Tìm hiểu quá trình bành trướng của đế quốc ả rập hồi giáo từ thế kỉ VII đến thế kỉ XI

Lời cảm ơn !Trong suốt quá trình thực hiện, do khả năng của bản thân còn hạnchế nên chắc chắn khoá luận tốt nghiệp không tránh khỏi những thiếu sót.Ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi còn

Lời cảm ơn !Trong suốt quá trình thực hiện, do khả năng của bản thân còn hạnchế nên chắc chắn khoá luận tốt nghiệp không tránh khỏi những thiếu sót.Ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi còn đợc sự hớng dẫn nhiệt tình, chu đáocủa Thầy giáo GVC.ThS Phan Hoàng Minh, cũng nh sự góp ý, động viên,giúp đỡ chân tình của các thầy cô giáo trong khoa Lịch sử, của gia đình vàbạn bè.

Nhân dịp khoá luận đợc hoàn thành, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâusắc tới thầy giáo GVC.ThS Phan Hoàng Minh, ngời đã trực tiếp hớng dẫntôi trong thời gian qua Qua đây tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy côgiáo trong khoa Lịch sử , Trờng Đại học Vinh, cùng gia đình và bạn bè đãnhiệt tình giúp đỡ tôi hoàn thành khoá luận

khóa luận tốt nghiệp đại học

tìm hiểu quá trình bành trớng của đế

A Mở đầu:

1 Lý do chọn đề tài:

Nhà nớc ả Rập tuy ra đời muộn hơn rất nhiều so với các quốcgia ở miền Trung Cận Đông Ngay từ thiên niên kỷ thứ III - IV tr ớc côngnguyên ở phía tây bán đảo ả Rập, đã xuất hiện nhiều nền văn minh tối

cổ trên lu vực sông Nin, đó là văn minh Ai Cập Còn ở l u vực hai consông Tigrơ, ơphơrát đã xuất hiện nền văn minh của ngời Xu-Me và Ac-Cát đó là văn minh Lỡng Hà Còn trên bán đảo ả Rập chủ yếu vẫn sốngvới cuộc sống hoang dã của thời kỳ thị tộc bộ lạc Mãi đến thế kỷ VII,nhà nớc ả Rập mới ra đời Sự ra đời của nhà nớc ả Rập khác với sự ra

đời của các quốc gia cổ đại khác ở chỗ, nhà nớc xuất hiện cùng với sựxuất hiện của một tôn giáo nhất thần, đó là Hồi giáo Ng ời sáng lập raHồi giáo, đồng thời cũng là ngời sáng lập ra nhà nớc Chính vì vậy, ngời

đứng đầu nhà nớc ả Rập đã nhanh chóng thâu tóm đợc mọi quyền lực vềkinh tế-chính trị-xã hội và cả đời sống tâm linh trên bán đảo ả Rập Dựavào lòng tin của tín đồ Hồi giáo cũng nh quyền lực của mình, Môhamet

đã nhanh chóng chinh phục các vùng lãnh thổ xung quanh bán đảo ảRập, để làm cho ả Rập trở thành một đế quốc ả Rập rộng lớn

Khi thu phục đợc nhiều vùng lãnh thổ, Môhamet và những ngời

kế nhiệm ông không ngừng tiến hành những cuộc chinh phục để bành tr ớng lãnh thổ và quyền lực ở nhiều nơi thuộc ba châu á, Âu, Phi Với tinhthần “tử vì đạo” mà giáo lý của đạo Hồi đã khắc vào tâm trí của tín đồ,các vị thủ lĩnh, những kẻ đứng đầu các vơng triều của đế quốc ả Rập đã

-sử dụng nh một thứ vũ khí sắc bén để phục vụ cho quyền lợi và uy lựccủa giai cấp thống trị Di hại của thứ vũ khí đó còn gây ảnh h ởng lớn đốivới xã hội ngày nay Những kẻ cuồng tín của đạo Hồi, đã gắn thánhchiến và t tởng “tử vì đạo”, để phục vụ cho mu đồ chính trị của họ Điều

đó làm cho nhân loại yêu chuộng hoà bình, ngày nay phải đối mặt vớithảm hoạ của chủ nghĩa khủng bố Chính vì vậy, những vấn đề liên quan

đến Hồi giáo và nơi bắt nguồn của nó là đế quốc ả Rập, đã và đang đợccác học giả trên thế giới quan tâm Hiện nay trên thế giới đã có trên 450triệu tín đồ Hồi giáo, sống rải rác ở nhiều lu vực, trong đó đông nhất là ởInđônêxia.

ở Việt Nam có khoảng 50.000 tín đồ Hồi giáo, chủ yếu tập trung

ở Châu Đốc (An Giang) Tuy chúng ta không đánh đồng chủ nghĩakhủng bố với đời sống tâm linh của tín đồ Hồi giáo, song chủ nghĩakhủng bố có nhiều điều bắt nguồn từ giáo lý của Hồi giáo Vì vậy,nghiên cứu về Hồi giáo nói chung cũng nh quá trình bành trớng của đếquốc ả Rập, gắn với quá trình truyền bá của đạo Hồi ra nhiều n ớc trênthế giới là một vấn đề không mới nhng luôn có tính thời sự và thực tiễnsâu sắc

Là một sinh viên ngành lịch sử, việc nghiên cứu lịch sử ả Rậpmiền Tây á nói chung, ả Rập nói riêng và những vấn đề liên quan đếnquá trình bành trớng của đế quốc ả Rập, càng là vấn đề cần thiết Chính

vì lẽ đó, chúng tôi chọn đề tài: “Tìm hiểu quá trình bành trớng của đế quốc ả Rập Hồi giáo từ thế kỷ VII đến thế kỷ XI ” làm đề tài của khoá

luận tốt nghiệp đại học

Do trình độ và năng lực có hạn, hơn nữa đây mới chỉ là b ớc tậpdợt nghiên cứu cho nên thực hiện đề tài này chúng tôi không đặt ra thamvọng tìm kiếm một điều gì mới mẻ có tính phát hiện mà chỉ hy vọngthông qua quá trình thực hiện đề tài sẽ củng cố kiến thức đã đ ợc trang bị

ở giảng đờng, phục vụ cho hoạt động chuyên môn sau khi tốt nghiệp ratrờng, đồng thời từng bớc nâng cao khả năng nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu về đế quốc A rập cũng nh đạo Hồi từ trớc đến nay đã

có nhiều công trình khoa học đề cập đến nó Song mỗi công trình nghiêncứu đã phản ánh một khía cạnh riêng

Sau đây xin đơn cử một số công trình khoa học nh:

1 Trong cuốn Đạo Hồi thế giới ảRập văn minh – lịch sử lịch sử củaNguyễn Thọ Nhân – lịch sử Nxb Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh đã trình

bày về nguồn gốc của đạo Hồi, sự bành trớng và suy tàn của đế quốc Hồigiáo.

2 Cuốn sách Lịch sử văn minh A rập của Will Durant do

Nguyễn Hiến Lê dịch – lịch sử Nxb Văn hoá Thông tin, đã trình bày khá chitiết về Môhamét và đạo Hồi

3 Trong tác phẩm Lịch sử ba tôn giáo thế giới của Lơng Thị

Thoa – lịch sử Nxb Giáo dục, đã trình bày khá chi tiết về nội dung giáo lý, giáoluật của đạo cơ Đốc, đạo Phật, và đạo Hồi

4 Cuốn Lịch sử thế giới Trung Đại, Quyển 1 của Đặng Đức An,

Phạm Hồng Việt – lịch sử Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1999, đã trình bày một cáchkhái quát về nội dung đạo Hồi và sự truyền bá của tôn giáo này

5 Trong cuốn Lịch sử thế giới – lịch sử Tập 1 của Nguyễn Hiến Lê,

Thiện Giang – lịch sử Nxb Văn hoá Thông tin, đã nêu một cách sơ lợc về sựbành trớng của đạo Hồi

6 Trong cuốn Lịch sử thế giới Trung Đại của Nguyễn Gia Phu

– lịch sử Nguyễn Văn Anh - Đỗ Đình Hãng – lịch sử Trần Văn La – lịch sử Nxb Giáo dụccũng đã đề cập đến đế quốc ả Rập, sự hình thành và tan rã của đế quốcnày

Ngoài ra còn có các tài liệu chuyên khảo khác nh Lịch sử Trung Cận Đông của Nguyễn Thị Th, Nguyễn Hồng Bính, Nguyễn Văn Sơn, Nxb Giáo dục, 2000; Lịch sử văn minh thế giới của Vũ Dơng Ninh (chủ

biên), Nxb Giáo dục, 2000…

Lấy đề này làm đề tài nghiên cứu, chúng tôi hi vọng sẽ góp thêmsức mình vào việc hệ thống lại quá trình bành trớng của đế quốc ả RậpHồi giáo từ thế kỷ VII đến thế kỷ XI

