Tìm hiểu thực trạng sự thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 trường tiểu học lê mao

trờng đại học vinhkhoa giáo dục tiểu học--- ---Nguyễn Thị Hà tìm hiểu thực trạng sự thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 trờng tiểu học lê mao khoá luận tốt nghiệp Chuy

trờng đại học vinhkhoa giáo dục tiểu học

-

 -Nguyễn Thị Hà

tìm hiểu thực trạng sự thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1

trờng tiểu học lê mao

khoá luận tốt nghiệp Chuyên ngành: Tâm lý học

Vinh, tháng 5 năm 2009

Lời nói đầu

Thích ứng là một trong những điều kiện để con ngời tham gia có hiệu quả vào nền sản xuất và đời sống xã hội Tầm quan trọng của nó đối với quá trình hoạt động của con ngời và quá trình học tập của học sinh nói chung đã đợc minh chứng qua nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học.

Đề tài "Tìm hiểu thực trạng sự thích ứng với hoạt động học tập của học

sinh lớp 1 trờng tiểu học Lê Mao" đợc thực hiện trong thời gian ngắn với

điều kiện gặp không ít những khó khăn Qua quá trình nghiên cứu và thu thập thông tin chúng tôi đã nhận đợc sự giúp đỡ nhiệt tình của các

thầy cô giáo, các em học sinh, các bậc phụ huynh của trờng tiểu học Lê Mao, cùng các thầy cô giáo trong khoa giáo dục tiểu học Đặc biệt đợc sự giúp đỡ tận tình, chu đáo, khoa học của cô giáo Lê Thục Anh, ngời trực tiếp hớng dẫn tôi trong đề tài này nên đề tài đợc hoàn thành phần nào với mục tiêu ban đầu đề ra.

Qua đây tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất tới cô giáo Lê Thục Anh, cùng tập thể thầy cô giáo trong khoa giáo dục tiểu học, tập thể giáo viên, học sinh, phụ huynh của trờng tiểu học Lê Mao

Vì thời gian hạn hẹp và là lần đầu tiên tập dợt nghiên cứu nên đề tài chắc còn nhiều tồn tại, thiếu sót Chúng tôi rất mong đợc sự góp ý, giúp đỡ của các thầy cô và các bạn độc giả để đề tài đợc hoàn thiện hơn

[2] Bùi Văn Huệ Giáo trình tâm lí học tiểu học NXBGD - 2002.

[3] B zazzo Bớc chuyển lớn mẫu giáo lên cấp I T liệu của trung tâm

nghiên cứu tâm lí trẻ em HN - 1991.

[4] Côvaliôp A.G Tâm lí học cá nhân NXB Giáo dục Hà Nội - 1971 [5] Hồ Ngọc Đại Tâm lí học dạy học NXB Giáo dục Hà Nội - 1983 [6] Lê Văn Hồng, Lê Thị Lan, Tâm lí học lứa tuổi và tâm lí học s

phạm NXBGD Hà Nội - 1995.

[7] Nguyễn Kế Hào Học sinh tiểu học và nghề dạy học ở bậc tiểu học.

NXBGD Hà Nội - 1992.

[8] Nguyễn Kim Quý Tìm hiểu quá trình thích ứng với hoạt động học

tập của học sinh lớp 1 qua những ứng xử trong giờ học Tạp chí nghiên cứu giáo dục - 1/1995.

[9] Nguyễn Khắc Viện, Nghiêm Chởng Châu, Nguyễn Thị Nhất Tâm lí

học sinh tiểu học NXBGD - 1994.

[10] Nguyễn Quang Uẩn Tâm lí học đại cơng NXBGD - 1997.

[11] Nguyễn Thạc, Phạm Thành Nghị Tâm lí học s phạm đại học.

NXBGD,HN - 1991.

[12] Nguyễn Thạc Tìm hiểu quá trình hình thành ý thức về động cơ học

tập Tạp chí NCGD - 8/1982.

[13] Nguyễn Thị Nhất 6 tuổi vào lớp 1 NXB Kim Đồng, Hà Nội - 1992 [14] Phan Quốc Lâm Tâm lí học tiểu học Đại học vinh - 2005.

[15] Vũ Thị Nho, Đào Thị Oanh Sự thích nghi với hoạt động học tập

của học sinh đầu tiểu học Viện KHGD Hà Nội - 1995.

[16] Từ điển Tiếng Việt Trung tâm ngôn ngữ, Hà Nội - 1992.

mục lục

PHầN I Mở ĐầU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tợng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 2

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phơng pháp nghiên cứu 3

7 Cấu trúc của đề tài 3

PHầN II : NộI DUNG CHƯƠNG I CƠ Sở Lý LUậN CủA VấN Đề NGHIÊN CứU4 1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 4

1.2 Một số khái niệm cơ bản có liên quan đến đề tài 6

1.2.1 Khái niệm thích ứng trong tâm lý học 6

1.2.2 Bản chất của sự thích ứng tâm lý 8

1.3 Một số đặc điểm tâm lý của học sinh lớp 1 10

1.3.1 Những cấu tạo tâm lí mới của học sinh tiểu học 10

1.3.2 Đặc điểm về nhận thức của học sinh lớp 111 1.3.3 Đặc điểm nhân cách của học sinh lớp 1 12

1.4 Những vấn đề tâm lí học của hoạt động học của học sinh lớp 1 13

1.4.1 Đặc điểm môi trờng sống của trẻ 13

1.4.2 Đặc điểm hoạt động học tập của học sinh lớp 1 16

1.5 Những vấn đề tâm lí học về sự thích ứng của học sinh lớp 1 với hoạt động học 18

1.5.1 Khái niệm thích ứng với hoạt động học của học sinh lớp 1 18

1.5.2 Các yếu tố ảnh hởng đến sự thích ứng của học sinh lớp 1 với hoạt động học tập 19

CHƯƠNG II: KếT QUả NGHIÊN CứU 2.1 Thực trạng mức độ thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 22

2.1.1 Kết quả nghiên cứu sự thích ứng với hoạt động học tập thông qua kỷ luật học tập 22

2.1.2 Kết quả nghiên cứu mức độ thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 qua thái độ học tập 27

2.1.3 Kết quả nghiên cứu sự thích ứng với hoạt động học của học sinh lớp 1 biểu hiện qua các mối quan hệ giao tiếp 32

2.1.4 Kết quả tổng hợp thực trạng sự thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 38

2.2 Một số yếu tố liên quan tới sự thích ứng học tập của học sinh lớp 1 .44

2.2.1 Mối quan hệ giữa thích ứng với kết quả học tập 44

2.2.2 Sự phát triển trí tuệ của học sinh lớp 1 45

2.2.3 ảnh hởng của gia đình tới mức độ thích ứng của học sinh 47

2.2.4 Phơng pháp giảng dạy, sự tác động s phạm của giáo viên .52

PHầN III: KếT LUậN Và KIếN NGHị 3.1 Kết luận 53

3.2 Kiến nghị 53

PHầN I Mở ĐầU

1 Lý do chọn đề tài

Trong xu thế phát triển của xã hội ngày nay đất nước ta đang bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa Đặt ra cho ngành giáo dục những yêu cầu ngày càng cao đó là đào tạo những con người có kiến thức văn hoá, có kĩ

năng nghề nghiệp lao động tự chủ, sáng tạo và giàu lòng yêu nước, yêu chủnghĩa xã hội đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn hiện nay và tương lai.Giáo dục tiểu học là bậc học hết sức quan trọng là nền móng cho sự pháttriển toàn diện nhân cách con người, là nền tảng vững chắc cho toàn hệ thốnggiáo dục quốc dân Bước vào tiểu học các em đến với một môi trường mới, ở

