Tìm hiểu thêm một vài đặc trưng xã hội ai cập cổ đại

Còn ở đây năng lực và trình độ của bản thâncòn hạn chế cho nên chúng tôi chỉ có tham vọng tìm hiểu về nhà nớc chuyênchế, các giai cấp trong xã hội, về tôn giáo tín ngỡng thần bí, về nhữn

TRờng Đại học Vinh Khoa lịch sử

===  ===

Khóa luận tốt nghiệp đại học

Tìm hiểu thêm một vài đặc trng xã hội

Lời cảm ơn

Em xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới thầy giáo Hoàng Đăng Long đã tận tình hớng dẫn, giúp đỡ và động viên em trong quá trình lựa chọn và hoàn thành khoá luận này.

Để hoàn thành đợc khoá luận này, em còn nhận đợc sự động viên cổ

vũ, khích lệ của các thầy cô giáo trong khoa Lịch Sử trờng Đại học Vinh, Th viện trờng Đại học Vinh, Th viện tỉnh Nghệ An, Th viện Quốc gia Hà Nội, gia

đình ngời thân và các bạn sinh viên đã động viên, góp ý, tạo điều kiện cho tôi hoàn thành khoá luận này.

Những nội dung trình bày trong khoá luận mới chỉ là kết quả nghiên cứu bớc đầu Do trình độ ngời viết còn hạn chế thời gian nghiên cứu không dài, quá trình thu thập tài liệu cha đầy đủ nh mong muốn, khoá luận không thể tránh khỏi thiếu sót nhất định Rất mong nhận đợc ý kiến đóng góp xây dựng của các thầy cô giáo của các bạn sinh viên để khoá luận đợc hoàn chỉnh hơn.

Em xin chân thành cảm ơn.

Vinh, tháng 5 năm 2007.

Sinh viên:

Hoàng Thị Vinh

Mục lục

Trang

A Phần mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Phạm vi và phơng pháp nghiên cứu 4

4 Bố cục 4

B Phần nội dung 6

Chơng 1: Lợc sử Ai Cập cổ đại 6

1.1 Điều kiện tự nhiên và dân c 6

1.1.1 Điều kiện tự nhiên 6

1.1.2 Dân c 9

1.2 Lợc sử các giai đoạn chính của Ai Cập cổ đại 11

1.2.1 Ai Cập thời kỳ Tảo vơng quốc (3200 - 3000 TCN) 11

1.2.2 Ai Cập Cổ vơng quốc (3000 - 2400 TCN) 13

1.2.3 Ai Cập Trung vơng quốc (2150 - 1710 TCN) 15

1.2.4 Ai Cập Tân vơng quốc (1560 - 941 TCN) 17

Chơng 2: Đặc trng về chính trị - xã hội Ai Cập cổ đại 19

2.1 Tính chất chuyên chế của nhà nớc pharaông Ai Cập 19

2.1.1 Vua - Pharaông nắm quyền lực tối cao 19

2.1.2 Nhà nớc đợc thành lập trên mối quan hệ giai cấp 22

2.1.3 Các chức năng của nhà nớc Ai Cập cổ đại 23

2.2 Công xã nông nghiệp ở Ai Cập cổ đại 30

2.2.1 Đặc điểm công xã nông thôn Phơng Đông cổ đại 30

2.2.2 Đặc điểm công xã nông nghiệp ở Ai Cập cổ đại 31

Chơng 3: Một vài đặc trng văn hóa 35

3.1 Tính nguyên thủy của tôn giáo 35

3.1.1 Thờ cúng con vật 35

3.1.2 Sùng bái tự nhiên 35

3.1.3 Tin vào cõi bất tử 39

3.2 Trình độ kỹ thuật cao trong các công trình kiến trúc 45

3.2.1 Lịch sử kim tự tháp 45

3.1.2 Nghệ thuật kiến trúc kim tự tháp 47

3.1.3 Nghệ thuật xây dựng kim tự tháp 48

C Phần kết luận 54

Tài liệu tham khảo 57

a pHầN Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

Các nền văn minh của nhân loại đợc phát sinh vào khoảng từ 4000

-5000 TCN Đó là tổng thể mọi thành tựu của con ngời trong các lĩnh vực vănhoá, nghệ thuật, triết học, kỹ thuật Những nền văn minh đó xuất hiện trênnhiều vùng đất khác nhau của địa cầu, vào những thời kì lịch sử khác nhau, ởcác dân tộc với văn hoá, ngôn ngữ khác nhau Trong số các nền văn minh lớncủa loài ngời ta phải kể đến Ai Cập, Lỡng Hà, ấn Độ, Trung Quốc, Hy Lạp.Cho đến ngày nay, nhiều nền văn minh đã suy tàn chìm vào dĩ vãng Nhngnếu nhìn nhận một cách nghiêm túc, chúng ta sẽ thấy rằng các nền văn minh

cổ đại đó đã để lại những ảnh hởng rất sâu sắc trên từng bớc tiến của lịch sửnhân loại

Nhìn lại các nền văn minh cổ xa cũng chính là truy tìm gốc rễ của vănminh loài ngời nói chung, đó là điều không thể thiếu trong học vấn văn hoáViệt Nam vốn cũng là một cái nôi của loài ngời Tìm hiểu và đối thoại với cácnền văn hoá xa cũng nh hiện nay đã đóng góp những vai trò quan trọng trênthế giới, cũng là một bớc đi cần thiết của chúng ta trong quá trình hội nhập vớithế giới

Ai Cập là nơi chôn rau cắt rốn của một trong những nền văn minh tối cổcủa loài ngời ở đây, xã hội có giai cấp và nhà nớc hình thành từ rất sớm, vàcũng tại nơi đây nhân dân Ai Cập đã sáng tạo ra một nền văn hoá lâu đời nhất.Văn minh Ai Cập xuất hiện vào khoảng 4000 TCN, đứng về mặt trình độ pháttriển và tính chất phong phú, đa dạng mà xem xét thì Văn hoá Ai Cập còn caohơn và phong phú hơn nhiều so với văn hoá Babylon - Lỡng Hà

Qủa là may mắn khi rất nhiều cơ sở vật chất từ thời ngời Ai Cập cổ đạivẫn còn tồn tại để chúng ta nghiên cứu Đó là hệ thống lăng tẩm, tợng, phù

điêu xác ớp, công cụ sản xuất, vật dụng Trong đó Kim tự tháp đợc xem là kìquan hàng đầu của thế giới cổ đại, đợc xem là kì quan không phải ở hình dángkhổng lồ của nó mà còn ở chỗ nó là hệ thống các khoa học nh toán học, thiênvăn học, và còn chứa đựng cả những quan niệm về tôn giáo tín ngỡng của ngời

Ai Cập cổ Bên cạnh những lăng mộ hùng vĩ là những xác ớp từ lâu của conngời đợc tiếp tục tồn tại sau khi chết và linh hồn sẽ trở nên bất tử Từ những cơ

sở vật chất của quá khứ để lại đó, nhờ những kĩ thuật hiện đại thì chúng ta dầnvén mở đợc bức màn che dấu những bí mật thời xa xa

Sự thật là còn có rất nhiều bí ẩn mà ta cha thể giải thích đợc nó nh mộtcái gì đó thôi thúc các nhà khoa học trên mọi miền thế giới “ đổ mồ hôi sôi n-

ớc mắt” để nghiên cứu tìm hiểu Còn ở đây năng lực và trình độ của bản thâncòn hạn chế cho nên chúng tôi chỉ có tham vọng tìm hiểu về nhà nớc chuyênchế, các giai cấp trong xã hội, về tôn giáo tín ngỡng thần bí, về những vị thầnkì lạ, về những kim tự tháp hùng vĩ và về nghệ thuật ớp xác của ngời Ai Cập

cổ đại, để nhằm có hiểu biết sâu sắc thêm về Ai Cập cổ, góp phần vào việcgiảng dạy lịch sử thế giới nói chung và lịch sử Ai Cập nói riêng sau khi ra tr-

ờng Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài: “ Tìm hiểu thêm một vài đặc trng xã hội

Ai Cập cổ đại" làm khoá luận tốt nghiệp.

Thực hiện đề tài này chúng tôi không có tham vọng phát hiện ra những

điểm mới, mà chỉ thông qua một số công trình nghiên cứu của các học giảtrong và ngoài nớc về lịch sử Ai Cập cổ đại, nhất là những tác phẩm có liênquan đến vấn đề Nhà Nớc, giai cấp, tôn giáo, nghệ thuật kiến trúc…Để từ đónắm bắt đợc những kiến thức về chính trị, văn hoá, xã hội của nền văn minh

Ai Cập cổ đại và đặc biệt giúp cho mọi ngời nhìn nhận về những đóng góp tolớn của nền văn minh ấy đối với sự phát triển của lịch sử nhân loại

2 Lịch sử vấn đề

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nền văn hoá thế giới đợc khởi nguồn từnền văn minh phơng Đông trong đó đất nớc và con ngời của nền văn minh AiCập cổ đại là một trong những ngọn nguồn của nền văn minh thế giới Ai Cập

cổ đại là kho tàng chứa đựng nhiều bí ẩn cha có lời giải đáp Do vậy việcnghiên cứu tìm hiểu về đất nớc con ngời nói chung và những vấn đề chính trị,xã hội, văn hoá nói riêng là đề tài hấp dẫn đối với nhiều học giả

Đầu tiên phải kể đến những tác phẩm mang tính chất giáo trình đợc sửdụng giảng dạy trong các trờng đại học, cao đẳng nh "Lịch sử thế giới cổ đại"tập 1 (NXB Đại học quốc gia Hà Nội), tác giả Vũ Dơng Ninh có tác phẩm

"Lịch sử văn minh thế giới " (NXB Giáo dục), Nghiêm Đình Vỳ "Lịch sử thếgiới cổ trung đại" (NXB Đại học s phạm hay tập hợp giáo viên khoa sử đại học

s phạm Hà Nội có tác phẩm "Lịch sử thế giới cổ đại" (NXB Giáo dục Hà Nội1960) Đõy là những công trình nghiên cứu rất cơ bản hệ thống sự ra đời, pháttriển kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội của văn minh Ai Cập

Đặc biệt là tác phẩm "Lịch sử thế giới cổ trung đại" của Nghiêm Đình

Vỳ có nghiên cứu sâu sắc nhà nớc chuyên chế Ai Cập cổ đại Tác giả Nguyễn

miêu tả rất tỉ mỉ về những điều kiện dẫn đến sự hình thành nền văn minh AiCập giải thích rõ các giai cấp, mâu thuẫn giai cấp trong nhà nớc chuyên chế.

