Tính giai cấp và tính thời đại trong phong trào văn hoá phục hưng

phạm vi của đề tài, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu tính chất t sản và thờiđại suy tàn của chế độ phong kiến, trong thời đại đó xuất hiện những mầmmống của quan hệ sản xuất t bản chủ

Phần mở đầu

1 Lý do chọn đề tài.

Theo triết học duy vật của chủ nghĩa Mác thì hạ tầng cơ sở quyết địnhthợng tầng kiến trúc, nhng thợng tầng kiến trúc lại có tác động trở lại đối vớihạ tầng cơ sở, thậm chí còn thúc đẩy hạ tầng cơ sở phát triển Trong lĩnh vựcvăn hoá t tởng thờng mang tính dự báo và mở đờng Cơ sở lý luận này giúpnhững ngời học tập và nghiên cứu Lịch sử dùng nó làm chìa khoá để hiểuthêm những nội dung trong những giai đoạn lịch sử quan trọng Phong tràoVăn hoá phục hng thời hậu kỳ trung đại ở Tây Âu là một trào lu văn hoá, nhnglại có ý nghĩa xã hội, và ý nghĩa cách mạng rất to lớn

Trong suốt gần ba thế kỷ, châu Âu đã dấy lên một cuộc vận động vănhoá và t tởng rất mực hào hứng, từ trớc đến bấy giờ loài ngời cha từng thấy.Châu Âu đã bừng tỉnh dậy sau một "Đêm trờng trung cổ", bớc sang ngỡng cửacủa một thời kỳ mới - thời kỳ cận đại Khi đánh giá về phong trào Văn hoáphục hng, Ph Ăng ghen viết: " Đó là bớc ngoặt tiến bộ vĩ đại nhất, từ trớc đếnbấy giờ loài ngời cha từng thấy" [1,120] Phong trào Văn hoá phục hng quả có

ý nghĩa lớn lao trong tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại

Phong trào Văn hoá phục hng đã cống hiến cho loài ngời những thànhtựu to lớn , trên nhiều lĩnh vực Nó thể hiện bớc ngoặt quan trọng trong quátrình phát triển về t tởng và nhận thức của con ngời đối với tự nhiên và xã hội

Nó chủ trơng giành lại hạnh phúc của con ngời trên trần thế đã bị chế độphong kiến và Giáo hội chà đạp gần mời thế kỷ

Phong trào Văn hoá phục hng không chỉ là một phong trào văn hoá, mà nócòn đề cập đến nhiều lĩnh vực: Kinh tế, chính trị, xã hội Vì thế khi tìm hiểuphong trào Văn hoá phục hng, không chỉ hiểu biết về một thời kỳ văn hoá pháttriển sôi nổi mà còn giúp chúng ta nhận thức toàn diện về thời đại ấy, thậm chínắm đợc cả hệ thống những biến cố lịch sử phức tạp diễn ra trớc và sau thời đại

ấy nữa Bởi vậy, chúng tôi chọn đề tài "Tính giai cấp và tính thời đại trong phongtrào Văn hoá phục hng ", để một mặt giúp chúng tôi tiếp cận với phơng phápnghiên cứu khoa học, mặt khác qua đây bổ sung vốn liếng vào hành lý trí tuệ củamình, làm cho bớc đi trong đờng đời chững chạc và vững chắc hơn

Trong công cuộc đổi mới, Đảng và nhân dân ta đang làm cho đất nớc

đổi thay từng giờ, từng phút Nhiều công trình xây dựng kinh tế, xã hội mọclên nhanh chóng Đó là những điều kiện vật chất cần thiết cho cuộc sống củacon ngời Tuy nhiên không phải xây dựng những ngôi nhà, toà thành, nhữngcông trình công cộng là đủ mà còn phải làm cho họ có những món ăn tinh thầnlành mạnh, khoẻ khoắn, có trình độ về văn hoá, khoa học, kỹ thuật cao, xã hộitốt đẹp cho hôm nay và cho cả ngày mai Đề tài này, cũng góp thêm một tiếngnói, để làm sáng tỏ đờng lối xây dựng đất nớc ta trong thời kỳ đổi mới

2 Lịch sử vấn đề

Phong trào Văn hoá phục hng có vị trí quan trọng trong tiến trình pháttriển của lịch sử xã hội loài ngời Vì vậy, việc nghiên cứu và tìm hiểu nó có ýnghĩa to lớn Nhng số công trình viết về phong trào này ở Việt Nam quá ít,mới đợc các tác giả đề cập ở mức độ nhất định Phần lớn đợc nghiên cứu vàtìm hiểu dới góc độ lịch sử của từng khoa học cụ thể, còn mang tính chất tảnmạn, ở một số công trình nghiên cứu có tính chất thông sử hay bài viết, bàinghiên cứu đăng trên các tạp chí Trên thực tế cha có một công trình nghiêncứu nào chuyên khảo đi sâu về vấn đề này một cách sâu sắc, đầy đủ và có hệthống Trong cuốn " Lịch sử thế giới trung đại" Quyển II (châu Âu hậu kỳphong kiến) , nhà xuất bản giáo dục, Hà nội 1978 của Lơng Ninh, Đặng ĐứcAn; Giáo trình " Lịch sử thế giới trung đại", NXB Giáo dục Hà nội 1999 củaNguyễn Gia Phu; " Lịch sử triết học", NXB CTQG Hà nội 1998 của GS.Nguyễn Hữu Vui; " Văn học phơng Tây", NXB Giáo dục Hà nội 2001 của

Đặng Anh Đào; "Lịch sử văn học phơng Tây" Tập II, NXB Giáo dục Hà nội

1979 của Trần Duy Châu Hoặc gần đây, trong khoa lịch sử đã có một số khoáluận nh: " Tìm hiểu một số nội dung của chủ nghĩa nhân văn trong phong tràoVăn hoá phục hng" của Hồ Tuấn Anh do thầy Dơng Văn Ninh; hay "chủnghĩa nhân văn trong phong trào Văn hoá phục hng" của Nguyễn Thị Bính, dothầy Dơng Văn Ninh hớng dẫn Ngoài ra còn có một số các tạp chí nghiên cứulịch sử, tạp chí nghiên cứu châu Âu, một số công trình viết về cuộc đời, sựnghiệp của một số nhà t tởng tiêu biểu giơí thiệu về tác phẩm và quan niệmcủa họ, cũng đã đề cập đến phong trào Văn hoá phục hng, tuy nhiên nhữngcông trình nghiên cứu khoa học mới chỉ dừng lại ở những thành tựu của phongtrào, giá trị nội dung t tởng của phong trào, tính chất và ý nghĩa của phongtrào ở những mức độ khái quát sơ lợc, chứ cha đi sâu vào nghiên cứu một cáchtoàn diện cụ thể của phong trào

Vì vậy, để hệ thống hoá vấn đề một cách đầy đủ khoa học về phongtrào Dựa trên những nguồn t liệu, tài liệu thu thập đợc đã giúp tôi hình dung

dễ dàng hơn toàn cảnh bức tranh sôi động của phong trào Đó là sơ sở lý luận

để chúng tôi chọn đề tài "Tính giai cấp và tính thời đại trong phong trào Vănhoá phục hng"

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1 Đối tợng nghiên cứu.

Mặc dù phong trào Văn hoá phục hng đã đi vào quá khứ của lịch sử,

nh-ng nhữnh-ng nội dunh-ng và ýnh-nghĩa của nó vẫn còn nónh-ng hổi đối với các nhà khoahọc, các nhà nghiên cứu muốn tìm hiểu

Với khả năng và thời gian cho phép, tôi chỉ tìm hiểu về tính chất giai cấp vàtính thời đại đợc thể hiện trong phong trào Văn hoá phục hng thời đó

3.2 Phạm vi nghiên cứu.

Phong trào Văn hoá phục hng đề cập đến nhiều lĩnh vực: chính trị, xãhội, t tởng, khoa học kỹ thuật, văn học nghệ thuật, triết học, sử học với

phạm vi của đề tài, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu tính chất t sản và thời

đại suy tàn của chế độ phong kiến, trong thời đại đó xuất hiện những mầmmống của quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa nh thế nào

4 Nguồn tài liệu và phơng pháp nghiên cứu.

4.1 Nguồn tài liệu.

Chủ yếu dựa vào nguồn sử học, văn học nghệ thuật, các tác phẩm hộihoạ và một số thành tựu khoa học của những nhà khoa học thời phục hng.Ngoài ra chúng tôi còn tham khảo các tác phẩm kinh điểm mà Mac - Ăngghen - Lê nin đánh giá về phong trào

4.2 Phơng pháp nghiên cứu.

Do yêu cầu của đề tài, nên để giải quyết đợc vấn đề này, chúng tôi sửdụng phơng pháp nghiên cứu phân tích, tổng hợp, khái quát từ đó rút ra kếtluận phục vụ cho đề tài

5 Bố cục của đề tài.

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và th mục tham khảo, nội dung của

đề tài gồm 3 chơng

Ch

ơng 1 Bối cảnh lịch sử của phong trào Văn hoá phục hng.

Ch

ơng 2 Tính thời đại của phong trào Văn hoá phục hng

2.1 Thời đại suy tàn của chế độ phong kiến

2.2 Những mầm mống của quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa ra đời

Ch

ơng 3 Tính giai cấp của phong trào Văn hoá phục hng.

3.1 Sự ra đời và trởng thành của giai cấp t sản

3.2 Phong trào Văn hoá phục hng chống chế độ phong kiến và giáo hộicản trở sự phát triển của chủ nghĩa t bản

3.3 Phong trào Văn hoá phục hng đề cao sức lao động sáng tạo phátminh sáng chế đẩy mạnh sản xuất vật chất

3.4 Phong trào Văn hoá phục hng đề cao giá trị con ngời.

3.5 Phong trào Văn hoá phục hng đòi quyền tự do cá nhân và sự hởng lạc.3.6 Phong trào Văn hoá phục hng thể hiện yêu cầu thống nhất quốc gia

và đề cao tinh thần dân tộc

phần nội dung

Chơng 1 Bối cảnh lịch sử của phong trào Văn hoá

phục hng.