đó các em tham gia một hoạt động mới mang tính chất nghiêm túc, có kỷcương - đó là hoạt động học tập Tham gia hoạt động này giúp các em lĩnhhội được hệ thống tri thức khoa học và những kĩ năng kỹ xão tương ứng đồngthời giúp trẻ hình thành năng lực học tập

Lớp Một - Bước ngoặt cơ bản nhất trong sự phát triển của trẻ em, có vịtrí then chốt trong toàn bộ cuộc đời của trẻ

Trong sáu năm đầu đời, môi trường sống chủ đạo của trẻ em là gia đìnhhoặc có tính chất gia đình (vườn trẻ, lớp mẫu giáo) với các hoạt động chủ đạo

là giao tiếp với người lớn và vui chơi, quan hệ xã hội chủ đạo là quan hệ tìnhcảm hoặc dựa trên cở sở tình cảm thân thuộc Sáu tuổi - vào lớp một môitrường sống mới của trẻ - môi trường nhà trường với hoạt động chủ đạo -hoạt động học tập Để tham gia hoạt động trong môi trường mới có kết quảđòi hỏi trẻ phải sớm có sự thích ứng Ngợc lại trẻ sẽ không hoàn thành tốt cácnhiệm vụ học, chán học và sợ đến trường Điều này sẽ ảnh hưởng đến sự pháttriển của các em

Thực tế cho thấy học sinh tiểu học, đặc biệt đầu bậc tiểu học cũng gặpnhiều khó khăn khi hoạt động trong môi trường mới Một trong những khókhăn lớn nhất là chưa thích nghi với những yêu cầu của một hoạt động mớilần đầu tiên xuất hiện này Điều đó có ảnh hưởng không nhỏ tới chất lượng,kết quả học tập của các em Vì vậy để nâng cao chất lượng dạy và học của họcsinh lớp 1 cần phải giúp trẻ đáp ứng tốt với các yêu cầu của hoạt động học Vấn đề tâm lí của trẻ lớp 1 đã đợc nhiều tác giả nghiên cứu, song nghiêncứu sự thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 cha đợc quan tâm

đúng mức và ít ngời nghiên cứu đến vấn đề này

Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu"Tìm hiểu thực trạng sự thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 trường tiểu học Lê Mao” Với mong muốn tìm hiểu được thực trạng khả

năng thích ứng của học sinh lớp 1 trường tiểu học Lê Mao Từ đó đề xuất một

số biện pháp để góp phần nâng cao khả năng thích ứng với hoạt động học tậpcủa học sinh lớp một

2 Mục đích nghiên cứu:

Thực hiện đề tài này chúng tôi nhằm đạt các mục đích:

- Tìm hiểu thực trạng thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1

trường tiểu học Lê Mao

- Đề xuất một số biện pháp góp phần nâng cao khả năng thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1

3 Đối tợng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Sự thích ứng với hoạt động học tập của

học sinh lớp 1

3.2 Khách thể nghiên cứu: 117 học sinh lớp 1 trường tiểu học Lê Mao

và 117 phụ huynh có con là những khách thể đợc nghiên cứu

3.3 Phạm vi nghiên cứu: Những biểu hiện tiêu biểu của sự thích

ứng với HĐHT của học sinh lớp 1

4 Giả thuyết khoa học

Mức độ thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 có sự khácnhau Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sự thích ứng với hoạt động học tập củahọc sinh lớp 1

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu của chúng tôi triển khai các nhiệm vụ sau:

- Hệ thống hóa một số vấn đề lý luận có liên quan đến đề tài

- Tìm hiểu thực trạng sự thích ứng với HđHT của học sinh lớp 1 trường tiểu học Lê Mao

- Đề xuất một số biện pháp góp phần nâng cao sự thích ứng với HĐHTcủa học sinh lớp 1

6 Phơng pháp nghiên cứu

Quá trình nghiên cứu đề tài, chúng tôi sử dụng phối hợp các phơng pháp:

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Đọc, nghiên cứu, tổng hợp tài liệu có

liên quan tới vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp đàm thoại: Phỏng vấn trò chuyện với giáo viên, học sinh

- Phương pháp quan sát: Quan sát hành vi ứng xử của trẻ trên lớp

- Phương pháp điều tra: Phát phiếu điều tra cho giáo viên, phụ huynh,

Phần II: Nội dung

Chương I : Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu

Chương II: Kết quả nghiên cứu

Phần III: Kết luận và kiến nghị

PHầN II : NộI DUNG CHƯƠNG I CƠ Sở Lý LUậN CủA VấN Đề NGHIÊN CứU

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Thích ứng là một trong những điều kiện để con người tham gia có hiệuquả vào nền sản xuất và đời sống xã hội hiện đại đầy biến động Vì nó có ýnghĩa quan trọng như vậy nên đã được nhiều tác giả trong và ngoài nước tậptrung nghiên cứu, đặc biệt là sự thích ứng với HĐHT nói chung và với HĐHTcủa trẻ lớp 1 nói riêng

V.I.Alaudic và A.I.Meseracov nghiên cứu việc thích ứng của sinh viênđại học với HĐHT Các ông cho rằng thực chất việc thích ứng này là sự hìnhthành các nhóm kĩ năng: 1/ Kĩ năng tổ chức và sử dụng quỹ thời gian; 2/ Các

kĩ năng làm việc trên lớp Thực chất của việc hình thành khả năng thích ứng

là tổ chức hình thành tốt các nhóm kĩ năng trong điều kiện quan hệ thầy - trò.N.I.Ivanov và A.V.Cleremov đã nghiên cứu sự thích ứng nghề nghiệpcủa sinh viên Công trình cho thấy, thích ứng học tập là một quá trình phứctạp và nhiều mặt của đời sống tâm lý và tốc độ thích ứng có quan hệ chặt chẽvới việc học tập của họ

Một số tác giả ở Liên Xô (cũ) đã tập trung nghiên cứu vấn đề thích nghinghề nghiệp ở sinh viên nh A.P.Xôrokin, A.N.Lêonchiev, A.V.Mudrit

Ở trong nớc đã có một số nghiên cứu bước đầu về những vấn đề cụ thểcủa thích ứng học tập ở sinh viên đại học của PGS.TS Nguyễn Quang Uẩn[10]; PGS.TS Hà Nhật Thăng; PGS.TS Nguyễn Thạc [12]; PGS.TS NguyễnNgọc Phú

Những nghiên cứu trên đây chủ yếu trên khách thể sinh viên với đặctrưng tâm lý và hoạt động học có những khác biệt cơ bản với học sinh tiểuhọc Tuy nhiên chúng đã có những đóng góp quan trọng về mặt lí luận về thíchứng tâm lí cũng nh về nội dung và phơng pháp nghiên cứu vấn đề

Những vấn đề liên quan đến sự thích ứng với hoạt động học tập của họcsinh lớp 1 cũng đợc nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu

Tác giả B.Zazzo và các cộng sự đã nghiên cứu về bước chuyển từ mẫugiáo lên lớp 1 của trẻ em Trong đó các tác giả đã nghiên cứu một cách khátoàn diện quá trình thích ứng của trẻ lớp 1 với HĐHT và sinh hoạt tập thể.Công trình đã đạt được những kết quả đáng chú ý: 1/ Sự thích ứng học tậpcủa trẻ quan hệ chặt chẽ với các mặt phát triển của nó như vận động, tính tựchủ, trí tuệ, giới tính, hoàn cảnh sinh học và hoàn cảnh gia đình; 2/ Sự thíchứng có quan hệ chặt chẽ với kết quả học tập của trẻ