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

Từ lịch sử vấn đề trên, chúng tôi xác định đối tợng nghiên cứucủa đề tài khoá luận là tìm hiểu quá trình bành trớng của đế quốc ả RậpHồi giáo

Phạm vi nghiên cứu của đề tài

+ Về không gian : Đế quốc ả Rập Hồi giáo

+ Về thời gian : Thời kỳ lịch sử từ thế kỷ VII đến thế kỷ XI

4 Nguồn tài liệu và phơng pháp nghiên cứu

Nguồn tài liệu đợc sử dụng chủ yếu trong khoá luận tốt nghiệpnày là các giáo trình đại học về lịch sử, các tác phẩm, các cuốn sách viết

về đế quốc ả Rập và đạo Hồi… do Nxb thành phố Hồ Chí Minh, Nxb do Nxb thành phố Hồ Chí Minh, NxbGiáo dục, Nxb Văn hóa Thông tin ấn hành

Phơng pháp nghiên cứu đợc sử dụng trong đề tài này là phơngpháp lôgic và phơng pháp lịch sử kết hợp các phơng pháp nh hệ thống,tổng hợp

5 Bố cục của đề tài

Ngoài phần dẫn luận, kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, nộidung luận văn đợc trình bày trong hai chơng

Chơng 1: Tổng quan về ả Rập Cổ Trung đại

1.1 Tình hình bán đảo ả Rập trớc khi nhà nớc ra đời

1.1.1 Điều kiện tự nhiên

2.4 Đế quốc ả Rập hậu kỳ (từ sau năm 1055)

Do trình độ và năng lực còn hạn chế, đồng thời đây mới chỉ là b

-ớc tập dợt nghiên cứu khoa học Hơn nữa không có hiểu biết về tiếng n -ớcngoài nên trong khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót Kính mongcác thầy cô trong hội đồng và đồng nghiệp chỉ bảo góp ý

B Nội dung Chơng 1

Tổng quan về ả Rập cổ trung đại

1.1 Tình hình bán đảo ả Rập trớc khi nhà nớc ra đời

1.1.1 Điều kiện tự nhiên.

ả Rập là một bán đảo ở khu vực Tây á, có một vị trí địa lý đặcbiệt quan trọng trong mối giao lu giữa các vùng giữa ba châu lục á, Âu

và Phi Phía Tây giáp biển Hồng Hải, bên Phía Tây bờ biển đó là Ai Cập

và Li Bi của châu Phi Phía Nam là biển Ôman, phía Đông là vùng vịnhPéc xích, phía Tây Bắc là Địa Trung Hải, phía đông giáp Ba T Nh vậybán đảo ả Rập nằm lọt giữa ba châu: châu Âu, châu á và châu Phi

Vị trí địa lý này cho phép ngời ả Rập có thể tiếp xúc, giao lu vớinhững nền văn minh lớn của thế giới, nh Hi Lạp, Rô Ma của châu Âu; AiCập của châu Phi và Lỡng Hà, Ba T của châu á thời cổ trung đại

Bán đảo ả Rập rộng lớn với diện tích gần 3 triệu km2, gồm chủyếu là những vùng thảo nguyên khô cằn và sa mạc cháy bỏng, quanh nămhầu nh không có một trận ma nào Diện tích đất canh tác ít ỏi Giữa samạc cháy bỏng, thỉnh thoảng có những ốc đảo; phía Tây - Nam bán đảo

là vùng Yêmen đợc mệnh danh là “ Xứ ả Rập hạnh phúc”, vì ở đây cónguồn nớc phong phí do ma nhiều, có nhiều đất đai dễ canh tác nôngnghiệp và trồng các loại cây nhiệt đới nh chà là, cà phê Đây là nơidừng chân của các thơng nhân cùng các đoàn lạc đà sau những chặng đ-ờng dài Thêm nữa, Yêmen lại nằm trên con đờng buôn bán giữa Tây á

và Bắc Phi nên có điều kiện phát triển về thơng nghiệp

Dọc ven bờ biển Đỏ là phía Tây bán đảo là vùng Hêgiazơ từ xa đã

là một trong những con đờng giao thông quan trọng giữa phơng Đông vàphơng Tây, giữa Địa Trung Hải với ấn Độ và Êtiôpia Tại đây từ rất sớm

đã xuất hiện một số thành phố lớn, các thành phố quan trọng nhất làMeca, Yatơríp

Ngoài Yêmen và Hêgiazơ, phần đất đai còn lại là sa mạc và bãi cỏ,khí hậu khô, nguồn nớc hiếm Vì vậy, c dân ở đây chủ yếu sống bằngnghề chăn nuôi, nhiều nhất là dê và lạc đà.

bộ lạc du mục tiếp tục sống cuộc đời tự do, nay đây mai đó, gắn bó vớithiên nhiên hùng vĩ nhng khắc nghiệt Họ chăn nuôi lạc đà, ngựa, cừu vàgia sức có sừng lớn Họ cũng làm mọi thứ cho đời sống nh dựng lều, bao

da, chế tạo các loại vũ khí thô sơ (cung tên, lao ) Dân du mục có đặc

điểm vừa kiên nhẫn vừa dai sức nh lạc đà, vừa dễ cảm và hăng hái nhngựa, có thể đơng đầu với sa mạc [17; 15]

C dân bán đảo ả Rập cũng a chuộng nghề buôn bán Nhờ vị trí địa

lý của mình, bán đảo ả Rập trở thành trạm trung chuyển trên con đờngbuôn bán thế giới giữa Đông Phi, ấn Độ và vùng ven Địa Trung Hải.Những ngời dân sa mạc dũng cảm trở thành những ngời dẫn đờng chocác thơng đoàn; có ngời trở thành thơng gia Những hoạt động thơng mại

đã đa đến những thay đổi trên bán đảo Trên con đ ờng thơng mại chínhdọc theo bờ Biển Đỏ từ Yêmen lên miền Bắc dần dần hình thành và pháttriển một số thị trấn trong đó nổi bật nhất là Meca ( 25.000 dân) vàYatơríp (15.000 dân)

Đến khoảng đầu thế kỷ VII, các quan hệ chiếm nô ở bán đảo miềnNam đã bắt đầu tan rã Chế độ công xã nguyên thuỷ tồn tại dai dẳngtrong các bộ lạc du mục cũng lâm vào khủng hoảng do sự xuất hiện củacác mâu thuẫn Điều này đợc quy định bởi sự phát triển của nền sản xuấthàng hoá lúc bấy giờ trên bán đảo ả Rập Cơ cấu xã hội của ngời ả Rậpdần dần tan rã, quan hệ thị tộc, bộ lạc đợc thay thế bằng những quan hệmới dựa trên sự bất bình đẳng về tài sản Trong các bộ lạc, thị tộc xuấthiện những ngời giàu, thờng là các tộc trởng, trởng lão… do Nxb thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Dựa vào thế lựccủa mình, họ chiếm những bãi chăn tốt nhất, những ốc đảo t ơi tốt, nơi cónguồn nớc thuận tiện cho việc canh tác ở nhiều nơi trên bán đảo đã xuấthiện những ngời tự xng là các nhà tiên tri Họ kêu gọi dân chúng tin theo

một đấng tối cao duy nhất Hiện tợng này phản ánh nhu cầu về một nhànớc thống nhất của ngời ả Rập

1.1.3 Tình hình tín ngỡng, tôn giáo

Trớc khi đạo Hồi ra đời, c dân ả Rập theo tín ngỡng đa thần, họthờ những hòn đá trên sa mạc, cây cối trên các ốc đảo hoặc các động vật,thực vật, các hiện tợng tự nhiên Tại ngôi đền Caaba ở trung tâm Meca córất nhiều tợng thần của các bộ lạc, trong đó có một hòn đá đen dàikhoảng 20 cm (tơng truyền trớc đây hòn đá màu trắng nhng về sau do tội

ác của loài ngời nhiễm vào làm cho nó đen đi), đợc coi là biểu tợng sùngbái chung của các bộ lạc

Nh vậy, đến cuối thế kỷ VI, đầu thế kỷ VII, trên bán đảo ảRập cónơi đã thành lập nhà nớc, có nơi đang đứng trớc ngỡng cửa nhà nớc, cònnơi chậm tiến nhất thì công xã nguyên thuỷ cũng đang trong quá trìnhtan rã