"Một số chuyên đề lịch sử thế giới" của Vũ Dơng Ninh (NXB Đại học quốcgia Hà Nội), chỉ ra đặc trng chính trị, xã hội Ai Cập cổ đại với các giai cấpthống trị

Các tác phẩm trên đều là những kiến thức rất cơ bản hệ thống về chínhtrị, xã hội, nhng còn có những tác phẩm đi sâu vào vấn đề văn hoá mà chúngtôi đã tiếp cận Nh Nguyễn Quốc Hùng "Những nền văn minh rực rỡ cổ xa"tập 1 (NXB Quân đội nhân dân Hà Nội 1993), Mộng Xuân "Khám phá nhữngkho báu cổ " tập 1 (NXB Trẻ), Lơng Ninh "Lịch sử văn hoá thế giới cổ trung

đại" (NXB Giáo dục) Đây là những tác phẩm nghiên cứu sâu vào các lĩnh vực

nh văn hoá, tôn giáo, tín ngỡng, các công trình nghệ thuật kiến trúc Đặc biệtTrịnh Huy Triều có tác phẩm "xác ớp - những bí mật của Ai Cập cổ đại"(NXB Trẻ), đã giải mã bí mật về nghệ thuật ớp xác của ngời Ai Cập cổ Bêncạnh đó Lê Phụng Hoàng với "Các công trình kiến trúc nổi tiếng trong thế giới

cổ trung đại" (NXB Giáo dục 2000), Đặng Thái Hoàng "Những công trìnhkiến trúc nổi tiếng thế giới" (NXB Văn hoá Hà Nội 1983), Hoàng Văn Huyền

"Bảy kỳ quan thế giới " (NXB Xây dựng Hà Nội 1987), Lê Thanh Đức "Nghệthuật Ai Cập cổ đại" (NXB Giáo dục)…là những tác phẩm nghiên cứu mộtcách tỉ mỉ về nghệ thuật kiến trúc Ai Cập cổ đại

Ngoài ra còn có nhiều tác phẩm mang tính chất tham khảo mà chúng tôicha có điều kiện tiếp cận Để nâng cao hiểu biết của bản thân cũng nh cungcấp những kiến thức sâu sắc hơn nữa về một nề văn minh rực rỡ của nhân loại,

từ đó có thể nghiên cứu một cách hệ thống những đặc trng cơ bản về xã hội AiCập cổ đại, làm nổi lên những đóng góp của nền văn minh cổ này đối với lịch

sử văn hoá thế giới Vì thế chúng tôi chọn đề tài Tìm hiểu thêm một vài đặc“

trng xã hội Ai Cập cổ đại" làm khoá luận tốt nghiệp.

3 Phạm vi và phơng pháp nghiên cứu

Khoá luận đi sâu vào nghiên cứu một số đặc trng trong số các đặc trngcơ bản của xã hội Ai cập cổ đại, cụ thể là đặc trng về chính trị, xã hội và đặctrng văn hoá với vấn đề tôn giáo và nghệ thuật kiến trúc

Để thực hiện đề tài chúng tôi đã tiếp cận chọn lọc các t liệu liên quan

đến đề tài khoá luận, sử dụng phơng pháp logic lịch sử, phơng pháp hệ thống

so sánh

4 Bố cục

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính của đềtài gồm 3 chơng:

Chơng I: LƯợc sử Ai cập cổ đại.

1.1 Điều kiện tự nhiên và dân c

1.1.1 Điều kiện tự nhiên

1.1.2 Dân c

1.2 Lịch sử các giai đoạn chính của Ai Cập cổ đại

1.2.1 Ai Cập thời kỳ Tảo vơng quốc (3200 -3000 TCN)

2.1 Tớnh chất chuyờn chế của Nhà nước pharaụng Ai Cập

2.1.1 Vua - Pharaụng nắm quyền lực tối cao

2.1.2 Nhà nước được thành lập trờn mối quan hệ giai cấp cầm quyềnthu nạp cống, giai cấp bị trị nộp cống phẩm

2.1.3 Cỏc chức năng của nhà nước

2.2 Cụng xó nụng nghiệp ở Ai Cập cổ đại

2.2.1 Đặc điểm cụng xó nụng thụn Phương Đụng cổ đại

2.2.2 Đặc điểm cụng xó nụng nghiệp ở Ai Cập cổ đại

Chơng III: một vài đặc trng văn hoá

3.1 Tính nguyên thuỷ của tôn giáo

3.1.1 Thờ cúng con vật

3.1.2 Sùng bái tự nhiên

3.1.3 Tin vào cõi bất tử

3.2 Trỡnh độ kỹ thuật cao trong cỏc cụng trỡnh kiến trỳc

3.2.1 Lịch sử kim tự thỏp

3.1.2 Nghệ thuật kiến trỳc kim tự thỏp

3.1.3 Nghệ thuật xõy dựng kim tự thỏp

B pHầN Nội dung

Chơng 1

lợc sử ai cập cổ đại

1.1 Điều kiện tự nhiên và dân c

1.1.1 Điều kiện tự nhiên.

Ai Cập là quê hơng của một trong những nền văn minh xuất hiện sớmnhất trong lịch sử loài ngời Ai Cập ở Đông Bắc châu Phi, là một vùng thunglũng hẹp và dài nằm dọc theo trung và hạ lu sông Nin, hai bên thung lũng lànhững dãy núi đá nham thạch và đá hoa cơng dựng thẳng đứng nh những tờngthành.Về mặt địa hình Ai Cập có một biên giới thiên nhiên hiểm trở, phía Bắcgiáp Địa Trung Hải, phía Nam là rừng núi trùng điệp Nubi (nay là Êtôpi)thuộc trung bộ châu Phi, phía đông giáp biển Đỏ và sa mạc ARập, phía tâygiáp sa mạc LiPi khô khan, nóng bức Vị trí địa lý này khiến cho Ai Cập xakia hầu nh cô lập với thế giới bên ngoài, giúp cho văn minh Ai Cập cổ đại giữ

đợc tính thuần nhất trong suốt mấy ngàn năm hình thành và phát triển củamình không bị xâm thực bởi các nền văn minh xung quanh và ngợc lại có mộttầm quần thể hết sức to lớn ở khu vực Địa Trung Hải, Bắc Phi và Trung Cận

Đông Bên cạnh ta cũng thấy đó là nguyên nhân lý giải tính chất trì trệ tơng

đối của xã hội Ai Cập cổ đại và tính chất đặc thù của nền văn minh cổ Chỉ ởphía Đông Bắc của Ai Cập có một vùng đất hẹp - eo đất Xi Nai - nối liền AiCập với vùng Tây á - một của ngõ duy nhất mà Ai Cập có thể thờng xuyêngiao lu kinh tế, văn hoá với các quốc gia và các khu vực khác ở phơng Đông.Cũng từ eo đất đó, các Pharaông của Ai Cập đã dẫn những đoàn quân viễnchinh đi xâm lợc và cớp bóc tài nguyên của các nớc láng giềng

Vốn là một phần của Sa mạc SAHARA, nên xứ Ai Cập cũng ở vào mộtkhu gió hanh và ma hiếm Nếu không có sông Nin thì đất đai xứ Ai Cập cũngchỉ là một vùng sa mạc mà thôi Sông Nin là một trong những con sông lớnnhất thế giới với chiều dài khoảng 6500 km (phần chảy qua Ai Cập gần 700km) Nó chảy dọc từ Trung Phi, đào khoét vách đá của vùng cao nguyên, khơithành một giải thung lũng sâu hẹp, rồi lôi cuốn phù sa tới bồi đắp vùng hạ l u,kết lên một miền trung châu trù mật vào bậc nhất trên thế giới: cả giải thunglũng trong lu vực sông Nin là những cánh đồng phì nhiêu miền trung châu vốntrớc kia là cửa biển, là một vịnh lớn dần dần bị phù sa sông Nin lấp đầy biếnthành đồng ruộng Vùng trung châu này đợc gọi là hạ Ai Cập, còn miền thunglũng là thợng Ai Cập Có thể nói sông Nin có vai trò quan trọng trong lịch sử

Ai Cập cổ đại Chính sông Nin đã tạo nên đất nớc Ai Cập và có tác dụng tolớn đối với sự phát triển kinh tế, xã hội, văn hoá và lịch sử của c dân Ai Cập.