C.M.Sukina đã nghiên cứu về sự thích ứng học tập của trẻ 6 tuổi trên cơ

sở đó bà đã chỉ ra rằng sự thích ứng của trẻ 6 tuổi với HĐHT là không nhưnhau và có ba trình độ: Cao, trung bình, thấp với những biểu hiện cụ thể Bà

đã chỉ ra phương pháp làm việc và tác động sư phạm ở trường mẫu giáo vàtrường tiểu học ảnh hưởng lớn tới sự thích ứng của trẻ Bà cho rằng, để giúptrẻ thích ứng tốt với hoạt động học tập cần có giai đoạn quá độ mà ở đó phơngpháp tổ chức hoạt động vui chơi và quan hệ cô cháu của trờng mẫu giáo đợcduy trì trong nửa năm đầu lớp 1

Vấn đề thích ứng với HĐHT ở học sinh nước ta được nghiên cứu trongnhững năm trở lại đây như:

“Sự thích nghi với HĐHT của học sinh đầu bậc tiểu học” [15] do PTS.VũThị Nho chủ nhiệm đề tài cùng với sự tham gia của một số đồng nghiệp ởViện Khoa Học Giáo Dục nghiên cứu đã đưa ra hiện trạng sự thích nghi vớiHĐHT và những nguyên nhân tác động Kết quả nghiên cứu cho thấy: Đa sốhọc sinh tiểu học đã có khả năng thích nghi với HĐHT nhưng mức độ thíchnghi khá, tốt chiếm tỉ lệ không cao, có biểu hiện khá đồng đều giữa hai loạithích nghi xã hội và thích nghi học tập, cũng nh sự thích nghi ở các tỉnh khácnhau thì cũng khác nhau Và khả năng thích nghi ở học sinh nữ cao hơn vàsớm hơn so với học sinh nam

Tác giả Nguyễn Kim Quý trong bài “Tìm hiểu quá trình thích ứng vớiHĐHT của học sinh lớp 1 qua giờ học” đã đưa ra nhận xét quá trình học lớp 1

là quá trình học sinh thích ứng mạnh mẽ với HĐHT, là một quá trình phức tạpbiến động và đến cuối lớp 1 vẫn còn một bộ phận học sinh chưa thích ứngđược

Ngoài ra cũng có nhiều công trình nghiên cứu về việc chuẩn bị cho trẻvào lớp 1 ở lớp mẫu giáo, các bài báo về ứng xử với trẻ mới vào lớp 1

Các nghiên cứu trên đã giải quyết một số vấn đề cụ thể của sự thích ứnghọc tập của học sinh Tuy nhiên vấn đề thích ứng với HĐHT của học sinh lớp 1chưa được giải quyết một cách tổng thể cả về lý luận và thực tiễn Chưa cócông trình nào đưa ra các biện pháp nhằm nâng cao khả năng thích ứng của trẻ

1.2 Một số khái niệm cơ bản có liên quan đến đề tài 1.2.1 Khái niệm thích ứng trong tâm lý học

Hồ Chí Minh đã khẳng định, con người là động lực quan trọng nhất củachủ nghĩa xã hội, vấn đề con người luôn là vấn đề có tính chiến lược thúc đẩyxã hội phát triển Đặc biệt trong thời kỳ đổi mới đất nước, vấn đề con ngườithích ứng với yêu cầu mới, điều kiện mới lại càng có ý nghĩa quan trọng vớixã hội Chính vì vậy chúng ta phải hiểu rõ và đúng đắn phạm trù “thích ứng”Theo từ điển Tiếng Việt của trung tâm ngôn ngữ (1992), “thích ứng” cóhai nghĩa: 1/ Những biến đổi nhất định cho phù hợp với hoàn cảnh môitrường mới; 2/ Là có những thay đổi cho phù hợp với điều kiện yêu cầu mới.Hiện nay có nhiều cách định nghĩa khác nhau về “thích ứng”, để hiểu đúngkhái niệm này phải xuất phát từ quan niệm chủ nghĩa duy vật biện chứng.

Người ta coi “thích ứng” đồng nghĩa với “thích nghi” Khái niệm “thíchnghi” này dùng cả trong khoa học tự nhiên, khoa học xã hội nhưng nhiều nhấttrong sinh học

Thích ứng tâm lí có chung ở ngời và động vật Khi nghiên cứu hiện tợngthích ứng tâm lí ở con ngời, ngời ta đã phát hiện đợc một trình độ cao nhấtcủa nó: Sự thích ứng tâm lí ở ngời Chủ nghĩa Mác đã chỉ ra nội dung của sựthích ứng này là bằng hoạt động tích cực con người lĩnh hội nền văn hóa xãhội, hình thành những hành vi ứng xử phù hợp với những yêu cầu, điều kiệncủa hoạt động và quan hệ xã hội mới Để có sự thích ứng này con người phảitrở thành chủ thể của hoạt động được thực hiện trong điều kiện giao tiếp

Cơ chế của sự thích ứng là sự lĩnh hội nền văn hóa xã hội Qua quá trìnhlĩnh hội nó tạo ra ở con người những chức năng tâm lý mới, những năng lựcmới Thông qua cơ chế lĩnh hội mà con người tổng hoà các quan hệ xã hội,nền văn hoá xã hội hình thành tâm lý của chính mình

Như vậy sự thích ứng tâm lý của con người được hình thành và biểu lộqua hoạt động và qua giao tiếp dưới tác động của các yếu tố bên trong và cácyếu tố bên ngoài

Sự thích ứng tâm lý có vai trò rất lớn đối với con người Nó là điều kiệncần thiết đảm bảo cho sự thành công trong điều kiện sống và hoạt động mới

Việc cá nhân không thích ứng đợc với những đòi hỏi của điều kiện sống vàhoạt động mới sẽ làm cho cá nhân đó hoạt động kém hiệu quả, không pháttriển tâm lí và không hòa nhập đợc vào cuộc sống xã hội

Thích ứng là quá trình cá nhân thâm nhập, làm quen với điều kiện mớimột cách liên tục Và chính trong quá trình đó con người bộc lộ ra như là mộtchủ thể tích cực, chủ động Nghĩa là trong quá trình thích ứng con người thunhận được những tri thức mới, kĩ năng mới, hoạt động mới Từ đó giúp chohoạt động của họ thu được kết quả cao hơn Trên cơ sở hoạt động có hiệu quảcon người lại cải tạo sáng tạo tri thức, kĩ năng để phát triển, kĩ năng để pháttriển chính bản thân mình đồng thời góp phần thúc đẩy xã hội đi lên

Sự thích ứng với hoạt động của con người sẽ góp phần nâng cao năngsuất lao động

Trong quá trình phát triển nhân cách của học sinh lớp 1 hoạt động học

có vai trò hết sức to lớn Thực tế cho thấy hiệu quả HĐHT của các em phụthuộc rất nhiều vào sự thích ứng của đứa trẻ Trước những yêu cầu về kỷ luậthọc tập, nhiệm vụ học tập, các quan hệ xã hội cách ứng xử trước thầy cô vàbạn bè đứa trẻ không chỉ tích cực tiếp thu tri thức mà còn phải biết rèn luyệnphẩm chất đạo đức…để phù hợp với hoạt động phát triển của tập thể, củanhóm và của bản thân mình Có được kết quả như vậy đòi hỏi đứa trẻ phảiphát triển tâm lý cá nhân trong điều kiện cuộc sống thay đổi

Tóm lại: Thích ứng tâm lý người là sự biến đổi của cấu trúc đời sốngtâm lý cá nhân trước những thay đổi của điều kiện sống Kết quả của sựthay đổi này là con người bằng hoạt động tích cực lĩnh hội những kinhnghiệm xã hội lịch sử, điều khiển, điều chỉnh chúng đáp ứng phù hợp vớiyêu cầu, điều kiện mới của môi trường và hoạt động sống mới Sự thích ứng

có vai trò hết sức to lớn đối với sự phát triển nhân cách mỗi con người đồngthời góp phần thúc đẩy xã hội phát triển

1.2.2 Bản chất của sự thích ứng tâm lý

Vấn đề bản chất của sự thích ứng tâm lý đã được nghiên cứu từ lâunhưng chưa có sự thống nhất lý luận về vấn đề này Có nhiều quan niệmkhác nhau của các trường phái tâm lý học khác nhau.