1.1 Sự hình thành và phát triển của chế độ phong kiến

Nh chúng ta đã biết, chế độ phong kiến phơng Tây hình thành và xáclập sau một thời kỳ chiếm hữu nô lệ phát triển đến đỉnh cao, nên phơng Tây cónét đặc thù, tiêu biểu so với chế độ phong kiến phơng Đông Nếu phơng Đôngtheo thể chế quân chủ chuyên chế trung ơng tập quyền, không có vai trò củatôn giáo, thì phơng Tây ngay sau khi chế độ phong kiến đợc xác lập nó đã gắnliền với tôn giáo - Thiên chúa giáo Nhà nớc phong kiến và Giáo hội thiênchúa quan hệ mật thiết và xoắn xuýt với nhau Đó là những công cụ thống trịcả về vơng quyền và thần quyền trong suốt " Đêm trờng trung cổ"

Lịch sử phong kiến phơng Tây chia thành các thời kỳ khác nhau và cácnấc thang phát triển cũng khác nhau

Thời kỳ đầu - sơ kỳ phong kiến từ thế kỷ thứ V đến thế kỷ thứ X, chế độphong kiến đợc hình thành và xác ở lập hầu hết các nớc châu Âu Trong thời

kỳ này, trên cơ sở diệt vong của đế quốc Tây Rôma, nhiều vơng quốc mới đã

ra đời, trong số đó tiêu biểu nhất là vơng quốc Frăng ở các quốc gia này hầuhết ruộng đất trong xã hội dần dần tập trung vào tay giai cấp phong kiến thếtục và Giáo hội và biến thành những lãnh địa truyền từ đời này sang đời khác

Đồng thời, đây cũng là quá trình nông nô hoá nông dân và trang viên hoá nềnkinh tế trong nớc

Thời kỳ thứ hai - Trung kỳ phong kiến, từ thế kỷ thứ X đến thế kỷ thứ

XV Đây là thời kỳ phát triển của chế độ phong kiến Trong thế kỷ X, chế độnông nô càng vững chắc, thế lực giai cấp lãnh chuá phong kiến càng pháttriển, do đó dẫn đến tình trạng chia cắt phong kiến tồn tại phổ biến ở Tây Âu

Đến thế kỷ XI nền kinh tế hàng hoá bất đầu phát triển dấn đến sự ra đời của

thành thị và tầng lớp xã hội mới là thị dân, tầng lớp này ngày càng có vai tròquan trọng về mọi mặt trong tiến trình lịch sử Cũng từ đây nền văn hoá saunhiều thế kỷ bị lụi tàn bắt đầu khởi sắc Nhng với sự phát triển của chế độphong kiến và của nền kinh tế hàng hoá, sự bóc lột và nô dịch đối với nôngdân càng tăng cờng, nên các nớc Tây Âu đã diễn ra nhiều cuộc khởi nghĩa t-

ơng đối lớn của nông dân

Thời kỳ thứ ba - Hậu kỳ phong kiến Từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVII

Đây là giai đoạn mà chế độ phong kiến châu Âu lâm vào khủng hoảng, suytàn và tan rã Sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế hàng hoá, quan hệ sảnxuất t bản chủ nghĩa vốn đã có mầm mống ở Italia ở thế kỷ XVI, giờ đây pháttriển phổ biến ở Tây Âu, dẫn đến sự ra đời của hai giai cấp là giai cấp t sản vàgiai cấp vô sản Sự biến đổi to lớn về kinh tế và xã hội ở các nớc Tây Âu đã cónhững thay đổi quan trọng nh đổi mới về t tởng, phát triển nhảy vọt về vănhoá, xác lập chế độ quân chủ chuyên chế ở một số nớc nhng đồng thời mâuthuẫn trong xã hội ngày càng gay gắt và phức tạp, đó là sự lỗi thời và lạc hậutồn tại trong suốt thời kỳ trung cổ đã phơi bày, cần đợc đánh giá lại cho sátthực với thực tiễn Phong trào Văn hoá phục hng đáp ứng đợc yêu cầu đó.Ngay sau khi ra đời giai cấp t sản đã đảm đơng sứ mệnh lịch sử của mìnhchống lại sự cổ hủ, lạc hậu, lỗi thời của chế độ phong kiến và Giáo hội, đòiquyền sống, quyền tự do và hạnh phúc cho con ngời

1.2 Trạng thái kinh tế-chính trị-xã hội ở Tây Âu thời hậu kỳ trung đại.

Cuộc vận động về văn hoá và t tởng trong phong trào Văn hoá phục hng

do những điều kiện kinh tế - chính trị - xã hội lúc bấy giờ quy định Về kinh

tế, chính trị thời đại phục hng là thời kỳ suy tàn của chế độ phong kiến và xuấthiện những mầm mống của quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa

Từ thế kỷ XI, ở châu Âu đã xuất hiện những tiền đề của kinh tế hànghoá Trong nông nghiệp năng suất lao động tăng và sản phẩm d thừa Quá

trình chuyên môn hoá cũng diễn ra mạnh hơn ở các ngành công nghiệp Lực ợng sản xuất phát triển mạnh mẽ dẫn đến thủ công nghiệp tách khỏi nôngnghiệp Hàng hoá bán ra thị trờng một cách tự do, nó không còn đóng kíntrong lãnh địa Thành thị ra đời ở thế kỷ XI, do nhu cầu đòi hỏi của xã hội, trởthành trung tâm thủ công nghiệp và ngày càng phát huy ảnh hởng trong lòngxã hội phong kiến Nó đã đập vỡ nền kinh tế tự nhiên, tạo điều kiện cho nềnkinh tế hàng hoá giản đơn phát triển.

l-Đến thế kỷ XIV - XV, những công trờng thủ công - mầm mống củaquan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa xuất hiện trong các thành thị ở châu Âu.Công cụ sản xuất ngày càng đợc cải tiến, việc tận dụng sức nớc và sức gió làmnguồn năng lợng sản xuất chủ yếu, đã làm cho sản xuất thủ công nghiệp tănglên nhanh chóng, chất lợng ngày càng cao Nhiều ngành nghề mới ra đời Lúcnày thành thị không chỉ là trung tâm sản xuất thủ công nghiệp mà còn lànhững trung tâm thơng nghiệp "Sự phát triển thêm nữa của phân công lao

động, dẫn tới sự tách rời giữa lao động thơng nghiệp" [6, 270]

Sự phát triển của công thơng nghiệp và sự phân công lao động ngàycàng diễn ra mạnh mẽ, giữa các ngành nghề đã kích thích nền kinh tế hànghoá phát triển mạnh mẽ hơn Cho đến thế kỷ XIV quan hệ sản xuất t bản chủnghĩa đã bớc đầu xuất hiện với những mầm mống phôi thai Nhng chỉ mộtmình kinh tế hàng hoá thì không thể sản sinh ra chủ nghĩa t bản, mà cần phải

có một thời gian dài, một thời kỳ chuẩn bị, mà quá trình đó gọi là quá trìnhtích luỹ vốn ban đầu, hay còn gọi là tích luỹ nguyên thuỷ

Quá trình tích luỹ t bản đợc tiến hành trong một thời gian dài bằngnhiều biện pháp tàn bạo khác nhau: việc buôn bán nô lệ gia đen, việc cớp bócthổ dân gia đỏ, vơ vét vàng bạc từ châu Mỹ về châu Âu, việc xua đuổi ngờinông dân ra khỏi ruộng đất của mình, việc cớp bóc tài nguyên và kể cả bảnthân con ngời ở những vùng đất mới phá hiện Từ sau các cuộc phát kiến lớn

về địa lý, các nớc Tây Âu đã đua nhau xâm chiếm các thuộc địa và thị trờngbuôn bán ở châu Mỹ và châu á Kết quả là: "Việc tìm thấy những vùng mỏvàng, mỏ bạc ở châu Mỹ, việc tiêu diệt ngời bản xứ bắt họ làm nô lệ và chônvùi họ trong các hầm mỏ, việc bắt đầu chinh phục và cớp bóc miền Đông ấn,việc biến châu Phi thành nơi cung cấp để săn bắt buôn bán ngời gia đen - đó làbuổi bình minh của thời đại sản xuất t bản chủ nghĩa Những quá trình mơmộng ấy là quá trình chủ yếu của sự tích lũy ban đầu" [5, 330] Kết quả chủyếu của biện pháp này là tích luỹ tiền vốn một cách nhanh chóng; việc "rào

đất cớp ruộng", xua đuổi ngời nông dân ra khỏi ruộng đất của mình ở Anh,thực chất là quá trình "tách rời giữa ngời lao động khỏi quyền sở hữu điềukiện lao động của anh ta, quá trình một mặt biến t liệu sản xuất và t liệu sinhhoạt của xã hội thành t bản, mặt khác biến ngời sản xuất trực tiếp thành ngờilao động làm thuê" [5, 268 - 269] Cũng đã cho ra đời giai cấp mới - giai cấpvô sản, phải làm thuê cho những nhà t bản

Sự ra đời của giai cấp t sản và quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa càngthâm nhập sâu vào đời sống xã hội, thúc đẩy sức sản xuất xã hội phát triển,làm cho quan hệ sản xuất phong kiến ngày càng lâm vào tình trạng khủnghoảng và tan rã Quá trình phát triển công thơng nghiệp và tích luỹ nguyênthuỷ t bản chủ nghĩa, tầng lớp thị dân xuất hiện, ngày càng phát huy thế mạnh

và chiếm vị trí quan trọng trong xã hội Tầng lớp thị dân đã chiếm nhiềungành sản xuất quan trọng, sản phẩm ngày càng d thừa và có giá trị đối với

đời sống xã hội, hàng hoá đợc trao đổi trên thị trờng, chủ yếu là hàng hoá dosản xuất từ các công trờng thủ công Đặc biệt quan hệ sản xuất t bản chủnghĩa dần dần thay thế và chi phối quan hệ sản xuất phong kiến Giai cấp t sản

ra đời, song mới ra đời cha đủ sức mạnh để lật đổ chế độ phong kiến, thiết lậpmột thị trờng dân tộc thống nhất, tạo điều kiện cho kinh tế t bản chủ nghĩaphát triển Vì vậy, trong buổi đầu mới ra đời, giai cấp t sản đã ủng hộ nhà vua,

đập tan các thế lực cát cứ thiết lập nên nhà nớc quân chủ chuyên chế thốngnhất dựa trên cơ sở dân tộc châu Âu

Quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa xuất hiện trong lòng chế độ phongkiến suy tàn, giai cấp t sản ra đời đã làm đảo lộn xã hội phong kiến châu Âutrên lĩnh vực kinh tế, chính trị đồng thời cũng gây nên biến động lớn lao vềvăn hoá, t tởng và xã hội

Xã hội phong kiến châu Âu lúc này vẫn chịu sự thống trị về t tởng củaGiáo hội cơ đốc giáo Đó là thần học, triết học kinh viện, t tởng duy tâm thầnhọc do nhà thờ thiên chúa giáo tuyên truyền Nó đã giam hãm t tởng, tình cảmcủa con ngời trong vòng lạc hậu và đen tối Hầu hết các hoạt động của con ng-

ời đều bị trói chặt và chi phối bởi Giáo hội cơ đốc giáo Chính vì vậy mà cácngành khoa học , đặc biệt là khoa học tự nhiên chỉ đợc xem là "đầy tớ" củathần học và triết học kinh viện mà thôi Nó đã ru ngủ con ng ời trong suốt