Đúng nh nhà sử gia Hy Lạp cổ đại Hêrôđốt từng nhận xét: “Ai Cập là tặngphẩm của sông Nin”

Sông Nin không những đã vận phù sa tới “tạo” nên xứ Ai Cập nó lại cònmang “nớc” tới để biến đồng ruộng thành vựa lúa, thành kho thóc Hàng năm

từ tháng 6 đến tháng 10, nớc sông Nin dâng cao tràn ngập hai bờ, gây nênnhững trận lụt lớn, biến đất nớc Ai Cập thành một biển nớc mênh mông Sangtháng 11 nớc sông rút đi, để lại một lớp phù sa màu mỡ dày đặc, có nơi dày

đến 10m, đất ở đây rất mềm và tơi xốp Vì thế c dân Ai Cập chỉ cần dùngnhững chiếc cày, cuốc bàng gỗ cũng có thể xới đất để gieo trồng các loại ngũcốc Khoảng thời gian từ tháng 11 đến tháng 2 là mùa gieo hạt và mùa lúachín, trên đồng ruộng cây cối tốt tơi Từ tháng 3 trở đi là mùa gặt hái, tiếp đến

là mùa khô khan, cát bụi Ngời ta thờng nói: “ Ai Cập liên tiếp là một đồng cátbụi, một biển nớc và một vờn hoa”

Sông Nin không chỉ cung cấp nớc tới, bồi đắp phù sa cho vùng đồngbằng châu thổ, mà còn là nơi khai thác và cung cấp nguồn thực phẩm đáng kểcho c dân Hơn nữa sông Nin lại là con đờng giao thông huyết mạch của đất n-

ớc, là một nhân tố vừa tạo nên sự thống nhất của Ai Cập vừa thúc đẩy sự giao

lu, thông thơng giữa các vùng cả về kinh tế và văn hoá Sông Nin còn ảnh ởng tới mọi mặt của đời sống c dân Ai Cập, nên ngời Ai Cập xa đã coi thuỷthần Ôdirit - Thần sông Nin là thần hộ mệnh của cả vơng quốc, thần bảo vệmùa màng và công lý

h-Tuy ở vào khoảng giữa Nam vĩ tuyến 20 và Bắc vĩ tuyến 32 vốn là khukhí hậu nóng hanh của các sa mạc, nhng đổi lại đợc gió biển thổi vào nênvùng đồng bằng và trung du Ai Cập đợc hởng thời tiết ôn hoà, ổn định từ th-ợng cổ tới nay Hơn nữa, qua các công trình nghiên cứu Ai Cập cổ có khí hậutơng đối mát mẻ, ấm áp lợng ma cũng nhiều hơn so với hiện nay Vì thời đóbăng tuyết còn tràn xuống tận Bắc vĩ tuyến 40, nh vậy Ai Cập ở vào khu hàn

đới, vì thế mà xa kia cả vùng cao nguyên cũng có bụi lau và đồng cỏ, mục súcchăn nuôi đầy rẫy Các bút tích còn chạm trổ trên vách đá cũng kể tới nhữngbầy gia súc chăn nuôi ở nhiều nơi mà ngày nay không thể trồng trọt đợc vàcòn bao nhiêu miếu mạo, lâu đài, có chạm trổ công phu mà ngày nay tìm thấy

ở giữa các vùng sa mạc, cùng đều minh chứng rằng: Thời tiết ở những nơi cóxây dựng các công trình kỳ công kiến trúc kia tất có c dân để chiêm ngỡng và

Về tài nguyên thiên nhiên: Đầu tiên là nhờ nớc và phù sa của con sôngNin, nhờ khí hậu ổn định, đất đai màu mỡ nên trên mảnh đất Ai Cập thảo mộcrất phát triển Dân c không cần cày bừa mà chỉ cần gieo hạt giống xuống mộtcách thô sơ nhất là lấp đất lại, không cần phải chăm sóc, vun bón mà mùamàng cứ bội thu ở Ai Cập cổ đại có một loại cây mọc rất nhiều ở trong các

đầm, hồ và dọc theo hai bên bờ sông Nin đó là cây Papyrút Ngời Ai Cập cổdùng vỏ cây Papyrút lam giấy viết, dùng thân cây làm bút và rễ cây làm mực

Ai Cập có nhiều loại đá quý bằng đá vôi, đá huyền vũ, đá hoa cơng làvật liệu quan trọng cho ngời Ai Cập cổ xây dựng nhà ở và các công trình kiếntrúc Về khoáng sản Ai Cập không có nhiều, ngời Ai Cập khai thác đồng ởXinai, vàng ở Nubi Sắt và gỗ là những nguyên liệu quan trọng và thông dụngnhất thì ngời Ai Cập lại phải mua từ nớc ngoài, nh gỗ là thứ nguyên liệu chỉ d-

ợc dùng vào những bộ phận quan trọng nhất trong những công trình kiến trúcthì ngời Ai Cập cổ lại phải mua từ LiBăng

1.1.2 Dân c

Dân c ở Ai Cập cổ đại là những ngời nào, ở đâu đến? Đó là điều mànhiều nhà nghiên cứu cố gắng tìm hiểu, song cho đến hiện nay vẫn còn nhiềutranh cãi.Theo giả thuyết của các học giả thì những ngời đến lu vực sông Nin

đầu tiên là thổ dân da đen châu phi, "từ nhiều truyền thuyết khác nhau của

ng-ời Ai Cập tôi có khả năng kết luận rằng c dân định c trong lung lũng sông Nin

là ngời da đen vì nữ thần ISIS mà ngời ta kể là một phụ nữ có nớc da đen vàhơi đỏ” (20, 145) kết luận này là của Emile Amelineau (1899) Vì cha có sựthống nhất nên ngời ta sử dụng 3 nhóm chứng cứ từ thế giới cổ đại để nghiêncứu đó là: Hài cốt còn lại ở Ai Cập và các vùng phụ cận; văn bản và mô tả củangời Ai Cập cổ đại; và tài liệu của các tác giả HyLa biên soạn

Khi nghiên cứu về các hài cốt thì các nhà chủng học đã đa ra nhiều kếtluận mới "vào thế kỷ XVIII nhà nhân chủng học tiên phong FriedrichBlumembach đi đến kết luận rằng ngời Ai Cập có loại hình cơ bản: ngờiEthiopia, gần giống ngời Hindoo và lai giữa ngời Hindoo và ngời Ethiopia”

Đến thế kỷ XIX ngời ta lại nhấn mạnh đến sự liên kết chủng tộc tiềmnănggiữa ngời Ai Cập và Nam á, đầu thế kỷ XX một vài nhà nhân chủng học sửdụng cái gọi là “hệ giống nhau về chủng tộc” (dựa theo các số đo về hộp sọ)quả quyết rằng đã cung cấp chứng cứ khoa học thuyết phục đối với sự liên kếtgiữa các loại hình thể Ai Cập và Nam á Tuy nhiên những kết luận trên cũnggây ra nhiều phản ứng, tranh cãi trong giới nghiên cứu mà đến nay cha có kếtluận nào đợc nhất trí thống nhất cả

Còn ngời Ai Cập cổ đại thì nghĩ nh thế nào về mình? Trớc tiên ta trả lờicâu hỏi này bằng cách nghiên cứu các tác phẩm hội hoạ, điêu khắc mà mô tả

về chính mình, không những thế mà họ còn so sánh chính họ với các dân tộctrên thế giới nằm bên ngoài Ai Cập Chữ tợng hình trong sự mô tả về mình củangời Ai Cập và ngời nớc ngoài cho thấy phần lớn lịch sử của họ, họ xem mình

là một nửa da đen, tóc xoăn của ngời châu Phi, bộ râu xanh xám của ngờichâu á Lăng mộ của các Pharaông Seti I và Rameses III thuộc Tân vơngquốc trong thung lũng các vì vua có cảnh mô tả hình ngời rất đặc biệt thể hiệnnhiều loại ngời rất khác nhau, trong vũ trụ bên trên có vị thần mặt trời Ra nắmquyền tối cao Những loại hình này gồm ngời Ai Cập có màu da nâu, hơi đỏ,màu da vàng tơng phản hoàn toàn với ngời shite (Nubia) có màu da đen và dahơi xanh xám của ngời Libi và châu á Mặc dù một phần dựa trên màu da vàcác đặc điểm hình thể khác, những loại chủng tộc cổ đại này cũng có căn cứvào tính đa dạng của kiểu tộc và trang phục để có thể xem mình là một nhómdân tộc

Đối với nhà văn Hyla thì lại xem c dân Ai Cập là ngời châu Phi, nhngkhông có nớc da cháy xám nh ngời Ethiôphia mà có nớc da giảm dần “giống

nh ngời ấn Độ ở phía Bắc” (21, 148)

Nếu thế giới vẫn còn nhiều kết luận về nguồn gốc của c dân Ai Cập cổ

đại thì ở Việt Nam đây cũng là vấn đề đợc nhiều nhà sử học quan tâm Nếu

nh các nhà sử học nh Vũ Dơng Ninh, Nguyễn Quốc Hùng cho rằng c dân AiCập cổ bao gồm những bộ lạc Libi, Nêgrêit và có thể cả những bộ lạc Xêmit

từ châu á đến Đó là những ngời có vóc dáng khoẻ mạnh, cao to, da hơi ngàm

đen, tóc đen và mềm Còn theo chiêm tế, Nghiêm Đình Vỳ thì khẳng định

“Ngời Ai Cập cổ là thổ dân của châu Phi hình thành trên cơ sở hỗn hợp nhiều

bộ lạc” Bằng chứng là ở Ai Cập ngời ta đã từng phát hiện xơng hoá thạch vàcông cụ lao động của ngời thời đại đồ đá cũ và ở Nêgada những bức tợngthuộc thời Tảo kì vơng quốc những bức vẽ Ai Cập phổ biến ở c dân cổ vùng

Đông Phi, sự gần gũi của ngôn ngữ Ai Cập với ngôn ngữ của các dân tộcGanla và Xômali Là những minh chứng cho quan hệ họ hàng giữa ngời AiCập cổ đại với thổ dân châu Phi Từ thời viễn cổ những thổ dân đó đi lại sănbắn trên lục địa Khi đến vùng thung lũng sông Nin họ định c ở đấy và theo

đòi nghề nông và nghề chăn nuôi từ rất sớm.Về sau có một chi của bộ tộcHamit (Hamites) từ tây bộ châu á xâm nhập hạ lu sông Nin chinh phục thổdân châu phi ở đây Trải qua một quá trình sinh sống lâu dài ngời Hamit và

thổ dân châu Phi đã đồng hoá với nhau thành bộ tộc mới c dân Ai Cập cổ đại.