Theo tâm lý học chức năng cho rằng ý thức có chức năng thích ứng và

họ chưa có quan điểm đầy đủ và đúng đắn về con người, về hoạt động tâm lý,bản chất của sự thích ứng tâm lý ở người

Sự ra đời của tâm lý học Macxit đã góp phần đáng kể vào việc khắc phụchạn chế nói trên và tiếp tục đưa tâm lý học lên đỉnh cao của sự phát triển.Dòng phái tâm lý học này do các nhà tâm lý học xô viết sáng lập như L.X.V-gôtxki, X.L.Rubinstbin, A.N.Lêonchiev…Các nhà nghiên cứu trong trườngphái này lấy triết học Mac - Lênin làm cơ sở lý luận và phương pháp luận, vớicách tiếp cận hoạt động họ đã chỉ ra được bản chất hoạt động, nội dung lịch

sử - xã hội của hiện tượng thích ứng ở con người

Con người vừa là một thực thể tự nhiên vừa là một thực thể xã hội vàđiều chủ yếu là một thực thể xã hội Phần tự nhiên của con người được xã hộihoá ở mức cao nhất Mặt xã hội là bản chất của con người Là một thực thểxã hội con người là chủ thể của nhận thức, chủ thể của hoạt động giao tiếpvới tư cách một chủ thể tích cực, chủ động sáng tạo

Quá trình thích ứng tâm lý của con người gắn liền với quá trình hìnhthành nhân cách Cùng với sự phát triển của nhân cách, sự thích ứng tâm lýtrở thành một quá trình tích cực, trong đó con người không chỉ đáp ứng tácđộng của môi trường mà còn cải biến nó một cách tích cực Là chủ thể củahoạt động giao tiếp, thông qua hoạt động với đối tượng chủ thể lĩnh hội nộidung và phương thức hoạt động ẩn chứa trong nó biến nó thành của riêng mình,hình thành tâm lý, ý thức, nhân cách của chính mình Sự thích ứng tâm lý là quátrình con người hình thành năng lực hoạt động, các cấu tạo tâm lý mới.

Quá trình thích ứng bằng hoạt động của cá nhân được thực hiện trong điềukiện giao tiếp xã hội Trong quá trình giao tiếp với những người xung quanh cánhân tiếp nhận yêu cầu về hoạt động, nội dung và cách thức của nó Trong quátrình đó cá nhân chiếm lĩnh, lĩnh hội được những giá trị chuẩn mực của nhữngngười khác Nhờ thích ứng được con người giao tiếp thành công cân bằng đượccác quan hệ xã hội, thực hiện chúng một cách kết quả Nếu không thích ứngđược giao tiếp thất bại, các quan hệ xã hội không thực hiện được cá nhân sẽ cócuộc sống không cân bằng với xã hội và sự phát triển sẽ không đầy đủ

Sự thích ứng tâm lý ở người còn được biểu hiện ở ý thức Đây là hìnhthức phản ánh tâm lý cao nhất chỉ riêng con người mới có ý thức thể hiệnnăng lực nhận thức cao nhất, thái độ và năng lực điều khiển, điều chỉnh hành

vi của con người với thế giới Ở mức độ cao hơn con người có khả năng tự ýthức nghĩa là tự nhận thức về mình, tự xác định thái độ đối với bản thân, tựđiều khiển, điều chỉnh, tự hoàn thiện mình…Dưới góc nhìn này thì các nhàtâm lý học Macxit cho rằng bản chất của thích ứng ở người là sự hình thành ýthức và tự ý thức Những cấu trúc tâm lý cho phép định hướng, điều khiển,điều chỉnh hành vi một cách tích cực và tự giác

Tóm lại với cách tiếp cận hoạt động bằng các nguyên tắc duy vật biệnchứng và duy vật lịch sử các nhà tâm lý học Macxit đã chỉ ra bản chất sựthích ứng tâm lý ở người đó là sự hình thành những cấu trúc tâm lý mới phù

hợp với hoàn cảnh thông qua hoạt động và giao tiếp, sự thích ứng tâm lý ởngười có bản chất xã hội - lịch sử

1.3 Một số đặc điểm tâm lý của học sinh lớp 1

1.3.1 Những cấu tạo tâm lí mới của học sinh tiểu học

Sự phát triển tâm lí của học sinh tiểu học đợc quyết định bởi hoạt độnghọc - hoạt động chủ đạo của lứa tuổi này Hoạt động này tác động đến mọimặt của đời sống tâm lí học sinh và đặt ra cho trẻ những yêu cầu hoàn toànmới Để đáp ứng những yêu cầu đó và thực hiện nó một cách có kết quả, ởhọc sinh phải hình thành đợc những cấu tạo tâm lí mới mà nó cha có ở tuổimẫu giáo Những cấu tạo tâm lí này đợc nảy sinh và hình thành ở học sinhcùng với sự hình thành hoạt động học của trẻ

- Tính chủ định: là một phẩm chất của ý chí Tính chủ định đợc thể hiện

ở khả năng trẻ tự giác đặt ra mục đích, tìm tòi các cách thức, phơng tiện vàkhắc phục đợc các khó khăn, trở ngại để điều khiển, điều chỉnh hoạt động đạt tớimục đích đã đề ra Nhờ tính chủ định mà trẻ có thể điều khiển đợc các quá trìnhtâm lí, trạng thái tâm lí và hành vi học đảm bảo đúng yêu cầu của giáo viên và hoạt

động chung của lớp

- Tính tự chủ và tự kiềm chế: là sự phát triển ở trình độ cao của tính chủ

định đó là khả năng làm chủ các hành vi, các quá trình tâm lí của bản thân,khả năng dừng lại, kìm hãm các hành vi, suy nghĩ không phù hợp với mục

đích học đang hoặc sắp xảy ra

- Hành động trí óc: hoạt động học tập đòi hỏi trẻ em phải so sánh lựachọn các phơng án hành động, các cách thức giải quyết những tình huống họctập, đặt kế hoạch và lựa chọn trớc các phơng tiện hành động Học sinh phảihình dung trớc những “bớc đi” của hành động, những cách thức mà nó phảithực hiện để giải quyết tình huống học Đó là những điều kiện cơ bản để hìnhthành ở trẻ khả năng vạch kế hoạch và thực hiện những hành động bằng lời nóibên trong trong bình diện trí óc

- Sự phản tỉnh - một phẩm chất quan trọng cho phép trẻ phân tích mộtcách khách quan và hợp lí những hành vi lời nói và phán đoán của bản thântrên cơ sở đối chiếu chúng với mục tiêu đã đề ra và những điều kiện cụ thểcủa hoạt động

Nh vậy tính chủ định, hành động trí óc và sự phản tĩnh là những cấu tạotâm lí mới của học sinh lớp 1 Những cấu tạo tâm lí này là cơ sở để trẻ thựchiện một cách có kết quả hoạt động học và tạo ra sự cải tổ toàn bộ cấu trúc

đời sống tâm lí của các em

1.3.2 Đặc điểm về nhận thức của học sinh lớp 1.