"Đêm trờng trung cổ" bằng thuyết quả đất là trung tâm của vũ trụ Chính vìvậy, cần phải đẩy lùi t tởng thần học và triết học kinh viện cho các môn khoahọc phát triển

Giai cấp t sản ra đời cần phải đánh đổ mọi tàn d của phong kiến và Giáohội để mở đờng cho sự phát triển của chủ nghĩa t bản, để cho lực lợng sản xuấtphát triển Do vậy, nó không chấp nhận mọi sự kìm hãm trói buộc, giam hãmcon ngời Giai cấp t sản cũng không thể chấp nhận sự lạc hậu, bảo thủ nặng nềcủa nhà thờ và Giáo hội

Do bối cảnh lịch sử đó, một cuộc vận động về t tởng và văn hoá mới nổ

ra rộng khắp châu Âu - phong trào Văn hoá phục hng, nhằm đấu tranh choquyền con ngời, cho sự phát triển tự nhiên của con ngời, giải phóng tình cảmcon ngời, để con ngời hởng mọi lạc thú mà tự nhiên ban tặng

Nh vậy, phong trào Văn hoá phục hng là sản phẩm t tởng của giai cấp tsản mới ra đời Nó khẳng định sự lớn mạnh của giai cấp t sản, song vẫn cha đủ

sức mạnh để lật đổ chế độ phong kiến trong các thế kỷ XIV, XV, XVI Chínhvì vậy, để chuẩn bị cho cuộc cách mạng xã hội sau này, giai cấp t sản phải cótiền đề lý luận về t tởng cho giai cấp mình để đấu tranh mang tính chất dọn đ-ờng, mà trớc tiên là cuộc đấu tranh trên mặt trận văn hoá t tởng Phong tràoVăn hoá phục hng trở thành phơng tiện và công cụ cho giai cấp t sản đấutranh.

1.3 Khái niệm về phong trào Văn hoá phục hng.

Trong một thời kỳ dài châu Âu đắm chìm trong "Đêm trờng trung cổ"của chế độ phong kiến và Giáo hội cơ đốc giáo, đến thế kỷ XIV, XV, XVI dấylên một cuộc vận động văn hoá và t tởng mang hơi thở mới, một luồng sinhkhí mới, một màu sắc văn hoá mới rất mực hào hứng và quyết liệt mà từ tr ớctới bây giờ loài ngời cha từng thấy - phong trào Văn hoá phục hng

Phong trào Văn hoá phục hng xuất hiện ở thế kỷ XIV và phát triểnmạnh mẽ ở hai thế kỷ XV, XVI phong trào này bắt nguồn từ Italia, sau đó lanrộng ra các nớc Tây Âu, Trung Âu Cái tên phong trào Văn hoá phục hng đợcgọi với nhiều tên khác nhau Ngời Italia gọi là "Ranas cita", ngời Pháp đặt cho

nó là "Lare nai ssan ce" Dù ngời Italia hay ngời Pháp gọi bằng hai cái tênkhác nhau, nhng nó cùng một nghĩa mà có thể dịch là "phục hng" hoặc "táisinh" hay "sống lại"

Gọi là phong trào Văn hoá phục hng vì ngời đơng thời muốn khôi phụclại một nền văn hoá xán lạn của các quốc gia cổ đại Hy lap và La mã Ngời cổ

đại Hy Lạp và La mã đã xây dựng nên một nền văn hoá hoàn bị trớc khi đứcchúa Giê Su ra đời

Một số học giả phơng Tây cho rằng phong trào này nhằm làm "phục ng", nhằm làm "sống lại" nền văn hoá cổ đại Hy - La vừa đợc phát hiện nhờnhững cuộc khai quật, nhờ những bản sách chép tay từ thời đó còn gìn giữ đ-

h-ợc Quả thực, từ thế kỷ XIV, XV, XVI ở châu Âu có cả một phong trào đi tìm

kiếm những dấu tích của hai nền văn hoá Hy - La Ngời ta đua nhau học tiếng

Hy lạp và La tinh để đọc những bản sách chép tay đó Việc dịch thuật giớithiệu và xuất bản các tác phẩm triết học, văn học, sử học cổ Hy lạp đã thu hút

số đông những học giả, ngời nghiên cứu, chủ nhà in đúng là cha bao giờ Hy

- La cổ đại lại đợc chú ý, đợc đề cao, đợc say mê đến nh vậy

Nhng thật là sai lầm, nếu cho rằng mục đích của phong trào Văn hoáphục hng là nhằm khôi phục lại những nền văn hoá cổ đại đó, và thật là phiếndiện nếu nghĩ rằng phong trào sôi động này chỉ mang ý nghĩa phục cổ đơnthuần

Ngời châu Âu đã tận mắt nhìn thấy và nghiên cứu những di tích còn sótlại của hai nền văn minh Hy lạp và La mã mà các cuộc khai quật vừa phát hiện

đợc Nhờ tự mình đọc và tìm hiểu ý nghĩa của các tác phẩm cổ đại Hy lạp, Lamã (qua nguyên tác hoặc qua bản dịch) phơng Tây lần đầu tiên so sánh, đốichiếu với nền văn hóa thực tại - văn hoá trung cổ, họ đã rút ra cho mình nhữngkết luận này: trung cổ phong kiên và Giáo hội đã kìm hãm nền văn hoá, hơnthế nữa đã chà đạp lên quyền sống, quyền tự do của con ngời Họ cảm thấy

nh mình vừa trải qua một đêm trờng "tăm tối" Họ nhận ra rằng cổ đại Hy - La

sở dĩ đã xây dựng một nền văn minh rực rỡ chính là họ cha hề biết chế độphong kiến là gì, vì nó cha phải chịu đựng sự thống trị tinh thần của Giáo hộithiên chúa Ăng ghen viết: "trong những cuốn sách chép tay còn cứu vớt đợcsau khi nền văn minh By zăng xơ đã sụp đổ, trong những kho tợng thời cổ đại

đã khai quật đợc trong những đống hoang tàn ở La Mã, ngời ta thấy cả một thếgiới mới lạ hiện ra trớc mắt phơng Tây kinh ngạc: đó là thời cổ đại Hy lạp,những hình thức chói loà của nó đánh tan những bóng ma của thời trung cổ".[2, 118]

Phong trào Văn hoá phục hng trong khi hớng về cổ đại để học tậpnhững truyền thống tốt đẹp của văn hoá cổ đại Hy - La đã đề cao: truyền

thống trân trọng đề cao con ngời trái ngợc với thái độ coi rẻ, miệt thị con ngờicủa Trung cổ; là tuyền thống đấu tranh cho tự do của con ngời, trái ngợc vớinền chuyên chính, độc tài của phong kiến và của Giáo hội Nhng, đồng thờicũng luôn luôn phê phán, tố cáo trung cổ phong kiến và nhà thờ, từ đó nói lêncái nhu cầu và khát vọng của con ngời mới, vạch rõ và biểu dơng những khảnăng, triển vọng của con ngời mới, xã hội mới.

Con ngời mới đó là con ngời xây dựng xã hội mới, con ngời mà thời đạiphục hng đang cần đến Nh Ăng ghen nói:"Thời đại cần có những con ngờikhổng lồ và đã đẻ ra những con ngời khổng lồ, khổng lồ về t tởng, khổng lồ vềnhiệt tình và tính cách, khổng lồ về tài năng mọi mặt về sự hiểu biết sâu rộngcủa họ" [1, 106]

Những con ngời khổng lồ đã xuất hiện trên mọi lĩnh vực Trong văn học

đã xuất hiện các nhân vật Gác găng chuya và Păng tagruy en của Rabơle, đó

là bác sĩ Fau xt trong vở kịch của Mác lô vơ, đó là Hăm lét, Ôtenlô củaSêcxpia Trong lĩnh vực xã hội kiểu ngời khổng lồ đó đã xuất hiện, đó lànhững thiên tài xuất sắc Lêôna Đơvanh xi, nhà hoạ sĩ kiêm nhà bác học, kiêmthợ máy, kiêm kỹ s; đó là Anbeduyrê vừa là nhà hoạ sĩ, vừa là nhà điêu khắcnhà tạc tợng, nhà kiến trúc; đó là Mikenlăng giơ nhà điêu khắc kiêm hoạ sĩ.Trong lĩnh vực thiên văn học với các nhà khổng lồ nh: Côpecnich ngời pháthiện ra lý thuyết mới về hệ thống mặt trời, Brunô, Galilê, Képle họ tiếp tụcphát triển thuyết của ông và ngày càng hoàn chỉnh hơn; đó là các nhà triết họclớn nh : Đềcáctơ, nhà triết học, nhà toán học, Bâycơn vừa là nhà triết học, vừa

là nhà sử học Các ông đạt đợc những thành tựu gắn liền với khoa học tựnhiên, đã phát triển t tởng triết học duy vật và duy lý; đó là Tôrixeli nhà vật lýhọc, Xec vê, Vê da lơ trong lĩnh vực giải phẫu cơ thể; trong lĩnh vực phát kiến

địa lý nh: Côlômbô, Cri Xtốp Côlông, Vaxcôxđơ Gama, Ma giênlăng họ đãtìm ra con đờng sang châu Mỹ, châu á và con đờng vòng quanh thế giới

Trong lĩnh vực văn học xuất hiện các thiên tài kiệt xuất nh: Đan tê,Pêtơrac, Bôcaxiô ở Italia; Rabơle, Môngtennhơ ở Pháp; Xecvăngtec,Lôpêđavêga ở Tây Ban Nha; Máclôvơ, Sêcxpia ở Anh Đó cũng là thời kỳnổi dậy của các các nhân văn chủ nghĩa: Đantê, Êraxmơ, Tômátmogơ, cămpanela Đó là sự ra đời của các xởng in, nhà xuất bản, sự sáng tạo ra máy móc,trang thiết bị trong kỹ thuật.

Nh vậy, phong trào Văn hoá phục hng đã diễn ra với quy mô rộng lớn

và mạnh mẽ, trải rộng khắp các nớc châu Âu và đợc xem là một thời kỳ mớitrong lịch sử các nớc châu Âu Bởi nội dung của phong trào là vì con ngời, cangợi vẻ đẹp tự nhiên của con ngời, ca ngợi tình yêu hạnh phúc, thể hiện quyềnsống, quyền tự do của con ngời Họ tự hào về một thời kỳ mà họ đang hớngtới, tự hào về con ngời mới Con ngời với trí sáng tạo vĩ đại, với niềm tin vàokhả năng to lớn của mình Chính vì vậy mà giai cấp t sản mới ra đời tronglòng xã hội phong kiến châu Âu đã lợi dụng và dùng phong trào làm vũ khí

đấu tranh chống phong kiến và t tởng của Giáo hội Qua đó giai cấp t sản đãxây dựng cho giao cấp mình một hệ t tởng hơn hẳn và đối lập với thời trung cổ

- t tởng của giai cấp t sản Đó là hệ t tởng tiên tiến, họ tấn công vào t tởng củachế độ phong kiến và nhà thờ thiên chúa giáo bảo thủ và lạc hậu Phong tràoVăn hoá phục hng cùng với cải cách tôn giáo đã tập hợp mọi tầng lớp nhândân để làm cuộc cách mạng xã hội sau đó

Chơng 2 Tính thời đại trong phong trào văn hóa

phục hng.

