xa, ngời con gái vẫn về nhà mẹ đẻ để sinh con

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngCon so về nhà mẹ”, năm hết, tết đến ngời ta vẫn mong muốn trở về quê hơng

sum họp cùng với ngời thân trong gia đình, trai trong làng vẫn say câu hò giao

duyên “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngGiữa cảnh đêm hôm họ sẽ đem câu hát ru hỏi chuyện nhau cho sông

đỡ dài, đêm đỡ vắng Nhng đẹp và hay nhất là những câu chuyện tình” (Tình trong câu hát) Với ‘Quê bạn’’ câu hò giúp Mẫn và Hơng xích lại gần nhau

hơn

Cái cũ và cái mới là hai xung lực kéo ngời dân làng Mĩ Lý về hai phía khác nhau Thanh Tịnh không có ý định đi sâu vào khai thác mâu thuẫn xung đột này mà ông đặt nhân vật vào tình cảnh Bâng khuâng“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

đứng giữa hai dòng nớc để thấy đ” ợc nỗi vui, buồn, hy vọng, thất vọng của con ngời trong buổi giao thời Điều này hoàn toàn khác với một số nhà văn

trong nhóm Tự lực văn đoàn nh Nhất Linh với tiểu thuyết Đoạn tuyệt“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ”, Khái

Hng với “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNửa chừng xuân” lại xây dựng xung đột giữa cái mới và cái cũ.

Xung đột này đợc cụ thể hoá bằng xung đột giữa cá nhân với lễ giáo phong

kiến Trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNửa chừng xuân”, cuộc đụng độ “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngmới - cũ” thể hiện rõ qua hai

nhân vật Mai - bà án Mai đại diện cho lớp thanh niên mới có quan niệm mới

về tình yêu, còn bà án là ngời phát minh cho luân lý cổ hủ Đối với thanh niên

trong thời đại mới thì “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtình yêu là sự đuổi bắt của hai tâm hồn, hai thế giới riêng tây xa lạ’’ Tình yêu của Mai là thứ tình yêu chỉ để lắng nghe tiếng lòng

bên trong chứ không để tâm gì đến tam tòng tứ đức, công dung ngôn hạnh.Mai nghĩ yêu chỉ là để mà yêu Quan niệm mới lại gặp phải sức cản phá củaluân lý cũ tạo ra mối xung đột khó có thể dung hoà Ngời đại diện cho quanniệm cũ là bà án Bà cho rằng trong một gia đình gia giáo con cái phải ngoanngoãn nghe theo lời cha mẹ, lấy vợ gả chồng phải tìm chỗ môn đăng hộ đối

Bà án đề cao nghi lễ cũ “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngngũ luân tam thờng, môn đăng hộ đối” Giữa cái mới

- cũ, cá nhân - lễ giáo phong kiến có sự đối kháng quyết liệt, căng thẳng Qua

một số tác phẩm nh Đoạn tuyệt“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ” (Nhất Linh), “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNửa chừng xuân”(Khái

H-ng) ,tác giả chỉ ra giữa cái cũ và cái mới khó có thể dung hoà Ngời đọc có thểhình dung ra đợc tính chất phức tạp của thời buổi giao thời

Chơng 2

Tình huống trở về - một đặc điểm trong cách xây dựng

nhân vật của Thạch Lam, Thanh Tịnh

Nếu trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình”cốt truyện không đóng vai trò chủ đạo trong cách thức tổ chức truyện thì tình huống lại đóng vai trò quan trọngcho

câu chuyện “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngđứng vững” Tuy nhiên , tình huống ở đây không đóng vai trò tạonên một bớc ngoặt trong cuộc đời nhân vật hay chí ít là thúc đẩy hành độngcủa nhân vật mà là để khơi dậy cảm xúc, tình cảm, diễn biến trạng thái tinhthần của nhân vật Chiều sâu của truyện ngắn trữ tình là ở sức khám phá, soi rọithế giới sâu kín, ở sự phát hiện những đột biến trong chiều sâu tâm hồn con ng-

ời Những biến thái tinh vi ấy trong con ngời đợc nhà văn thể hiện thông qua tình huống trong đó có tình huống trở về “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTruyện ngắn trữ tình 30 –4545” cónhiều kiểu tình huống trong cách xây dựng nhân vật của các tác giả Từngtruyện, từng hạng ngời mà tác giả đặt nhân vật trong những quan hệ và nhữngkiểu tình huống khác nhau Chẳng hạn, khi nhân vật tự ý thức về số phận mình,

họ đợc đặt trớc tình huống của một đời bất hạnh, đau khổ, quẩn quanh Khinhân vật suy nghĩ về lơng tri, nhân cách của họ đợc đặt trớc tình huống thửthách - vỡ lẽ, ở khóa luận này ngời viết chỉ đi sâu vào tình huống trở về “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTrởvề” là mô típ thờng gặp trong sáng tạo tình huống của các nhà văn: Thạch Lam,Thanh Tịnh Đây là tình huống để nhân vật đợc sống lại với hồi ức, với kỉ niệm,với quá khứ xa xa trớc những xáo trộn của cuộc sống thực tại “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Trở về” cũng làtình huống để nhân vật tự ý thức về chính bản thân mình

2.1 Cơ sở xã hội và cơ sở đời sống của tình huống trở về trong truyện ngắnThạch Lam , Thanh Tịnh

2.1.1 Cơ sở xã hội

Thạch Lam, Thanh Tịnh sống trong buổi giao thời của xã hội, cái cũ cứrạn vỡ dần, cái mới thay thế dần cái cũ Nói một cách hình ảnh những viêngạch cũ đã đợc bẩy lên nhng nguyên liệu để xây cái mới thì cha đầy đủ Lệ th-ờng, khi thực tại chỉ đem đến cho con ngời những nỗi chán chờng, sự cô đơn,lạc lõng không nơi nơng tựa, không chỗ sẻ chia và không thấy cái đích của t-

ơng lai thì sự trở về quá khứ thành phơng tiện giải tỏa, thành cứu cánh cho sựcân bằng sinh thái tâm hồn và quá khứ luôn luôn là chốn đi về của những nỗivô vọng Tuy nhiên mỗi ngời đến quá khứ cùng với hi vọng, những mục đích

cụ thể riêng trong khát vọng vơi bớt những nỗi buồn Nguyễn Tuân tìm về với

vẻ đẹp truyền thống của dân tộc với những thú chơi tao nhã giờ chỉ còn lại “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

Vang bóng một thời”, Thạch Lam tìm về quá khứ để thanh lọc, để thức tỉnh

lòng ngời…

Quá khứ trở thành nỗi ám ảnh lớn trong Thạch Lam, Thanh Tịnh, HồDzếnh… Ta có thể thấy đợc nét tơng đồng giữa Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ

Dzếnh và Nguyễn Bính nh Đỗ Lai Thúy đã nhận xét Ông chỉ là kẻ quá giang,“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

ngời lái đò qua lại giữa nông thôn và thành thị, Đông và Tây trên khúc sông của buổi giao thời”

2.1.2 Cơ sở đời sống riêng t

2.1.2.1 Với Thạch Lam

Nghệ thuật là “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Lĩnh vực của cái độc đáo” Đó chính là một hoạt độngcủa con ngời trên lĩnh vực văn hóa tinh thần Quá trình sáng tạo tác phẩm vănhọc là một quá trình sản xuất riêng lẻ cá biệt Nghệ sĩ sáng tạo tác phẩm tr ớc

hết là “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng đáp ứng nhu cầu sáng tạo và nhu cầu nối liền mình với thế giới sự vật xung quanh (Xuân Quỳnh).” Ngời đọc nhận thấy cái ‘tôi” của mỗi nhà văn

thấp thoáng sau mỗi tác phẩm

Thạch Lam tên khai sinh là Nguyễn Tờng Vinh, tới năm 15 tuổi mới đổithành Nguyễn Tờng Lân Bố của Thạch Lam mất khi nhà văn mới tròn 7 tuổi

Bà mẹ đảm đang và đầy bản lĩnh đã gánh vác toàn bộ công việc lo toan kinh

tế, chống chọi với cuộc đời và nuôi các con ăn học đến nơi đến chốn

Dòng họ ngoại Thạch Lam cũng giống nh họ nội, không phải ngời gốcHải Dơng Ông ngoại Thạch Lam là ông Lê Quang Thuật quê Nghệ An, bàquản Thuật cũng là ngời Nghệ An Mẹ của Thạch Lam là con đầu của ông bàquản Thuật Sự hình thành nhân cách con ngời Thạch Lam phần đóng gópkhông nhỏ của ngời mẹ và dòng họ ngoại Hiện nay không có tài liệu nàocũng nh không có ngời dân trong vùng nào cùng thời với anh em họ NguyễnTờng sống ở phố huyện Cẩm Giàng bao nhiêu năm kể cả những ngời trong gia

đình

Nhất Linh, Thạch Lam, Hoàng Đạo là ba anh em trong một gia đìnhcùng một văn đoàn, cùng chủ trơng một tuần báo, nhng xu hớng t tởng, quanniệm của về cuộc đời lại hoàn toàn khác nhau

Thạch Lam có hoàn cảnh sống khá đặc biệt Trong khi các anh của ôngkhông gắn bó nhiều với cuộc sống nông thôn, nơi gia đình đã sống một thờigian dài thì ông cùng chị gái là bà Nguyễn Thị Thế lại gắn bó với mảnh đấtCẩm Giàng(Hải Dơng) rồi Tân Đệ(Thái Bình) Phố huyện Cẩm Giàng đã đivào trong sáng tác của Thạch Lam - đây cũng là quê hơng văn học thứ nhất

của tác giả Những truyện ngắn: Nhà mẹ Lê, Hai đứa trẻ, Dới bóng hoàng lan, Trở về, Gió đầu mùa… đều đợc lấy từ chất liệu cuộc sống và con ngời nơi

đây

Thạch Lam mất ở tuổi 32 trong cảnh nghèo và bệnh tật Đại gia đình lytán sa sút, Nhất Linh trốn sang Tàu, Hoàng Đạo và Khải Hng bị bắt an trí ở

Vụ Bản

Trong hồi ký của bà Nguyễn Thị Thế có viết : Trong gia đình chỉ“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

mình chú Sáu là đói nghèo nhất Nhà tranh vách đất, thậm chí đến cái mền cũng không có tiền mua Một hôm, sáng sớm kêu chú có việc, thấy nằm đắp cái chăn dạ mỏng, vì lạnh quá thêm cả cái khăn giải bàn và áo ma Nhà ở ven

Hồ Tây mùa đông lạnh giá làm sao chịu nổi

Tôi hỏi thím Sáu cái mền bông đã đặt tiền cùng với chị đâu không đắp Thím nói cái mền có ba đồng, đặt trớc một đồng rồi, còn lại hai đồng thôi mà

em không vay đợc nên đành bỏ mất có lấy đợc đâu” [13; 88 - 89]

Từ trải nghiệm cuộc sống của bản thân, chứng kiến cảnh sống của ngờidân phố huyện Cẩm Giàng, sau này Thạch Lam lập nghiệp ở Hà Nội ba mơisáu phố phờng đã đem lại cho Ông cái nhìn sâu sắc hơn về cuộc sống

Có ngời nói rằng: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngCác nhà văn dù lớn đến đâu cũng chỉ có một vùng

đề tài yêu thích nhất và ông ta chỉ có thể viết hay về những đề tài ấy mà thôi, khi vì một lý do nào đó, ông ta hớng ngòi bút ra ngoài khu vực đề tài ấy thì

ông ta không còn sắc sảo nữa, tác phẩm trở nên nhạt nhẽo, hình tợng thiếu sức sống, thiếu linh hồn” Quả thật, vùng đề tài mà ở đấy ngòi bút Nguyên