Họ chính là chủ nhân của nền văn minh Ai Cập cổ đại

1.2 Lợc sử các giai đoạn chính của Ai Cập cổ đại

1.2.1 Ai Cập thời kỳ Tảo vơng quốc (3200 - 3000 TCN)

Những di tích văn hoá vật chất thời cổ có thể giúp chúng ta hiểu đạikhái quá trình hình thành xã hội có giai cấp và nhà nớc sớm nhất ở Ai Cập.Vào khoảng giữa thiên niên kỷ thứ IV TCN do sự phát triển của lực lợng sảnxuất chế độ công xã thị tộc và sự phân hoá giàu nghèo đã xuất hiện trong cdân Ai Cập lúc bấy giờ, c dân ở lu vực sông Nin đã sống theo từng công xãnhỏ gọi là công xã nông thôn, mà kinh tế nông nghiệp chiếm địa vị hàng đầutrong nền kinh tế công xã

Công xã nông thôn là tổ chức kinh tế có cở sở của Ai Cập cổ Nôngnghiệp lúc này đang ở trình độ nguyên thuỷ: công cụ sản xuất đều làm bằng

đá, bằng gỗ, phơng pháp canh tác rất lạc hậu, ngời ta chỉ biết xới đất lên rồigieo hạt giống, tuy vậy nhờ chất đất ở đây màu mỡ nên thu hoạch ở đây cũngtạm đủ sống Nhng để có thể đảm bảo thu hoạch mùa màng đều đặn chốngmọi thiên tai, lũ lụt do sông Nin gây ra, công tác thuỷ lợi trở thành công táctrọng yếu nhất của công xã nông thôn Nông nghiệp phát triển lên một bớccàng đòi hỏi các công xã phải liên kết mật thiết để cùng hợp sức làm thuỷ lợi.Công tác thuỷ lợi phát triển thì công xã nông thôn càng sống phân tán, khôngcòn là một tổ chức thích hợp với yêu cầu sản xuất nữa Do đó nhiều công xãphải liên kết lại thành những liên minh công xã rộng lớn - liên minh công xã

đợc gọi là “Nôm”, để có khả năng huy động nhiều nhân công làm công tácthuỷ lợi “Nôm” có thể coi nh là châu, quận của Việt Nam thời cổ Về sau các

“Nôm” hợp lại thành quốc gia Ai Cập Mỗi “Nôm” đều có thành thị và hơngthôn của nó, ở thành thị hay nông thôn, nô lệ đa số đều là chiến tù thuộc sở hữuchung của công xã, và đợc sử dụng một cách rộng rãi trong các ngành thủ côngnghiệp và nông nghiệp chủ yếu là trong các công trình thuỷ lợi Lao động trên

đồng ruộng thì chủ yếu là do nông dân tự do của công xã làm

Có tất cả chừng 40 “Nôm” hay châu nằm dọc hai bên bờ sông Nin,trong đó lớn nhất là các châu sau đây: Phía nam có các châu Êlêphantin, Tebơ,Abiđốt phía Bắc có các châu: Hecmôphôlit, Heraclêôpôlit, Menphit, ở cácvùng tam giác châu sông Nin có các châu Heliôpôlit, Nôcởatit, Sait, Butô

Đầu thiên niên kỷ IV TCN xã hội Ai Cập đã phân chia thành hai giaicấp đối kháng rõ rệt: chủ nô và nô lệ Nguồn gốc nô lệ chủ yếu là chiến tù.Chủ nô ngoài việc bóc lột nô lệ còn bóc lột cả quần chúng nông dân công xã

Họ là tầng lớp quý tộc, thị tộc đã tách khỏi đám dân tự do, trở thành giai cấpthống trị để trấn áp nô lệ và nông dân công xã, giai cấp thống trị chủ nô AiCập đã tổ chức ra bộ máy nhà nớc.

Nôm ở Ai Cập cổ đại chính là hình thức nhà nớc phôi thai Đứng đầumỗi “Nôm” là một chúa nôm gọi là Nômaccơ (Nomarque) Chúa

“Nôm”không chỉ là ngời cai quản “Nôm” về mặt hành chính mà còn thủ lĩnhquân sự, thẩm phán và tăng lữ tối cao của “Nôm” Chính chức năng tăng lữ tốicao đã đem lại cho chúa “Nôm” một quyền lực rất lớn - Thần Quyền Chúanôm đợc coi nh một vị thần sống Mỗi nôm có một tín ngỡng và tôn giáoriêng, thờng là một động vật thờ làm Tôtem Giữa các “Nôm”chiến tranh thôntính đất đai, cớp bóc của cải và nô lệ thờng xảy ra Chiến tranh cũng thờngxảy ra vì xúc phạm tới tín ngỡng, tôn giáo của nhau Ví dụ: Nôm thờ thần cá

đã từng đánh nhau với nôm bên cạnh, vì ngời của nôm bên kia thờng ăn loạicá mà nôm bên này thờ làm Tôtem

Do yêu cầu thống nhất quản lý công tác thuỷ lợi trên phạm vi ngày càngrộng lớn hơn, lại do các tranh chấp lâu dài và tàn khốc kéo dài giữa các chúa

“nôm” nhằm thôn tính đất đai của nhau, dần dần các "Nôm" hợp nhất lại thànhquốc gia thống nhất tơng đối rộng lớn Giữa thiên niên kỷ IV TCN các "Nôm" ởniềm Bắc hợp thành vơng quốc Hạ Ai Cập, còn các "Nôm" miền Nam hợpthành vơng quốc Thợng Ai Cập Mỗi vơng quốc có chừng 20 châu

Trong một thời kì rất lâu giữa Thợng và Hạ đã xảy ra những cuộc chiếntranh tàn khốc để giành địa vị bá chủ lu vực sông Nin Cuối thế kỷ IV TCNtrải qua một cuộc chiến tranh lâu dài và tàn khốc Thợng và Hạ Ai Cập đã hợpnhất lại thành một quốc gia thống nhất

Trong cuộc đấu tranh giành bá quyền đó miền Nam cuối cùng đã giànhthắng lợi vì các châu miền Nam đoàn kết chặt chẽ hơn Nhng sự hợp nhất haimiền Nam, Bắc thành quốc gia thống nhất chính là do yêu cầu phải thống nhấtquản lý công tác thuỷ lợi trên toàn bộ lu vực sông Nin sự thống nhất hai miềnNam, Bắc đã tạo điều kiện cho kinh tế ở hai miền bổ sung cho nhau để pháttriển mạnh hơn.Theo các sử gia HyLạp năm 3200 TCN một quý tộc có thế lựccủa quốc vơng Thợng Ai Cập là Menet, bằng con đờng chiến tranh thôn tính

đã thống nhất đợc Thợng và Hạ thành một quốc gia thống nhất đầu tiên tạimột địa điểm quan trọng về mặt chiến lợc nằm trên đờng giao thông thuỷ bộ ởgiữa vùng tam giác châu và thung lũng sông Nin, ông đã dựng nên một thànhtrì kiên cố Thành này về sau là thủ đô của Ai Cập trong suốt cả thời kỳ Cổ v -

Sự thống nhất Ai Cập thành một quốc gia rộng lớn đã cho phép vuaMenet tiến hành xây dựng các công trình thuỷ lợi quy mô lớn Sau Menet cácvua thuộc hai vơng triều đầu tiên (Vơng Triều I và II) đã nhiều lần gây chiếnvới các bộ lạc ở phía đông Ai Cập sống ở miền Xi Nai, đánh chiếm vùng mỏ

đồng ở đây và lấy nhiều đồng đem về Ai Cập chế tạo thành vũ khí và công cụlao động khiến cho nên kinh tế Ai Cập phát triển nhanh chóng hơn.Vì hai v-

ơng triều đều chọn thành Tinit (Thinis) ở miền Bắc làm thủ đô, nên thời kỳthống nhất của hai vơng triều này gọi là thời kỳ Tinit (năm 3200 - 3000TCN)tức thời Tảo kỳ vơng quốc trong lịch sử Ai Cập Mặc dù còn nhiều nét sơ khainhà nớc Ai Cập cổ đại đã hình thành và mang tính chất của một nhà nớcchuyên chế phơng Đông

Về kinh tế ta thấy sự thống nhất quốc gia Ai Cập đã tạo điều kiện chonhà nớc tiến hành đẩy mạnh công tác thuỷ lơị Theo đà phát triển của công tácthuỷ lợi thì sức sản xuất của nông nghiệp cũng phát triển cao Bên cạnh đóngành thủ công nghiệp cũng phát triển, ngành thơng nghiệp đặc biệt là ngànhmậu dịch đối ngoại cũng đợc mở rộng nhng vào lúc đó ngành thủ công nghiệpcũng nh thơng nghiệp bị nhà nớc chủ nô và bọn quý tộc thâu tóm

Sự tăng trởng của các ngành kinh tế đã kéo theo sự phát triển của chế độchiếm hữu nô lệ ở Ai Cập Đó là do những cuộc chiến tranh liên miên vớingoại tộc đã làm cho số lợng nô lệ tăng lên nhanh chóng Tuy số lợng có tăngnhng vẫn còn ít hơn số dân tự do Nô lệ phải làm rất nhiều việc nh phục dịchtrong các gia đình quyền quý, trong các công trình thuỷ lợi, xây dựng đềnmiếu…

Trên danh nghĩa đất đai toàn quốc là thuộc quyền sở hữu của vua, nhngthực tế thì đại toàn bộ phận là do các công xã nông thôn nắm và chia đều chotoàn bộ nông dân công xã Nhà vua, đền chùa và bọn quý tộc cũng chiếm rấtnhiều ruộng đất và dùng sức lao động của nô lệ để sản xuất Nông dân và thợthủ công trong các công xã phải sản xuất phục vụ cho nhà vua, tăng lữ, quýtộc, tức phải nộp thuế và đi phu phen Ngoài t cách là dân tự do, về thân phận

họ cũng bị áp bức bóc lột không khác gì nô lệ, chính những kim tự tháp đợcxây dựng trong thời kỳ hng thịnh của cổ vơng quốc đã chứng minh điều đó.