Văn hoá phục hng xuất hiện trong thời điểm giao thời của lịch sử là thời

đại quá độ từ chế độ phong kiến sang chế độ t bản chủ nghĩa là giai đoạn hìnhthành các quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa trong khuôn khổ chế độ phongkiến Tức, đây là thời đại mà chế độ phong kiến bớc vào con đờng khủnghoảng và tan rã, xuất hiện mầm mống quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa

2.1 Thời đại suy tàn của chế độ phong kiến.

Cho đến thế kỷ XV, XVI, nhìn chung quan hệ sản xuất phong kiến ởTây Âu vẫn còn chiếm địa vị thống trị: Hình thức sở hữu ruộng đất phongkiến, cùng với chế độ bóc lột nông nô vẫn còn duy trì, địa vị chính trị của quýtộc còn lớn Nhng với sự xuất hiện những mầm mống quan hệ sản xuất t bảnchủ nghĩa, đặc biệt giai cấp t sản ra đời đứng lên đấu tranh chống chế độphong kiến, t tởng của nhà thờ Thiên chúa giáo và những cản trở trên con đ-ờng phát triển của chủ nghĩa t bản Sự phát triển đó, quan hệ sản xuất phongkiến không thể ngăn cản đợc mà ngày càng mất dần địa vị của mình trong xãhội, nó càng đẩy quan hệ sản xuất phong kiến đến mức suy tàn và tan rã Đó

là hiện tợng phù hợp với quy luật phát triển của lịch sử

Sự suy tàn và tan rã của chế độ phong kiến thể hiện cụ thể trong phongtrào văn hóa phục hng trên tất cả các lĩnh vực: kinh tế, chính trị và xã hội

2.1.1 Về kinh tế.

Trong suốt thời kỳ trung cổ quan hệ sản xuất phong kiến chiếm địa vịthống trị và duy trì nền sản xuất tự nhiên, tự cấp tự túc là chủ yếu Nhng với sựphát triển mạnh mẽ của nền kinh tế hàng hoá, tiền tệ, quan hệ phong kiến nóbắt đầu giải thể Biểu hiện của sự giải thể đó là ở chỗ hình thức bóc lột và mức

độ lệ thuộc của nông nô đã khác trớc Thay cho tô hiện vật và nhiều thứ nghĩa

vụ khác, giờ đây ngời nông nô có thể chỉ cần nộp một số tiền Bản thân hình

thức tô tiền đã làm cho hình thức ràng buộc của ngời sản xuất của chủ đất nhẹbớt đi Các chúa phong kiến cần nhiều tiền để mua hàng xa xỉ, còn đồng ý chonông nô đem tiền chuộc lại cả sự tự do thân thể Một số nông nô khéo tay bằngcon đờng này đã trở thành thị dân tự do và dần dần trở nên giàu có.

Nh vậy quan hệ sản xuất phong kiến ngày càng bị lỗi thời, lạc hậu, quan

hệ sản xuất mới xuất hiện thủ tiêu dần sự lỗi thời lạc hậu đó Đúng nh Ăngghen đã viết:" Trong khi những cuộc đấu tranh rối loạn của giới quý tộc phongkiến nắm quyền thống trị, làm náo động cả thời trung cổ, thì lao động thầmlặng của các giai cấp bị áp bức đã thủ tiêu chế độ phong kiến ở Tây Âu đã tạo

ra những điều kiện ngày càng làm mất chỗ đứng của các chúa phong kiến ởnông thôn dĩ nhiên các lãnh chúa quý tộc còn mặc sức hoành hành, hành hạnông nô, sống phè phởn trên mồ hôi nớc mắt của họ, xéo nát ruộng vờn của

họ, dùng bạo lực chiếm đoạt vợ và con gái họ Nhng xung quanh chúng cácthành thị đã mọc lên: ở Italia, ở miền Nam nớc Pháp, ở miền sông Rhein, cácthành thị cổ Rô- ma đã mọc lên từ đống tro tàn của chúng; ở nơi khác, nhất là

ở trong lòng nớc Đức đã xuất hiện những công trình mới, ngaỳ càng mọc lênnhững thành luỹ hầm hào, pháo đài kiên cố vững chắc hơn nhiều so với thànhluỹ của quý tộc Đằng sau những thành luỹ, hầm hào ấy, nền thủ cổngnghiệp đã mọc lên - mang tính chất phờng hội t sản".[6, 437]

Mặc dù những tiến bộ đó của sản xuất và trao đổi còn rất hạn chế: "sảnxuất chỉ gói gọn dới hình thức thuần tuý, thủ công nghiệp, và vì vậy mà cònmang tính chất phong kiến, thơng mại chỉ nằm trong phạm vi các vùng sôngbiển ở châu Âu và không vợt quá các thành thị duyên hải miền Le-vante, tại

đó nó trao đổi sản phẩm với biển đông Mặc dù nền công nghiệp và cùng với

nó là các dân c công nghiệp nhỏ bé và hạn chế nh vậy, song nó vẫn đủ sức làm

đảo lộn xã hội phong kiến, và ít ra nó vẫn tiếp tục vận động phát triển trongkhi quý tộc bị suy đồi" [6 , 439] Nhng đã thay đổi bộ mặt kinh tế của các nớc

châu Âu, làm cho nền kinh tế phong kiến mất dần địa vị thống trị của mình.Nền kinh tế hàng hoá giờ đây trở thành địa vị thống trị, nó ăn sâu và phát triểnmạnh mẽ vào tất cả các nớc châu Âu thời hậu kỳ phong kiến.

Về công nghiệp, đó là xuất hiện các công trờng thủ công thay thế cholao động thủ công giản đơn Đó là sự tiến bộ kỹ thuật do nhu cầu ngày càngtăng của sản phẩm Trớc tiên là việc cải tiến các bánh xe nhỏ quay bằng sức n-

ớc các dòng sông, thành các bánh xe lớn dùng sức nớc từ máng trên cao đổxuống, mà ngời ta thờng gọi là "guồng nớc trên" Guồng nớc trên áp dụng đợctiện lợi nhiều nơi và trở thành động lực cơ khí quan trọng của thời đó Trongngành luỵên kim nó có thể chuyển động những búa nặng 1 tấn; trong khaithác quặng, có thể lấy quặng hoặc nớc từ các hầm mỏ lên, hay quay nhữngmáy nén trong nghề làm giấy với năng suất cao hơn trớc

Trong ngành luyện kim đó là sự cải tiến lò nấu quặng Thay vào những

lò nhỏ và bằng tay trớc kia, ngời ta đã biết xây những lò cao và bắt đầu nấu

đ-ợc gang và luyện đđ-ợc thép

Trong ngành hàng hải, ngời ta đã biết đóng những thuyền đi biển lớn,

có trọng tải 50 - 100 tấn, tốc độ trung bình từ 30 - 60 km/ngày La bàn, viễnkính, thớc đo phơng vị đã đợc hoàn thiện hơn và áp dụng rộng rãi

Sự tiến bộ trong công nghiệp biểu hiện trớc hết ở sự phân công trongquá trình sản xuất và nâng cao kỹ xảo trong mỗi việc Xa kéo sợi đợc cải tiến.Máy dệt cũng thế, cho phép dệt len và pha len thành tấm có nhiều màu

Đồng thời ngành in máy ra đời đánh dấu một bớc phát triển quan trọngnữa của kỹ thuật

Về mặt nông nghiệp cũng có những biến đổi sâu sắc nếu nh thời trung

cổ nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, nông dân cày cấytrên phần ruộng đất của mình, cuối mùa nộp tô, thuế cho địa chủ phong kiến,thì giờ đây những nông dân tự do hoặc những nông dân đợc chuộc lại tự do, bị

nền kinh tế hàng hoá - tiền tệ làm phân hoá nhanh chóng Một số đông dotúng thiếu, mắc nợ không còn tài sản gì nữa Ruộng đất của họ cuối cùng tậptrung vào kẻ giàu có Hiện tợng này diễn ra sâu rộng hơn cả ở Anh Giai cấpquý tộc phong kiến đã suy yếu, đã cho những trại chủ thuê ruộng Những vùng

đất đai rộng lớn tập trung vào tay một chủ, biến làm bãi chăn cừu thay trồngcây công nghiệp Nh vậy, nền sản xuất nhỏ của nông dân đã bị thay thế, địachủ quý tộc mất địa vị của mình Nh Ăng ghen nhận định: "Trong khi quý tộcngày càng trở nên thừa và ngày càng làm trở ngại sự phát triển thì dân c thànhthị đã trở thành giai cấp tiêu biểu cho sự phát triển không ngừng của sản xuất'.[6, 438]

Do tác động của nền kinh tế mới, địa vị kinh tế của quý tộc đã giảm sút.Những khoản tô thuế cố định trong điều kiện của cuộc cách mạng giá cả diễn

ra vào đầu thế kỷ XVI làm cho thu nhập thực tế của lãnh chúa giảm đi 2 -3lần Trong khi đó cuộc sống của giai cấp thống trị ngày càng trở lên xa hoaphù phiếm Nhiều quý tộc, đặc biệt vừa và nhỏ bị rơi vào cảnh sa sút, thiếuthốn, thậm chí còn ngèo túng, mang công mắc nợ bọn nhà buôn

Tính chất bảo thủ của quan hệ sản xuất phong kiến, ở nông thôn nênsản xuất nông nghiệp không tiến triển đợc bao nhiêu, công cụ không đợc cảitiến, kinh nghiệm canh tác vẫn giữ nh cổ truyền, năng suất thấp (trừ Anh) đãlàm cho kinh tế phong kiến trì trệ, lỗi thời không thể cạnh tra với nền kinh tếhàng hoá đang diễn ra nh vũ bão Biểu hiện rõ nét nhất là sự sa sút ngày càngmạnh của quý tộc phong kiến Trong tác phẩm "Đônkihôtê" của Xéc văng tec,

đã cho chúng ta hiểu sâu sắc nhất về quý tộc của Tây Ban Nha nói riêng vàtoàn thể châu Âu nói chung