- Sự chú ý:

Đặc điểm cơ bản của sự chú ý ở học sinh lớp 1 là không có chủ định,khả năng điều khiển của ý chí còn hạn chế Sự chú ý của các em vẫn còn gắnvới một động cơ ngắn, ví dụ siêng phát biểu để đợc cô giáo khen Chính vì thế các

em không thể tập trung lâu vào công việc đợc mà rất dễ bị phân tán.Vì vậy đối vớihọc sinh lớp 1 đòi hỏi giáo viên phải thờng xuyên thay đổi công việc để thu hút đ-

ợc sự chú ý của các em Chính nhờ sự thay đổi sẽ kích thích đợc tính bền vữngcủa sự chú ý

Bản thân qua quá trình học tập đòi hỏi học sinh phải rèn luyện thờngxuyên chú ý có chủ định nổ lực chú ý để tập trung Chính vì thế sự chú ý cóchủ định đợc phát triển song song với sự phát triển của động cơ học tập vàmang tính xã hội cao đồng thời có sự trởng thành với việc có ý thức tráchnhiệm đối với nhiệm vụ học và kết quả hoạt động học đem lại Cho nên phải

tổ chức và điều chỉnh sự chú ý của học sinh một cách tự giác K.D.Usinxkiviết: “ hãy rèn luyện cho trẻ hoạt động không chỉ vì cái mà trẻ thích thú màcòn vì những cái không lí thú nữa tức là hoạt động vì khoái cảm khi hoànthành trách nhiệm của mình”

- Trí nhớ không chủ định chiếm u thế Với học sinh lớp 1 trí nhớ máy móc

rất tốt, loại ghi nhớ này còn chiếm một tỷ lệ quan trọng nhng nó không phải

là phơng pháp ghi nhớ tối u Vì vậy trong quá trình dạy học giáo viên phảiquan tâm tới sự phát triển của trẻ để không phạm phải sai lầm khi lạm dụngkhả năng ghi nhớ này của trẻ Mà giáo viên cần hớng dẫn các em ghi nhớ mộtcách hợp lí

- T duy:

ở lứa tuổi học sinh tiểu học t duy trực quan, cụ thể chiếm u thế, t duy trừutợng còn hạn chế Cùng với quá trình học tập thì t duy của học sinh phát triểnrất nhiều T duy của trẻ chuyển dần từ tính cụ thể trực quan sang trừu tợng kháiquát Vì thế, vai trò của ngời giáo viên là ngời tổ chức, hớng dẫn còn trò là ng-

ời thi công, nó ảnh hởng rất lớn đến sự phát triển t duy của trẻ

Nh vậy các quá trình nhận thức của học sinh lớp 1 chủ yếu mang tính khôngchủ định nhng nó phát triển dần và ngày càng trở nên có ý thức có tính chủ định.Tất cả những đặc điểm này ảnh hởng đến sự thích ứng của học sinh lớp 1

1.3.3 Đặc điểm nhân cách của học sinh lớp 1.

- Tính cách:

Tính cách của học sinh lớp 1 mới đợc hình thành cha ổn định nên có thểthay đổi dới tác động giáo dục của gia đình nhà trờng và xã hội ở học sinh lớp

1 dễ nhận ra tính xung động trong hành vi của các em Do vậy mà hành vi củahọc sinh tiểu học dễ có tính tự phát, dễ vi phạm nội quy và thờng bị xem là “vô

kỉ luật”

- Tình cảm:

Tình cảm là một mặt rất quan trọng trong đời sống tâm lí, trong nhân cáchmỗi ngời Đối với học sinh lớp 1 tình cảm có vị trí đặc biệt vì nó là khâu trọngyếu gắn nhận thức với hoạt động của trẻ tình cảm tích cực sẽ kích thích trẻ emnhận thức và thúc đẩy các em hoạt động

Xúc cảm, tình cảm của học sinh thờng nảy sinh từ các tác động của nhữngngời xung quanh, từ các sự vật, hiện tợng cụ thể, sinh động

Tình cảm, xúc cảm của học sinh bị chi phối bởi hai yếu tố cơ bản:

+ Sự cải tổ về mặt sinh lí, giải phẩu

+ Hoạt động giao tiếp với bạn bè cùng lứa, với ngời lớn

Vào lớp một học sinh bắt đầu làm quen giao tiếp với thầy cô giáo Thầycô giáo có nhiệm vụ phải đánh giá học sinh vừa phải nghiêm khắc với

các em Vì vậy các em thờng biểu hiện thái độ e dè, sợ sệt, mất bình tĩnh khitiếp xúc với thầy cô

Quan hệ giao tiếp bạn bè ở lớp 1 là quan hệ bạn học Qua mối quan hệgiao tiếp này học sinh trao đổi truyền đạt cho nhau những tri thức, những kinhnghiệm Trong giao tiếp học sinh bộc lộ ý nghĩ, thái độ, thói quen của mình do

đó các em nhận thức đợc về nhau làm cơ sở đánh giá lẫn nhau Trên cơ sở sosánh với các bạn khác và ý kiến đánh giá của ngời khác mỗi học sinh có thể tự

đánh giá đợc bản thân mình

Nhờ có quá trình giao tiếp bạn bè này mà học sinh có thể phối hợp hoạt

động để cùng nhau giải quyết nhiệm vụ học tập và các nhiệm vụ khác nhằm

đạt tới mục tiêu chung

1.4 Những vấn đề tâm lí học của hoạt động học của học sinh lớp 1

1.4.1 Đặc điểm môi trờng sống của trẻ

Sáu tuổi vào lớp 1 là bớc ngoặt quan trọng trong đời sống trẻ em

Trong 6 năm đầu đời môi trờng sống chủ đạo của trẻ là gia đình hoặc cótính chất gia đình (vờn trẻ, lớp mẫu giáo) Với những hoạt động chủ đạo và cáckiểu quan hệ xã hội tơng ứng Hoạt động chủ đạo mà trẻ đã trải qua là giao tiếpvới ngời lớn và vui chơi, quan hệ xã hội chủ đạo trong môi trờng sống gia đình

của các em là quan hệ tình cảm hoặc dựa trên cơ sở tình cảm thân thuộc Bằngcác hoạt động và quan hệ đó trẻ đã có đợc những kinh nghiệm sống đầu đời, tduy kinh nghiệm, tri thức thực tiễn trực tiếp, những kĩ năng tiến hành các thaotác tay chân với thế giới đồ vật xung quanh, những hành vi ứng xử đạo đức sơ

đẳng cần thiết cho cuộc sống thờng nhật Nh vậy môi trờng văn hóa trớc nhà ờng đã chuẩn bị những tiền đề, những yếu tố của hoạt động học tập để trẻ cóthể thích ứng tốt nhất, nhanh nhất với việc học ở tiểu học trớc hết là ở lớp 1 Cụthể là chuẩn bị ở hai lĩnh vực:

- Chuẩn bị chung tổng quát cho trẻ bao gồm: Chuẩn bị về thể lực, về trítuệ, về một số nét nhân cách

- Chuẩn bị chuyên biệt là sự chuẩn bị những năng lực và phẩm chấtchuyên biệt trực tiếp giúp trẻ dễ dàng và nhanh chóng thích ứng với việc thamgia vào các tiết học, môn học ở tiểu học Cụ thể là:

+ Chuẩn bị cho trẻ dễ làm quen, thích ứng với hình thức tiết học ởlớp 1 và các lớp sau này: học đọc, học viết, tính toán