Chế độ chính trị ở thời cổ vơng quốc là chế độ chuyên chế trung ơngtập quyền Kẻ thống trị tối cao là nhà vua, đợc gọi là “Pharaông” - kẻ ngự trịtrong cung điện Pharaông nắm giữ quyền lực về chính trị lẫn tôn giáo, đợcxem là vị thần sống Dới vua có bọn quan lại, cao nhất là một vị tể tớng, thờng

đợc chọn trong đám thân vơng Dới tể tớng là các bộ, chia nhau phụ trách mọicông việc của đất nớc ở địa phơng thì lấy “châu” hay còn gọi là “nôm” làm

đơn vị hành chính, mỗi “nôm” có “nômaccơ” tức chúa châu cai quản với bộmáy chính quyền không khác với trung ơng Chúa châu đều là bọn đại quýtộc, lúc đầu do vua bổ nhiệm về sau thì biến thành thế tập, rồi trở thành ch hầuhay tiểu vơng

Dới thời cổ vơng quốc, ở các vơng triều thịnh đạt nh vơng triều III và

IV, các Pharaông đã huy động nhân vật lực trong dân gian, để xây dựng nhữnglăng tẩm cực kỳ đồ sộ, xa hoa đó là những kim tự tháp ngày nay Trong đókim tự tháp của vua Kêốp (Cheops) là lớn nhất Do đó thời cổ vơng quốc đã

đợc lịch sử đặt cho cái tên “thời đại kim tự tháp”

Kinh tế phát triển đã làm cho thế lực của các địa phơng mạnh lên, đồngthời sự trao đổi hàng hoá giữa các châu đa đến sự giàu có cho một số ngời và

đa đến sự phá sản của các nông dân công xã, cuối cùng là thúc đẩy nhanhchóng quá trình phân hoá giai cấp trong công xã Bên cạnh đó ở thời cổ vơngquốc nhà nớc thờng gây chiến tranh xâm lợc để cớp nô lệ và của cải ở bênngoài, làm số lợng nô lệ tăng nhanh, sự áp bức nô lệ cũng nh áp bức nông dâncông xã ngày một nặng nề đặc biệt việc xây dựng Kim Tự tháp làm tiêu haonhiều nhân lực, tài lực của đất nớc Sự phân hoá giàu nghèo cộng với mâuthuẫn giai cấp đã trở thành nguyên nhân cơ bản làm cho cổ vơng quốc tan rã.Mặt khác kinh tế địa phơng, nhà vua lại thờng đem nô lệ và đất đai ban cấpcho bọn quý tộc nên thế lực các địa phơng thêm mạnh Tăng lữ ở các chùachiền cũng hởng nhiều bổng lộc và đặc quyền Vì thế xu hớng thoát ly quyềnlực trung ơng của bọn quý tộc địa phơng và bọn tăng lữ càng mạnh

Đến triều đại thứ V, vơng triều bắt đầu suy yếu vào những năm cuốicùng của triều đại thứ IV, nhiều cuộc nổi loạn đã nổ ra chính quyền trung ơngsụp đổ, toàn bộ đất nớc bị chia cắt thành nhiều vùng độc lập

1.2.3 Ai Cập Trung vơng quốc (2150 - 1710 TCN)

Về chính trị thì nhà nớc ở thời cổ vơng quốc suy vong, Ai Cập rơi vàotình trạng cát cứ phân liệt, chiến tranh liên miên, nông dân và nô lệ cũng nổidậy khởi nghĩa chống chế độ hà khắc Tình trạng này làm cho kinh tế suy yếu,

đời sống không những nông dân, nô lệ mà cả quý tộc tăng lữ cũng khó khăn.Vì vậy yêu cầu cấp bách là thiết lập trở lại chính quyền nhà nớc trung ơng tậpquyền Vào khoảng năm 2150 TCN, sau thời gian chiến tranh, cuối cùng cònlại là một số châu khá mạnh, đặc biệt là châu Tebơ (The Bes) ở phơng Nam đãgiành thắng lợi, thống nhất Ai Cập thành một mối, từ đây Ai Cập bớc vào thời

kỳ Trung vơng quốc Thời kỳ này bao gồm bảy vơng triều, từ Vơng Triều XI

đến Vơng Triều XVII, trong đó thời kỳ thống trị của Vơng Triều XI và VơngTriều XII là ổn định và phát triển nhất

Về kinh tế, thời trung vơng quốc có sự phát triển, bởi vào thời kỳ này

đồ đồng đã trở nên phổ biến, công cụ sản xuất đợc cải tiến, sức sản xuất đợcnâng cao Hơn nữa các ông vua thời này có sự quan tâm đến mở mang sảnxuất và đầu t vào vấn đề thuỷ lợi Vì thế diện tích đất đai trồng trọt tăng lên,nông nghiệp phát triển và thủ công nghiệp thì phồn thịnh Nhờ hệ thống sôngngòi mà ngành ngoại thơng cũng đợc đẩy mạnh, các đội thơng thuyền có thể

đi từ địa trung hải vào cửa sông Nin rồi qua kênh đào tiến vào Hồng Hải và từ

đó xuống ấn Độ Dơng

Sự phát triển của kinh tế đã thúc đẩy sự phân hoá giai cấp trong xã hội

Ai Cập thời trung vơng quốc Sự xuất hiện của tầng lớp mới là nông dân giàu

có và thị dân (là các thơng nhân thợ thủ công ở các đô thị công thơng nghiệp),tuy số lợng ít nhng lại có uy quyền Bên cạnh đó thì đại bộ phận này dân, thịdân và nô lệ đều rất khổ cực Chế độ t hữu phát triển làm cho dân nghèo bịphá sản, không những thế vì nghèo túng phải vay nặng lãi để rồi bị biến thànhnô lệ khi không thể trả nợ

Trong khi đời sống của quần chúng nhân dân và nô lệ thì nghèo khổ bởi

sự bóc lột tàn khốc, thì giai cấp thống trị vẫn tiến hành những cuộc chiến đixâm lợc miền Tây á để cớp đoạt nô lệ và của cải, càng làm cho đời sống củadân nghèo và nô lệ khốn quẫn hơn Điều đó lý giải cho cuộc đấu tranh giai cấpkịch liệt vào năm 1750 TCN Nông dân và nô lệ Ai Cập đã nổi dậy bạo độngmột cách quy mô Cuộc khởi nghĩa bớc đầu giành đợc thắng lợi nh chiếm đợc

đô thị, cầm tù vua, giết quý tộc địa chủ, đốt các giấy tờ, khế ớc, thuế má Thếnhng vì quần chúng lao động thiếu tổ chức, thiếu đoàn kết lại không biết làmthế nào để tự giải phóng khỏi ách áp bức bóc lột của bọn thống trị nên cuối

cùng đã đi đến thất bại Dù đã thất bại những cuộc khởi nghĩa đã làm laychuyển tận gốc nền thống trị của bọn chủ nô Ai Cập.

Đến năm 1710 TCN, ngời Hich Xốt (Hyksos) từ phơng đông sang đãchinh phục đợc Ai Cập Quân xâm lợc đã chiếm lĩnh vùng tam giác châu sôngNin, lập vơng triều ngoại tộc mới, thống trị ở đây ngót 140 năm Lịch sửTrung vơng quốc chấm dứt từ đó

1.2.4 Ai Cập Tân vơng quốc (1560 - 941 TCN)

Dới ách thống trị tàn nhẫn của ngời Hích Xốt, ngời Ai Cập đã nổi dậyphản kháng Cuối cùng vào năm 1570 TCN ngời Hich Xốt bị đánh đuổi khỏi

Ai Cập đất nớc lại đợc thống nhất,thời tân vơng quốc bắt đầu

Thời tân vơng quốc là thời kỳ thống trị của ba vơng triều từ vơng triềuXVIII đến vơng triều XX Bớc vào thời kỳ ổn định thì các ngành kinh tế đợc

đầu t phát triển.Trên cơ sở nền kinh tế vững chắc thì chính quyền chuyên chếtrung ơng tập trung đợc đợc cũng cố, các Pharaông đầu vơng triều XVIII tìmcách tăng cờng lực lợng quân đội, đẩy mạnh chính sách xâm lợc bên ngoài,

mở rộng lãnh thổ

Về quân sự, Ai Cập thời cổ, trung vơng quốc chỉ có bộ binh nhngtrong thời kỳ bị ngời Hich Xốt chinh phục và thống trị, ngời Ai Cập đã học đ-

ợc kỹ thuật dùng chiến xa của ngời Hitxốt Các Pharaông đã dùng các chiến

xa làm lực lợng chủ công trong các cuộc viễn chinh xâm lợc Quân đội Ai Cậpliên tiếp tấn công và đã chinh phục đợc Xiri, Phênixi, palextin, ở châu á, Libi

và Nubia ở châu phi Ai Cập trở thành một đế quốc rộng lớn và hùng mạnhnhất trong khu vực với khoảng cách hai đờng biên giới Nam, Bắc dài 3200Km

Cuối vơng triều XVIII do thế lực của tầng lớp tăng lữ cao cấp thờ thầnmặt trời Amôn quá mạnh, chúng thao túng, lấn áp cả quyền lực các Pharaông.Vì vậy để làm suy yếu thế lực của tầng lớp tăng lữ, Pharaông Amenkhôtep IVtiến hành cuộc cải cách tôn giáo, đề xớng một tôn giáo mới thờ thần mặt trờiAtôn và để nâng cao uy tín của mình nhà vua lấy danh hiệu mới là íchnatônnghĩa là “ngời hầu của thần Atôn”, xây dựng thủ đô mới mang tên Akhênatônnghĩa là “Thế giới của thần Atôn”

Cuộc cải cách này vấp phải phản ứng gay gắt của thế lực cũ, bên cạnh

đó nhà vua cũng không tranh thủ đợc sự ủng hộ của nhân dân Nên đến khiíchnatôn chết, thế lực tăng lữ lại xoá bỏ cải cách của ông, khôi phục lại tôngiáo thờ thần Amôn, chuyển kinh đô về thành Tebơ Chế độ trung ơng tập

quyền ngày một suy yếu, đặc biệt là sau khi Ramxet II chết thì Ai Cập lâmvào tình trạng ly tán.

Năm 941 TCN một tớng lĩnh trong quân đội đánh thuê ngời LyBi ở AiCập đã cớp ngôi Pharaông chấm dứt thời kỳ tân vơng quốc mới Từ đây AiCập rơi vào tình trạng chia cắt và liên tiếp bị ngoại tộc thống trị Đặc biệt từnăm 525 TCN, Ai Cập bị sát nhập vào đế quốc Bat ở Tây á Năm 332, TCN

Ai Cập lại bị Alecxăng nớc Makêđôni chinh phục và bị đặt dới nền thống trịcủa ngời Hylạp Sau khi Alecxăng chết đế quốc do Alecxăng xây dựng bị tanrã, Ai Cập lại đợc đặt dới quyền thống trị của vơng triều Ptôlêmê Từ đó AiCập bắt đầu thời kỳ Hy Lạp hoá (thế kỷ IV-I TCN) chịu ảnh hởng sâu sắc củanền văn minh Hy Lạp Đến năm 30 TCN Ai Cập bị ngời Rôma chinh phục.Sang thời kỳ trung đại Ai Cập trở thành quốc gia Hồi Giáo nằm trong đế quốcarập Hồi Giáo

Chơng 2

Đặc trng về chính trị - xã hội ai cập cổ đại

2.1 Tớnh chất chuyờn chế của Nhà nước pharaụng Ai Cập

Vào thời kỳ cổ đại thỡ Ai Cập đó thiết lập nờn bộ mỏy nhà nước chomỡnh, và nhà nước Ai cập cổ đại mang tớnh chất là nhà nước chuyờn chế Đú

là đặc trưng điển hỡnh nhất của vấn đề chớnh trị và xó hội Đặc trưng này đượcthể hiện qua nhiều mặt khỏc nhau, vậy ta sẽ lần lượt tỡm hiểu những biểu hiệncủa đặc trưng này

2.1.1 Vua - Pharaụng nắm quyền lực tối cao

Cú rất nhiều quan điểm về vấn đề vỡ sao vua ở Ai Cập thời cổ đại cúquyền lực tối cao như vậy Ở đõy ta bàn tới quan điểm của cỏc nhà duy tâm vàduy vật Tuy cú sự khỏc nhau trong cỏch giải thớch song lại khụng bỏc bỏquan điểm của nhau

Theo quan điểm duy tõm thỡ dõn Ai cập vốn sinh sống luụn ở một khuvực mà vị trớ địa lý, khớ hậu và đặc biệt là hiện tượng lờn xuống thất thườngcủa sông Nin, gõy ra những trận đại hồng thủy, chớnh vỡ vậy mà con người ở

xứ sở này chịu ảnh hưởng rất lớn của ngoại cảnh Tức về quan niệm tụn giỏo

họ tin vào một đấng chỳa tể tối linh, về quan niệm chớnh trị họ cũng tin vàomột vị đế vương tối cao Do đú dõn chỳng tụn sùng một ụng vua, một vị chỳa

tể chuyờn “thống trị cỏc nguồn nước”, họ cụng nhận rằng: Nước sụng Nin khilờn khi xuống là do một đấng chỳa tể định đoạt cũng như ngài định đoạt vềmặt trời khi mọc khi lặn, rồi việc no đúi hay sướng khổ, an cư lạc nghiệp haycan qua hoạn lạc của dõn chỳng Vỡ tin tưởng như vậy nờn người dõn Ai Cập

cổ đại mới tụn thờ cỏc vị đế vương rũng ró ngút 6000 năm, mà đõu phải lỳcnào cũng là một minh quõn

Khụng bỏc bỏ quan niệm duy tõm, nhưng cỏc nhà duy vật chủ nghĩa lạitiến hành giải thớch theo hướng đi mới là dựa vào kinh tế Điều đú đó đượcchứng minh trong thực nghiệm, cụ thể là: Khi mới tới an cư lập nghiệp ở sụng

Nin người dân Ai Cập còn sống theo lối du canh du cư rồi mới tới định cư vớinền nông nghiệp sơ khai Họ chưa tổ chức thành bộ lạc nên họ làm gì biết suytôn một vị chúa tể, làm gì có quan niệm tôn giáo chung, mặc dù là họ cùngchung vị trí địa lí, khí hậu cũng như những trận đại hồng thủy do sông Ningây ra Rồi trải qua nhiều thế kỷ họ đã chia đều tất cả phương tiện sản xuấtcũng như sinh hoạt để khai thác sinh sống ở khu vực sông Nin mà liên hệrộng ra thì ở khắp nơi trên thế giới như lưu vực của sông Mussipi, Amazon,Cônggo…Vậy tại sao họ lại không có chung quan niệm mà lại tôn thờ thượng

Cũng từ đây kẻ có quyền lực cao nhất, kẻ đứng đầu nhà nước chuyênchế Ai Cập cổ đại là vua Nhưng để tránh húy kỵ nên người ta gọi vua là

”Pharaông” - Tức là “kẻ ngự trị trong cung điện” "Đối với dân chúngPharaông là một đấng thần linh hiện hình, vừa là hóa thân của thần quốc giaHoras vừa là con đẻ của thần mặt trời (Ra) vốn là chúa tể của cả vũ trụ” (10,95) cũng giống như ở Trung Quốc vua được gọi là Thiên Tử, tức là con trời

Một trong những cái đưa đến quyền lực tối cao cho các vị pharaông này

đó chính là quyền sở hữu tối cao đối với toàn bộ đất đai trong cả nước AiCập cổ đại được thiết lập trên giải đất phù sa, toàn bộ dân cư nơi đây sốngbằng nghề sản xuất nông nghiệp Trong sản xuất nông nghiệp thì tư liệu sản

xuất không thể thiếu được đó chính là ruộng đất, vậy mà Pharaông lại làngười sở hữu toàn bộ đất đai trong cả nước, điều đó có nghĩa là Pharaông đãthâu tóm được toàn bộ hoạt động kinh tế của cả nước, từ đó Pharaông cũngchi phối luôn các hoạt động xã hội.

Pharaông sẽ trực tiếp nắm trong tay nhiều ruộng đất, lập thành nhữnghoành trang Ngoài ra Pharaông còn ban tặng rất nhiều ruộng đất cho cácquan lại, quý tộc và các đền chùa Ta thấy:

Ở Ai Cập cổ đại, giai cấp bóc lột gồm bộ phận quan lại và tăng lữ chùachiền "Tư liệu sản xuất của họ chủ yếu là ruộng đất mà nguồn ruộng đất của

họ chủ yếu là do nhà nước ban tặng

Thời cổ vương quốc, vào cuối vương triều III đầu vương triều IV, cómột viên quan lớn tên là Meten Ngoài phần đất đai được thừa kế từ người

mẹ, ông còn được nhà vua cấp thêm ruộng đất Một tư liệu lịch sử (vào loạisớm nhất) ghi chép về vấn đề này cho biết:

“Ban cho ông ấy đất khen thưởng 200 stat… Do mẹ ông ấy là bà NơbơXentơ cho ông 50 stat ruộng đất vì việc này, bà đã làm di chúc cho con bà.Nhà vua cho phép họ được hưởng số ruộng đất đó … Cho ông ấy và con traiông ấy 12 stat ruộng đất có người và súc vật nhỏ”

Ngoài việc ban cấp ruộng đất cho quan lại, các vua Ai Cập còn bancấp nhiều ruộng đất cho các đền miếu Bia Palermo chuyên ghi chép lịch sửbiên niên vắn tắt của các vua thuộc các vương triều đầu tiên của Ai Cập cổđại cho biết, hàng năm Pharaông đã ban tặng đền thờ các thần một số ruộngđất rất lớn

Ví dụ: Một Pharaông thuộc vương triều V trong năm trị vì thứ năm củamình, đã tặng cho "Các thần linh ở Heliopolis" 36 stat ruộng đất, tặng cácthần ở đền mặt trời 24 stat ruộng đất, tặng thần Ra 44 stat ruộng đất ở cácchâu miền Bắc, tặng nữ thần Hathor 44 stat ruộng đất ở các châu miền Bắc,tặng các thần trong nhà của thần Hosus 54 stat ruộng đất, tặng thần Xpa 2 statruộng đất để làm đền cho ngài…” (9, 17)

Pharaông là một vị thần sống, có quyền lực tối cao về vương quyền vàthần quyền Như vậy quyền lực của Pharaông là vô hạn, bất cứ người dânthường hay quý tộc giàu sang, đều phải quỳ lạy trước nhà vua Quý tộc muốntâu với nhà vua điều gì phải cúi đầu úp mặt sát đất bên cạnh nhà vua chứkhông được phép hôn chân vua Về sau quyền lực của Pharaông bị suy yếu,

đã có một số quý tộc sai người khắc tên một bản đá, nói một cách tự hào rằng:Khi yết kiến nhà vua, y đã được cho phép hôn chân vua

Có thể nói rằng nhà nước chuyên chế cũng như nhà vua đã được thầndân Ai Cập cổ đại thần thánh hóa Mệnh lệnh của Pharaông được tuyên bố tạiHội đồng vương quốc hay trước Tòa án tối cao của nhà vua Lúc này do chưaluật pháp hoàn chỉnh nên hàng ngày vua tùy tiện đặt ra luật lệ Cái gì vua yêu

là hợp pháp, cái gì vua ghét là bất hợp pháp Ngoài chức năng cai trị thần dân,các Pharaông còn kiêm chức tăng lữ tối cao và lãnh tụ quân sự Pharaôngsống trong những cung điện vô cùng nguy nga tráng lệ giữa đông đảo nhữngthần dân trong dòng tộc và đám đình thần thân tín nhất Cuộc sống củaPharaông cực kỳ xa hoa, phù phiếm, cả tu sĩ và kẻ hầu người hạ đều chăm sócmua vui cho vị hoàng đế Là một vị thánh nên cuộc sống của Phara«ng cũng

xa cách với người đời Pharaông tạo ra hình ảnh xa vời nên dân chúng luôn cónỗi sợ hãi ghê gớm Với ước vọng lưu lại đời đời tiếng tăm lừng lẫy và quyền

uy bất diệt của mình, ngay từ khi còn sống, các Pharaông thuộc các vươngtriều đã lo xây dựng cho mình các lăng mộ cực kỳ kiên cố và đồ sộ Các côngtrình lăng mộ đó vừa nói lên cuộc sống xa hoa phù phiếm của các Pharaôngnhưng đồng thời làm nổi lên cuộc sống cùng cực của nhân dân lao động

2.1.2 Nhà nước được thành lập trên mối quan hệ giai cấp cÇm

quyÒn thu n¹p cèng, giai cÊp bÞ trÞ nép cèng phÈm

Các nhà nước phương Đông cổ đại nói chung và nhà nước Ai Cập cổđại nói riêng nó không chỉ được xác lập dựa trên sự đoàn kết chống giặc ngoạixâm, đoàn kết để làm công tác thủy lợi, mà nhà nước còn được xác lập dựatrên mối quan hệ giai cấp đó là giai cấp cầm quyền thu cống nạp, giai cấp bịtrị nộp cống phẩm

Ngay từ thời đầu các công xã nguyên thủy thì cư dân lưu vực sông Nincùng nhau chung sống sản xuất, cùng nhau hưởng những sản phẩm làm ra Dođất đai phù sa màu mỡ nên chỉ cần những công cụ sản xuất thủ công thô sơ cưdân nơi đây đã lao động sản xuất đảm bảo được nhu cầu đời sống tối thiểu củamình Vào khoảng giữa thiên kỷ thứ IV trước thiên nhiên, đồ đồng xuất hiệnlàm cho công cụ sản xuất được cải tiến, sản phẩm làm ra ngày một nhiềukhông những đảm bảo được nhu cầu cuộc sống mà đã dư thừa Một số ngườiđứng đầu thị tộc đã chiếm lấy làm của riêng vì thế sự phân hóa giàu nghèo đãxuất hiện, chế độ thị tộc dần tan rã Lúc bấy giờ, cư dân Ai Cập ở lưu vựcsông Nin lại tập trung sống trong các công xã nhỏ gọi là công xã nông thôn.

Để đảm bảo thu hoạch mùa màng đều đặn, chống mọi thiên tai, làm các côngtác thủy lợi khiến cho các công xã nông thôn này phải liên kết lại với nhau.Các cư dân trong công xã đã cử ra một người đứng đầu liên minh các công xã,chịu trách nhiệm quản lý về mọi mặt đời sống của các công xã Người đứngđầu này sẽ tập hợp lực lượng để tiến hành xây dựng các công trình thủy lợi,

để chống lại các thế lực xâm chiếm lãnh thổ Bên cạnh đó người đứng đầucòn cử ra các chức quan cấp dưới chịu trách nhiệm trông coi từng mặt trongđời sống xã hội các công xã, đặc biệt phải thu cống nạp để duy trì bộ máy bêntrên Cư dân trong công xã sau mỗi vụ mùa phải nộp cống phẩm lại cho công

xã, những người đứng đầu công xã lại nộp lên các quan lại của liên minh công

xã Và người đứng đầu liên minh công xã này có vai trò vị trí giống như ôngvua con, lúc đầu do cư dân trong công xã bầu lên nhưng để duy trì và đảmbảo quyền lợi của mình thì họ biến nó thành thế tập (cha truyền con nối), còntiến hành nhiều cuộc chiến tranh để tranh giành thế lực thôn tính đất đai vớinhau dần dần các liên minh công xã đã tập hợp thành vương quốc

2.1.3 Cỏc chức năng của nhà nước Ai Cập cổ đại

Nhà nước Ai Cập cổ đại “mặc dự chưa cú sự phõn cụng rành mạch giữacỏc cơ quan trong chớnh quyền nhưng dưới vương triều nào cũng cú ba bộphận quan lại thực hiện ba chức năng của nhà nước chuyờn chế cổ đại PhươngĐụng: Quan phụ trỏch tài chớnh, coi súc kho tàng, giữ quốc khố, lo việc trưngthu thuế mỏ, giữ sổ sỏch địa bạ…, quan phụ trỏch cỏc vấn đề kinh tế, xó hội,trụng nom việc sản xuất, đắp đường sỏ, đờ điều, xõy dựng cỏc cụng trỡnh cụngcộng và quan chăm lo việc binh bị

C.Mỏc đó nhận xột: “Ở chõu Á, từ những thời kỳ xa xưa, thường chỉ cú

ba ngành quản lý: Bộ tài chớnh hay là bộ cướp búc nhõn dõn của chớnh nướcmỡnh, bộ chiến tranh hay là bộ cướp búc nhõn cỏc nước khỏc và sau cựng là

bộ cụng trỡnh cụng cộng Những điều kiện khớ hậu và đặc điểm của đất đai …

đó làm cho hệ thống tưới nước nhõn tạo bằng sụng đào và những cụng trỡnhthủy lợi trở thành cơ sở của nụng nghiệp phương Đụng” (15, 100)

Chức năng thu thuế búc lột nhõn dõn trong nước:

Do thuế khúa là nguồn thu nhập quan trọng của quốc khố nờn ngay từ

“thời Cổ vương quốc, nhà nước đó bất đầu đỏnh thuế vào nụng dõn cụng xó.Nụng dõn cày cấy ruộng đất của cụng xó phải nộp thuế nặng cho nhà nước”.(12, 77) Để tiến hành thu thuế nhà nước Ai Cập cổ đại đó “thành lập một cơquan chuyờn mụn phụ trỏch việc thu thuế” (9, 13), “nhà nước cũn đặt ra sổđịa bạ, cứ hai năm một lần điều tra tỡnh hỡnh ruộng đất để ấn định thuế chothớch hợp” (12, 78) Nếu là nụng dõn cụng xó thỡ hàng năm phải nộp thuế đất(cũn gọi là tụ) và đi lao dịch, cũn một bộ phõn nụng dõn khỏc như nụng dõnthị canh, nụng dõn nụng trang thỡ búc lột trực tiếp hay bằng địa tụ

Nhờ nguồn thuế này mà nhà nước mới duy trỡ và vận hành được, bờncạnh đú ở thời cổ đại cỏc Pharaụng ra sức búc lột thuế mỏ để phục vụ đờisống xa hoa của mỡnh, đặc biệi là tận dụng sức người sức của để xõy dựngnờn cỏc đền đài, cung điện lăng tẩm Nhõn dõn Ai Cập cổ đại vừa chịu sự búc

lột của chúa Nôm vừa phải chịu sự bóc lột của quan lại và Pharaông, vì đờisống của người dân vô cùng cực khổ, nên vào "khoảng năm 1750 trước côngnguyên, nông dân, thợ thủ công và nô lệ đã nổi dậy khởi nghĩa Mục tiêu tiếncông quan trọng của họ chính là các cơ quan chuyên trách về thuế khóa “ Lời

kể của Ipuxe”, một tư liệu rất quan trọng của Ai Cập cổ đại, đã phản ánh tìnhhình đó như sau:

“Thật vậy, kho tư liệu đã bị mở tung Các bản công bố về thuế khóatrong đó cũng bị lấy cắp”

“Thật vậy: Các thợ lại tính toán số thu hoạch của mùa màng, sổ sáchcủa họ bị xé bỏ”

“Thật vậy: Elêphangtin, Tinit và toàn bộ miền Nam không nộp thuế vìloạn Những thứ mà cung đình cần dùng như: lương thực, than, quả iêc-ti-u,cột buồm…, hòm gỗ, sản phẩm thủ công, hoa quả, dầu…đều rất thiếu thốn.Kho tàng của nhà nước đã không thu được thuế thì còn dùng để làm gì nữa”"(9, 13)

“Ở đâu có áp bức ở đó có đấu tranh”, không chỉ nhân dân Ai Cập cổ đạinổi dậy đấu tranh mà còn rất nhiều nơi nhân dân cũng nổi dậy, đó là nhữngvùng đất bị các Pharaông xâm lược và cai trị Không chỉ bóc lột nhân dântrong nước mà nhà nước chuyên chế Ai Cập cổ đại còn tiến hành các cuộcchiến tranh xâm lược và bóc lột nhân dân các vùng khác

Chức năng xâm lược, mở rộng lãnh thổ:

Các quốc gia phương Đông cổ đại nói chung và Ai Cập nói riêng ngay

từ khi ra đời đã tiến hành các cuộc chiến tranh nhằm thôn tính lẫn nhau Ở AiCập trước khi thống nhất thì đã diễn ra cuộc chiến đấu lâu dài giữa hai vươngquốc Thượng và Hạ Ai Cập, để rồi cuối cùng vương quốc Thượng Ai Cậpmạnh hơn đã giành thắng lợi thống nhất được đất nước

Bước vào thời kỳ Cổ vương quốc, với sự thống trị của các vua thuộcbốn vương triều, từ vương III đến vương triều VIII Đó là thời kỳ hình thành

quốc gia chiếm hữu nô lệ trung ương tập quyền lần thứ nhất cũng là thời kỳphát triển mạnh mẽ về thế lực chính trị và quân sự Nhờ vậy “các Pharaôngliên tục dung chính sách vũ trọng tiến hành xâm lược các nước láng giềng,cướp đoạt của cải và nô lệ Như “Pharaông thứ nhất của vương triều III làGiexe (Djeser) hầu như trong suốt thời thống trị của mình không lúc nào làkhông gây chiến tranh cướp bóc Pharaông cuối cùng của vương triều này làHuni cũng vậy Mục tiêu xâm lược chính của các Pharaong thuộc vương triềuIII là Nubi và Xinai” (12, 79).

“Hầu hết các Pharaông của vương triều V đều có tiến hành chiến tranhxâm lược các nước láng giềng như Libi, Nubi, Palextin…Họ còn lập ra nhữngđội chiến thuyền và thương thuyền để thụy uy với các nước láng giềng ven bờphía đông Địa Trung Hải” (12, 87)

Để có lực lượng mạnh để tiến hành xâm lược các nước láng giềng thìcác triều đại thường xuyên đẩy mạnh bắt lính thành lập thành lập quân đội,tuy thời Cổ vương quốc chưa có quân đội thường trực nhưng đến thời Trung

và Tân vương quốc thì đã có quân đội được huấn luyện đặc biệt là ngoài bộbinh ra còn có lính chiến xa (Đây là kỹ thuật quân sự học được của ngườiHichxốt) Lực lượng tham gia quân đội hầu hết là nông dân công xã, quân địaphương của các chúa Nôm và có bộ phận khá giả đi lính khá xa Bên cạnh đócòn có cả một đội quân đánh thuê người Libi, Nubi

Nhờ có bộ máy quan lại từ trung ương đến địa phương và lượng quânđội, các Pharaông thời tân vương quốc ra sức đem quân chinh phạt các vùngđất ở Xini, Palextyn và Nubi, về sau còn mở rộng đến miền Tiểu Á và lưu vựcs«ng Ơpharát Trên những mảnh đất rộng lớn vừa chiếm được thì ”Người AiCập ra sức cướp đoạt các vùng có nhiều tài nguyên phong phú, kiểm soát các

vị trí chiến lược và các đường giao thông thuỷ bộ quan trọng Sau vua Amet I

là Tutmet (Thoutmes) I, Tutmet II, và nhất là Tutmet III- mà nhiều nhà sử giathường ví với Alêchxăng, Xêda, Napôlêông sau này - đều kế tiếp nhau theođuổi chính sách bành trướng vũ lực Trong một cuộc viễn chinh sang châu Á,

Tutmet III đã chiến thắng liên quan của các tiểu vương quốc miền tiền Átrong một trận chiến đấu ác liệt ở thành Kadesơ trên bờ s«ng Orôntơ, triệt hạthành trì kiên cố này, thanh thế lừng lẫy khắp miền tây Á” (12, 106) Khôngchỉ có các nước chịu sự cai trị của Ai Cập mà trước thanh thế, sự lớn mạnhcủa đế quốc Ai Cập, dưới thời kỳ thống trị của Tutmet III thì” rất nhiều quốcgia chiếm hữu nô lệ ở Tây Á như Mitanni, Babilon, Axiri và Hatti đều phảikết bạn đồng minh với Ai Cập hoặc tặng nhiều lễ vật cho Ai Cập để giữ mốiquan hệ hòa hiếu” (12, 106).

Dưới thời trị vì của Tutmet III, thì là thờI kỳ đế quốc Ai Cập hình thành

và là thời kì lực lượng quân sự mạnh nhất Trong thời kì đế quốc, “người AiCập chiếm cứ đất đai nhiều nhất, cướp đoạt nô lệ, của cải của các nơi nhiềunhất” (12, 106) Có tài liệu còn nhắc tới việc Tutmet III đem nhiều vàng bạc,châu báu với hàng nghìn nô lệ vừa cướp được ở Châu Á về cúng cho đền thờthần Amôn Để thống trị các vùng miền chiếm được, người Ai Cập đã đưaquý tộc bản xứ lên làm quốc vương bù nhìn Phần lớn các quốc vương bùnhìn này là con cháu hoàng gia, tôn thất, quý tộc của các vùng bị chinh phục,trong chiến tranh bị bắt về Ai Cập làm con tin, họ phải trải qua một quá trìnhvừa nuôi dưỡng vừa giáo dục và đào tạo một cách thích đáng ở cung đình AiCập, để khi trở về làm vua bù nhìn ở xứ sở mình họ là những kẻ trung thànhtuyệt đối với các pharaông Ai Cập Điều đó được thể hiện trong các công văn,thư tư gửi cho các pharaông Ai Cập, các ông vua bù nhìn này thường viết: “cửtôi ở địa vị này không phải là cha tôi, cũng không phải là mẹ tôi ChÝnh bàntay có uy quyền của pharaông đã đưa tôi lên ngôi báu của ông cha tôi ngàytrước” Trong cách xưng hô thì họ còn luôn tự xưng rằng họ là “ hạt bụi bênchân của người” Bởi các ông vua này chỉ là bù nhìn, chỉ là tôi tớ và là tay saiđắc lực của các pharaông Ai Cập mà thôi Họ cai trị ở nước họ dưới sự kiểmsoát chặt chẽ của các viên thống đốc do pharaông Ai Cập cử sang Và chỗ dựacủa các viên thông đốc này chính là bộ đội Ai Cập chiếm đóng thường trực

Do chính sách bành trướng bằng vũ lực của các phara«ng thuộc vươngtriều XVIII mà Ai Cập dần dần trở thành một đế quốc rộng lớn, biên giới phíabắc giáp vùng Tiểu Á, biên giới phía nam đến tận xứ Nubi, khoảng cách giữahai đường biên giới Nam Bắc có tới 3200 kilômet Chính sách mở rộng xâmlược và tăng cường bóc lột thời vương triều XVIII đã gây nên làn sóng cămphẫn trong quần chúng nhân dân trong nước Đại bộ phận chiến lợi phẩmcướp được của nước ngoài đều rơi vào tay bọn quý tộc giàu có mà mọi gánhnăng chiến tranh kéo dài suốt 100 năm thì ngày càng đè nặng lên đầu quầnchúng lao động bị hy sinh một cách thê thảm Ngay trong quân đội cũng cómâu thuẫn đó là sự trọng dụng ưu đãi bộ đội chiến xa mà xem nhẹ bộ binh, dùcho họ phải đảm đương công việc gian khổ nguy hiểm nhất trong hành quân.

Giữa lúc mâu thuẫn trong nội bộ xã hội Ai Cập ngày càng sâu sắc thì

là lúc làn sóng bất mãn cũng nổi dËy ngày càng mãnh liệt trong nhân dân cácnước bị Ai Cập chinh phục Bởi vậy, muốn duy trì sự thống trị của mình ởtrong nước và ngoài nước, các pharaông không chỉ sử dụng chính sách vũlực mà còn dïng đến thủ đoạn ngoại giao mua chuộc Nhưng dù sao mâuthuẫn không thể điều hòa một cách dễ dàng như vậy được, với chính sáchxâm lược và bóc lột thuộc địa một cách tàn bạo cũng là một trong nhưngnguyên nhân đưa đến sự sụp đổ của các vương triều từ thời cổ vương quốcđến tân vương quốc

Chức năng chăm lo, xây dựng các công trình công cộng và mỹ quan:

Trong ba chức năng của chính quyền chuyên chế phương Đông nóichung và Ai Cập cổ đại nói riêng thì "chức năng của Bộ công trình công cộng

là chức năng quan trong nhất vì không có một nhà nước nào ở phương Đôngnếu muốn tồn tại, muốn ổn định mà lại dám coi thường công tác thủy lợi.Điều này đã được C.Mác chỉ rõ: “ở phương Đông nơi mà nền văn minh còn ởtrình độ quá thấp và quy mô đất đai quá rộng để có thể tổ chức những hội tựnguyện như thế - nó lại đòi hỏi bức thiết có sự can thiệp của nhà nước tậptrung Do đó, mới nảy sinh ra các chức năng kinh tế mà tất cả các chính phủ