ở Tây Ban Nha, trong một xứ gọi là Măng sơ, có một nhà quý tộc thuộcloại chỉ còn ghi đợc danh hiệu qúy tộc chứ gia t điền sản chẳng còn mấy Đó

là sự sa sút của giới quý tộc Tấy Ban Nha mà Đôn ki hô tê là tiêu biểu Đôn ki

hô tê say mê tiểu thuyết hiệp sĩ, cuối cùng dẫn anh đến bớc đờng cùng là hiệp

sĩ giang hồ Trong tác phẩm, Xéc văng téc còn xây dựng nên một nhân vậtkhác nữa tiêu biểu cho nông dân là Xăngsô Păngxa - ngời nông dân chất phát,hồn nhiên, thực tế Cả hai nhân vật này đại diện cho hai giai cấp thời trung cổ,

họ đều có đặc điểm chung là ngày càng bị tha hoá Cuối cùng cả Đôn ki hô tê

và Xăng xô lại trở về buổi ban đầu

Qua tác phẩm, Xec văng téc muốn gửi đến ngời đọc về tình hình kinh tếTây Ban Nha thời đó Nền kinh tế phong kiến đang trợc dốc và suy tàn bị

đồng tiền tha hoá, quý tộc phong kiến vừa và nhỏ mất địa vị, nông dân mấtruộng đất Các lãnh chúa phong kiến chiếm đoạt ruộng đất, vơ vét bóc lộtnông dân ăn chơi xa xỉ

Nh vậy, dới tác động mạnh mẽ của nền kinh tế hàng hoá thời phục hng,càng đẩy nhanh sự tan rã của quan hệ sản xuất phong kiến Vua chúa quý tộcphong kiến trở thành con nợ của những tên chủ kinh doanh Thị trờng trong n-

ớc ngày càng đợc mở rộng, phá tan nền kinh tế tự nhiên, tự cấp tự túc, thúc

đẩy sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá

2.1.2 Về chính trị.

Trong suốt thời kỳ trung cổ châu Âu chìm đắm dới chế độ phong kiến

và nhà thờ thiên chúa giáo Nhng cùng với sự phát triển và thay đổi bộ mặtkinh tế thì địa vị chính trị của lớp quý tộc phong kiến cũng vì thế mà thay đổi.Chúng phải phục tùng nhà vua, phải chịu nghĩa vụ quân sự và bãi bỏ nhữngchế độ thuế má, luật lệ riêng Ăng ghen viết:"Ngay cả ở nông thôn nữa, cácthiết chế chính trị của chế độ phong kiến đã mất đi cái cơ sở xã hội của nó".[17, 440]

Sự giao lu thơng mại giữa các vùng này và vùng khác đã phá vỡ bức tờng ngăncách các lãnh địa Nh thế, những quyền chính trị trong triều đỉnh của giai cấpquý tộc tuy vẫn đợc duy trì, nhng quyền bất khả xâm phạm của lãnh địa không

còn nữa Các lãnh địa phong kiến ngày càng bị kinh tế hàng hoá chọc thủng.

Do vậy vua chúa và quý tộc phong kiến ngày càng mất dần địa vị của mình "ởmỗi quôc gia trong số những quốc gia trung cổ đó, giờ đây, nhà vua lập ra giớichóp bu của toàn bộ bậc thang đẳng cấp phong kiến, một giới chóp bu mà giới

ch hầu không thể thiếu đợc Nhng cũng liên tục nổi dậy chống lại" [ 6, 443]

Chế độ phong kiến phơng Tây thời hậu kỳ trung đại đang lâm vào tìnhtrạng khủng hoảng và suy vong nghiêm trọng ở ý vẫn trong tình trạng phânphong thành nhiều nớc nhỏ, độc lập với nhau, các lãnh chúa phong kiến vàgiáo hoàng không những lo làm giàu mà còn sống một cuộc đời xa hoa, lộnglẫy, thiếu đạo đức Chúng đã xây dựng lên bộ máy quan liêu cai trị, một thểchế quân chủ thực sự, còn tham gia tích cực vào những vụ xung đột quân sự vàngoại giao phức tạp và không ngừng tìm cách mở rộng lãnh địa cùng quyềnlực của mình Vì vậy, nớc ý luôn bị các nớc và các thế lực lớn đầy tham vọng

ở châu Âu xâm chiếm

ở Anh, chế độ quân chủ chuyên chế tiếp tục đợc tăng cờng dới các vua

đầu của triều đại Tiu - đo đại đế vào nửa đầu thế kỷ XVI và phát triển mạnhvào nửa sau thế kỷ XVI dới thời Êlidabet Các vua Anh dựa vào giai cấp quýtộc mới và giai cấp t sản để khuyến khích nền kinh tế Từ đó xây dựng nớcAnh thịnh vợng dới vơng triều phong kiến

ở Pháp, cuối thế kỷ XV lãnh thổ đã ổn định và thống nhất, do đó đãlàm yếu đi một lực lợng lãnh chúa phong kiến Sang thế kỷ XVI Pháp mớităng cờng đợc vơng quyền, xây dựng chế độ quân chủ chuyên chế

ở Tây Ban Nha cũng thiết lập chế độ quân chủ chuyên chế, nhng mangtính chất phản động, tính chất quý tộc chật hẹp Tây Ban Nha vẫn giữ tìnhtrạng phân tán và lạc hậu dới vơng quyền Sáclơcanh

Nhận xét về chế độ quân chủ chuyên chế ở châu Âu, Các Mac có viết:

"Thế kỷ XVI là thời kỳ thành lập các nền quân chủ lớn mà khắp mọi nơi , nó

tiến triển trên sự suy yếu của các giai cấp phong kiến đối địch nhau là qúy tộc

và thị dân Nhng trong các quốc gia lớn ở châu Âu, nền quân chủ chuyên chếthể hiện với tính chất là trung tâm văn minh, là kẻ đặt cơ sở cho sự thống nhấtdân tộc Nó trở thành phòng thí nghiệm Trong đó những yêu tố xã hội khácnhau đợc nhào nặn, gia công để cho các thành thị có khả năng thay đổi tínhbiệt lập địa phơng Trung đại, cùng với chủ quyền của nó, bằng sự thống trịtoàn diện của giai cấp t sản và quyền lực công khai của xã hội công dân Ngợclại ở Tây Ban Nha, quý tộc đã suy đồi, nhng vẫn không bị mất những đặcquyền tai hại của chúng, và thành tựu đã mất đi thế lực trung đại của nó nhnglại không đạt đợc ý nghĩa của nó hiện đại" [11, 93]

Nh vậy, thời kỳ hậu kỳ trung đại đầy những biến động, khi mà quan hệsản xuất t bản chủ nghĩa đã có ý nghĩa đối lập mạnh mẽ với nền kinh tế lãnh

địa Có tác dụng làm tan rã quan hệ sản xuất phong kiến, khiến cho mâu thuẩntrong xã hội phong kiến trở nên gay gắt Chế độ quân chủ chuyên chế ra đời,xoá bỏ hình thức phân tán, thủ tiêu quyền bất khả xâm phạm của lãnh địa Nh-

ng thực chất là để bảo vệ quền lợi của giai cấp phong kiến nói chung, đối phóvới bảo táp của các cục nổi dậy của quần chúng Nó giúp đỡ và khuyến khíchgiai cấp t sản kinh doanh để thu đợc nhiều thuế và mở mang kinh tế của vơngquốc, nhng chỉ cho phát triển trong khuôn khổ của chế độ phong kiến Đâythực chất là nền chuyên chính của giai cấp phong kiến đợc tăng cờng tronggiai đoạn khủng hoảng, suy vong của nó Chế độ chuyên chế phong kiến - kếthợp với nhà thờ Thiên chúa giáo - ngày càng trở nên bảo thủ cực đoan

2.1.3 Về xã hội.

Cuộc vận động và t tởng trong phong trào văn hóa phục hng đã làm biến

đổi sâu sắc tình hình xã hội của châu Âu thời kỳ hậu kỳ trung đại Giai cấpphong kiến trở nên lỗi thời, sống cuộc sống xa hoa, truỵ lạc, ruộng đất của ng-

ời nông dân rơi vào tay các địa chủ và lãnh chúa phong kiến Trong xã hội

không còn hai giai cấp: địa chủ và nông nô nửa mà đã xuất hiện nhiều tầnglớp xã hội mới: thơng nhân, thị dân, nhà buôn kinh doanh théo lối t bản chủnghĩa.

Có thể nói, trong thời đại phục hng xã hội châu Âu đã phơi bày hết tínhchất phản động nhất của nó, mà các khoa học thời phục hng đã chứng minh

điều đó Các nhà nhân văn thời phục hng đã vẽ lên khung cảnh của xã hộichâu Âu thời đó, họ phải sống trong xã hội trung cổ đầy khắc nghiệt bởi giáo

lý phong kiến và nhà thờ thiên chúa giáo Họ đã vạch trần sự thối nát của xãhội, đồng thời ca ngợi xã hội mới tốt đẹp mà con ngời thời phục hng đang h-ớng tới

Đantê trong tập "Thần phúc" đã vẽ lên khung cảnh ngục tối của xã hộiItalia dới sự thống trị của Kytô giáo Hay Bôcaxiô, trong truyện "Mời ngày"

đã vang lên những tiếng cời dòn giã, chế diễu bọn thầy tu, bọn quý tộc, bọntriết gia kinh viện trong xã hội Italia bấy gìơ Hoặc, Xecvăngtec qua

"Đônkyhôtê" đã lên án xã hội chạy theo lối hiệp sĩ nh Đôn kyhôtê HoặcSêcx-pia qua những vở kịch bất hủ của ông đã phơi bày sự lạc hậu của chế độphong kiến và lên án xã hội đang chạy theo đồng tiền

Trong xã hội đã ra đời các giai cấp mới trong lòng chế độ phong kiến

đang tan rã Giai cấp t sản là kết quả của sự biến đổi to lớn trong xã hội Tây

Âu Đồng thời với sự ra đời của giai cấp t sản là giai cấp vô sản cũng xuấthiện, gồm những ngời lao động làm thuê do mất ruộng đất, nhà cửa, phải sốnglang thang và trở thành những ngời vô sản trong các nhà máy, xí nghiệp củanhững chủ t sản

Trong xã hội châu Âu thời phục hng không những ra đời nền văn hoámới, mà còn đợc đánh dấu bằng phong trào cải cách tôn giáo và những phongtrào đấu tranh của nông dân rộng lớn trên khắp châu Âu, mà tiêu biểu là

phong trào nông dân ở Đức, chống lại chế độ phong kiến đang suy tàn và t ởng của nhà thờ Cơ đốc giáo.

t-2.2 Những mầm mống của quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa ra đời.