1.2 Sự ra đời của nhà nớc ảRập

1.2.1 Sự xuất hiện của đạo Hồi

Chúng ta biết rằng, đến đầu thế kỷ VII, con đờng buôn bán Đông Tây chuyển sang vùng vịnh Ba T thuộc quyền kiểm soát của đế quốc Ba

-T Việc mất quyền kiểm soát đã ảnh hởng nặng nề đến nền kinh tế của cdân trên bán đảo ảRập Các thành phố lớn nh Meca , Ycetơríp… do Nxb thành phố Hồ Chí Minh, Nxb trở nêntiêu điều Giới quý tộc chủ nô, nhà giàu có thế lực trong vùng mất đi mộtnguồn lợi lớn nhờ dựa vào việc thu thuế của đoàn th ơng nhân, bắt đầuchuyển sang cho vay nặng lãi và bóc lột lao động nô lệ, dân nghèo thậm

tệ hơn Mâu thuẫn trong nội bộ các thị tộc, bộ lạc ngày càng gay gắt.Trong khi đó, bán đảo ảRập đang đứng trớc nguy cơ bị xâm lấn bởi đếquốc Bidantium từ phía Tây và đế quốc Ba T từ phía Đông Tình hình đó

đòi hỏi phải có một chính quyền tập trung vững mạnh , có khả năngthống nhất các bộ lạc, duy trì nền thống trị , để khôi phục con đ ờng buônbán Đông – lịch sử Tây, chống nguy cơ bị xâm lợc và có thể mở rộng cuộcchiến tranh chinh phục các nớc láng giềng Song tín ngỡng đa thần củacác bộ lạc không những không đáp ứng đợc mà còn gây trở ngại chokhuynh hớng trên Trong hoàn cảnh xã hội ấy, vũ khí t tởng thích hợp đểtập hợp, đoàn kết các bộ lạc trên bán đảo phải là một tôn giáo mới, tôngiáo nhất thần Đạo Hồi – lịch sử một tôn giáo nhất thần đã ra đời đáp ứng nhucầu đó

Một điều dễ nhận thấy là quá trình hình thành nhà nớc ảRập vàothế kỷ VII gắn liền với quá trình hình thành và truyền bá đạo Hồi, gắnliền với tên tuổi, cuộc đời và sự nghiệp của giáo chủ Mohamet ng ời sánglập đạo Hồi.

Môhamét (570 – lịch sử 632) sinh ra trong một gia đình bộ lạc có thế lực

ở Meca, mồ côi cha mẹ từ rất sớm sau đợc ông nội nuôi Khi ông nộimất, Môhamet chuyển sang ở với ngời chủ tên là Abutali

Thuở thiếu thời Môhamét phải sống lận đận, thiếu thốn, phải đichăn nuôi gia sức thuê, dẫn đờng cho những thơng khác băng qua các samạc nguy hiểm để kiếm sống Cũng giống nh mọi ngời ảRập, Môhamétchấp nhận mọi nỗi khổ hạnh, nuôi chí quật c ờng, sẵn lòng cu mang kẻyếu hơn, không nể vì kẻ mạnh

Mời lăm năm lăn lộn đây đó trên khắp cả nẻo đờng, tiếp xúc với đủhạng ngời đã giúp Môhamét thấu hiểu cuộc đời con ngời Cứ mỗi lần đi

đến một miền đất mới, Môhamét chăm chú quan sát mọi việc xẩy ra.Môhamét ít nói, nghe nhiều, luôn đặt ra những câu hỏi thông minh vàtrầm lặng kiếm tìm câu trả lời hợp Mặc dù không đ ợc cắp sách tới trờng,nhng giờ đây trờng học của Môhamét là cuộc sống sôi động thiên hìnhvạn trạng Sách của Môhamét là thiên nhiên vĩ đại, vụ trụ bao la.v.v… do Nxb thành phố Hồ Chí Minh, Nxbchịu đựng bao nhiều bí ẩn Môhamét khát khao chân lý, đồng cảm vớinhững kiếp ngời cần lao, đồng cảm với những ngời lao khổ, trăn trở tìmkiếm con đờng giải thoát nhân loại Mới 18 tuổi Môhamét đợc mọi ngờikính trọng gọi là “ con ngời chân chính”

Năm 25 tuổi, Môhamét làm thuê ở thành Meca cho một nữ thơnggia giàu có tên là Khađia buôn bán ở Syria Chủ nhân thấy Môhamét làcon ngời khôn ngoan, thông minh, giàu nghị lực, có thể làm chỗ dựavững chắc cho bản thân, do đó bà đã ngỏ lời muốn lấy chàng Từ đó,Môhamét trở thành chồng của quả phụ 40 tuổi Khađia giàu có Cũng từ

đó Môhamét thoát khỏi cảnh sống bần hàn, ổn định về vật chất và tinhthần

Với bản tính suy t, lại ham hiểu biết Môhamét mải mê tìm hiểu thếgiới và con ngời, nhất là đời sống tâm linh Ngay khi còn là ng ời dẫn đ-ờng cho các thơng khách cũng nh trong quãng đời buôn bán cùng bàKhađia, Môhamét có điều kiện tiếp xúc với nhiều ngời theo đạo Do thái,

đạo Kitô, nghe họ nói tới một thợng đế duy nhất và ông bị lôi vào thuyếtthờ độc thần Chính sự tích luỹ kinh nghiệm xã hội phong phú và sự nhạy

cảm về chính trị… do Nxb thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Tất cả những nhân tố đó đã đặt cơ sở vững chắc choMôhamét trở thành ngời sáng lập đạo Hồi Môhamét đã dơng cao lá cờtôn giáo của mình Ông tự xng là “ Nhà tiên tri”, công khai phất lá cờ

“Hồi giáo” nghĩa là hoà bình, là thuần phục nhằm tập hợp lực l ợng thuộctất cả các giai tầng có cùng chung nguyện vọng, hoà bình, thống nhất

Theo truyền thuyết, năm 610, khi Môhamét 40 tuổi, vào một buổichiều tà trong lúc đang chìm đắm trong suy t ông nghe thấy thiên thầnGabrien gọi: “ Môhamét ông đợc thợng đế chọn làm sứ giả của ngời” Từ

đó, ông tự xng là sứ giả của Thánh Ala và bắt đầu đi truyền đạo

Mở đầu, Môhamét truyền giáo rất bí mật Tham gia quá trìnhtruyền bá với ông lúc này chỉ có bà vợ già của ông, một ngời em họ, bànhũ mẫu và một ông bạn thân Đến năm 613 tín đồ đạo Hồi đã có trên 30ngời Lúc này, Môhamét công khai truyền giáo ở Méc ca đ ợc đông đảoquần chúng bình dân đi theo tôn giáo mới Trong số các thần mà dânthành Meca thờ phụng, Môhamét tôn Ala là vị thần sáng tạo duy nhất

Ông chủ trơng thờ một thần Do đó, ông yêu cầu mọi ngời từ bỏ việcsùng bái đa thần giáo, việc thờ cùng các vật thiêng ông nói : “ Ngoàithánh Ala không còn bất cứ vị thần nào khác” Ông hô hào mọi ngời hãytin vào đấng Ala, vị chân thần toàn năng duy nhất

Giáo lý nhất thần luận tuyệt đối đó của Môhamét về căn bản phùhợp với lợi ích của giai tầng quý tộc, dân tộc và quý tộc thơng nghiệp,song lại xúc phạm đến hoạt động sùng bái đa thần, đến quan đểm tôngiáo và lợi ích kinh tế của quý tộc và phú thơng Bởi vậy, giới quý tộcchủ nô và những kẻ có thế lực phản đối quyết liệt, sợ việc truyền bá tôngiáo mới sẽ phá vỡ việc thờ phụng các tợng thần của các bộ lạc, mất đimột nguồn lợi từ việc thu thuế tín ngỡng và kinh doanh trong các phiênchợ họp ở Meca Vì thế bọn chúng tiến hành khủng bố Môhamét và cáctín đồ bằng cách phá các cuộc giảng đạo, hành hung và tàn sát các tín đồ

Ngày 16 tháng 7 năm 622, Môhamét cùng các tín đồ của mìnhphải rời Meca chạy lên thành phố Yatơríp ở phía Bắc, cách Meca chừng400km Môhamét đổi tên thành phố Yatơríp là Mêđina nghĩa là thànhphố của nhà tiên tri Năm 622 đợc gọi là năm Mêđia, nghĩa là năm “chạytrốn” Mời bảy năm sau, khi viên Calipha Omar làm quốc vơng Hồi giáo

đã lấy năm Môhamét và các tín đồ Hồi đến Mêđia ( 16/7/622) làm năm

mở đầu kỷ nguyên đạo Hồi

Lúc này, giới quý tộc và thơng nhân ở Yatơríp thấy có thể lợi dụng

đợc đạo Hồi làm công cụ thống nhất bán đảo ảRập và tổ chức chiếntranh xâm lợc nên đã tiếp thu tôn giáo mới và giúp đỡ Môhamét Tại đây,Môhamét thành lập mội hội thánh thất vừa làm công việc tôn giáo, vừa là

tổ chức chính trị xã hội vừa tích cực chuẩn bị lực lợng quân sự để đánhchiếm Meca

Môhamét thờng xuyên tổ chức các cuộc tập kích vào các đội buôncủa Meca, chiến tranh giữa đội quân đạo Hồi với Meca đã diễn ra nhiềulân Năm 628, Môhamét ký hoà ớc ngừng chiến với Meca trong vòng 10năm Năm 629 ông dẫn 2000 tín đồ từ Mêđia đến Meca, viếng thầnCaaba

Nhiều ngời ở Meca và các vùng xung quanh đã đi theo đạo Hồi.Năm 630, thấy mình có đủ lực lợng để đánh chiếm Meca,Môhamét quyết định kéo 1200 quân đã tập hợp đợc tiến thẳng về thànhphố này Dới áp lực quân sự hùng mạnh của Môhamét, giới quý tộc Mecakhông dám chống cự và buộc lòng phải chấp nhận đạo Hồi Môhamétphế bỏ mọi vật thiêng trong các đền miếu, chỉ còn giữ lại “tảng đá đen”,coi nh thánh vật để các tín đồ đạo Hồi cũng lễ Nhà thờ đa thần giáo đ ợc

đổi thành nhà thờ Hồi giáo và quyết định là trung tâm cúng lễ của đạoHồi Đền Caaba trở thành thành thất chính và Meca trở thành thánh địachủ yếu của tôn giáo này

Trong đại hội Hồi giáo vào năm 632 tụ họp có tới 10 vạn tín đồ,lần đầu tiên cũng là lần cuối cùng Môhamét nhân danh thánh Ala, tự hàotuyên bố: “Hồm nay, ta đã thành lập xong một tôn giáo cao cả cho tất cảmọi ngời, ta đã dâng trọn một ân huệ cho các ngời, ta đã lựa chọn đạoHồi làm tôn giáo cho tất cả các ngời”

Kể từ ngày đó, bán đảo ảRập bấy lâu chia năm sẻ bảy, giờ thốngnhất dới lá cờ Hồi giáo, Môhamét trở thành ngời đứng đầu nhà nớc ảRậpmới thành lập

Sau khi đánh thắng bọn quý tộc Meca, thành lập nhà nớc ảRập,Môhamét lâm bệnh và qua đời (8/6/632), an táng tại Mêdina, hởng thọ

62 tuổi

Môhamét, tiếng ảRập có nghĩa là “Con ngời hi vọng” và chính

ng-ời đợc thừa nhận là nhà t tởng tâm linh lớn trong lịch sử cổ trung của đạoHồi

Đạo Hồi tiếng ảRập gọi là Ixlam nghĩa là “ phục tùng”, “tuântheo” tức là phục tùng thánh Ala tối cao và duy nhất, tuân theo vị sứ giảcủa thánh Ala : Mô ha mét Về sau do ngời Hồi ở Trung Quốc theo tôngiáo này, nên quen gọi là Đạo Hồi.

Đạo Hồi là thứ tôn giáo trẻ và có sức sống mạnh mẽ Môhamét Ngời sáng lập ra đạo Hồi là một con ngời từng trải trong xã hội, cùng vớiviệc nhận thức đợc tình hình xã hội đối với tôn giáo, đã có sự quan sátthử nghiệm đối với chứng bệnh của xã hội ả Rập và yêu cầu của quầnchúng lúc đó Hơn nữa, bị trào lu lịch sử của xã hội thúc đẩy, ông đã bớclên võ đài lịch sử to lớn Trải qua những thai nghén và chuẩn bị, ông đãbắt tay vào sáng lập một tôn giáo mới Dới ngọn cờ cách mạng tôn giáo,

-ông đã lãnh đạo và tổ chức quần chúng tiến hành một phong trào cáchmạng biến đổi xã hội ả Rập Kinh điển chính của Đạo Hồi là kinhCôran Các tín đồ Hồi giáo, tiếng ả Rập gọi là Muslim; ngời kế tục giáochủ Môhamét gọi là Khalipha

Đạo Hồi chính là sản phẩm của thời kỳ quá độ từ xã hội thị tộcsang xã hội có giai cấp của sự thay đổi về kinh tế, chính trị – lịch sử xã hộiMeca lúc ấy thai nghén những điều kiện khách quan cho sự ra đời của

đạo Hồi… do Nxb thành phố Hồ Chí Minh, Nxb C.Mác và F Ăngghen những ngời thầy của cách mạng đã gọi

đó là “ Cuộc cách mạng tôn giáo” của Môhamét

Đạo Hồi ra đời có những nội dung cơ bản sau :

1.2.1.1 Giáo lý :

Kinh Côran: Giáo lý đạo Hồi đợc trình bày trong kinh Côran,nguyên nghĩa tiếng ả Rập là đọc tụng, ngâm “đọc đi đọc lại ” KinhCôran không phải sách kinh do giáo chủ Môhamét viết ra trong lúc ông

đi truyền đạo mà là một công trình su tập của các nhà truyền giáo của

đạo Hồi nhằm thâu góp tất cả những lời giáo huấn của th ợng đế cho loàingời mà Môhamét đã nhận đợc qua thiên thần Gabrien trong vòng 22năm (610 – lịch sử 632 ) Những lời rao giảng, những lời dạy của Môhamét chotín đồ lúc đầu đợc các môn đệ ghi lại trên lá chà là, đá trắng và họcthuộc lòng, sau này khi Môhamét qua đời, những ngời kế tục sự nghiệptruyền giáo của ông nh Calipha Abu bekr và Ômar thu thập, sắp xếpchỉnh lý một cách hệ thống thành bộ kinh Côran Kinh Côran gồm 114chơng mỗi chơng lại chia làm nhiều đoạn dài ngắn khác nhau: có ch ơngdài ngót 200 đoạn, có chơng chỉ gồm một vài đoạn Sự sắp xếp các chơngtheo nguyên tắc dài để trên, ngắn để trớc

Đạo Hồi đặc biệt đề cao ý nghĩa thiêng liêng và vĩnh cữu của kinh

Co ran, coi đó là cuốn sách duy nhất đúng bao gồm tất cả những điều vềgiáo lý Luật lệ, lễ nghi, sự thờ phụng, cách thực hành đạo, điều kiệnnhập đạo, mỗi quan hệ gia đình, đồng đạo, các nguyên tắc đạo đức Tómlại là cả việc đạo lẫn việc đời đều đợc thánh Ala giáo huấn, răn dạy cặn

kẽ, đều đợc đề cập đến trong sách kinh Côran Ngời theo đạo Hồi thờnglấy kinh Côran để thề nguyện trong những phiên toà, trong các cuộctranh chấp, xung đột Thậm chí họ còn cho rằng : nếu trong nhà có cuốnkinh Cô ran thì ngôi nhà và cuộc sống của họ đ ợc bảo vệ, tránh đợc mọitai hoạ và bất hạnh

Kinh Côran đợc viết bằng tiếng ả Rập là sự tổng hợp nhiều tri thứckhoa học , mọi nguyên tắc pháp luật và đạo đức.v.v do đó, có ý nghĩarất lớn trong việc tìm hiểu lịch sử và văn minh ả Rập thời Trung đại.Kinh Côran trở thành nguồn cảm hứng cho biết bao thế hệ nhà thơ, nhàvăn

Sách Suna : Suna theo tiếng ả Rập là đức tính, phép xử thế mẫumực Sách đợc soạn dựa trên những đức tính và xử thế của giáo chủMôhamét, tín đồ lấy đó làm gơng noi theo, sách Sunan bao gồm nhữnglời giải thích các điều luật của đạo Hồi sau thánh kinh Côran

Sách Hadish : Hadish theo tiếng ả Rập có nghĩa là truyền thống, làcác tập quán cổ truyền, đó là cuốn sách su tập những lời nói, cử chỉ, hành

động của giáo chủ Môhamét và những ngời bạn của ông

Cũng nh mọi tôn giáo, giáo lý đạo Hồi bao gồm những quan niệm

về thế giới và con ngời Tuy nhiên trong giáo lý đạo này chứa đựng nhiềutàn d của tín ngỡng nguyên thuỷ của ngời ả Rập, đặc biệt chịu ảnh hởngkhá rõ nét của đạo Do thái và đạo Ki tô

Tín điều căn bản đầu tiên của đạo Hồi là niềm tin tuyệt đối vàothánh Ala Tín đồ đạo Hồi cho rằng thánh Ala là th ợng đế duy nhất, tốicao, ngoài thánh Ala không có một vị thần nào khác Thánh Ala là đấngkiến tạo và điều khiển mọi sự sinh tồn trong vũ trụ

Mặc dù có sự tiếp thu thuyết độc thần của đạo Do thái, đạo Ki tôsong nguyên tắc nhất thần trong đạo Hồi là tuyệt đối và nhất quán

Tôn sùng Môhamét là tín điều quan trọng thứ hai trong giáo lý

đạo Hồi Mô ha mét đợc coi là sứ giả của thánh Ala và là tiên tri của tín

đồ Môhamét cũng thừa nhận rằng trớc ông đã có nhiều vị sứ giả của ợng đế nh Đavít, Xôlômông, Môizơ, Giêsu nhng Môhamét là sứ giả

th-cuối cùng, đáng mến nhất anh minh nhất và vĩ đại nhất, có sự mệnh caocả nhất là cứu loài ngời thoát khỏi tội lỗi chỉ ra cho họ con đờng đúng

đắn bằng cách truyền giảng ý chí của thợng đế qua kinh thánh Côran

Đạo Hồi cho rằng phải thờ các bạn đồng nghiệp của tiên triMôhamét, bởi vì họ là những nhân vật xuất chúng

Đạo Hồi tiếp thu khá nhiều quan niệm của các tôn giáo khác, nhất

là của đạo Do Thái nh lịch sử sáng thế, về thiên thần và ma quỷ, thiên đ ờng và địa ngục

Một điều hết sức quan trọng của đạo Hồi không giống với tôn giáo

độc thần khác là ở chỗ tuyệt đối không thờ ảnh t ợng vì theo đạo này thìkhông có một hình tợng nào có thể sánh đợc với hình ảnh của tháng Ala.Vì thế cho nên trong đền Caaba ở Meca chỉ thờ một phiến đá đen - thánhvật của đạo này

Quan niệm về con ngời: Nh các tôn giáo độc thần khác, đạo hồicho rằng: con ngời có hai phần là thể xác và linh hồn, thể xác là cái bỏbọc tạm thời còn linh hồn là bất tử, cuộc sống trần gian chỉ là “ ng ỡngcửa” để bớc vào cuộc sống vĩnh cửu của thế giới bên kia Kinh Côran dạyrằng: “Cuộc sống trần gian chỉ là trò chơi, trò tiêu khiển, là sự phô tr ơngkhoái lạc và ganh đua về của cải, con cái”; “Chỉ có trong t ơng lại cuộcsống nơi thiên đàng, con ngời mới có căn nhà để lu lại mãi mãi [15; 82]

Nh vậy, ở đạo Hồi cũng chứa đựng quan niệm về bất tử của linhhồn Đạo Hồi cho thấy rằng ngày phục sinh và ngày phán xét là kết thúccuộc sống của loài ngời trên trần gian, ngày gặp gỡ của mọi tập thể củathánh Ala

1.2.1.2 Giáo luật:

Giáo luật Hồi giáo có nhiều song tựu trung lại thể hiện ở 5 nghĩa

vụ của tín độ còn gọi là “ ngũ trụ” (năm cốt đạo) đó là biểu độ đúc tin,cầu nguyện, ăn chay, bố thí và hành hơng

- Biểu lộ đức tin: Tuyệt đối tin vào đạo Hồi, thừa nhận chỉ có chúaAla ngoài ra không có chúa nào khác Còn Môhamét là sứ giả của Ala và

là vị tiên tri cuối cùng Tín đồ dùng một ngón tay chỉ lên trời - ý nói làchỉ có thánh Ala là thợng đế duy nhất

- Cầu nguyện : Hàng ngày tín đồ phải cầu nguyện 5 lần vào sáng,tra, chiều, tối và đêm Tín đồ có thể cầu nguyện tại nhà, thánh đ ờng hoặcbất cứ chỗ nào, trừ những nơi bị coi là dơ bẩn ô uế Thứ 6 hàng tuần, cáctín đồ phải đến thánh thất làm lễ một lần

- Ăn chay: Mỗi năm đến tháng 9 (tháng Ramađan – lịch sử lịch Hồigiáo) các tín đồ phải trai giới (ăn chay) một tháng Trong suối tháng ănchay từ lúc rạng đông đến lúc mặt trời lặn, tín độ phải nhịn ăn, uống, hútthuốc và mọi ham muốn khác mọi sinh hoạt đợc thực hiện vào ban đêm.Trong thời gian ăn chay, tín đồ phải suy nghĩ về tội lỗi của mình vànhững lời răn dạy của thánh Ala và Tiên tri Môhamét, tín độ đạo Hồicũng tin rằng cầu nguyện trong tháng ăn chay nhất là 3 ngày cuối sẽ đ ợcnhiều phúc vì suốt thời gian đó thiên đàng luôn mở rộng Kết thúc tháng

ăn chay, tín đồ tổ chức một bữa tiệc gọi là tết nhỏ

Một số đối tợng đợc miễn trong tháng ăn chay là ngời già, ngời

đau yếu, phụ nữ có thai, trẻ em dới 10 tuổi Những ngời tham gia dựthánh chiến hoặc đi xa đợc tạm hoãn sẽ ăn chay vào dịp thuận tiện khác

- Bố thí: Mỗi tín đồ theo đạo Hồi phải trích 1/10 thu nhập hàngnăm để bố thí cho ngời nghèo, ngời ngoá bụa, trẻ mồ côi, ngời mắc nợ vìhiếu thảo, ngời mới nhập đạo Môhamét đã từng dạy tín đồ “Ngời không

có đức tin thì không biết cầu nguyện và ngời không có phúc khi cầunguyện là kẻ có tiền mà không chịu bố thí” Đây là nghĩa vụ có tính chấtbắt buộc, nên việc bố thí trở thành một thứ thuế tín ngỡng Ngoài việc bốthí cho các đối tợng kể trên số thuế đó dùng vào xây cất Thánh đờng vàcác cơ sở từ thiện, bù đắp các khoản chi tiêu của chính quyền

- Hành hơng : Giáo luật buộc tất cả các tín đồ đạo Hồi, ít nhất mộtlần trong đời, tuỳ theo điều kiện cụ thể ( có đủ tiền bạc, sức khoẻ) phải

đến hành hơng, viếng thăm thánh địa Meca và đền Caaba

Ngoài 5 cốt đạo nói trên tín đồ đạo Hồi còn có bổn phận quantrọng là tham dự các cuộc thánh chiến ( Djihad) nhằm bành tr ớng thế lực

và truyền bá tôn giáo Theo họ thì chiến tranh mới mở rộng đất thánh làcuộc chiến tranh hợp lý không chỉ bằng lời khuyên răn mà còn cần đếnbiện pháp “ cứng rắn” đối với ngời ngoài đạo, phải chiến đấu dọn đờngcho Thợng đế, đặc biệt phải khuất phục các nớc láng giềng đã từng đợcchiêu dụ mà không chịu cải đạo Thánh kinh Côran đã dạy: khi các congặp những kẻ ngoại đạo các con hãy giết chúng đi” và “ hễ bọn ngoại

đạo tấn công các con thì các con phải tắm trong máu của chúng” [15;84)

Đạo Hồi luôn đề cao địa vị độc tôn của mình Một lý thuyết gia của đạonày là Ibakhaidoun viết: “ Tất cả các giáo lý khác đều sai – lịch sử chính kinhCôran viết vậy – lịch sử chúng ta không tranh luận với họ, chúng ta chỉ cho họchọn Hồi Giáo sự đầu hàngg hay là chết” [ 15; 84]

Ngoài ra giáo luật đạo Hồi còn có những quy định rất cụ thể về cácsinh hoạt tôn giáo, về cuộc sống bản thân gia đình và xã hội cho tín đồ

nh việc đọc kinh Côran, lễ cắt da quy đầu, tang ma c ới xin, phụ nữ vàhôn nhân gia đình

Về quan hệ gia đình, đạo Hồi thừa nhận chế độ đa thê Mỗi tín đồ

đợc lấy tối đa là 4 vợ nhng không đợc cới hai chị em cùng một lợt, cấmviệc lấy nàng hầu ( trừ Môhamét có tới 10 vợ và 2 nàng hầu) Đàn ôngtheo đạo Hồi có thể lấy vợ ngời Do thái hoặc đạo Ki tô làm vợ nhngkhông đợc cới ngời theo tôn giáo đa thần

Đạo Hồi đánh giá rất thấp vai trò vị trí của ngời phụ nữ trong gia

đình, xem phụ nữ nh một “ thực thể không hoàn hảo” Kinh Côran chorằng đàn bà chỉ là quần áo của đàn ông “ Đàn bà là thửa ruộng để khaikhẩn” , “ Đàn ông cao hơn đàn bà về nguồn gốc” Phụ nữ ra đ ờng phảimặc áo dài thụng, trùm mạng che mặt, không đợc tự ý tiếp xúc với đàn

ông, phải giữ trinh triết đến khi lấy chồng, không đ ợc phép ngoại tình,không đợc chủ động trong ly hôn Nếu làm trái với những quy định đó

sẽ bị xử lý rất nặng theo luật đạo Hồi có khi tử hình

Nói tóm lại, giáo luật đạo Hồi rất nhiều, rất chi tiết và khắt khe, nóvợt khỏi phạm vi tôn giáo, trở thành những tiêu chuẩn pháp lý trong đờisống xã hội, chi phối hoạt động của tín đồ ở những nớc đạo Hồi là quốc

đạo, luật đạo hồi đợc áp dụng ở những mức độ khác nhau nhng có vai trò

đặc biệt quan trọng nh pháp luật của nhà nớc ở một số nớc cho phép cáccơ quan pháp luật sử dụng đạo Hồi song song với dân luật, luật hình donhà nớc soạn ra

Giáo lý, giáo luật đạo Hồi tạo ra phong tục, tập quán tâm lý, lốisống, đạo đức riêng biệt Đó là sự bảo thủ, cuồng tín và hiếu chiến Sựbảo thủ, lạc hậu của một số dân tộc, nơi đạo Hồi truyền đến sẽ là miếng

đất tốt cho sự nảy mầm và phát triển của đặc tính nói trên

Nh vậy, về hình thức đạo Hồi đơn giản hơn các tôn giáo đã có tr ớc

nh Cơ Đốc, đạo Do thái Lễ nghi không phiền phức, luật lệ không gò bó

và nhất là không có tầng lớp tăng lữ đông đảo bóc lột nhũng nhiếu tín đồ

nh đạo Cơ đốc Xét về bản chất đạo Hồi lúc đầu phù hợp với đông đảoquần chúng nhân dân, đảm bảo quyền lợi cho những ngời nghèo trongcác thành thị, nông thôn, dân du mục trong các sa mạc, những ng ời bị ápbức nh phụ nữ, nô lệ phù hợp với nguyện vọng thống nhất đất nớc, yêuchuộng hoà bình của quần chúng Vì thế đạo Hồi đã bành tr ớng ra nhanh

chóng không những ngời ả Rập mà các dân tộc khác ở Bắc Phi, TrungCận Đông và nhiều khu vực khác đều đã tiếp thu đạo Hồi

2.1.2 Nhà nớc ả Rập buổi đầu

Trong buổi đầu mới thành lập, Môhamét đã lập ra một bộ máy caitrị mạnh Là tiên tri của thánh Ala, Môhamét nắm cả thế quyền và thầnquyền Ông tự ý giải quyết mọi vấn đề quan trọng nhất vì kinh Côran đãdạy: “Khi Chúa trời và Tiên tri của Ngời quyết định việc gì thì các tínnam thiện nữ phải phục tùng; ai chống lại Chúa trời và Tiên tri của Ng ời

sẽ bị coi là kẻ lầm lạc” Dới Môhamét còn có một hội đồng gồmnhững ngời thân cận nhất của ông, nhng Hội đồng này chỉ có quyền tvấn

Trong nhà nớc ả Rập, quân đội đợc tổ chức từ các đội quân của các

bộ lạc do các môn đệ đầu tiên của Nhà tiên tri chỉ huy Vốn là nhữngchiến binh gan dạ, đợc tôi luyện trong điều kiện khắc nghiệt của sa mạc.Các chiến sĩ của Môhamét lại đợc dạy rằng: “Cầm vũ khí diệt ngoại đạo

là bổn phận thiêng liêng đối với Ala”, rằng chiến đấu để chinh phục vàtruyền bá lời dạy của Ngời tới chân trời góc bể cũng chính là con đờngdẫn đến thiên đàng ngay trên dơng thế Các chiến binh đợc hởng 4/5chiến lợi phẩm thu đợc Môhamét giành 1/5 còn lại để giúp trẻ mồ côi,ngời nghèo và ngời hành hơng

Nhà nớc nắm quyền sở hữu tối cao mọi đất đai và quyền ban phátcho các cá nhân Kinh Côran dạy: đất đai thuộc quyền Ala, Ngời banphát cho ai tuỳ thích, nhà nớc thời Môhamét đại diện cho cả thánh Ala

Nó đặt ra thuế đất thống nhất để quản lý ruộng đất Mọi vùng đất trống

đều đợc đa vào quỹ chung Không ai có quyền sử dụng đất nếu cha đợcphép của nhà nớc Từ khi mới nắm quyền, Môhamét đã cấp đất rộng rãicho những ngời thân cận và quý tộc bộ lạc Đất phong đợc coi là tài sảnriêng và đợc mua bán Giai cấp địa chủ phong kiến hình thành Hìnhthức bóc lột phổ biến nhất lúc bấy giờ là tô rẽ đôi; ng ời linh canh phảinộp một nửa sản phẩm thu hoạch đợc cho địa chủ Nói chung, nông dâncông xã nông nghiệp lúc đó vẫn tự do về cá nhân; ch a có luật lệ nào quy

định sự phụ thuộc của họ

Quyền sở hữu t nhân đợc coi là thiêng liêng, đợc nhà nớc bảo vệ.Quyền thừa kế tài sản đợc quy định chặt chẽ Tài sản của gia đình phải đ -

ợc để lại cho ngời thừa kế hợp pháp, trong đó quy định rõ: đàn ông đợchởng phần gấp đôi phụ nữ Cuộc sốn và tài sản của mỗi tín đồ đ ợc coi là

thiêng liêng Kinh Côran nghiêm cấm tội ăn cắp: Phải chặt tay kẻ ăn cắp

để trừng phạt Môhamét cũng đặt ra các luật lệ về hôn nhân và gia đình,

về việc bảo trợ trẻ mồ côi

Môhamét từ trần năm 632, để lại cho những ngời kế nghiệp một nhànớc thống nhất với một quân đội hùng mạnh sẵn sàng tử vì đạo và những

ý đồ bành trớng cha thực hiện

Chơng 2

Quá trình bành trờng của đế quốc ả Rập hồi giáo

từ thế kỷ VII đến thế kỷ XI

Quá trình bành trớng của đế quốc ả Rập Hồi giáo từ thế kỷ VII

đến thế kỷ XI gắn liền với các vơng triều Mỗi vơng triều thể hiện sựbành trớng thể hiện ở những mức độ khác nhau Quá trình bành trớng nàytrải qua các giai đoạn sau:

2.1 Giai đoạn 1 ( từ năm 632 đến năm 661)

Đây là giai đoạn bốn vị giáo chủ đầu tiên trên kế tục sự nghiệp của

Đấng tiên tri, tiếp tục chính sách của ngời, duy trì đợc tính đoàn kếttrong tổ chức và nhờ đó, thành công trong việc chinh phục những vùng

đất đai rộng lớn Các sử gia Hồi giáo về sau gọi bốn vị giáo chủ này lànhững vị giáo chủ tài ba Bốn vị giáo chủ này là những ng ời bạn chiến

đấu gần gũi nhất của Đấng tiên tri, đồng thời lại có quan hệ gia đình vớiMôhamét, hai vị là bố vợ và 2 vị là con rể của ông

Trớc tình trạng rối ren, chia rẽ sau khi Môhamét qua đời, một cuộchọp toàn thể rất căng thẳng kéo dài 3 ngày đã bầu lên ng ời có uy tín nhấtlàm giáo chủ đầu tiên, đó là Abu bekr, bố vợ của Đấng tiên tri

Abu bekr (573 – lịch sử 634) : Vừa lên ngôi kế vị Môhamét năm 632,

ông đã cho tập hợp quân đội để tiến hành xâm l ợc Mục tiêu đầu tiên của

ông là I Ran, nơi đang xẩy ra những cuộc chiến tranh huynh đệ tơng tàn.Năm 633, ông cho đội quân ả Rập tấn công vùng hũu ngạn sôngEuphrates và làm chủ cả vùng đồng bằng rộng lớn Đầu năm 634, quân

đội ả Rập vợt sông sang vùng tả ngạn Sau đó, họ lại tiến sang Syriachuẩn bị cho kế hoạch xâm lợc lâi dài Họ cho bố trí từ các đơn vị đồntrú gần các điểm dân c và đắp công sự mới Năm 632 họ cho xây pháo

đài Barra và bố trí 700 binh sĩ đóng tại đó

Chiến tranh xâm lợc tiếp tục mở rộng dới triều Omar (634 – lịch sử 644)năm 637 quân đội ả Rập đã chiến thắng quân đội I ran đông hơn, chiếm

ợc kinh đô Ktesiphon cùng vô số vàng bạc châu báu Trớc đó, năm 636ngời ả Rập đã cho xây dựng thành phố Kupha làm tổng hành dinh quân

đội và nơi đóng trú của chính quyền Từ Kupha, quân độ đ ợc điều đichiếm những vùng đất mới Đến năm 651 ngời ả Rập đã làm chủ toàn bộ

I Ran và bắt đầu xâm nhập lãnh tổ Afganistan ngày nay

Đồng thời quân ả Rập cũng tiến hành xâm lợc Syria Bấy giờ,Syria cùng với Palestin chịu sự thống trị của đế quốc Bidantium, nhng đếquốc này đang suy yếu do các cuộc tấn công của ngời Slavơ, các cuộcchiến tranh liên miên với I Ran và do những mâu thuẫn nghiêm trọngtrong nội bộ cuộc xâm lợc cuả quân ả Rập, vì vậy diễn ra khá thuận lợi.Sau nhiều đợt tấn công, họ chiếm đợc Damat vào năm 636, chiếmPalestin cùng thành phố Jeruralem Từ đó, Jerusalem trở thành thánh địacủa 3 tôn giáo.

Sau khi chiếm xong Syria, quân ả Rập bắt đầu tiến sang Armenia.Sau nhiều cuộc hành quân kéo dài , năm 658 ngời ả Rập chiếm đợcArmenia và một phần Georgia rồi vợt qua vùng núi Capcagiơ, đến tận đất

đai của ngời Khazar Cùng năm đó, họ thất bại trong cuộc tấn côngchiếm thành Constantinốp

Cuộc xâm lợc Ai Cập cũng đợc tiến hành đồng thời với nhữngchiến dịch ở Armenia Quân ả Rập đã khéo lợi dụng sự tranh quyềngiữa các tớng lĩnh đội quân Bidantium để chiến thắng họ Suy yếu donhững cuộc tranh giành nội bộ, năm 641 Bidaninum buộc phải cầu hoàvới ngời ả Rập, chấp nhận cống nộp rút quân khởi Ai Cập trong vòng 11tháng và cam kết không đa quân đến đó nữa Phần mình, ngời ả Rậpcũng hứa không chiếm nhà thờ và hứa giữ nguyên hệ thống cai trị cũ ở AiCập Năm 642 quân ả Rập chiếm Alexandri Ai Cập trở thành 1 tỉnh củaCalipha thành phố Phustat ( nay là Cai Rô) đợc xây dựng làm thủ phủ củatỉnh mới Calipha Omar ra lệnh đào một con kênh nối sống Nil với Biển

Đỏ để chở lúa mì Ai Cập sang bán đảo và khi cần có thể điều nhanh quân

đội từ Međina sang Ai Cập Nh vậy, ngời ả Rập đã phục hồi lại con kênh

có từ thời các Pharaon

Ngời ả Rập tiếp tục tấn công chiếm lãnh thổ Bắc Phi Năm 648quân ả rập chiếm Carphaghen Dân c thành phố này đã trả cho ngời ảRập một số vàng bạc lớn để chuộc lại thành Lãnh thổ ả Rập ở Bắc Philúc bấy giờ bao gồm ngoài Ai Cập ra còn có Libya và Tripoli

Nh vậy, dới triều Omar ngời ả Rập đã chinh phục đợc Syria,Palestin, Ai Cập, I ran và một phần Capcagiơ

Năm 644 Omar bị một nô lệ ngời Ba t ám sát Ngời kế vị Ô mar làUthman (644 – lịch sử 656) xuất thân từ dòng họ Ômayat thuộc bộ lạc Koraich– lịch sử một trong những dòng họ lớn và giàu có nhất ở ả Rập Sau khi lênnhận chức, Uthman đa họ hàng, bà con vào những chức vụ quan trọng

của đế quốc Hồi giáo, vì thế họ bòn rút hết công quỹ, giáo chủ không còn

đủ tiền để tài trợ những cuộc chinh phục đất đai mới Chinh phục giảmthì chiến lợi phẩm chia cho các chiến sĩ cũng ít đi cho nên quân lính rấtphẫn uất

Những ngời chống đối giáo chủ tập hợp chung quanh ngời vợ goácủa Đấng tiên tri là Aisha bắt giáo chủ phải tăng c ờng các cuộc chiếntranh giành đất đai mới Vào năm 646 quân đội Hồi giáo chiếm đ ợcArmenia và sau đấy hải quân bắt đầu hoạt động mạnh trên Địa TrungHải, quấy phá các đảo Cyprur, Crete và Phoder Những giáo chủ và họhàng ông quá tham lam chiếm đoạt hết tiền của, không trả lơng cho quânlính Từ media, Ali lãnh đạo cuộc chống đối đòi Uthman thoái vị.Uthman không chịu nên bị một ngời Hồi giáo giết chết Đây là vụ ám sátchính trị đầu tiền trong lịch sử Hồi giáo

Năm 656 Ali đợc bầu làm giáo chủ (656 – lịch sử 661) khác với Uthman

ông rất thanh liêm và mộ đạo Nhng bà vợ goá không hài lòng về việc Alilên nắm quyền Bà lãnh đạo một cuộc nổi loạn vũ trang nh ng chẳng baolâu bị quân giáo chủ Ali đánh bại ở Basra (I Ran) Ai sha bị bắt nh ng đợcAli đối xử tử tế và đa về trú ngụ tại Medina cho đến khi chết năm 678.Tuy nhiên, Uthman còn có nhiều bộ hạ Họ không chịu phục tùng giáochủ Ali, nhiều chức sắc không chịu tuyên thệ trung thành với giáo chủtheo nghi thức bắt buộc Ngời có quyền lực nhất trong nhóm này là viênthống đốc Syria tên là Muavia anh em họ với Utham

Năm 657, quân giáo chủ và quân của Muavia xáp trận tạị Siffintrên bờ sông Enghrater tại I raq nhng không phân thắng bại Trong trậnnày tớng Amr đã bày kế cho quân của Muavia dán những tờ kinh Côrantrên mũi lao làm cho quân lính của Ali không dám tấn công họ Cuốicùng hai bên ký một thoả thuận ngừng chiến, theo đó Ali tạm thời từ bỏchức vụ giáo chủ và sau 1 năm một hội đồng trọng tài sẽ ra quyết định cử

ai làm giáo chủ Một số giáo dân không chấp nhận thủ tục trọng tài và

đòi tổ chức bầu cử lại nhng không đợc Ali ủng hộ, họ tuyên bố li khaiHồi giáo Đây là nhóm li khai đầu tiên đợc gọi là nhóm Kharidi( Kharidjite có nghĩa là ngời bớc ra ngoài) Năm 658 hội đồng trọng tàituyên bố Ali phải chịu trách nhiệm trong vụ ám sát Uthman nên phải từ

bỏ chức vị giáo chủ Khi giáo chủ mới còn cha đợc chỉ định thì Muawiya

tự phong mình làm giáo chủ tại Jeruralem Ali định đ a quân đi đánh thì

bị một ngời thuộc nhóm Kharidi ám sát vào năm 661 Những ngời theo

Ali tôn con trai của ông là Hasan cháu ngoại của Đấng tiên tri lên làmgiáo chủ Nhng Muavia khôn khéo dùng tiền mua chuộc vị giáo chủ này

để ông ta từ chức

Từ đây, đạo Hồi bị lâm vào tình trạng chia rẽ nghiêm trọng, ngoàinhóm Kharidi lại có thêm nhóm Si-i trung thành với tên tuổi Ali và chủtrơng việc lập giáo chủ hạn chế trong dòng dõi Đấng tiên tri Nhóm Si-i

về sau trở thành giáo phái quan trọng trong Hồi giáo tập trung ở I ran vàmiền nam I raq, đối lập với giáo phải Sun ni chính thống

2.2 Giai đoạn 2 (từ năm 661 đến năm 750)

Sau khi lật đổ giáo chủ Ali tớng Muavia đợc lập làm Calipha Ông

đã đặt thủ đô ở Đamat Muavia đã lập nên một triều đại rất vẻ vang vàphát triển đế quốc Hồi giáo trên mọi mặt Ông đã phế bỏ chế độ tuyển cửCalif đổi thành chính thể chuyên chế quân chủ tập thể, mở đầu nền thốngtrị của vơng triều Omayat (661 – lịch sử 750)

Nh ta đã biết, sau khi ổn định tình hình trong nớc, triều Ômayatbắt đầu tiến hành cuộc xâm lợc mở rộng ra bên ngoài với quy mô lớn.Cuộc chinh phục của đạo Hồi đợc tiến hành theo ba hớng: Hớng Trung

á, hớng Tây và hớng đế quốc Bidantium

Khi tiến vào vùng Turkestan, ngời Hồi giáo bắt đầu chạm trán vớidân Thổ Đây là một dân tộc có nguồn gốc Mông Cổ và từ thế kỷ VI đếnsinh sống ở vùng này Họ dần dần bị quân Hồi giáo đánh bại và đi theo

đạo Hồi Chiếm đợc vùng Trung á, ngời Hồi giáo khống chế đợc “ con

đờng tơ lụa” trục giao thông chính để buôn bán với Trung Quốc Từ đây,quân Hồi giáo cũng toả xuống ấn Độ và mở hai chiến dịch lớn vào năm

711 và 713 để làm chủ cả lu vực sông Indus Do thực hiện chính sách cởi

mở đối với dân những vùng mới bị chiếm nên Hồi giáo lại có thêm nhiềutín đồ ngời ấn Độ Ngời Trung Quốc không muốn đạo Hồi chiếm hết cácmối lợi về buôn bán trên con đờng tơ lụa nên tổ chức một đạo quân hùnghậu tiến sang đánh quân Hồi giáo Năm 751 một trận đánh lớn xẩy ratrên bờ sông Talas và quân Trung Quốc bị thất bại hoàn toàn Talas là

điểm xa nhất Hồi giáo tiến đợc về phơng Đông nhng nó còn có ý nghĩalịch sử rất quan trọng Nếu Trung Quốc thắng trận ở đây thì có lẽ dân tộcHán đã tràn sang và làm thay đổi bộ mặt của vùng này trong nhiều thế

kỷ Dẫu sao, trận Talas cũng bằng một cách khác có ảnh hởng lớn đếnnền văn minh Hồi giáo và văn minh thế giới Trong trận này, quân Hồigiáo bắt đợc tù bình ngời Hán chuyên nghề làm giấy Nghề này đợc

Trung Quốc giữ bí mật, ai truyền ra ngoài sẽ bị tội tử hình Nhờ có hai tùbinh này ngời ả Rập nắm đợc nghề làm giấy rồi truyền sang châu Âu tạinên một bớc tiến rất quan trọng trong việc phát triển thông tin và pháttriển văn hoá của phơng Tây.

Về phơng Tây, quân Hồi giáo tiến sang vùng Bắc Phi lúc ấy đangdới sự đô hộ của đế quốc Bidantium Năm 670 để có chỗ đóng quân họlập nên thành phố Kairuan ở Tunisie, rồi đến năm 683 thì chiếm đ ợc toàn

bộ Tunisie và một phần Algerie Tại đây không những không có sựkháng cự của đế quốc Bidantium mà cả dân bản xứ, dân Bécbe cũng đứnglên chống xâm lợc Ngời thủ lĩnh của dân Bécbe là Khahina, một phụ nữmang danh hiệu Nữ Tiên tri Bà áp dụng chiến thuật tiêu thổ kháng chiến

và thu đợc một số thắng lợi nhng trong trận chiến đấu vào năm 702 thì bị

tử thơng Tên tuổi của bà vẫn đợc truyền tụng cho đến ngày nay Thànhluỹ cuối cùng của đế quốc Bidantium ở Bắc Phi là Centa bị mất vào 709

Đây là năm cáo chung của đạo Cơ đốc trên đất Bắc Phi, từ đấy, tất cả cácnhà thờ Cơ đốc đều biến thành đền Hồi giáo Dân Bécbe thoát khỏi ách

độ hộ của ngời Bidantium thì lại bị ngời ả Rập Hồi giáo đến xâm chiếm.Một phần năm dân số bị bắt làm nô lệ nhng có nhiều ngời Bécbe trởthành tín đồ Hồi giáo và là những ngời lính đánh thuê rất thiện chiếntrong cuộc chinh phục châu Âu mà đạo Hồi sẽ tiến hành trong nhữngthập kỷ sau

Giáo chủ ở Damat cử toàn quyền Musa làm tổng đốc cai trị cảvùng Bắc Phi Musa đã khôn khéo sử dụng những ngời Bécbe mới thuầnphục trong đó có một viên tớng giỏi là Tariq Chính Tariq đã chỉ huycuộc đánh chiếm Tanger trên bờ biển Marốc rồi năm 711 v ợt eo biển vợtsang châu Âu Mảnh đất đầu tiên mà Tariq chiếm đợc ở đây là một mỏm

đá lớn về sau đặt tên là mỏm đá mang tên Tariq

Cuộc chinh phục Tây Ban Nha diễn ra rất nhanh chóng Kết quảquân ả Rập đã chinh phục phần lớn Tây Ban Nha ả Rập chiếm lĩnh vàthống trị bán đảo Tây Ban Nha lâu tới 8 thế kỷ

Sau đó, năm 713 quân ả Rập lại vợt núi Pirênê xâm nhập vơngquốc Franc Năm 732 trong chiến dịch Poitiers một cánh quân ả Rập bịquân đội Franc do tể tớng Chasles Martel chỉ huy đánh bại quân ả Rậpngừng tiến quân nhng vẫn chiếm lĩnh một số khu vực ven biển miền NamItalia và nớc Pháp

Hớng tấn công vào đế quốc Bidantium trong cuộc tấn công nàyquân đội Hồi giáo đã sử dụng các điểm tập kết là Syria và Armenia rồinhiều lần vây hãm thủ đô Constantinop Các cuộc tiến công thuỷ bộ vàothành phố này đều bị thất bại vì sức chống trả mãnh liệt của đối ph ơng cốthủ trong các thành luỹ kiên cố Năm 674 quân Bidantium phá tan toàn

bộ thuỷ quân Hồi giáo đã uy hiếp thủ đô của họ trong 3 năm ròng, bằngcách dùng hoả khí mà họ đã học đợc từ ngời Trung Quốc Hoả khí gồmdầu lửa, lu huỳnh và diêm sinh dùng để đốt các chiến hạm địch

Giai đoạn chinh phục lần thứ hai của đạo Hồi đến đây tạm ngừng.Giai đoạn này đã đem lại cho triều đại các giáo chủ Omayat một đế quốcrộng lớn trên lục địa châu á và quanh Địa Trung Hải Đạo quân Hồi giáo

đã chiến thắng trên nhiều mặt trận, giáp mặt với những đối thủ sừng sỏnhất thời bấy giờ

Nguyên nhân dẫn đến các chiến thắng ấy đã đợc đời sau phân tíchtrên các mặt địa lý, kinh tế , chính trị

Ngời ả Rập vốn là dân du mục sống trên sa mạc bỗng nhiên trởthành những chiến sĩ đánh đâu thắng đó từ bán đảo ả Rập toả rộng ramọi hớng Chiến thắng liên tục của họ đợc đời sau giải thích bằng nhiềunhân tố

Trớc hết, quân Hồi giáo gồm những ngời mới gia nhập vào mộtphong trào mới, đặt niềm tin vào một giáo lý hoàn toàn tiến bộ so vớithời bấy giờ Họ hăng say tiến hành cuộc khánh chiến với mục đích làmang theo đạo Hồi đến cho toàn nhân loại theo lời dạy trong kinhCôran Chính đấng tiên tri Môhamét đã lãnh đạo các tín đồ trong cuộcthánh chiến đầu tiên chống lại Meca Dần dần, trong Đạo Hồi ngời tanhấn mạnh đến các biện pháp quân sự, do đó các cuộc thánh chiến có

đầy đủ cơ sở giáo lý để đợc tiến hành về sau, các cuộc chinh phục nhữngvùng đất ngoài bán đảo ả Rập không còn mục đích chính là truyền bátôn giáo mà chủ yếu là để đáp ứng tham vọng bành tr ớng của dân tộc ảRập và để cớp bóc tiền của nhng trong các cuộc chinh phục ấy đạo Hồivẫn là sợi dây duy nhất gắn bó các chiến sĩ với nhau Sau những thắng lợiban đầu họ lại càng tin là có thợng đế giúp đỡ

Các nhân tố kinh tế cũng không kém phần quan trọng vào đầu thế

kỷ VII, do khí hậu thay đổi, vùng bán đảo ả Rập bị những trận hạn làmkéo dài, ngời dân ở đây bắt đầu phải chiếm lấy những vùng có đồng cỏchăn nuôi ở phía Bắc, vùng “ Lỡi liềm phì nhiêu” gồm Iraq và Palestin