+ Chuẩn bị về động cơ học tập

+ Chuẩn bị về nhận thức nhiệm vụ học tập

+ Chuẩn bị về cách học: nghe hiểu yêu cầu nhiệm vụ học tập, chuẩn

bị cho học tập, biết làm việc theo nhịp độ chung của lớp, biết hợp tác thi đuahọc tập

Sáu tuổi vào lớp 1 môi trờng sống mới của trẻ là môi trờng nhà trờng, làmôi trờng có tính chủ đạo và có sự khác biệt cơ bản về chất lợng so với môitrờng gia đình hoặc có tính gia đình vốn quen thuộc với các em

Sự chuyển từ lớp mẫu giáo sang lớp 1 kéo theo sự biến đổi trong hoạt

động của trẻ, lần đầu tiên xuất hiện một hoạt động mới mà trớc đây cha hề có

là hoạt động học tập Sự chuyển hoá hoạt động chủ đạo này là một quá trìnhkhó thích ứng với lứa tuổi tiểu học Với hoạt động mới này đòi hỏi trẻ lớp 1phải thay đổi căn bản hệ thống hành vi và những cấu tạo tâm lí vốn có Đồngthời chính nó là phơng thức giúp trẻ lĩnh hội đợc hệ thống hành vi và nhữngcấu tạo tâm lí mới cần có cho chính hoạt động học tập Bớc vào môi trờngsống mới với vai trò là một ngời học sinh trẻ phải làm quen, tiếp nhận những

điều kiện sống mới ở nhà trờng bắt buộc phải tuân theo những yêu cầu mớicủa HĐHT Đó là những qui tắc hành vi, ứng xử trong lớp, những nề nếp sinhhoạt và chuẩn mực ứng xử mới Việc tuân thủ những yêu cầu này là khó khănvới trẻ mặc dù trớc đó ở giai đoạn mẫu giáo đã có những chuẩn mực căn bản

Hầu hết trẻ em bình thờng về trí tuệ đến tuổi vào lớp 1 đều thích đi học.Vì vậy ngời giáo viên cần phải nuôi dỡng hứng thú bên ngoài này thành hứngthú nhận thức bằng phơng pháp chơi mà học.

Nhà trờng tiểu học, môi trờng sống và hoạt động mới là động lực củanhững sự phát triển và những thành tựu tâm lí mới của học sinh tiểu học

Đồng thời đặt ra cho trẻ những khó khăn to lớn mà các em phải vợt qua đểthích ứng đợc với nó Sự thích ứng này có ý nghĩa to lớn không chỉ đối vớihoạt động học của trẻ ở lứa tuổi tiểu học mà còn có ý nghĩa với toàn bộ quátrình học tập và các quá trình thích ứng sau này của các em Những khó khăn

có sự uốn nắn khích lệ và trách phạt kịp thời, phù hợp với những hành vi đúng

và cha đúng của các em

- Các em phải thích ứng với quan hệ xã hội mới trong môi trờng nhà ờng Đây là hai quan hệ chủ đạo trong nhà trờng mà lần đầu tiên trẻ tham gia.Khác với quan hệ mang tính chất gia đình, quan hệ thầy - trò trong nhà trờngthiên về lí trí, lấy lí trí làm cơ sở Quan hệ bạn học khác hẳn với quan hệ anh

tr-em thân thuộc và quan hệ bạn chơi, quan hệ anh tr-em nặng về tình cảm, quan

hệ bạn chơi đợc xây dựng trên cơ sở tự nguyện do cả hai cùng hứng thú sởthích với trò chơi Quan hệ bạn học có cơ sở là một hoạt động chung - hoạt

động học mà khi tiến hành nó trẻ em phải thống nhất về mục đích, phải phốihợp với nhau về hành động một cách chủ ý Vì vậy mà nhiều học sinh lớp 1rất khó khăn trong việc thích ứng với các quan hệ xã hội này

Tóm lại, với việc vào lớp 1 ở trong trẻ có sự thay đổi cơ bản đời sống tâm

lý để thích ứng với cuộc sống nhà trờng Trẻ phải có một hệ thống hành viứng xử thói quen mới, xây dựng đợc quan hệ xã hội mới với thầy cô và bạn

bè, hình thành đợc thái độ tích cực đối với học tập Những điều ấy có đợctrong quá trình hình thành hoạt động học tập, thích ứng với hoạt động này

1.4.2 Đặc điểm hoạt động học tập của học sinh lớp 1

Hoạt động học là hoạt động đặc thù của con ngời đợc điều khiển bởi mục

đích tự giác và sự lĩnh hội tri thức khoa học và những kĩ năng kĩ xão t ơng ứngtrên cơ sở đó hình thành những cấu tạo tâm lý mới, hình thành nhân cách.Trên cơ sở khẳng định vai trò của hoạt động đối với sự hình thành và pháttriển tâm lý ngời nói chung và trẻ em nói riêng, các nhà tâm lý học Macxithàng đầu nh: X.L.Vgôtxki, X.L.Rubinstêin, A.N.Lêonchiev đã nhấn mạnh ýnghĩa của hoạt động học đối với sự hình thành và phát triển tâm lý trẻ em hiện

đại Những năm 1960 trở lại đây, hoạt động học trở thành một trong những

đối tợng nghiên cứu đợc quan tâm hàng đầu của các nhà tâm lý học thuộcchuyên nghành tâm lý học lứa tuổi và s phạm mà tiêu biểu là Đ.B.Encônin,V.V.Đavđôv, Hồ Ngọc Đại Họ đều khẳng định rằng ở trẻ em lứa tuổi họcsinh tiểu học HĐH là hoạt động chủ đạo

- Đây là hoạt động lần đầu tiên xuất hiện và hình thành một cách mạnh

mẽ nhất Trớc khi vào lớp 1, trẻ cha có hoạt động học thực sự nó chỉ đợc hìnhthành sau khi các em đã tới trờng Trong bậc tiểu học nó có sự phát triểnmạnh mẽ và đạt tới mức độ khá hoàn chỉnh và sẽ đợc hoàn thiện ở những cấphọc sau

- HĐH là hoạt động chuyên biệt của trẻ em đợc tổ chức dới sự điều khiểnhớng dẫn của ngời thầy, trong một không gian chuyên biệt - nhà trờng vớimục tiêu, phơng pháp và hình thức tổ chức chuyên biệt - phơng pháp nhà tr-ờng

- Đối tợng hoạt động học của HSTH là hệ thống tri thức khoa học phổthông cơ bản tối thiểu và các kĩ năng kĩ xão tơng ứng đợc thể hiện bằng hệthống tri thức môn học Để lĩnh hội đối tợng của hoạt động này trẻ phải cónhững phẩm chất, năng lực và hành vi mới mà trớc đó trẻ cha có Nhờ quátrình học tập tích cực học sinh tiểu học chiếm lĩnh đợc đối tợng và tạo ra sựphát triển tâm lý của chính mình

- Hoạt động học hớng vào làm thay đổi chính chủ thể Bằng hoạt độnghọc, mỗi học sinh lĩnh hội đợc tri thức, kĩ năng, kĩ xão mới nhờ vậy mà tạo đ-

ợc sự phát triển về tâm lý của ngời học Nhờ hoạt động học (và các hoạt độnggiáo dục khác) mà học sinh có sự phong phú về tâm hồn, hình thành nhâncách Có thể nói rằng, hoạt động học tạo ra sự biến đổi ở chính ngời học, hìnhthành nhân cách học sinh

- Hoạt động học đợc điều khiển một cách có ý thức nhằm lĩnh hội trithức khoa học, kĩ năng kĩ xảo