Hồng có thể “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngvùng vẫy” đó là thành phố Hải Phòng với những ngời lao độngnghèo khổ, tầng lớp dới đáy xã hội: thợ thuyền, phu phen, trẻ con, gái điếm.Vùng đề tài để ngòi bút Nam Cao “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngvũng vẫy” là làng Đại Hoàng - một vùngquê nghèo đói, chìm ngập trong những tập tục lạc hậu

Với Thạch Lam, phố huyện Cẩm Giàng luôn là mảnh đất đi về trongtâm hồn của ông Đó là một vùng quê yên tĩnh, thanh bình, nơi ghi dấu bao kỷniệm của tuổi thơ Sau này Thạch Lam lập nghiệp ở Hà Nội nhng những ngàytháng êm ấm cùng gia đình nơi phố huyện nghèo Cẩm Giàng luôn sống mãitrong ký ức của nhà văn Nơi đây không chỉ đơn thuần là “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngnơi đất ở” mà làmảnh đất gắn bó máu thịt với Thạch Lam và là mạch nguồn cho sáng tạo vănhọc Thạch Lam đã giành những trang viết đằm thắm nhất cho miền quê này.Trong sáng tác của mình, Thạch Lam sử dụng tình huống trở về rất nhiều lần.Trở về để tìm lại kỷ niệm, trở về để tìm lại mình, trở về để vững b ớc hơntrong cuộc sống hiện tại

Ngậm ngải tìm trầm (1943) phần lớn viết về Huế nơi ông sinh ra, lớn lên, đầy

kỷ niệm

Trong tác phẩm của Thanh Tịnh, ta thấy có một địa danh đợc nhắc đinhắc lại nhiều lần đó là làng Mĩ Lý Làng Mĩ Lý có lẽ là một làng không cóthật trên bản đồ nhng là mảnh đất sống mãi trong tâm hồn tác giả và nuôi d-ỡng những sáng tác của ông Thanh Tịnh giống với Thạch Lam, ông đã tạo ra

không gian nửa làng nửa phố Nguyễn Tuân gọi “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Nửa mùi thôn ổ nửa đã thị thành” Thanh Tịnh nghiêng về phía làng Thạch Lam nghiêng về phía phố.

Nếu nh phố huyện của Thạch Lam là sự giao nối giữa thôn quê và thành thị thìlàng Mĩ Lý của Thanh Tịnh nằm giữa hai mặt sóng đôi với nhau và hai mặtnày tạo nên hai biểu tợng trong truyện của ông Biểu tợng thứ nhất là dòngsông - câu hò - con đò Làng Mĩ Lý có con sông chạy qua cánh đồng xanhngắt, trên dòng sông ấy là con thuyền đa khách qua sông, đâu đây ngời ta vẫnnghe âm vang điệu hò mái nhì, mái đẩy của xứ Huế Biểu tợng thứ hai là: Nhà

ga - con tàu - tiếng còi tàu Làng Mĩ Lý có một con đờng sắt bắc qua, trên con

đờng ấy những con tàu cứ vun vút qua trong đêm, tiếng còi tàu cứ thét lên giữa

đồng không mông quạnh nh muốn phá vỡ sự yên tĩnh của làng Mĩ Lý Cùngvới con ngời là hình ảnh nhà ga mới dựng lên nhng nhà ga Mĩ Lý chỉ là nhà gatạm sau đó dần dần bị bỏ hoang Đây là không gian khác nhau cùng song songtồn tại trong không gian làng Mĩ Lý Một bên là biểu tợng của nền văn minhlàng xã là không gian của văn hóa truyền thống đã có từ xa xa Một bên làbiểu tợng của văn minh đô thị mới đợc áp đặt từ bên ngoài vào Nằm giữa haimặt sóng đôi này làng Mĩ Lý bị cuốn theo hai chiều giá trị khác nhau Mộtmặt làng cổ truyền vẫn giữ đợc nhịp sống riêng của nó: Cô gái lấy chồng vẫn

về nhà mẹ để sinh con đầu lòng, ngời ta vẫn thả hồn mình trong câc hát giaoduyên, … Mặt khác dân làng Mĩ Lý vẫn chấp nhận cái mới, những cái vốn rất

xa lạ với làng truyền thống Những cái mới ấy đã làm xáo trộn một phần cuộcsống của ngời dân làng Mĩ Lý Giữa cái mới và cái cũ trong giai đoạn nàykhông loại bỏ nhau Cái cũ không đủ sức loại cái mới nhng cái cũ đã mất đi vẻyên tĩnh lâu đời của nó Cái mới dù có sức cuốn hút lớn đối với con ngời nhngcha hẳn đã mang lại cho con ngời hạnh phúc Thanh Tịnh đặt nhân vật củamình trong bối cảnh này để thấy đợc niềm vui, nổi buồn, những hy vọng, thấtvọng của con ngời trong thời buổi giao thời Một mặt Thanh Tịnh thấy quảthật văn minh đô thị đã mang đến một số thay đổi cho bề mặt của làng nôngthôn, một mặt nó kèm theo những bất hạnh cho con ngời Không phải tất cảcái mới đều tốt đẹp ,đều văn minh, Thanh Tịnh đã nhìn thấy tính chất phức tạpcủa buổi giao thời Trớc sự “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngxâm thực’’của cái mới vào làng Mỹ Lý khiến cho

vẻ đẹp cổ truyền của miền quê này càng mai một dần Những giá trị văn hoá

cổ xa dờng nh chỉ còn lại trong quá khứ, trong hoài niệm Đọc truyện ngắncủa Thanh Tịnh ta thấy tình huống trở về xuất hiện nhiều lần Thanh Tịnh trở

về làng Mỹ Lý, với quê hơng cũng chính là trở về với những giá trị văn hoá

Mỗi ngời sinh ra đều gắn với một mái ấm gia đình, một miền quê nhất

định, với Thạch Lam phố huyện Cẩm Giàng đã gắn bó máu thịt với ông từ thời

ấu thơ, con ngời và mảnh đất nơi đây luôn gợi nhớ, gợi thơng trong lòng tác

giả Trong lời tựa tập Gió đầu mùa, Thạch Lam viết: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNhững câu chuyện trong quyển sách này tôi viết ra cũng nh những cảm giác mới mẻ mà tôi đã thấy Tôi hết sức diễn tả cho đúng tất cả sự thực rung động và thi vị của cuộc

đời Tôi không có ý muốn kể những chuyện thần tiên hay lãng mạn, nhng cảm tởng của tôi với đời sống kín đáo và giản dị quang mình Bởi vì đối với tôi, văn chơng không phải là một cách đem đến cho con ngời sự thoát ly hay sự quên, trái lại văn chơng là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta

có, để vừa tố cáo và thay đổi một thế giới giả dối và tàn ác kia, vừa làm cho lòng ngời thêm trong sạch và phong phú ” [13; 6]

Thanh trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngDới bóng hoàng lan” là từ đô thị trở về thăm bà cái cảm giác đầu tiên đối với anh là cảm giác nhẹ nhàng, khoan khoái lạ thờng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngThanh lách cánh cửa gỗ để khép nhẹ nhàng bớc vào, chàng nhẹ cả ngời ,’’ cảm giácyên tĩnh hẳn khác với cái ồn náo nhiệt mà thờng ngày chàng phải tiếp xúc Cáibậc cửa là ranh giới ngăn cách giữa thế giới “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ngoài kia” với thế giới “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtrongnày” Nếu nh ở “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngngoài kia” ồn ào thì “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtrong này” dịu mát êm đềm từng lời nói

cử chỉ h thoảng nh một làn hơng

- Cháu đã về đấy ?

- Nhà không có ai bà?

- Cô Nga“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng …”

Cô Nga có còn hay đi nhặt hoàng lan rơi nữa không?

- “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Thôi, em về”

Âm điệu lời nói nh mềm đi, dịu đi, tràn đầy xúc động Thế giới “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng trongnày” dịu mát màu xanh của cây cỏ “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng lá cây rung động trớc làn gió nhẹ”

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngkhông khí tơi mát” “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngmùi hơng thoang thoảng đa vào” … Đối lập với thế giới

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtrong này” dịu êm ấy là thế giới ngoài kia “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngnắng gắt, rực rỡ” bóng tối dịu vàman mát loáng qua những màu sắc rực rỡ chàng đem ở ngoài trời vào, Thanh

cha kịp nhìn rõ thấy điều gì cả ở đây ta thấy có sự đối lập không tơng đồnggiữa hai bức tranh thành thị và nông thôn “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngMột bên rực nắng- một bên dịu

êm, một bên cuộn chảy- một bên đọng ngng vĩnh viễn, một bên nhờng nhịn”

Trở về với chốn thôn dã Thanh xúc động đến nghẹn ngào, với anh tất cảvẫn còn nguyên, kỷ niệm vẫn còn đó, cả mùi hơng của hoàng lan, cả nhữngrung động của thuở ban đầu… cảnh sống thành thị ồn ào náo nhiệt không làmche mờ đi phần trong sạch, tình cảm gắn bó với quê hơng, con ngời trong nhânvật Thanh Năm nào trở về với bà , với quê hơng Thanh cũng thấy bình yên vàthong thả nh thế Căn nhà với thửa vờn này đối với chàng nh một nơi mát mẻ

và hiền lành, nơi đây chàng luôn mong đợi một tình yêu “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngQua vờn, Thanh tiễn Nga ra đến cổng, đi qua hai bờ lá ớt sơng Mùi hoàng lan thoangthoảng bay trong gió ngát Không lỡng lự, Thanh cầm lấy tay Nga để yên trong tay mình Nga cũng đứng yên lặng Lâu lâu Nga rút tay sẽ nói:

Buổi ấy lòng ta nghe ý bạn

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

Lần đầu rung động nỗi thơng yêu”

Tân - “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNhững ngày mới”, tìm về với cảnh cũ ngời xa, với quê hơng, từ

bỏ chốn thị thành thực sự đã đánh dấu một bớc ngoặt trong cuộc đời anh - mộtcuộc sống mới Có lúc Tân đã đặt cho mình câu hỏi “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTại sao không về quêsống với cái đời giản dị của ngời làm ruộng” khi anh sống không công ăn việclàm, không nơi ăn, nơi ở chốn thị thành Cuộc sống phồn hoa ấy có sức cuốnhút với con ngời nhng đó là môi trờng con ngời không dễ dàng khẳng định đ-

ợc chỗ đứng của mình Tân ra đi có lẽ cũng vì mục đích đó Tân đã thất bại và

anh quyết định trở về quê hơng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngLúc đầu Tân cũng thấy nhiều sự thiếu thốn khổ sở nhng dần dần chàng nhận ra rằng cái thiếu thốn khổ sở ấy không phải

là cái cần dùng cho cuộc đời mà là cái thừa”[12; 36] Lúc này Tân càng thấm

thía mấy tháng trời sống vất vởng thất nghiệp, có đêm không có chỗ ngủ Trở

về quê Tân đợc sống bên ngời mẹ thân yêu, bên những ngời lao động hiền

lành chân chất, đợc th thả trong tâm hồn “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTân nằm trên thảm cỏ, nhìn lên Qua khe lá lung lay, chàng thấy trời xanh trong mát Mùi cỏ và mùi lúa bốc lên xung quanh Tân cảm thấy cái sung sớng của một ngời làm xong công việc” [12; 34] Gắn bó với cuộc sống bình dị ấy “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngchàng thấy cái đời chàng sống trớc kia ở tỉnh thành là một cuộc đời phức tạp, vô vị không nghĩa lý

gì”[12; 37] ở đó “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngcon ngời chỉ việc ăn theo mọi ngời, nghĩ ngợi theo mọi ngời

và đi làm cái chốc lát trong những cuộc hành lạc để mua lấy cái chán nản về sau” [12; 37] Tân đã hoà nhập và bắt nhịp với cuộc sống nơi thôn quê Tân thực sự cảm nhận đợc hơng vị rất riêng của quê hơng mình: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngMột cơn gió hay một cái mầm cỏ non, đối với chàng đều có ý nghĩa riêng” [12; 37] “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngChàng sung sớng nghĩ đến những ngày đầy đủ của mình ở chốn thôn quê này Một cuộc đời mới đơng chờ đợi chàng” [12; 40].

Trở về với cảnh cũ ngời xa là con đờng trở về của nhiều nhân vật trongtruyện ngắn của Thạch Lam nhng mỗi nhân vật là một cuộc đời, một số phân

khác nhau Nếu nh Tân trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngNhững ngày mới” trở về quê hơng để bắt đầu một cuộc đời mới thì Tâm trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTrở về” trở về là để cắt đứt sợi dây liên lạc

với quê hơng, với tình ngời

Có đến năm, sáu năm nay, Tâm không về thăm quê nhà Trong thờigian ấy, ở Hà Nội, Tâm cố gắng hết sức làm việc để giành một cái địa vị trong

xã hội Tâm trạng của Tâm hoàn toàn khác với tâm lý chung của một ngời con

xa quê Khi nhận đợc bức th của gia đình “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Anh chỉ đọc thoáng qua rồi không để

ý đến ” Anh thấy khó chịu bởi “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngnét chữ viết non nớt nguệch ngoạc và lời lẽ quê kệch” Sống trong cảnh giàu sang Tâm không liên lạc gì với quê nhà nữa Sự kiện

trọng đại trong cuộc đời là hỏi vợ mà Tâm không báo với mẹ một lời, không một

nén nhang báo cáo với tổ tiên “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTâm tự phụ vì mình đã vợt hẳn cái bậc nghèo hèn ấy” Đồng thời với bớc “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngvợt hẳn” ấy là sự trợt dài đến cái mốc cuối cùng của

sự sa đọa về nhân cách mà anh không hề ý thức đợc Lối sống đô thành, cuộcchạy đua về tiền bạc, địa vị là nguyên nhân dẫn đến lối sống ích kỉ, thực dụng

Đối với mẹ chàng Tâm tin rằng đã làm đủ bổn phận mỗi tháng gửi tiền về giúp

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

bà cụ một số tiền nh vậy vì cái khó khăn chàng phải vợt qua để có số tiền ấy”[12;80] Đó không chỉ là suy nghĩ của riêng Tâm mà của bao đứa con khác

trong cuộc sống đầy dẫy sự bon chen đua tranh Cảnh quê, ngời quê vẫn nh trớc,ngời mẹ Tâm vẫn tảo tần một nắng hai sơng, vẫn mong ngóng về đứa con traicủa mình Câu hỏi của Mẹ vẫn ngọt ngào chứa đựng bao niềm vui khi đứa consau bao ngày xa cách trở về: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Con đã về đấy ?” Còn Tâm thì trả lời lạnh lùng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

Vâng, chính tôi đây, bà vẫn khỏe đấy chứ? Câu nói nh khó khăn lắm mới ra khỏi miệng đợc [12;81] ”

Thạch Lam không nói nhiều về hình ảnh ngời mẹ và bà biết nói gì đâykhi đứa con của mình đã thay đổi quá nhanh? Trong lòng ngời mẹ ấy chỉ còn

sự ngỡ ngàng đến sửng sốt về thái độ của con Với Tâm kỷ niệm giờ đây trở

thành trò trẻ con, vô vị, sự gắn bó máu thịt với quê hơng không còn nữa “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngCái

đời ở thôn quê với cái đời chàng chắc chắn, giàu sang không liên lạc gì với nhau cả ” Tâm hứa rằng: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Thế nào có dịp Tôi cũng về quê ,” nhng chắc hẳn

lần này ra đi khó có lần Tâm trở lại bởi anh không còn là con của mảnh đấtquê nghèo này Cái gì sẽ chờ đợi Tâm phía tơng lai kia nếu không phải là sự

trống rỗng, kệch cỡm của kẻ phủ nhận cội nguồn “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTâm không ngoảnh lại nhìn, chàng nghĩ đến bà mẹ, đến cô Trinh vẫn chơi đùa với chàng thở nhỏ Song những hình ảnh ấy xa xăm lắm”[12,81]

Cùng dòng truyện ngắn trữ tình với Thạch Lam, Thanh Tịnh, Hồ Dzếnh,không hẹn mà gặp, đều trở về với quê hơng và gia đình nh một cuộc trở về củanhững con ngời, những con ngời xa xứ Quê hơng, gia đình là chiếc nôi nuôi d-ỡng tâm hồn con ngời đồng thời cũng là bà Mẹ luôn dang rộng vòng tay để che

chở cho những đứa con thân yêu của mình Ngợc lại với Dung trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngHai lần chết” lần trở về của cô thực sự là sự trốn chạy thực tại nghiệt ngã, ớc mong đợc

nơng tựa vào mái ấm gia đình nhng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngsào huyệt” cuối cùng ấy đã khớc từ cô Tácgiả đi sâu vào khám phá bi kịch tâm hồn của những cô gái mới lớn có cảnh ngộkhông may bị ghẻ lạnh, bị sống mòn mỏi trong kiếp làm dâu không có tình yêutrong gia đình phong kiến Ngay từ nhỏ Dung phải chịu sự ghẻ lạnh của gia đình.Lúc bị gả bán cho ngời thị thành Dung xem đó nh là một dịp chơi xa để thoát

khỏi gia đình lạnh lẽo của nàng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Nàng đi lấy chồng cũng bỡ ngỡ và lạnh lùng

nh ngời nhà quê lên tỉnh Dung coi đi lấy chồng nh là một dịp chơi xa, một dịp rời bỏ cái gia đình lạnh lẽo cái xóm chợ quen mắt của nàng Đi lấy chồng đối với nàng hởng một sự mới Vì thế khi bớc chân lên ô tô nhà chồng, Dung không buồn bã khóc lóc gì cả Nàng còn chú ý đến sự lạ mắt, lạ tai của nhà trai, không nghe thấy những lời chúc tụng hơi ganh tị và mát mẻ của hai anh chị và em bé của nàng [13;134 ] Đi lấy chồng là cơ hội có thể thay đổi đợc cuộc đời Dung

nhng cái háo hức ngây thơ ban đầu đó đã bị tắt ngấm sau ngày nhị hỉ, Dung đãphải tháo bỏ đôi vòng trả lại mẹ chồng, ăn mặc nâu sòng nh khi còn ở nhà Cuộcsống gia đình ngột ngạt bên cạnh bà mẹ chồng keo kiệt, ích kỉ, ngời chồng đần

độn, Dung đi làm dâu thực chất đi làm tôi đòi đứa ở cho gia đình họ Sự phảnkháng duy nhất của Dung lúc bấy giờ là viết ba bốn lá giấy về kể nỗi khổ củanàng với bố mẹ đẻ Không nhận đợc hồi âm của gia đình cô liều trốn khỏi gia

đình nhà chồng với hi vọng là đợc sự an ủi động viên giúp đỡ của bố mẹ Mọingời quay lng lại trớc lời khẩn cầu của Dung cô bị ngời ta ném trả lại chốn địa

ngục của trần gian ấy “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Bị khổ quá nàng không khóc đợc nữa Nàng không hi vọng gì ở cha mẹ đẻ nữa [12;138]” Nghĩ đến những lời đay nghiến những nỗihành hạ nàng phải chịu, Dung thấy lạnh cả ngời nh bị sốt Nàng hoa mắt lên đầu

óc rối bời, Dung ao ớc đến cái chết nhng nghiệp chớng của cô vẫn còn đó “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Lần này về nhà chồng nàng mới hẳn là chết đuối, chết không bấu víu vào đâu đợc, chết không mong ai cứu vớt nàng ra nữa” Cuộc đời của Dung đợc dệt bằng

những chuỗi ngày đau khổ, nhiều hơn hạnh phúc

Qua cảnh ngộ của Dung, ta cảm thông sâu sắc đối với ngời phụ nữ trongxã hội cũ Họ có ớc mơ, khát vọng nhng gánh nặng cơm áo, những lo toan củacuộc sống luôn ràng buộc xô đẩy họ Với những ngời phụ nữ nh Dung giâyphút hạnh phúc bên gia đình, ngời thân chỉ vội qua nhanh chuỗi ngày buồn tẻ,

đắng cay cứ kéo dài mãi Giờ đây, cô không còn chốn nào để bấu víu, để dựadẫm

2.1.1.2 Trở về với quá khứ

Thạch Lam sống trong buổi giao thời của xã hội cái cũ cứ rạn vỡ dần, cáimới thay thế dần cái cũ Thời buổi này ngời ta hay nghĩ về quá khứ, hiện tại.Lúc bấy giờ nhiều ngời quay lại nhìn về quá khứ với một tâm trạng nuối tiếc.Thạch Lam cũng thế, quá khứ và hiện tại luôn ám ảnh trong truyện của ông

Trong dòng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngtruyện ngắn trữ tình 1930 - 1945” không phải chỉ Thạch Lam trở về với quá khứ mà Thanh Tịnh cũng trở về với “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngQuê mẹ” xa vời, Hồ Dzếnh trở về với quá khứ, với “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngChân trời cũ” để tìm nơi trú ẩn an toàn cho tâm hồn lạc loài, “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngthiếu quê hơng”.

Nhân vật của Thạch Lam tìm về với quá khứ là tìm về với kỷ niệm, với

những ngày tháng êm đềm, hạnh phúc “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngLiên nhớ lại khi ở Hà Nội chị đợc ởng những thứ quà ngon, lạ - bấy giờ mẹ Liên nhiều tiền, đợc đi chơi bờ hồ, uống những cốc những lạnh xanh đỏ Ngoài ra, kỷ niệm còn nhớ lại không rõ rệt gì, chỉ là một vùng sáng rực lấp lánh Hà Nội nhiều đèn quá, từ khi có cái cửa hàng này, đêm nào Liên và em cũng phải ngồi trên chiếc chõng tre dới gốc cây bàng với cái tối của quang cảnh phố chung quanh” (Hai đứa trẻ)

h-Khi trở về quê, gắn bó với khung cảnh và con ngời nơi phố huyệnnghèo, Liên đã cảm nhận đợc mùi riêng của đất, của quê hơng nhng kỷ niệmthời thơ ấu luôn sống mãi trong tâm hồn cô bé mới lớn Kỷ niệm đó gắn vớicuộc sống yên bình, ấm cúng của gia đình Lúc đó thầy Liên còn có việc làm,hai chị em Liên đợc sống trong sự chiều chuộng của gia đình Liên, An khôngphải đối mặt với vất vả, thiếu thốn của cuộc sống đời thờng Hà Nội - nơi phồnhoa đô thị, một vùng sáng rực lấp lánh, cuộc sống ở đây cũng đối lập hoàntoàn với cuộc sống nơi phố huyện mà gia đình Liên đang sống Mẹ con chị Týngày đi mò cua bắt tép, tối đến chị lại cùng con dọn gánh hàng nớc ra bán chonhững ngời nghèo Tuy chẳng kiếm đợc bao nhiêu nhng hôm nào chị cũngdọn hàng từ chập tối cho đến tận đêm khuya Bên cạnh chõng hàng nớc củachị Tý còn có gia đình bác Xẩm trên manh chiếu rách, cái thau trắng để trớcmặt, nhng bác cha hát vì cha có khách nghe Cái thằng con nhỏ bò ra đấtnghịch nhặt những rác bẩn vùi trong cát bên đờng Góp mặt vào bức tranh phốhuyện là gia đình bác Siêu với gánh phở mà ngời dân phố huyện cho là một

thứ quà xa xỉ Cuộc sống buồn tẻ, nhàm chán của con ngời nơi phố huyện cứlặp đi lặp lại nh một quy luật.

Trong khung cảnh của phố huyện nghèo nàn và tăm tối đó, đêm nàocũng có một chuyến tàu chạy qua, hai đứa trẻ cố thức đợi xem rồi mới khépcửa hàng đi ngủ Liên và em cố thức để đợc nhìn chuyến tàu, đó là hoạt độngcuối cùng của đêm khuya Con tàu nh đã đem một chút thế giới khác đi qua

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngLiên lặng theo mơ tởng Hà Nội xa xăm, Hà Nội sáng rực vui vẻ và huyên náo ” [12; 133] Đoàn tàu đã làm cho hai đứa trẻ nh đợc sống lại những ngàysung sớng khi còn ở Thủ đô lúc ngời cha cha mất việc làm

Vẫn biết rằng cuộc sống đích thực của con ngời là ở thực tại nhng quákhứ là một phần không thể thiếu trong tâm linh mỗi ngời Quá khứ góp phầnsoi chiếu con ngời ở nhiều góc cạnh, giúp con ngời vững vàng hơn trong cuộcsống hiện tại Liên, An trở về với quá khứ, với Hà Nội xa xăm, Hà Nội sángrực vui vẻ và huyên náo để mong ớc một cuộc sống mới sẽ đến với những conngời bình dị nơi phố huyện nghèo

Thanh trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngDới bóng hoàng lan ” trở về với quê hơng, gặp lại nhữnggì đã gắn bó với anh thời ấu thơ Quan trọng hơn, Thanh đợc gặp lại nhữngngời thân thiết: bà nội hiền từ, già yếu, gặp lại cô bạn láng giềng Tất cảnhững kỷ niệm êm đẹp của một thời sống dậy trong tâm hồn ngời thanh niênsau hai năm xa quê

Câu chuyện Tối 30 “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ” là niềm cảm thông sâu sắc của tác giả đối vớinhững số phận bất hạnh trong cuộc đời Tác phẩm có sự đan xen giữa hai trụcthời gian quá khứ và hiện tại

Trong lời tựa “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngGió đầu mùa”, Thạch Lam viết: “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTrớc ngọn gió đầu mùa, tôi không khỏi ngăn đợc những cảm giác sâu xa và mới lạ Tôi đem tâm nghĩ ngợi đến những cơn gió đột ngột khởi ở lòng ngời, báo trớc sự thay đổi trong cái bí mật của tâm hồn Tôi lại nghĩ đến những ngời nghèo khổ đang lầm than trong cái đói rét của một đời ngời” [13; 5]

Đọc “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngGió lạnh đầu mùa”, ngời ta không thấy cái lạnh giá rét mợt của

mùa đông mà phả lên toàn bộ câu chuyện là tình cảm nồng thắm giữa con

ng-ời với con ngng-ời Chỉ qua một đêm ma rào, trng-ời bỗng nổi ra gió bấc, rồi cái lạnh

ở đâu đến làm cho ngời ta tởng đang ở giữa mùa đông rét mớt Mọi ngời quây

quần bên nhau ôn lại những chuyện đã qua Với Sơn: Từ bộ quần áo thoảng“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng

ra hơi mốc của vải gấp đã lâu trong hòm, làm Sơn nhớ lại những buổi đầu rét mớt tự bao giờ, lâu lắm, ngày Sơn còn nhỏ” [13; 145] Chiếc áo bông cánh đã

cũ - là một kỷ vật thiêng liêng gợi nhớ về một ngời thân yêu trong gia đình

Sơn “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngMẹ Sơn giơ lên cái áo bông cánh đã cũ nhng còn lành lặn nói:

- Đây là áo của cô Duyên đây.

Duyên là đứa em gái bé của Sơn, chết từ năm lên bốn tuổi Mẹ Sơn nhắc

đến làm Sơn nhớ em, cảm động và thơng em quá Vú già là ngời đã nuôi Duyên từ lúc mới đẻ, với lấy cái áo lật đi lật lại ngắm nghía, tay mân mê các

đờng chỉ” [13; 145] Chiếc áo bông cũ - một vật đơn sơ cũng gợi nhớ đến hình

2.1.1.3 Trở về trong ý thức

Mác từng nói, “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngcon ngời là tổng hoà các mối quan hệ xã hội” Khi đặt

trong quan hệ giữa con ngời với con ngời, con ngời với thời đại, với dân tộc thìcon ngời mới thể hiện rõ bản chất của mình Con ngời trở thành nhân vật trungtâm của văn học, tìm hiểu khám phá về con ngời cũng là nhiệm vụ của văn

học

Ngòi bút của Thanh Lam len lỏi vào những góc khuất ẩn sâu trong tâm

hồn con ngời Tác phẩm “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTối 30” thể hiện một cách cảm nhận tinh tế của nhà văn đối với con ngời Họ không phải là những tri thức nh Thanh“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngDới bóng hoàng lan” ) hay Tâm trong “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTrở về”… mà là những cô gái giang hồ Cũng

viết về nhân vật này nhng “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ngTối 30” để lại cho bạn đọc một d vị khác hẳn so với Oẳn tà roằn“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng ” (Nguyễn Công Hoan) hay “Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Ngời ngựa ngựa ngời” Huệ,

Liên- hai cô gái giang hồ bị gạt ra ngoài vòng xã hội nhng các cô cũng khôngthoát khỏi ảnh hởng của tập tục cổ truyền Năm hết, tết đến ai ai cũng háo hứcchờ đón giây phút chuyển giao của đất trời của lòng mình Huệ, Liên cũng sắmsửa để ăn tết, họ cũng chuẩn bị lễ để cúng tổ tiên:

“Nghệ thuật là lĩnh vực độc đáo, vì vậy nó đòi hỏi ng Bỗng Hụê giật mình quay lại, Liên vỗ vai cời:

- Nghĩ gì mà thẩn ngời ra thế? Phải vui vẻ lên một tí chứ! Sắp tới giao thừa rồi đây này Huệ theo Liên đi vào và gật đầu:

- Thôi, cúng đi Chị sửa soạn xong cha!

Trên chiếc bàn sửa mặt đầy vết bẩn, Liên bày đĩa cam quýt, cái bánh chng và thiệp vàng Mấy gói lạp xờng và giò cũng để ngay bên Các đồ cúng nghèo nàn bỗng bày lộ ra trớc mắt hai ngời Huệ tìm thấy thẻ hơng, nàng quay lại hỏi Liên:

- Chị có mua gạo không?

- Cọ gỈo ẼẪy Nhng Ẽỗ vẾo cÌi gỨ bẪy giở?

Hai chÞ em nhỨn quanh gian buổng nghị ngùi, Liàn bống reo làn:

- ưỗ vẾo cÌi cộc nẾy Phải Ẽấy, rất lẾ…

NẾng im bặt dửng lỈi HỨnh ảnh Ậ uế vửa Ẽến trong tẪm trÝ nẾng, cÌi cộc bẩn ỡ gọc tởng mẾ Ẽến cả khÌch lẾng chÈi cúng khẬng thèm dủng Ẽến nẾng ẼÞnh dủng lẾm bÌt hÈng cụng tỗ tiàn! Liàn cuội mặt xuộng, rổi cúng Ẽa m¾t trẬng Huệ hai ngởi thoÌng nhỨn nhau Liàn biết rÍng nhứng ý nghị ấy cúng vửa Ẽến trong tẪm trÝ bỈn

Hừà cất tiếng nọi trợc, thản nhiàn nh khẬng cọ gỨ Hay lẾ c¾m làn cÌi chai nẾy … khẬng! c¾m tràn t ởng nẾy cúng Ẽùc, mẾy nhì Liàn khẬng giÌm trả lởi, sé gật Ẽầu

… S¾p Ẽến 12 giở rổi Liàn nhì?

- Cọ lé rổi NẨm mợi.

Huệ Ẽặt lỈi cÌi Ẽịa làn bẾn, xếp vẾo lỈi cho ngay ng¾n NẾng quay lỈi bảo Liàn.

- ChÞ ra khấn Ẽi.

Liàn tỨm Ẽến trợc bẾn thở Ẽựng yàn.

- Em biết khấn lẾm sao bẪy giở?

NẾng bống nấc làn, rung Ẽờng cả hai vai rổi gừc Ẽầu xuộng ghế tay ấp mặt Nhứng giồt nợc mÌt nọng chảy tràn mi m¾t, nẾng khẬng giứ Ẽùc Liàn cảm thấy mờt nối tũi nhừc mành mang trẾn ngập cả ngởi, mờt nối tiếc thÈng vẬ hỈn, tất cả thẪn thể nẾng” [12; 208-209].

ThỈch Lam tửng quan niệm “Nghệ thuật lẾ lịnh vỳc Ẽờc ẼÌo, vỨ vậy nọ Ẽòi hõi ng CÌi Ẽẹp lan kh¾p vú trừ len lõi kh¾p hang củng ngó hẹp, tiềm tẾng ỡ vỈn vật tầm thởng ” vẾ suột cuờc Ẽởi ông Ẽi tỨmkhÌm phÌ vẽ Ẽẹp ấy ThỈch Lam n¾m b¾t tử Ẽờng thÌi tinh tế nhất trong tẪmhổn con ngởi, cÌi giẪy phụt cay Ẽ¾ng bÞ gỈt ra ngoẾi x· hời Liàn, Huệ cẾng xọt

xa cho thẪn phận cũa mỨnh Liàn khẬng dÌm trả lởi, sé gật Ẽầu “Nghệ thuật lẾ lịnh vỳc Ẽờc ẼÌo, vỨ vậy nọ Ẽòi hõi ngCÌi gật Ẽầu

ấy mợi cọ ý nghịa lẾm sao nọ thảm hÈn cả tiếng khọc, Ẽau xọt hÈn cả tiếng thỡ dẾi - ” Vú Ngồc Phan Ẽ· nhận xÐt: “Nghệ thuật lẾ lịnh vỳc Ẽờc ẼÌo, vỨ vậy nọ Ẽòi hõi ngTội 30” lẾ mờt trong nhứng Ẽoản tiểu thuyết ẼÌng kể lẾ hay nhất trong vẨn chÈng Việt Nam [4;1067]

Cúng giộng nh Thanh TÞnh, Hổ Dzếnh, ThỈch Lam sộng trong buỗigiao thởi khi x· hời, con ngởi Ẽều cọ nhứng chuyển biến quan trồng Vợi tầnglợp thanh niàn lục bấy giở, cuờc sộng thẾnh thÞ cọ sực hụt lợn Ẽội vợi hồ

Minh trong “Nghệ thuật lẾ lịnh vỳc Ẽờc ẼÌo, vỨ vậy nọ Ẽòi hõi ngCÌi chẪn què” cúng tửng quan niệm: “Nghệ thuật lẾ lịnh vỳc Ẽờc ẼÌo, vỨ vậy nọ Ẽòi hõi ngưởi tẬi bẪy giở, chì cọ mờt sực mỈnh, Ẽọ lẾ Ẽổng tiền Nếu anh cọ tiền anh lẾm gỨ cúng Ẽùc” [13; 72].

CẾng ngẾy Ẽổng tiền lỈi cẾng lẾ cÌi Ìm ảnh Ẽờc nhất trong trÝ n·o anh Minh