Cùng với sự tan rã của chế độ phong kiến, một quan hệ kinh tế xã hộimới bắt đầu nảy sinh: Quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa Chủ nghĩa t bản ra

đời do sự tiến bộ của kỹ thuật và sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá trongnhiều thế kỷ trớc

Vào thế kỷ XI thành thị ở Tây Âu xuất hiện ngày càng nhiều Thành thịxuất hiện đối lập với chế độ phong kiến , kéo theo đó là tầng lớp thị dân ngàycàng lớn mạnh cùng với những hoạt động công thơng nghiệp, điều đó đóng vaitrò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của Tây Âu Nó góp phần phá vỡnền kinh tế đóng kín tự cung tự cấp của lãnh địa, tạo điều kiện cho kinh tếhàng hoá phát triển Sự xâm nhập của kinh tế hàng hoá vào nông thôn, đã làmthay đổi hình thức bóc lột của địa chủ phong kiến đối với nông dân, địa tôhiện vật, rồi địa tô tiền thay thế cho địa tô lao dịch Từ thế kỷ XIV - XVnhững nhân tố mới của chủ nghĩa t bản xuất hiện trong các thành thị ở Italia, ởvùng sông Ranh và ở Nêđeclan Đến thế kỷ XV - XVI do nhu cầu phát triểnkinh tế, Tây Âu đã tiến hành hàng loạt cuộc phát triển địa lý Đáng chú ý nhất

là các cuộc phát triển địa lý của Vasco Đagama (1488), Côlômbô (1492)Magiêlăng (1519)

Các cuộc phát kiến địa lý đợc coi nh một cuộc cách mạng thực sự tronglĩnh vực giao thông và tri thức Những điều kiện quan trọng hơn cả là nó đã

đem về cho châu Âu, cho giai cấp t sản nguồn hơng liệu, gia vị, đá quý dồidào, những khối lợng vàng bạc châu báu khổng lồ làm nguồn vốn đầu tiên choquá trình tích luỹ t bản nguyên thuỷ , những vùng đất mênh mông mà họ biếnthành thuộc địa, bớc khởi đầu của chủ nghĩa thực dân

Các cuộc phát kiến địa lý thúc đẩy thơng nghiệp châu Âu phát triển,làm cho đời sống thành thị ở khu vực này trở nên phồn vinh Việc buôn bánkhông chỉ dừng lại trong nội bộ khu vực châu Âu mà nó diễn ra giữa châu Âuvới các lục địa khác nữa, tạo ra cho các thơng nhân và t sản giàu có vô cùng.

Các cuộc phát kiến địa lý và đi kèm với nó là sự cớp bóc thuộc địa vàcác vụ cớp biển đã đem về cho châu Âu một khối lợng lớn vàng bạc và hànghoá Chỉ trong nửa thế kỷ, Bồ Đào Nha đã lấy đi của châu Phi 276.000kgvàng, hàng hoá, vàng bạc kìn kìn trở về châu Âu Theo nhà sử học Detbesơ thìtrong khoảng từ năm 1493 đến đầu thế kỷ XVI, lợng vàng tích luỹ của châu

Âu tăng từ 550.000 kg lên 1.192.000 kg còn bạc từ 7 triệu kg lên 21 triệu kg,tức là gấp 3 lần Đó là nguồn vốn đầu tiên của quá trình tích luỹ nguyên thuỷ

Nhng để nền kinh tế hàng hoá phát triển thì không thể thiếu sự tiến bộcủa kỹ thuật

Cho đến thế kỷ XV, lao động thủ công vẫn là cơ sở của việc sản xuất,nhng đồng thời trong lĩnh vực thủ công đã có nhiều phát minh, nhiều cải tiếnquan trọng do đó đã thúc đẩy sức sản xuất phát triển nhanh chóng Trong hoàncảnh lịch sử lúc bấy giờ sản xuất phát triển nhanh chóng Sức nớc là nguồnnăng lợng rất quan trọng, bởi vậy sự cải tiến guồng nớc đã có ảnh hởng lớn

đến sự phát triển của nhiều ngành sản xuất Đến thế kỷ XIV guồng nớc đã đợchoàn thiện và có thể đặt ở bất cứ nơi nào thuận tiện cho việc lập các cơ sở sảnxuất Chỉ cần một kênh nhỏ từ trên cao đổ vào móng của guồng là có thể làmcho guồng quay với tốc độ nhanh Năng lợng mới đợc sử dụng vào nhiềungành sản xuất nh: Xay hạt ngũ cốc, xẻ gỗ, ép dạ, nghiền quặng, khởi độngcác ống bể để quạt lò luyện kim, chuyển động búa tạ để ép sắt Việc sử dụngrộng rãi năng lợng cho phép thay thế dần sức ngời và sức súc vật trong một sốcơ sở sản xuất

Mặt khác, đó là sự tiến bộ mới về kỹ thuật sản xuất trong các ngànhcông nghiệp Trong ngành dệt len dạ, các khâu kéo sợi, dệt, nhuộm, ép đều

có những cải tiến rất lớn Ngay từ thế kỷ XIII, chiếc xa quay sợi bằng tay đã

đợc phát minh để thay thế cho hòn chì xe chỉ thô sơ Đến cuối thế kỷ XV,

ng-ời ta lại phát minh ra xa quay sợi tự động có bàn đạp Trong khâu dệt, chiếckhung cửi nằm ngang thay thế cho loại khung cửi dựng đứng đợc sử dụng trớckia Trong khâu nhuộm ngoài chàm, ngời ta còn sử dụng nhiều nguyên liệu đa

từ Phơng Đông đến, do đó màu sắc hàng dệt phong phú và đẹp Sự tiến bộ về

kỹ thuật trong ngành dệt không những làm cho năng suất lao động tăng lênnhanh chóng, mà còn tạo ra đợc nhiều loại sản phẩm mới, chất lợng cao hơntrớc Ngoài len dạ, nghề dệt lụa và vải bông cũng bắt đầu phát triển ở Tây Âu;trong các nghề luyện kim và khai mỏ cũng phát triển mạnh, nhất là ở Đức, áo,Tiệp khắc, Hunggari Trớc kia ngời ta chỉ biết khai thác đợc những mỏ lộthiên hoặc ở độ sâu không đáng kể Nay nhờ việc sử dụng các loại máychuyển động bằng sức nớc, sức gío ngời ta có thể khai thác quặng ở nhữnghầm lò tơng đối sâu Công việc nghiền quặng, rửa quặng cũng đợc cơ giới hoá.Trớc đó, ngời ta nấu quặng ở những lò thấp và hở do đó chỉ tạo ra đợc một loạisản phẩm mà ngời ta phải dùng búa để loại bỏ tạp chất Vào thế kỷ XIV ở áo

đã bắt đầu xuất hiện những lò cao hơn xây bằng gạch hoặc đá Với những lònày, lúc đầu ngời ta chỉ mới luyện đợc gang rất dòn, cha chó thể dùng để rènlàm dụng cụ đợc Về sau, nhờ sử dụng những quạt gió chạy bằng sức nớc làmcho nhiệt độ trong lò tăng lên, ngời ta đã luyện đợc một loại gang tốt hơn.Loại gang này đem nấu lại một lần nữa thì đợc sắt có chất lợng tốt Kỹ thuậtrèn sắt cũng đợc nâng cao nhờ có những búa tạ chuyển động bằng sức nớc Một số máy móc nh máy khoan, máy mài cũng đợc ra đời vào thế kỷ XV

Sự tiến bộ nhanh chóng của nghề luyện kim kết hợp nghề truyền thuốcsúng do ngời Trung Quốc phát minh ra đợc truyền sang châu Âu, đã dẫn đến

sự phát triển mạnh mẽ của các nghề chế tạo vũ khí, có sức công phá lớn nhpháo và các loại súng tay.

Đồng thời, các ngành nghề phục vụ việc phát triển văn hoá cũng pháttriển nhanh Nghề làm giấy do ngời Trung Quốc phát minh ra, đợc truyền qua

A rập, đến Tây Âu và đến thế kỷ XIV nghề làm giấy phát triển phổ biến ởAnh, Pháp, Italia, Nêdeclan do đó đã thay thế giấy gia cừu vốn hiếm hoi và

đắt tiền Nghề in với những con số chữ rời bằng kim loại cũng đợc áp dụng ởTây Âu vào thế kỷ XV Đồng thời các loại đồng hồ, máy tự động đầu tiên - đã

ra đời

Những tiến bộ đó, càng tạo điều kiện thuận lợi cho sự truyền bá rộng rãi

và phát triển không ngừng của các ngành khoa học kỹ thuật Từ đó càng thúc

đẩy phát triển nhanh chóng của lực lợng sản xuất thời phục hng

Những biến đổi nhanh chóng của công nghiệp, kéo theo sự phát triểnnhanh chóng của nông nghiệp Sự tiến bộ của luyện kim và rèn sắt đã cungcấp cho nông nghiệp nhiều loại công cụ hoàn thiện Từ đó ngời ta có thể mởrộng diện tích canh tác bằng cách khai phá rừng rậm, làm khô đầm lầy, nhữngvùng đất bỏ hoang Sự hoàn thiện của công cụ và phân bón ra đời làm chonăng suất cây trồng tăng lên, kết quả là lơng thực, các loại nguyên liệu côngnghiệp nh gai, lanh, lông cừu ngày càng phong phú trên thị trờng

Đồng thời với quá trình đó, là sự phân công lao động giữa các ngànhnghề, giữa các vùng sản xuất cũng không ngừng phát triển Lúc bấy giờ ở Tây

Âu, số ngành nghề đã tăng lên rất nhiều Nh ở Pari cuối thế kỷ XIV đã có 350ngành sản xuất thủ công nghiệp Mặt khác số vùng đợc chuyên môn hoá vềmột ngành sản xuất cũng xuất hiện nhiều Nh Anh nổi tiếng về len, Flăngđrơ

và Phirenxê nổi tiếng về nghề dệt dạ, Milanô nổi tiếng về nghề làm giáp trụ,Vênêxia nổi tiếng về nghề thuỷ tinh, Pháp nổi tiếng về nghề rợu Nho,Amtecdam nổi tiếng về nghề đóng tàu

Sự phát triển của công nông nghiệp và sự phân lao động giữa các ngànhnghề và các vùng sản xuất đã thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của nền kinh

tế hàng hoá Vì vậy, đến thế kỷ XVI nền thơng nghiệp ở châu Âu cũng bớcvào thời kỳ phồn thịnh Hơn nữa nhờ những tiến bộ trong nghề hằng hải, nhbiết sử dụng la bàn, tàu đi biển nên phạm vi buôn bán có thể mở rộng đếnhàng hoá nh: Sở giao dịch, ngân hàng ra đời cũng làm cho thơng nghiệpphát triển nhanh chóng, từ đó thúc đẩy nền kinh tế hàng hoá phát triển

Nh vậy, thời đại phục hng đánh dấu một bớc ngoặt quan trọng đó là sựtiến bộ của kỹ thuật, thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế hàng hoá, đó là nhữngmanh nha của quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa đang dần đợc chuyển mình

Đến thế kỷ XVI, chủ nghĩa t bản ra đời và tồn tại phổ biến ở Tây Âu,

đòi hỏi phải có sự tích luỹ của chủ nghĩa t bản Vì vậy, trong phong trào vănhóa phục hng chủ nghĩa t bản đã tiến hành tích luỹ t bản khởi đầu cho sự xáclập quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa

Sự phát triển của nền kinh tế hàng hoá là điều kiện cơ bản để dẫn đến sự

ra đời của chủ nghĩa t bản, nhng chỉ có kinh tế hàng hoá thôi thì cha đủ, màcần phải có một quá trình chuẩn bị gọi là quá trình tích luỹ ban đầu Bản thâncủa quá trình khởi đầu này, tạo nên hai yếu tố: t bản và lao động làm thuê

Định nghĩa về quá trình tích lũy ban đầu Mac viết:

"Nh vậy, quá trình tạo ra quan hệ t bản chủ nghĩa không thể là cái gìkhác hơn là một quá trình tách rời ngời lao động khỏi quyền sở hữu điều kiệnlao động của anh ta, quá trình một mặt thì biến t liệu sản xuất và t liệu sinhhoạt của xã hội thành t bản, và mặt khác biến những ngời sản xuất trực tiếpthành những ngời lao động làm thuê Do đó, cái gọi là tích luỹ ban đầu chẳngqua chỉ là một quá trình lịch sử tách rời ngời sản xuất ra khỏi t liệu sản xuất".[5, 268 - 269]

Nh vậy, quá trình tích luỹ ban đầu là quá trình tập trung vốn vào taymột số ít ngời và cũng là quá trình cớp đoạt t liệu sản xuất của quần chúng lao

động mà chủ yếu là nông dân nhằm biến họ thành những ngời làm thuê Quátrình đó đợc thực hiện trong một thời gian dài, qua nhiều con ngời, bằng sựphát triển của buôn bán, tiền của tập trung vào tay một số ngời Thuế má nặng

nề đánh vào nông dân cũng làm cho một số thị dân giàu có Bọn này cũng bóclột nông dân thông qua viêc tăng giá hàng nhu yếu phẩm của lãnh chúa phongkiến, hoặc cho nhà vua vay trớc tiền thuế rồi đứng ra bao thầu việc thu thuế.Lúc đầu thuế là dịp để chúng bóp nặn, vơ vét của cải của nông dân Đồng thờivới các biện pháp khác nh cớp ruộng của nông dân, ban hành quốc trái Để

có tiền chúng đã không từ bỏ một thủ đoạn, từ những mu mô lừa đảo, xảo trá,

đến những thủ đoạn giết ngời kín đáo hoặc trắng trợn, những cuộc tàn sát đẫmmáu hoặc những vụ buôn ngời dã man Trong đó, có hai biện pháp trắng trợnnhất, tàn bạo nhất đợc Mác đặc biệt chú ý là phong trào "rào đất cớp ruộng " ởAnh và việc cớp bóc thuộc địa

Do sự phát triển nhanh chóng của nghề dệt len dạ lúc bấy giờ nên nhucầu về lông cừu ngày càng nhiều và giá lông cừu cũng tăng vọt Vì vậy, "biến

đồng ruộng thành bãi chăn cừu đã trở thành khẩu hiệu của các chúa phongkiến" [ 5, 274] Trong khi đó , "vào thế kỷ XIV chế độ nông nô ở Anh thực sựkhông còn nữa Bấy giờ tuyệt đại đa số dân t và trong thế kỷ XV thì lại càngnhiều hơn - là những nông dân tự do có kinh tế độc lập, mặc dù quyền sởhữu của họ có thể bị che đậy dới những chiêu bài phong kiến nào chăngnữa" [5, 271- 272] Bọn chúa đất đã khoanh những vùng rộng lớn, trong đókhông những chỉ có ruộng đất của chúng mà còn có cả ruộng đất nhà cửa củanông dân và đất hoang mà mọi ngời cùng đợc sử dụng

Những ngời nông dân bị mất ruộng đất nhà cửa và ruộng đất của họ bịbiến thành đồng cỏ chăn cừu, một phần nào đó đợc trồng trọt theo hớng t bản

chủ nghĩa Họ trở thành những ngời lang thang, những ngời ăn xin, thậm chíthành kẻ cớp Họ phải ra các thành thị và các khu công nghiệp, cuối cùngthành những ngời vô sản làm thuê trong các chủ xởng, trong các xí nghiệp củanhà t bản Tình hình đó, các nớc Châu Âu đều ban hành những đạo luật chốngnhững ngời đi lang thang, trong đó về những vấn đề này ở Anh tơng đối tiêubiểu.

"Năm 1495 chính phủ Anh ra lệnh xử phạt những ngời ăn mày và đilang thang ba ngày giam tù với bánh mỳ và nớc lã

Đạo luật năm 1530 quy định rằng chỉ trừ những ngời già cả và không cósức lao động đợc cấp giấy phép đi ăn xin, còn những ngời khoẻ mạnh mà đilang thang thì bị phạt đòn và bị tù

Đạo luật năm 1535 cũng nhắc lại những quy định đó và còn bổ sungthêm rằng nếu bị bắt lần thứ hai về tội lang thang thì lại bị đánh và bị cắt nửatai; nếu bị bắt lần ba thì xử tử

Đạo luật năm 1547 quy định kẻ nào không chịu lao động thì bị xử làmnô lệ cho ngời đã tố giác Nếu trốn hai tuần lễ thì bị xử phạt làm nô lệ suốt

đời và bị đóng dấu sắt nung đỏ hình chữ trên trán hoặc trên má, nếu bỏ trốnthì bị xử tử" [13, 73 - 74]

Một biện pháp không kém tàn bạo là việc cớp bóc tài nguyên và kể cảbản thân con ngời ở những vùng mới phát hiện Sau các cuộc phát kiến lớn về

địa lý, các nớc Tây Âu đã đa nhau xâm chiếm các thuộc địa và thị trờng buônbán ở châu Mỹ, châu Phi và châu á Đó là những nguồn nhân công rẻ mạtcung cấp đồn điền, hầm mỏ - nhất là ở Nam Mỹ - phần lớn còn từ nô lệ da đen

đợc buôn từ châu Phi sang Kết quả này: "Việc tìm thấy những vùng có mỏvàng và mỏ bạc ở châu Mỹ, việc tiêu diệt ngời bản xứ bắt họ làm nộ lệ vàchôn vùi họ trong các hầm mỏ, việc bắt đầu chinh phục vấn đề cớp bóc miền

Đông ấn , việc biến châu Phi thành khu cấm để săn bắt buôn bán ngời da đen

-đó là buổi bình minh của thời đại sản xuất t bản chủ nghĩa Những quá trìnhthơ mộng ấy là những yếu tố chủ yếu của sự tích luỹ ban đầu ".[5, 330]

Có thể nói, phát kiến địa lý đã mở ra cho thơng nhân và t sản châu Âumột nghề buôn mới: buôn "gỗ mun" (tiếng lóng của bọn buôn nô lệ), nghề này

đã cung cấp nguồn nhân công rẻ mạt cho nhà t bản

Trong hai biện pháp ấy, biện pháp thứ nhất đem lại kết quả chủ yếu làtạo nên tầng lớp vô sản đông đảo phải làm thuê cho các nhà t bản, còn kết quảchủ yếu của biện pháp thứ hai là tích luỹ tiền vốn một cách nhanh chóng Macviết:

"Những kho tàng trực tiếp chiếm đoạt đợc ở ngoài châu Âu bằng cớpbóc nô dịch ngời địa phơng, giết ngời cớp của đợc dồn về chính quốc và trởthành t bản ở đó " [5, 334]

Dù bất cứ biện pháp nào quá trình tích luỹ ban đầu cũng "đợc thực hiệnvới một sự phá phách tàn nhẫn nhất và dới sự thúc đẩy của những dục vọngthấp hèn nhất, bẩn thỉu nhất, nhỏ nhen mất và đáng ghét nhất" [5, 350] Do đó,

"nếu tiền, theo lời của Ôgiê" ra đời với một vết máu ở trên má "thì t bản mới

ra đời lại có máu và bùn nhơ rỉ ra ở tất cả các lỗ chân lông, từ đầu đến chân"[5,347 - 348]

Nh vây, nhờ có quá trình tích luỹ ban đầu nói trên ở châu Âu và một sốthuộc địa đã xuất hiện hình thức kinh doanh t bản chủ nghĩa

Quá trình đó đa đến sự ra đời của nền sản xuất t bản chủ nghĩa, mà đầutiên là sự xuất hiện công trờng thủ công

Trong ngành công nghiệp, chủ nghĩa t bản xây dựng nhiều công trờngthủ công thay thế cho Phờng hội trớc kia Đó thực chất là những xởng sảnxuất, mặc dù vẫn còn thủ công, nhng đã theo dây truyền Do đó, năng xuất lao

động tăng, sản phẩm làm ra nhiều hơn, nhanh hơn, giá lại hạ hơn Công trờngthủ công là hình thức sản xuất mang tính chất t bản đầu tiên trong lĩnh vực

công nghiệp.Công trờng thủ công đợc chia làm hai loại chính: Công trờng thủcông phân tán và công trờng thủ công tập trung.

Đây là hình thức tổ chức sản xuất có quy mô tơng đối lớn, thích hợp vớinền kinh tế mới Từ đầu thế kỷ XVI, ở nhiều nớc châu Âu đã xuất hiện nhiềucông trờng thủ công; nhng ở Nêđêclan và ở Anh hình thức tổ chức này sớmchiếm đợc địa vị chủ yếu trong nền sản xuất Có những xởng tập trung đến

200 - 300 ngời lao động dới sự chỉ huy của chủ và các đốc công

Nhng gọi là công trờng thủ công, không phải chủ yếu là việc tập hợpnhiều ngời sản xuất mà là việc tổ chức phân công lao động trong một quátrình sản xuất Khác với phờng hội phong kiến, trong đó ngời thợ làm xongtrọn vẹn một sản phẩm Chẳng hạn trong một xởng dệt len, có những khâu trảilông cừu, kéo sợi len, dệt thành tấm, tẩy, hấp, nhuộm thì mỗi nhóm thợ chỉlàm một khâu nào đó thôi Hình thức tổ chức nh thế có thể không tạo nên một

số ít ngời thật tinh xảo nh phờng hội, nhng nó tạo điều kiện cải tiến thao tác và

kỷ thuật, nâng cao năng xuất lao động trên quy mô lớn hơn nhiều

Ngời sản xuất trong công trờng thủ công là những ngời vô sản Toàn bộnhà cửa, dụng cụ và nguyên liệu là của chủ, của nhà t bản, còn những ngời sảnxuất phải bán sức lao động của mình để có ăn Tuy nhiên, trong các nớc châu

Âu lúc bấy giờ hình thức công trờng thủ công tập trung thờng chiếm một tỷtrọng nhỏ hơn hình thức công trờng thủ công phân tán Ngời sản xuất vốn là

đông đảo nông dân và cả thợ thủ công làm thêm hàng gia công, nhng về sau bịbần cùng hoá, họ trở thành đơn thuần là những ngời nhận nguyên liệu, làmtheo quy cách của chủ và đợc hởng một số tiền công, họ vẫn ở và lao độngphân tán ở nhà mình, nhng họ đã trở thành những ngời thợ của một chủ xởngnhất định

Trớc tiên, phải có những nông dân đã bị cớp đoạt hết t liệu sản xuất, thìmới có thể có nhân công tự do, đi làm thuê cho công trờng thủ công Nhng khi

hình thức tổ chức này xuất hiện thì nó đã thúc đẩy mạnh mẽ sự tớc đoạt đó, vàthu hút mạnh mẽ một phần nông dân trở thành vô sản.

Hình thức tổ chức sản xuất mới đã có thể áp dụng đợc kỷ thuật mới,

đồng thời cũng thúc đẩy việc cải tiến kỷ thuật Việc cải tiến khung cửi thô sơthành khung cửi nửa tự động, việc phát minh ra con thoi, lò cao đơn giản,bánh xe quay bằng sức nớc là những thành tựu gắn liền với nền sản xuấtcông nghiệp ở thời hậu kỳ trung đại

Nền sản xuất t bản chủ nghĩa ra đời trớc tiên ở những ngành cổ truyền

và gắn liền với những nhu cầu sinh hoạt của dân chúng Cho nên có thể nóingành dệt len, dạ, vải là ngành công nghiệp đầu tiên mở đờng cho chủ nghĩa tbản Nhng cũng liền theo đó, nền sản xuất mới cũng thúc đẩy các ngành khaithác quặng, luyện kim, đóng tàu, chế tạo vũ khí

Công trờng thủ công là một hình thức sản xuất công nghiệp đặc trngcủa chủ nghĩa t bản, nhng còn thấp kém về mặt tổ chức và còn hạnh chế về tácdụng kinh tế Về căn bản, quá trình sản xuất của nó đợc thực hiện bằng tay.Một vài kiểu máy móc đã ra đời, nhng vẫn còn ít và thô sơ Tổ chức sản xuất

t bản chủ nghĩa lại chỉ mới phát triển nhanh ở những ngành phức tạp nh đóngtàu, khai quặng, luyện kim và ở những đô thị mới, ít bị phờng hội ràng buôc, ởnhững vùng nông thôn ít bị những quan hệ phong kiến khống chế Công trờngthủ công phát huy tác dụng cải tiến bộ mặt nông thôn- cũng tức là bộ mặt xãhội nói chung, nhng nó không cải biến một cách triệt để Công việc đó phải

đợi đến khi nền công nghiệp lớn sử dụng máy móc ra đời mới có thể làm đợc

Nh vậy, với sự ra đời và phát triển của công trờng thủ công thay thế chophờng hội thời phong kiến thì quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa đang dần đợchình thành trên con đờng quá độ của lịch sử

Quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa không những đợc hình thành và pháttriển trong các ngành công nghiệp mà đã xâm nhập và phát triển mạnh vàonông nghiệp, làm biến đổi xã hội nông thôn.

Điều kiện tiên quyết của sự xuất hiện quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩatrong nông nghiệp là sự xoá bỏ chế độ nông nô.Việc này đợc xảy ra ở Anh,Nêđéclan và một phần của nớc Pháp ở những thế kỷ XV, XVI do đó sự thâmnhập của chủ nghĩa t bản vào lĩnh vực nông nghiệp diễn ra ở đây sớm nhất

Sự phát triển nhanh chóng của công trờng thủ công đòi hỏi có nguyênliệu dồi dào, đồng thời sự tăng lên không ngừng của c dân thành thị và tầnglớp thợ thủ công, tạo nên nhu cầu ngày càng lớn về lơng thực, thực phẩm Tìnhhình ấy đã lôi cuốn nông nghiệp phát triển theo hớng sản xuất hàng hoá và do

đó tạo điều kiện cho t bản chủ nghĩa thâm nhập vào lĩnh vực nông nghiệp.Nền sản xuất nhỏ của nông dân dần dần đợc loại bỏ và đợc thay thế bằng hìnhthức đồn điền hay trang traị, sản xuất theo quy mô lớn để cung cấp cho thị tr-ờng Từ đó mà bộ mặt nông thôn đợc cải biến cho phù hợp với nền kinh tếmới Sự chuyển biến trong nông nghiệp đã góp phần tích cực vào việc nângcao nền sản xuất xã hội, thúc đẩy việc lấn biển mở đất, phát triển khả năng ápdụng kỹ thuật làm đất và canh tác Sự thay đổi bộ mặt nông thôn đã góp phầnquan trọng làm cho chủ nghĩa t bản có điều kiện phát triển mạnh mẽ

Cùng với sự ra đời của chủ nghĩa t bản, những giai cấp mới cũng hìnhthành, làm cho xã hội Tây Âu có sự biến đổi Chủ xởng và thơng nhân giàu cólàm thành giai cấp t sản; những ngời làm thuê tạo thành giai cấp vô sản Quan

hệ sản xuất chủ nghĩa t bản đợc hình thành

Đứng trớc sự phát triển nhanh chóng của quan hệ sản xuất t bản chủnghĩa trong lòng chế độ phong kiến, những nhà nhân văn tiến bộ trong phongtrào Văn hoá phục hng với những tác phẩm của mình, họ đã phác hoạ hiệnthực xã hội đang diễn ra Trong những bức tranh khoả thân của các nhà hội

hoạ nh: Ti-xi-an, Ren-bơ-ran đã thể hiện cái đẹp chân thật của con ngời,biểu hiện t tởng tự do của xã hội Nhng cũng có những bức tranh của nhữngngời nghèo khổ, những bức hội hoạ vẽ thị dân, vẽ hai vợ chồng t sản, hay bứctranh cảm động Bữa ăn của ngời nông dân Đặc biệt, hoạ sĩ thiên tài Lêôla

Đơvanhxi, trong bức LaGiôCông, hình ảnh thiếu phụ Mônalida đã đợc hoạ sĩbiến thành bất tử với nụ cời và đôi mắt chứa chan hàm xúc Các tác phẩm của

họ đã thể hiện t tởng mới, t tởng của xã hội mới đang dần nảy sinh trong xãhội cũ Về mặt kiến trúc, những công trình đợc xây cất dần dần mang phongcách rất mới Sự trang trí đơn điệu, những đờng nét hạn chế, gãy khúc, hìnhdáng nặng nề đã nhờng chỗ cho những công trình có bề mặt rộng rãi, khoáng

đạt, vừa sáng sủa vừa gần gũi, vừa chắc chắn vừa bề thế (với những vòm lớn,những dãy cột cao, những phù điêu trang trí, những hàng cửa có nắp kính),vừa gắn với thiên nhiên (với vờn cây, thảm cỏ, vòi phun nớc, hồ nhân tạo ).Tất cả nói lên tinh thần mới, tình cảm mới, con ngời và những điều kiện kỹthuật mới của xã hội - xã hội t bản

Nhng có lẽ đặc sắc nhất và thể hiện rõ nhất những mầm mống của quan

hệ sản xuất t bản chủ nghĩa là những tác phẩm văn học Các nhà nhân văntrong phong trào Văn hoá phục hng nh: Xecvăngtec, Sêcx-pia, Tômamorơ,Cămpamela đã lên tiếng tố cáo sức mạnh ma quái của đồng tiền, đả kích gaygắt và lên án những kẻ sống vì đồng tiền, những kẻ bóc lột tàn bạo, những bấtcông trong xã hội t bản mà sẵn sàng chà đạp lên tất cả Trong tác phẩm

"Đônkihôtê" của Xecvăngtec, ông đã tố cáo bọn lái buôn và ít nhiều chú giámmã Păngsô Păngxa (vốn là ngời nông dân chất phác), là hiện thân của triết lýsống vì đồng tiền, coi tiền là tất cả Trong một đoạn, Xecvăngtec mô tả

Đônkihôtê trên con đờng làm hiệp sĩ giang hồ, đã căm phẫn khi thấy chú béchăn cừu Anđrêx bi tên chủ hành hạ và quỵt tiền công, chàng vô cùng phẫn nộ

và ra tay cứu giúp, đó là mục đích lớn lao của cuộc đời mà Đônkihôtê hớng

tới Trớc hình ảnh chú bé bị đánh đập, Đônkihôtê đã thét lên "cởi trói cho nóngay Tên chủ trại không giám hé răng, vội vàng cởi trói cho chú bé.

Đônkihôtê hỏi số tiền công chủ còn nợ là bao nhiêu Chú bé tha rằng chủ còn

nợ chín tháng công, mỗi tháng bảy đồng Đônkihôtê nhân lên thành sáu ba

đồng, chàng bảo tên chủ trại muốn sống phải trả ngay Tên này sợ hãi đáprằng: Đúng, nh lời y đã thề (thực ra y đã thề câu nào đâu), số tiền không nhiều

đến thế vì y đã chi cho chú bé ba đôi giày và một đồng để chú chích máu, hailần khi ốm

Đợc rồi, Đônkihôtê vặn lại, nhng việc thằng bé phải chịu roi vọt, mặc

dù nó không có tội tình gì cũng đủ bù vào số tiền giày và số tiền chích máu

Nó làm rách da giày của ngơi, thì ngơi làm rách da thịt của nó Ngời ta chíchmáu nó khi nó đau ốm, thì ngơi chích máu nó khi nó mạnh khoẻ nh vậy là hoà " [21,9] Đônkihôtê đã lý luận hết sức chặt chẽ với những lời nói khiến tênchủ không cãi đợc điều gì Chàng đã vạch trần tính tham lam, độc ác của bọnnhà giàu, căm phẫn sự đàn áp, đánh đập, áp bức bất công của chúng đối vớingời lao động Qua câu chuyện chúng ta thấy, sự bóc lột không từ thủ đoạnnào của bọn nhà giàu, lái buôn, chủ trại tớc đoạt sức lao động làm thuê củangời lao động Đó chính là hiện thân của quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa

đang nảy mầm trong lòng xã hội phong kiến

Còn Sêcx-pia, qua những vở kịch bất hũ đã dựng lên sắc nét, những điểnhình tiêu biểu cho những ngời sẵn sàng đạp lên mọi tình nghĩa, không trừ thủ

đoạn nào, tôi ác nào, miễn là thoả mãn đợc dục vọng cá nhân sống giàu sangphè phỡn, đó là những gã Say lôc (thơng gia thành Vơnizơ), Lagô (Ôtenlô),Etmơn (vua Lia) và những mụ đàn bà Mabet, Golơrin, Rôgan Đồng thời,Sêcx-pia tố cáo thế lực của đồng tiền xem đồng tiền là con đĩ của loài ngời,mặc dù ông rất coi trọng giá trị của đồng tiền, song phải là đồng tiền chính

đáng, do mồ hôi nớc mắt của con ngời tạo nên, những đồng tiền với t cách là