- Hoạt động học của học sinh tiểu học còn hớng tới tiếp thu cả cách học.Hoạt động học này đợc thực hiện theo những cách thức nhất định Kết quảhọc tập của học sinh phụ thuộc phần lớn vào việc trẻ có nắm đợc cách họchay không Cách học là công cụ, phơng tiện không thể thiếu để học sinh đạttới mục đích của hoạt động học Với học sinh lớp một việc lĩnh hội cách họcrất quan trọng đó là phơng tiện cho việc học tập suốt đời

Qua các đặc điểm trên ta thấy hoạt động học quyết định sự hình thànhcấu tạo tâm lý mới của trẻ Hoạt động học đòi hỏi trẻ phải thay đổi căn bảncách thức sống, cách thức hoạt động Để học có kết quả trẻ buộc phải thíchứng với môi trờng nhà trờng và hoạt động chủ đạo mới - hoạt động học

Sự hình thành hoạt động học đó chính là sự hình thành các yếu tố cấuthành của nó và mối quan hệ giữa chúng Trong các yếu tố của hoạt động học,

sự hình thành của 3 yếu tố: động cơ, mục đích, hành động học có ý nghĩa đặcbiệt quan trọng trong sự hình thành chúng quyết định sự hình thành bản thânhoạt động học và qua đó quyết định kết quả của hoạt động này

1.5 Những vấn đề tâm lí học về sự thích ứng của học sinh lớp 1 với hoạt động học.

1.5.1 Khái niệm thích ứng với hoạt động học của học sinh lớp 1

Qua phân tích đặc điểm hoạt động học của học sinh tiểu học, chúng tathấy rõ: sự thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 là sự biến đổitrong tâm lý trẻ hình thành ở nó những cấu tạo tâm lý mới đảm bảo cho trẻtham gia hoạt động này một cách có kết quả Sự thích ứng này đợc hình thànhtrong quá trình học tập của trẻ Đây là quá trình học sinh lĩnh hội đợc phơngthức hoạt động mới, hình thành những hành vi ứng xử phù hợp đáp ứng yêucầu đòi hỏi của HĐHT

Đối với học sinh tiểu học, HĐHT trở thành hoạt động chủ đạo có ýnghĩa quan trọng đối với sự hoàn thiện nhân cách của các em Hoạt động này

là một quá trình lâu dài với nhiều khó khăn và thử thách mà học sinh phải vợtqua Để thích ứng thật sự với hoạt động này trẻ phải trở thành chủ thể học tậptích cực dới sự hớng dẫn của giáo viên, học sinh tự mình chiếm lĩnh tri thức

và chuyển nó vào trong tâm lý chủ thể

Hoạt động học sẽ trở nên thuận lợi dễ dàng đạt hiệu quả cao nếu ngờihọc thích ứng đợc với nó, có hứng thú với nó Trong hoạt động học tập nhờhứng thú mà học sinh có thể giảm mệt mỏi, căng thẳng, tăng sự chú ý thúc

đẩy tính tích cực tìm tòi sáng tạo đạt hiệu quả nhận thức cao

Trớc khi đến trờng trẻ tự mình cha nắm vững hoạt động học tập Khihoạt động học tập đợc hình thành bằng cơ chế lĩnh hội với sự tích cực hoạt

động của trẻ đã tạo ra sự thích ứng đối với hoạt động này

Sự thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 phụ thuộcnhững điều kiện bên trong và bên ngoài của trẻ, mức độ phát triển tâm lý,hoàn cảnh xã hội

Sự thích ứng với hoạt động học của học sinh lớp 1 có ý nghĩa rất to lớnvới toàn bộ quá trình học tập và các quá trình thích ứng sau này của các em

Sự không thích ứng sẽ làm trẻ chán học, bỏ học, kết quả học tập thấp Vì vậycần nâng cao mức độ thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 làviệc làm cần thiết

Nh vậy sự thích ứng với hoạt động học của học sinh lớp 1 là sự biến đổi

về cấu trúc và chức năng của trẻ Đó là sự hình thành những hành vi ứng xửmới đáp ứng yêu cầu của hoạt động học tập đảm bảo cho hoạt động này củatrẻ tiến hành một cách có hiệu quả và phát triển tâm lý bình thờng

Sự thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 có vai trò quantrọng nh vậy nên khi đợc cũng cố và phát triển sẽ trở thành cơ sở của thái độtích cực đối với học tập

Đặc điểm trong hoạt động học tập của học sinh tiểu học là vấn đề hìnhthành cách thức học tập của học sinh, vấn đề tiếp thu tri thức mới, hình thànhbiểu tợng và khái niệm Tất cả những vấn đề này đều phụ thuộc vào mức độnắm đợc những kĩ năng làm việc của trí óc, kĩ năng nghe giảng Các em chathể tự mình hình thành đợc kĩ năng đó vì vậy ngay từ năm đầu vào lớp 1 giáoviên phải tổ chức hớng dẫn cho các em, tạo điều kiện để các em nhanh chóngthích ứng đợc với hoạt động này

1.5.2 Các yếu tố ảnh hởng đến sự thích ứng của học sinh lớp 1 với hoạt

động học tập

ảnh hởng đến sự thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 baogồm nhiều yếu tố, chúng tôi chia làm hai loại là: Yếu tố chủ quan (sự pháttriển về mặt thể chất, sự phát triển tâm lý, đặc điểm cá nhân, tính tích cựchoạt động), yếu tố khách quan (đặc điểm hoạt động học, sự tác động s phạmcủa giáo viên, hoàn cảnh gia đình)

thực hiện đợc các vận động đòi hỏi sự khéo léo và lâu dài của hoạt động họctập nh viết, vẽ, ngồi lâu.

Hệ thần kinh và não của học sinh tiểu học đang bớc vào giai đoạn hoànthiện khối lợng não của trẻ tiểu học đã bằng của ngời lớn với thuỳ trán pháttriển mạnh tạo điều kiện cho sự hình thành những chức năng tâm lý bậc cao.Hoạt động thần kinh của học sinh tiểu học cũng cân bằng hơn trẻ mẫu giáolàm cho trẻ có điều kiện hình thành khả năng tính tự chủ và tự kiềm chế

Sự phát triển cơ thể của học sinh tiểu học đã đủ để trẻ có thể tiến hànhhoạt động chủ đạo mới - HĐHT Sự thuần thục thể chất là tiền đề của sự thíchứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1

- Sự phát triển tâm lý: Sự phát triển tâm lý của học sinh tiểu học đợcquyết định bởi hoạt động học - hoạt động chủ đạo của lứa tuổi này Hoạt độnghọc thực sự mà lần đầu tiên trẻ tham gia đặt ra cho nó những yêu cầu hoàntoàn mới so với hoạt động chủ đạo trớc đó - hoạt động vui chơi Để đáp ứngnhững yêu cầu của hoạt động học và thực hiện nó một cách có kết quả ở họcsinh tiểu học phải hình thành đợc những cấu tạo tâm lý mới mà nó cha có ởtuổi mẫu giáo

- Đặc điểm cá nhân: Mỗi trẻ em tham gia vào hoạt động học tập vớinhững đặc điểm riêng biệt về thể chất, sự phát triển tâm lý, hoàn cảnh Vì vậytrẻ thích ứng khác nhau với hoạt động học tập

- Tính tích cực của hoạt động: Qua việc tham gia vào hoạt động chungtrẻ sẽ lĩnh hội đợc các chuẩn mực hành vi, tính mục đích, tính kế hoạch củahành vi Vì vậy tổ chức cho trẻ tham gia tích cực vào các hoạt động chung là

điều kiện quan trọng để trẻ thích ứng với hoạt động học tập

Nhóm các yếu tố khách quan:

- Hoạt động học là yếu tố quyết định trực tiếp sự thích ứng với hoạt độnghọc tập của học sinh lớp 1 Trong đó nội dung, phơng pháp và việc tổ chứcquá trình dạy học có vai trò đặc biệt quan trọng Cùng một nội dung nh nhaunhng phơng pháp và cách thức tổ chức dạy học khác nhau thì mức độ thíchứng với hoạt động học tập của học sinh sẽ khác nhau

- Sự tác động s phạm của giáo viên:

Hoạt động học là hoạt động mới lần đầu tiên xuất hiện và có nhữngkhác biệt về chất so với các hoạt động trớc đó Vì thế giáo viên phải gần gũivới học sinh, hiểu đợc những khó khăn mà các em phải vợt qua từ đó có cácbiện pháp tác động s phạm nhằm giúp các em thích ứng với hoạt động học tậpmột cách nhanh hơn

- Hoàn cảnh gia đình:

Trớc hết ta thấy hoàn cảnh gia đình đã ảnh hởng rất lớn đối với sự thíchứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1 Gia đình là nơi trẻ đ ợc sinhthành cả về vật chất lẫn tinh thần, văn hoá và nghề nghiệp đến cách sống củacha mẹ, ngời thân với những quan hệ thân thuộc và truyền thống riêng Đây làmôi trờng chiếm phần lớn thời gian sống của đa số học sinh tiểu học vớinhững tác động không thể thay thế đến sự phát triển đạo đức của trẻ, cũng nh

ảnh hởng trực tiếp đến sự thích ứng với hoạt động học tập của học sinh đó cóthể là ảnh hởng tích cực hoặc tiêu cực

- Giới tính:

Sự khác biệt về giới tính kéo theo sự khác biệt của trẻ về mức độ pháttriển thể chất và tâm lý ở cùng một độ tuổi Vì vậy nó sẽ tác động tới sự thíchứng của học sinh với hoạt động học tập

Nh vậy nhóm các yếu tố chủ quan và nhóm các yếu tố khách quan trên

đây gắn bó tác động qua lại với nhau trong quá trình thích ứng với hoạt độnghọc tập của học sinh lớp 1 Mỗi yếu tố đều có ảnh hởng nhất định Việc tìm ranhững yếu tố ảnh hởng trên đây sẽ có tác dụng rất lớn trong quá trình dạy họclớp 1 đặc biệt là trong việc đa ra những biện pháp tác động nhằm nâng cao sựthích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1

CHƯƠNG II: KếT QUả NGHIÊN CứU

2.1 Thực trạng mức độ thích ứng với hoạt động học tập của học sinh lớp 1

Thích ứng với hoạt động học tập ở học sinh lớp 1 biểu hiện qua sự hìnhthành những phương thức ứng xử, hành vi phù hợp với quy định của nhà trờng

và hoạt động học tập, mặt khác nữa biểu hiện ở khả năng làm chủ chúng Haimặt biểu hiện này trẻ chưa có khi mới bắt đầu tới trờng mà chỉ mới là nhữngcơ sở để hình thành chúng

Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu mức độ thích ứng học tập của họcsinh lớp 1 thông qua nghiên cứu những hành vi, ứng xử của trẻ trong hoạt

động học tập trên lớp

2.1.1 Kết quả nghiên cứu sự thích ứng với hoạt động học tập thông qua

kỷ luật học tập.

Vào lớp 1 - trường tiểu học có biết bao điều mới lạ với các em, thầy côgiáo mới, bạn bè mới, những nội quy học tập mới… Vì vậy để học tập có kếtquả đòi hỏi các em phải tuân thủ những quy định của nhà trường, của lớp,phải điều chỉnh hành vi của mình sao cho phù hợp với cuộc sống học tập ởmôi trường mới Từ đó nếu các em thực hiện tốt những yêu cầu, những quy

định của trường của lớp thì khả năng thích ứng với hoạt động học được tănglên Vì vậy tính kỷ luật là một biểu hiện của hành vi, ứng xử và là một biểuhiện rõ sự thích ứng với hoạt động học tập của trẻ

Chúng tôi tiến hành đánh giá kỷ luật học tập của học sinh lớp 1 quacác biểu hiện:

- Thực hiện nghiêm túc nội quy học tập

- Trên lớp tập trung chú ý nghe giảng

- Chuẩn bị đầy đủ đồ dùng học tập

- Hăng say phát biểu xây dựng bài

- Học bài, làm bài đầy đủ

- Tư thế học tập đúng đắn

- Thực hiện công việc cẩn thận, chu đáo, có hiệu quả

Dựa vào các biểu hiện này chúng tôi phân loại mức độ thích ứng của học sinhvới hoạt động học tập qua quan sát trên lớp Cách đánh giá và cho điểm củachúng tôi là dựa vào kết quả quan sát dự giờ trên lớp và để chính xác hơnchúng tôi còn tham khảo sự đánh giá của giáo viên chủ nhiệm lớp qua phiếu

đánh giá Tổng điểm của 7 biểu hiện là 21 điểm, từ tổng điểm chúng tôi xếploại theo các mức:

Mức độ

thích ứng

Sốlượng

Nhận xét: Từ kết quả trên ta thấy số lợng học sinh có hành vi thích ứng với

hoạt động học tập qua việc thực hiện kỷ luật học tập ở mức tốt chiếm 23.1%,

ở mức khá chiếm 41% Tỷ lệ này cho thấy khả năng thích ứng với hoạt động họctập của học sinh tơng đối cao Bên cạnh đó tỷ lệ học sinh thích ứng ở mức trungbình là 24.8%, ở mức yếu kém là 11.1% Qua đó cho thấy vẫn còn một tỷ lệkhông nhỏ học sinh cha thích ứng đợc với hoạt động học tập

Sau một học kì học sinh đã có thời gian làm quen với môi trờng sống mới,với những yêu cầu, quy định của bậc học Chính vì vậy tỷ lệ học sinh đạt mứcthích ứng tốt là 23.1% Điều đó có thể giúp ta hiểu đợc chính nội dung học tập,phơng pháp học tập đòi hỏi trẻ phải tích cực hơn, điều chỉnh mình nhiều hơn trongviệc thực hiện tốt kỷ luật học tập Số học sinh thích ứng tốt với hoạt động học tậpqua thực hiện kỷ luật với những biểu hiện: Thực hiện nghiêm túc nội quy học tập,tích cực học tập (chuẩn bị đầy đủ đồ dùng học tập, học bài làm bài đầy đủ, tíchcực xây dựng bài), duy trì đợc chú ý vào đối tợng học, tự tin trong các hành vi ứng

xử, thực hiện công việc đợc giao cẩn thận, chu đáo có hiệu quả Nh vậy việc thựchiện tốt kỷ luật học tập và những yêu cầu của hoạt động học là điều kiện cần thiết

và quan trọng giúp các em tiếp thu bài ở lớp tốt hơn Đây chính là điều kiện cần

để các em có thể mở rộng sự hiểu biết của mình từ sự nắm đợc các kiến thức cơbản

Số học sinh này còn đợc các thầy cô giáo và bạn bè quý mến Thực tế chothấy các thầy cô giáo bao giờ cũng có cảm giác yên tâm khi đề cử hoặc giao mộtcông việc tập thể cho học sinh có kỷ luật học tập tốt Cũng từ đó cho thấy nhữnghọc sinh có mức thích ứng tốt với hoạt động học tập bao giờ cũng học tập đạt mứckhá trở lên

Chiếm đến 65.8% số trẻ đạt mức độ thích ứng khá và trung bình Vớinhững trẻ thuộc hai loại này trong việc thực hiện kỷ luật học tập còn có nhữnghành vi cha hoàn toàn phù hợp với hoạt động học, biểu hiện của các mức này là: