Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong truyện truyện kiều của nguyễn du

Đến cuốn” Nguyễn Du về tác gia và tác phẩm” do Trịnh Bá Đỉnh chủ biên đã tổng hợp rất nhiều bài viết về nghệ thuật tự sự, cách kể chuyện của Nguyễn Du trong Truyện Kiều.. Trong bài trích

Lời nói đầuTruyện Kiều của Nguyễn Du là kiệt tác nghệ thuật tiêu biểu trên nhiềumặt Do vậy, nhiều thế hệ đã đi vào nghiên cứu Truyện Kiều nhằm tìm ra nhữnggiá trị đích thực của tác phẩm này Bằng việc kế thừa các mặt tích cực củanhững thế hệ đi trớc cùng với sự dạy dỗ của các thầy cô giáo và sự hiểu biết củabản thân, em đã hoàn thành luận văn này với mong muốn góp phần bé nhỏ vàoviệc khẳng định thêm những giá trị của tác phẩm Truyện Kiều.

Luận văn là công trình nghiên cứu khoa học đầu tiên của em Do đó khôngthể không có những thiếu sót Vậy rất mong sự chỉ bảo tận tình của thầy cô giáo

và bạn bè đồng nghiệp

Luận văn hoàn thành là nhờ sự hớng dẫn nhiệt tình, chu đáo của thầy giáoTrơng Xuân Tiếu và các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn - Trờng Đại họcVinh

Nhân dịp này, em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đối với thầy giáo ớng dẫn, các thầy cô giáo trong khoa đã giúp em hoàn thành đợc luận văn này

h-Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú- K40B1Văn

I Lý do chọn đề tài.

Truyện Kiều là một kiệt tác của Nguyễn Du, là một tác phẩm u tú của vănhọc Trung Đại Việt Nam Từ lúc ra đời cho đến nay Truyện Kiều là món ăn tinhthần hấp dẫn làm say mê tất cả độc giả trong nớc và ngoài nớc

Đã có nhiều công tình nghiên cứu về Truyện Kiều: về nội dung t tởng, vềnghệ thuật; sức sống của Truyện Kiều trong học giới; về ảnh hởng của văn họcdân gian đối với Truyện Kiều; thi pháp Truyện Kiều Một vấn đề tởng nh bìnhthờng nhng lại rất quan trọng đó là nghệ thuật của Truyện Kiều vẫn đang cần có

sự tiếp tục nghiên cứu bổ sung

Viết Truyện Kiều, Nguyễn Du dựa vào tác phẩm Kim Vân Kiều Truyệncủa Thanh Tâm Tài Nhân (Trung Quốc) Nhng Nguyễn Du không chỉ đổi mới

về thể loại, ngôn ngữ mà ngay về cách kể, cách tự sự cũng rất đổi mới; làm cho

độc giả đời sau luôn so sánh, đối chiếu và coi đó là việc làm cần thiết

Trong những tác phẩm truyện Nôm thì Truyện Kiều đợc chọn học ở trờngphổ thông, trích dẫn nhiều đoạn trích nhất, nên cần phải nghiên cứu cách kểchuyện Nói cách khác: “Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong Truyện Kiều” củaNguyễn Du là nhằm mục đích thiết thực để dạy và học tốt một kiệt tác văn họcViệt Nam Trung Đại

II Phạm vi giải quyết đề tài.

“Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong Truyện Kiều” tức là tìm hiểu cách kểchuyện của Nguyễn Du trong Truyện Kiều Tên đề tài đã giới hạn, không đi vàovấn đề nội dung t tởng của Truyện Kiều, đến những vấn đề sức sống của TruyệnKiều mà chỉ tập trung vào nghệ thuật kể chuyện của tác giả

Do tính chất thể loại truyện thơ cho nên luận văn chỉ khảo cứu nghệ thuậtviết truyện của Nguyễn Du trong Truyện Kiều chứ không đề cập đên nhữngtruyện khác trong kho tàng truyện Nôm Tuy nhiên luận văn sẽ có liên hệ đếnmột số tác phẩm nh: Truyện Hoa Tiên hoặc truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn

Đình Chiểu khi cần thiết

III Phơng pháp giải quyết.

Truyện Kiều là kết tinh của nhiều thành công trong sáng tạo nghệ thuậtcủa Nguyễn Du Nghệ thuật tự sự chỉ là một phơng tiện trong sự thành công ấy

Để tiếp cận vấn đề em đã sử dụng một số phơng pháp sau:

Phơng pháp miêu tả - với phơng pháp này loại trừ những đoạn thơ trongTruyện Kiều có tính chất triết lí về chữ “tài” chữ “tâm” mà chỉ miêu tả câuchuyện đợc kể trong Truyện Kiều Bắt đầu từ đoạn thơ giới thiệu nhân vật đến

đoạn thơ kết thúc câu chuyện đợc kể

Truyện Kiều dựa vào “Kim Vân Kiều truyện” là một tiểu thuyết chơng hồicủa Thanh Tâm Tài Nhân, do đó về toàn bộ cốt truyện Nguyễn Du không thay

đổi nhng đi vào chi tiết cụ thể thì Nguyễn Du có thay đổi Cho nên cần phải sửdụng biện pháp so sánh để tháy đợc sự sáng tạo của Nguyễn Du khi viết TruyệnKiều

Truyện Kiều là một tác phẩm của văn học Trung Đại Cho nên nó nằmtrong khuôn khổ của thi pháp văn học Trung Đại vì thế phải quán triệt hai quan

điểm khoa học khi khảo cứu nghệ thuật của Nguyễn Du trong Truyện Kiều Đó

là quan điểm duy vật lịch sử và quan điểm duy vật biện chứng

Với quan điểm duy vật lịch sử: Phải thấy đợc giá trị nghệ thuật tự sự củaTruyện Kiều nh thế nào Với quan điểm duy vật biện chứng phải thấy đợc mốiquan hệ qua lại giữa những mặt thành công và hạn chế của nghệ thuật tự sự củaNguyễn Du trong Truyện Kiều

IV Lịch sử vấn đề nghiên cứu.

Truyện Kiều từ lúc ra đời đến nay, trải qua một thời gian hơn hai trăm năm

mà vấn đề nghiên cứu phê bình tác phẩm này cha bao giờ có thể coi là kết thúc

Dù có ý thức hay không ý thức, những ngời nghiên cứu và thởng thức TruyệnKiều qua nhiều thời đại đã đem đến cho tác phẩm này những màu sắc khácnhau, những tiếng nói khác nhau, những quan niệm khác nhau về nhân sinh vànghệ thuật Lịch sử phê bình nghiên cứu Truyện Kiều gắn bó mật thiết với tìnhhình đấu tranh chính trị trong xã hội, và rất tiêu biểu cho lịch sử khoa phê bình,nghiên cứu của văn học dân tộc

Nghệ thuật tự sự ngày nay không chỉ giản đơn là một việc kể chuyện, một

kỹ xảo tự sự sao cho hay, cho đậm đà ý vị Tự sự trở thành một cách thức để lígiải sự vật Vì thế, có nhiều nhà nghiên cứu đã đề cập đến vấn đề này và cáchphát hiện của mỗi nhà nghiên cứu đều khác nhau

Các soạn giả giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam của nhóm tác giả ĐặngThanh Lê, Lê Trí Viễn khi nghiên cứu về nghệ thuật của Nguyễn Du chorằng: Nghệ thuật của Nguyễn Du hình nh không bao giờ cạn, xa nay bao nhiêungời nói đến và mỗi lần nói đến lại phát hiện thêm đợc nhiều cái hay, cái mới.Ngời ta khen tinh thần mực thớc của Nguyễn Du trong sự lựa chọn tình tiết: đầy

đủ mà không rờm rà, giản dị mà không thô sơ Câu chuyện Thuý Kiều bán mìnhtrong Kim Vân Kiều truyện hết sức phức tạp, nhng ở Nguyễn Du rất gọn gàng

Đoạn Thúc Sinh chuộc Kiều ra khỏi lầu xanh có bao nhiêu là tình tiết, nhngNguyễn Du chỉ rút lại có mấy chục chữ Ngời ta khen mạch lạc, rành rọt,chuyển mạch rất tự nhiên thoả đáng, không có chút ngợng ngiụ nh ở phần nhiềucác truyện Nôm khác ở đây nghệ thuật kể chuyện rất tự nhiên, gãy gọn, thấutình đạt lí, sinh động nh cuộc sống muôn màu nhng lại thực hơn cả sự thực.Trong cuốn Lịch sử văn học Việt Nam tập một, phần do Nguyễn VănHoàn biên soạn đã đánh giá cao giá trị nghệ thuật của Truyện Kiều Mặc dầu

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

mợn cốt truyện của tiểu thuyết Trung Quốc nhng ông đã tạo nên một truyện thơdài 3254 câu, có khả năng tả cảnh sinh động, kể chuyện gọn ghẽ, hấp dẫn vàbiểu hiện đợc cả những tình huống hào hùng, mạnh mẽ Nguyễn Du đã chọnlọc, sắp xếp lại các tình tiết làm cho bố cục Truyện Kiều thành giản ớc , nhất trí,chặt chẽ hơn Nhất là Nguyễn Du đã sáng tạo lại bộ mặt, tâm lý, tính cách cácnhân vật thành chân thực hơn, sinh động hơn

Đến cuốn” Nguyễn Du về tác gia và tác phẩm” do Trịnh Bá Đỉnh chủ biên

đã tổng hợp rất nhiều bài viết về nghệ thuật tự sự, cách kể chuyện của Nguyễn

Du trong Truyện Kiều Bài viết: “ Mấy khía cạnh thi pháp Truyện Kiều củaNguyễn Du” đã đề cập đến vấn đề nghệ thuật tự sự của Nguyễn Du Ơ đây, Trần

Đình Sử đã chứng minh đợc sự sáng tạo mới mẻ của Nguyễn Du trong cách kể,biến một tiểu thuyết tài tử giai nhân thành một tiểu thuyết tâm lý Qua bài viếtcủa Trần Đình Sử ta thấy đợc sự độc đáo mới mẻ của Nguyễn Du so với ThanhTâm Tài Nhân

Trong bài trích từ cuốn sách”Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trongTruyện Kiều” của Phan Ngọc đã tiến hành phân tích so sánh đối chiếu với tácphẩm “Kim Vân Kiều truyện “ của Thanh Tâm Tài Nhân để nêu lên những nét

độc đáo của Nguyễn Du trong phơng pháp tự sự Trong bài viết của mình PhanNgọc đã bổ sung những khiếm khuyết của nhiều bài nghiên cứu về nghệ thuật

tự sự của Nguyễn Du trớc đây Đây là một công trình nghiên cứu rất thành côngcủa Phan Ngọc Qua đó, nó đem đến cho độc giả hiểu đợc rất nhiều điều thú vị ,mới mẻ về Truyện Kiều của Nguyễn Du

Trên cơ sở tiếp thu , tiếp tục ý kiến của những ngời đi trớc, em dự địnhtriển khai những mặt sau đây:

Thứ nhất, sự sáng tạo của Nguyễn Du trong nghệ thuật tự sự ở TruyệnKiều so với Kim Vân Kiều truyện

Thứ hai, sự sáng tạo của Nguyễn Du trong nghệ thuật tự sự ở Truyện Kiều

I Giới thuyết về nghệ thuật tự sự, cách kể chuyện trong Truyện Nôm

II So sánh nghệ thuật tự sự của Nguyễn Du trong Truyện Kiều với nghệthuật tự sự của Thanh Tâm Tài Nhân trong Kim Vân Kiều truyện

III Nghệ thuật tự sự trong Truyện Kiều so sánh với một số truyện Nômkhác

Chơng II Những đặc điểm chính về nghệ thuật tự sự của Nguyễn Du

I Việc xây dựng cốt truyện “Truyện Kiều”

II Miêu tả nhân vật

III Một số thủ pháp nghệ thuật tự sự của Nguyễn Du trong Truyện Kiều

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

Phần nội dungCh

ơng i: tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong truyện kiều dới

góc độ so sánh văn học

I Giới thuyết về nghệ thuật t sự, cách kể chuyện trong truyện Nôm:

Theo “Từ điển thuật ngữ văn học” của một nhóm tác giả do Lê Bá Hán chủbiên thì “Tự sự là phơng thức tái hiện đời sống trong toàn bộ tính khách quancủa nó” Về nguyên tắc nó đợc phân biệt với phơng thức trữ tình “Phản ánh hiệnthực trong cảm nhận chủ quan” Vấn đề cơ bản của phơng thức tự sự là kể

“Nhà văn kể lai, tả lại những gì xảy ra bên ngoài mình khiến cho ngời đọc cócảm giác rằng hiện thực đợc phản ánh trong tác phẩm tự sự là một thế giới tạohình, tồn tại bên ngoài nhà văn, không phụ thuộc vào tình cảm, ý muốn của nhàvăn” (Trang 317)

Do phản ánh hiện thực qua các sự kiện biến cố và hành vi của con ngờilàm cho tác phẩm tự sự trở thành một câu chuyện về ai đó hay về một cái gì đócho nên tác phẩm tự sự bao giờ cũng có cốt truyện và nhân vật Nét đặc thù của

tự sự là vai trò tổ chức của trần thuật: nó thông báo về các biến cố, các tình tiết

nh thông báo về một cái gì đó đã xảy ra và đợc nhớ lại, đồng thời mô tả hoàncảnh hành động , dáng nét các nhân vật, nhiều khi còn thêm cả những lời bànluận Vì phản ánh hiện thực trong tính khách quan nên về nguyên tắc đã đặt trầnthuật vào vị trí của nhân tố tổ chức ra thế giới nghệ thuật của tác phẩm tự sự, đòihỏi nhà văn phải sáng tạo ra hình tợng ngời trần thuật Đồng thời lời văn nghệthuật của tác phẩm tự sự rất đa dạng về thành phần Nó vừa có lời miêu tả, lờitrần thuật lại vừa có độc thoại, đối thoại và có khi là lời bình luận ngoại đề củatác giả

Nh vậy, ở tác phẩm tự sự, kể chuyện (hay trần thuật) là yếu tố trung tâm tổchức ra thế giới nghệ thuật Đồng thời với nó, cốt truyện, nhân vật là những yếu

tố hạt nhân đợc triển khai nhờ một loạt các yếu tố, chi tiết, sự kiện, xung

đột, ngôn ngữ, ngoại hình, tính cách nhân vật, ngoại cảnh kể cả hệ thống chitiết h cấu, liên tởng.

Phơng thức tự sự gắn liền với miêu tả Miêu tả là sự phản ánh nắm bắtphần tinh chất của cuộc sống trong những bức tranh thiên nhiên và xã hội phongphú, nhất là với tính cách nhân vật Do vậy, hiện thực khách quan đợc phản ánhtrong tác phẩm bao giờ cũng đợc thể hiện qua sự miêu tả của tác giả

Trần Đình Sử trong cuốn “ Thi pháp Truyện Kiều” cho rằng: “Tự sự ngàynay không chỉ giản đơn là một việc kể chuyện, một kỉ xảo kể sao cho hay, cho

đậm đà ý vị Tự sự trở thành một cách thức lí giải sự vật Nhà khoa học kể vềthế giới bằng các quy luật tự nhiên; bác sĩ kể về bệnh tình bệnh nhân bằng cácquy luật sinh lí, bệnh lí; nhà sử học kể lịch sử bằng các nguyên nhân, kết quả;nhà văn kể chuyện không chỉ bằng sự kiện, nhân vật, chi tiết mà còn nhiều yếu

tố khác nữa Tự sự có thể bằng lời, bằng tranh hoặc bằng động tác Tự sự trởthành một biểu hiện của văn hoá Nó có siêu ngôn ngữ, có mô hình, có điểmnhìn, có quan hệ giữa ngời kể với việc đợc kể, với ngời nghe.”(trang 179)

Truyện Nôm nằm trong hệ thống tác phẩm phản ánh cuộc sống bằng

ph-ơng thức tự sự - có nghĩa là phản ánh cuộc sống xã hội thông qua sự trình bày,miêu tả có tính chất hoàn chỉnh vận mệnh một nhân vật và trên cơ sở ấy, sự pháttriển có tính chất hoàn chỉnh một tính cách nhân vật (trong mối quan hệ vớinhiều nhân vật, nhiều tính cách nhân vật)

Phản ánh cuộc sống bằng phơng thức tự sự, truyện Nôm có kết cấu khácbiệt với các tác phẩm trữ tình trong đó chỉ có diễn biến tâm trạng của nhân vậttrữ tình Trên cơ sở một cốt truyện bao gồm một hệ thống sự kiện và tình tiết kểlại cuộc đời nhân vật chính trong mối quan hệ với nhiều nhân vật khác, tínhcách nhân vật đợc bộc lộ trên cả hai phơng thức tồn tại của con ngời - con

ngời cảm nghĩ (đời sống bên trong), và con ngời hành động, ngôn ngữ, cử chỉ(đời sống bên ngoài).

Bằng phơng thức tự sự - có khả năng to lớn trong sự phản ánh cuộc sống,truyện Nôm nh một tấm gơng kì diệu, đã phản ánh khá hoàn chỉnh và sinh độngcuộc sống và tính cách ngời phụ nữ Việt Nam xa kia (ví nh Thuý Kiều)

Với tác phẩm Truyện Kiều của Nguyễn Du, truyện Nôm đánh dấu sự trởngthành của bút pháp tự sự Vì nó là sản phẩm sáng tạo kết hợp cốt truyện có sẵnvới khả năng tự sự của lục bát ở truyện Nôm tác giả phải “sáng tạo lời kể cố

định”, lời thoại cho nhân vật, lời than, lời bình cho mình Nhân vật đợc khắchoạ nh những chủ thể, biểu hiện qua tỉ lệ lời thoại rất cao từ 30-50% tổng số lờivăn của tác phẩm Truyện Nôm đã tạo điều kiện cho nhân vật đợc nói nhiềuhơn, tự biểu hiện đợc nhiều hơn Nhng đối với truyện Nôm lấy đề tài từ các tiểuthuyết chơng hồi Trung Quốc nh truyện Hoa Tiên, Truyện Kiều vốn đầy rẫychi tiết, tình tiết thì tác giả truyện Nôm lại tớc bỏ các chi tiết rờm rà cụ thể đểlàm mờ nhạt đi màu sắc Trung Quốc, mà tôn lên những tính chất chung về conngời hoặc thay vào đó các chi tiết, cảnh vật gợi nhớ đến làng quê hoặc chốnkinh kì của Việt Nam Các nhà nghiên cứu nh Hoàng Xuân Hãn đã nói tớiphong cảnh Hà Nội trong truyện Song Tinh, còn Phan Ngọc nói tới thao tác “lợc

bỏ chi tiết một cách tàn nhẫn” trong Truyện Kiều

Theo Trần Đình Sử thì: “Truyện Nôm có một phạm vi tự sự, một mức độ

cụ thể trong miêu tả sự việc, con ngời Đó là chú ý miêu tả lời nói, ý chí tâmtrạng nhân vật Dù chất lợng nghệ thuật cao thấp khác nhau, nhng các yếu tốnày không bao giờ thiếu Điều này làm cho Truyện Nôm đúng là tiểu thuyết với

ý nghĩa là thế giới của nhiều tiếng nói nh M.Bakhtin đã nói” (Trang )

II So sánh nghệ thuật tự sự của Nguyễn Du trong Truyện Kiều với nghệ thuật tự sự của Thanh Tâm Tài Nhân trong Kim Vân Kiều truyện:

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

tính sáng tạo ở Truyện Kiều của Nguyễn Du, một tác phẩm sáng tác dựa vào cốttruyện Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân, nhng lại trở thành mộtkiệt tác nghệ thuật.

Con đờng duy nhất để giải quyết vấn đề là khám phá cái thế giới nghệthuật của Nguyễn Du đợc xây dựng trên một cốt truyện có sẵn đó Truyện Kiềucủa Nguyễn Du mang quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Du, một quan niệmthể hiện cách nhìn, cách cảm, hệ thống giá trị t tởng, thẩm mỹ của ông gắn liềnvới truyền thống văn hoá dân tộc

Có nhiều cách tiếp cận thế giới ấy Tiếp cận bằng cách tìm hiểu cách kểchuyện là một trong những cách quan trong hơn cả Nguyễn Du đã thay đổi thứ

tự, tỷ lệ, màu sắc, đờng nét của tác phẩm, mới nhìn qua thì thấy không khácKim Vân Kiều truyện là bao, nhng nhìn kĩ lại thấy khác rất nhiều.Con đờngtiếp cận này đòi hỏi phải vừa nghiên cứu so sánh, vừa xây dựng hệ thống, chỉ

đối chiếu về số lựơng hoặc đối chiếu về sự thêm bớt các chi tiết tự nó cha nóilên điều gì Cần đi sâu tìm hiểu mối liên hệ và ý nghĩa của những thay đổi ấytrên phơng diện quan niệm về nhân sinh, về thẩm mỹ mới thấy đợc bản sắc củathi hào Nguyễn Du Có thể nói Nguyễn Du đã chiếu vào tác phẩm của ThanhTâm Tài Nhân một luồng ánh sáng khác, phả vào nó một luồng hơi thở khác, tôthêm những màu sắc khác và biến nó thành một thế giới nghệ thuật của mình Trớc hết, nói đến Truyện Kiều là nói đến hai câu chuyện Đó là câuchuyện về tình yêu và câu chuyện về cuộc đời Tình yêu ở đây hết sức đa dạng

Ta khảo sát quá trình diễn biến nội tâm của Thuý Kiều, riêng trong vấn đề tìnhyêu, thì sẽ thấy nhiều biểu hiện khác nhau Trong mối tình của nàng đối vớiKim Trọng, đó là mối tình trong trắng đầu tiên của một cô gái Mối tình củaThuý Kiều với Thúc Sinh là một tình yêu tính toán, trông đợi sự nơng tựa vàkhông có yếu tố đắm say Sau này khi gặp lại Kim Trọng ta thấy

có một tình yêu khác, nặng về nghĩa, một sự tôn trọng lẫn nhau đối với một

ng-ời bạn quý

Mỗi mối tình lại đợc phanh phui theo đúng cái lôgic khách quan của nó.Quan hệ giữa Thuý Kiều và Kim Trọng trong mối tình đầu là quan hệ tin cậy.Nguyễn Du đã miêu tả rất đúng tâm lí của một cô gái trong trắng ngây thơ.Trong mối tình đầu, nàng chỉ nghĩ đến việc sống cho ngời tri kỉ, hi sinh cho ng-

ời ấy, mà không hề nghĩ đến mình Nàng có đủ nghị lực thuyết phục cha mẹ đểnàng bán mình cứu cha, nhng không đủ can đảm thấy ngời yêu đau khổ Nàng

tự trách móc, tự xỉ vả mình Trong cái tình yêu ban đầu ấy, không khỏi có sựdại dột, ngây thơ nh ta thấy trong những lời nàng nói với Kim Trọng Sau này,khi bị Mã Giám Sinh, rồi Sở Khanh lừa dối lòng tin của nàng vào sự trung thànhtrong tình yêu không còn nữa, nàng tính toán cân nhắc so sánh Nàng nghĩ đếnthân phận mình, nghĩ đến thân phận lẽ mọn: “Giấm chua lại tội bằng ba lửanồng” Nàng sẵn sàng chịu đựng thân phận hèn kém, chỉ mong đợc yên thân.Nàng khuyên Thúc Sinh về thú thực với Hoạn Th, nhng Thúc Sinh đã khônglàm Rõ ràng nàng đã có một vốn sống và hiểu cảnh ngang trái của cuộc đời.Tình yêu thay đổi vì tâm hồn và kinh nghiệm sống của nàng thay đổi Khi gặplại Kim Trọng nàng là một ngời khác hẳn, nàng muốn đợc Kim Trọng đối xử

nh một ngời bạn “Duyên đôi lứa cũng là duyên bạn bầy”

Trong Truyện Kiều, tình yêu vừa thuần tuý không pha tạp, vừa gắn liền với

ý nghĩa cuộc đời, với những lẽ sống cao rộng, cũng nh với những dự cảm bănkhoăn lớn về vận mệnh con ngời Chuyện tình yêu, chuyện cuộc đời hoà vàonhau làm một Tình yêu nhờ thế mà có thêm tầm cỡ, thêm kích thớc, thêm d ba

và vấn đề thân phận con ngời thêm xao động và sâu lắng

So với Truyện Kiều thì ta thấy Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm TàiNhân cũng có nhiều truyện nhỏ: câu chuyện về tình yêu nam nữ, bi hoan, li hợp,gặp gỡ, chia lìa, đoàn viên; rồi câu chuyện về cuộc đời nh vu oan giá

hàng Truyện nào cũng có đầu có cuối với rất nhiều chi tiết Nhng vấn đề làphong cách kể

Nếu nh trong Kim Vân Kiều truyện, tự sự bằng ngòi bút hiện thực là chủyếu thì Nguyễn Du trong Truyện Kiều lại tự sự bằng ngòi bút nhân đạo là chủyếu Vì thế Kim Vân Kiều truyện là bức tranh hiện thực còn Truyện Kiều là bứctranh của “muôn vàn tâm trạng” (Phan Ngọc), bức tranh nội tâm của con ngời Nguyễn Du viết Truyện Kiều dựa theo cốt truyện Kim Vân Kiều truyệncủa Thanh Tâm Tài Nhân và sáng tạo ra một thi phẩm lớn với một nội dung,một hệ thống hình tợng riêng của mình Ông có biệt tài trong việc sử dụng ngônngữ kể chuyện của tác giả Nhờ sử dụng phơng tiện này mà chúng ta thấy đợcthái độ của Nguyễn Du đối với nhân vật, đối với các hiện tợng đợc miêu tả, thấy

đợc cuộc sống nội tâm của nhân vật

Tinh thần nhân đạo của Nguyễn Du trớc hết là tình yêu đối với con ngời

Về phơng diện này, Nguyễn Du là nhà thi sĩ có một tình yêu rộng rãi và sâu sắc

đối với nhân loại Độc giả thơng cô Kiều chính là vì Nguyễn Du đã kể chuyệnbằng nớc mắt về những cảnh ngộ một thiếu nữ tài sắc bậc nhất mà lại bị dày vòdới một chế độ xã hội quá vô tình

Với Truyện Kiều của Nguyễn Du, ngời ta thấy những cảnh đáng thơngnhất trong xã hội phong kiến: một gia đình tan nát dới chế độ bất công, mối tìnhduyên đứt đoạn của một cặp “đôi lứa thiếu niên”, cảnh cô thiếu nữ bị mua vềbán đi, bị đày đoạ trong chốn thanh lâu, hi sinh cho thú tính của một hạng ngờiích kỉ, cảnh ngời đàn bà lấy lẽ, đi làm nô tì dới một chế độ bán nô lệ Kiều làhiện thân của một giai nhân bị đày đoạ, qua những cảnh sống éo le, đau đớn.Sau thân thế cô Kiều ngời ta thấy lòng thơng của Nguyễn Du bao gồm cho cảnhững ngời phụ nữ:

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

Đau đớn thay phận đàn bàLời rằng bạc mệnh cũng là lời chung.

Lời than vãn của Kiều cũng là tiếng nức nở của tất cả những ngời đàn bà

bị đày đoạ Xã hội phong kiến dới mắt Nguyễn Du là một xã hội đầy những bọn

“nhai thịt ngời ngọt xớt” đầy khốn khổ cho những kẻ bị áp bức, yếu hèn Thái

độ của Nguyễn Du là đồng tình và thông cảm sâu sắc với những ngời này Giátrị của Truyện Kiều về phơng diện nội dung là một cuốn truyện dồi dào tinhthần nhân đạo chủ nghĩa trong một xã hội vô nhân đạo

Nguyễn Du là thế còn Thanh Tâm Tài Nhân với Kim Vân Kiều truyện thìsao? Thanh Tâm Tài Nhân hầu nh không biểu hiện rõ thái độ đối với nhân vật

Ta thử lấy một ví dụ để qua đó chứng tỏ đợc điều này: ba lần Kiều đi tu

Lần thứ nhất, ở Quan Âm Các, Thanh Tâm Tài Nhân chỉ nói có một câu:

“Từ đó Kiều an tâm sao chép kinh quyển ở trên lầu” (trang 145) Còn ở TruyệnKiều, Nguyễn Du kể:

Nâu sòng từ trở màu thiềnSân thu trăng đã vài phen đứng đầu

Quan phong then nhặt lới mauNói lời trớc mặt rơi châu vắng ngờiGác kinh viện sách đôi nơiTrong gang tấc lại gấp mời quan sanLần thứ hai, ở Chiêu ẩn am: Thanh Tâm Tài Nhân chỉ kể về Thuý Kiều(sau khi nghe Giác Duyên nhận Thuý Kiều làm chị em tu hành) “Thuý Kiềunghe nói liền tơng kế tựu kế, bái nhận ngay Giác Duyên làm đạo huynh Haingời rất ý hợp tâm đầu”(Trang151) Nguyễn Du kể:

Kệ kinh câu cũ thuộc lòngHơng đèn việc trớc trai phòng quen taySớm khuya lá bối phiến mâyNgọn đèn khêu nguyệt tiếng chày nện sơng

Duyên bèn bảo nhà chài nhân lúc đêm tối, chèo thuyền đến trớc am, rồi lén dắtThuý Kiều vào đó ẩn náu, không để một ngời nào dợc biết” (Trang 199).Nguyễn Du kể:

Một nhà chung chạ sớm traGió trăng mát mặt muối da chay lòngBốn bề bát ngát mênh môngTriều dâng hôm sớm mây lồng trớc sauQua ba ví dụ so sánh trên, chúng ta thấy cũng là việc Thuý Kiều đi tu, nh-

ng Thanh Tâm Tài Nhân và Nguyễn Du, mỗi ngời có thái độ một khác ThanhTâm Tài Nhân thì hầu nh bàng quan, còn Nguyễn Du thì xót xa thao thức chongời đi tu mà lòng còn nặng với thế tục Với lời kể của Nguyễn Du, chúng tathấy cuộc sống nội tâm của nhân vật phong phú biết bao Đi tu mà lòng vẫn xót

xa cho thân phận của mình:

Quan phòng then nhặt lới mauNói lời trớc mặt rơi châu vắng ngời

Đi tu mà lòng vẫn nặng trĩu những đâu đâu:

Sớm khuya lá bối phiến mâyNgọn đèn khêu nguyệt tiếng chày nện sơng

Đi tu mà lòng vẫn bâng khuâng buồn man mác:

Bốn bề bát ngát mênh môngTriều dâng hôm sớm mây lồng trớc sauHay đến nh việc vẻ nên một cô Kiều tài tình tron vẹn, một cô Kiều thôngminh, có ý thức về quyền sống của mình mà bị đày đoạ đủ điều, Nguyễn Du đã

tỏ ra có tài sáng tạo khi diễn tả, hay nói một cách khác khi Nguyễn Du đóng vaingời kể chuyện, kể lại những nổi băn khoăn về cuộc đời, về thân phận của cô

Mở đầu cho một mối tình đang chớm nở, Thuý Kiều đã băn khoăn:

Ngời đâu gặp gỡ làm chiTrăm năm biết có duyên gì hay không?

Rồi từ cái băn khoăn ban đầu ấy, những nỗi băn khoăn khác dồn dập liêntiếp theo tràn đến tâm hồn Thuý Kiều suốt trong mời lăm năm lu lạc, khi say savới hạnh phúc bên cạnh ngời yêu:

Nghĩ mình phận mỏng cánh chuồnKhuôn xanh biết có vuông tròn mà hayCũng nh khi chán chờng phải tiếp khách ở chốn thanh lâu:

Khi tỉnh rợu, lúc tàn canhGiật mình, mình lại, thơng mình xót xa

Và ngay cả khi bên cạnh ngời anh hùng Từ Hải, sau cuộc báo ân báo oán,

là lúc chúng ta tởng chừng nh đời Thuý Kiều không có gì phải băn khoăn nữa.Thế mà Kiều vẫn băn khoăn, khi nói với Giác Duyên:

Rồi đây bèo hợp mây tanBiết đâu hạc nội mây ngàn là đâu

Với truyện Kiều, Thuý Kiều gần nh lúc nào cũng băn khoăn, mà bănkhoăn là phải Thân phận của nàng Kiều, quuyền sống của con ngời nói chung ở

đây mỏng manh quá Nanh vuốt của xã hội đang chực cấu xé lên họ

Có thể nói đợc rằng: viết Kim Vân Kiều truyện, Thanh Tâm Tài Nhân chỉvì cảm thơng thân phận chìm nổi lênh đênh, trăm nghìn khổ ải của một ngờicon gái phúc hậu, có tài có sắc mà phải chịu đoạ đày đủ điều, “đã không gặp đ-

ợc cái vinh sống ở nhà vàng”, lại bị bao “nỗi khổ nhục phũ phàng hắt hủi” ViếtKim Vân Kiều truyện, Thanh Tâm Tài Nhân cốt để chứng minh một điều: “Tạohoá ghét sự hoàn toàn, hơn điều nọ tất phải kém điều kia, sinh đợc một phầnhồng nhan, thì phải chịu mời phần đày đoạ, có đợc một chút tài tình, lại phảigánh thêm mời phần nghiệp chớng Nội dung sự việc trình

bày trong Kim Vân Kiều truyện cũng chỉ có nói lên cái t tởng cơ bản ấy Câuchuyện trời mệnh - nghiệp dĩ ở Kim Vân Kiều truyện là một điều tất yếu, là mộtchân lý vĩnh cửu cũng nh câu chuyện “Tạo hoá ghét sự hoàn toàn ” không phảibăn khoăn gì với bấy nhiêu điều đó.

Còn ở truyện Kiều của Nguyễn Du, mới nhìn qua, ta cũng có thể cảm tởng

nh thế Nhng thực ra vấn đề lại khác Mặt giống thì sâu sắc hơn nhiều, mặt khácthì khác từ căn bản Cũng cảm cái số kiếp “bèo trôi sóng vỗ” của một TiểuThanh, nhng cái cảm của Nguyễn Du ở trong truyện Kiều sâu sắc và da diết vôcùng, xuất phát từ cuộc đời thực của tác giả:

Đoạn bồng nhất phiến tây phong cấpTất cánh phiêu linh hà xứ quy?

(Gió tây tới tấp tơi bời

Cỏ bồng một ngọn đâu nơi giạt về?)

Đó là hình ảnh thực của Nguyễn Du Sóng gió của cuộc đời dờng nh chỉ

có xô cuốn phủ phàng lên cả một thân ngời thi sĩ ấy Chính vì có cái da diết đó

mà khi Nguyễn Du viết: “Đau đớn thay phận đàn bà”, nó có một sức truyền cảmsâu sắc nh cấu xé lòng ta Ta hình nh còn nghe cả tiếng thở dài chua xót khiNguyễn Du viết tiếp: “Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung”

Cái cảm của Thanh Tâm Tài Nhân là cái cảm của ngời ngoài cuộc đứngnhìn vào mà chạnh lòng thơng, còn cái cảm của Nguyễn Du là cái cảm từ nỗithơng xót khôn dứt của chính ngời trong cuộc

Nói đến tác phẩm tự sự là nói đến cốt truyện, nhân vật Ta thấy cốt truyệntrong Kim Vân Kiều truyện đợc triển khai ở phơng diện lí trí là chủ yếu cho nênnhân vật trong Kim Vân Kiều truyện (kể cả nhân vật Thuý Kiều) sống bằngnhững mu kế, tính toán, cân nhắc, đối phó là chủ yếu Còn nhân vật trongTruyện Kiều của Nguyễn Du sống bằng tình cảm Do đó nỗi bật những

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

diễn biến tình cảm trong nội tâm, trải qua những dằn vặt, suy t, lo âu, thất vọng

là chủ yếu

Tiểu thuyết Kim Vân Kiều truyện chỉ có sự việc và sự việc Các sự vuiệc

ấy tập trung ở từng hồi một thành những mu mô, mỗi hồi nh vậy chứa đựng ítnhất hai mu mô, các mu mô móc xích lại với nhau một cách lỏng lẻo Nội dungcủa câu chuyện chẳng qua chỉ là những mu mô móc xích lại với nhau Trong đómỗi mu mô đều có tính độc lập riêng và bao gồm rất nhiều tình tiết kể lại hếtsức chi li, tỉ mỉ Cách bố trí nh vậy cho phép ta có thể độc bất kì cuốn tiểuthuyết Trung Quốc nào Trong Kim Vân Kiều truyện duy trì cái cấu trúc nhvậy Cuốn tiểu thuyết này là một chuỗi những mu mô: Kim Trọng tìm cách đểchiếm trái tim Kiều, bọn sai nha lo xoay xở tống tiền, Thuý Kiều bán mình đểcứu gia đình và cha mẹ bằng lòng cho nàng bán mình Sức thu hút của nó cũng

nh mọi tiểu thuyết chơng hồi là ở điểm các mu mô đợc trình bày khéo, chặt chẻ,

có khả năng lôi cuốn ngời đọc

Sang Truyện Kiều chúng ta bớc vào một thế giới khác hẳn Ddây là mộtviệc làm đối lập lại truyền thống tiểu thuyết Trung Quốc Trớc hết mọi mu mô

đều biến mất Sự việc diễn ra do cái lôgic khách quan của cuộc sống, khôngphải do mu mô tính toán của con ngời Kiều và Kim Trọng mớigặp nhau đã

“Chập chờn cơn tỉnh cơn mê” rồi, chẳng phải mu mô gì hết, bởi vì họ là “giồnghữu tình” có thế thôi Nghe lời Sở Khanh nói nàng đã “sinh nghi” Nhng tronghoàn cảnh của nàng không còn cách nào khác nên Kiều đành phải nghe theo SởKhanh

Trong Kim Vân Kiều truyện, riêng mu mô của Thúc Sinh để chuộc Kiều

đã chiếm gần hết hồi XI và quá nửa hồi XII, trên 1/20 tác phẩm, với rất nhiềuchi tiết Câu chuyện đợc tóm tắt nh sau:

“Thúc Sinh đa Kiều về hiệu buôn, rồi đa đến một nhà riêng Sau đó anh tabắn tin cho Tú Bà biết là anh ta muốn chuộc Kiều Tú Bà đến nhà Thúc Sinhkhông gặp, tìm luôn mấy ngày không thấy Thúc Sinh sai Bộ Tân đến doạ

Tú Bà là đã xin cho Kiều đợc lấy chồng và nhờ đợc một tay anh chị là Vệ HoaDơng giúp sức Vệ Hoa Dơng doạ Tú Bà nếu không chịu nghe, Thúc Sinh sẽkiện mụ về tội bắt ép con gái nhà lơng thiện làm đĩ Tú Bà hoảng hốt đến nhàlạy lục Vệ Hoa Dơng, Vệ lại doạ cho một lần nữa Tú Bà đành chịu thua, mặccả ngoài 450 lạng bạc, xin thêm 50 lạng nữa Cuối cùng ứa nớc mắt ra vè vì bỏmất cây tiền”.

Trong Truyện Kiều, mọi sự việc đều bị gạt hết, tất cả rút gọn lại trong mờicâu thơ (từ 1371 đến 1380):

Mợn điều trúc viện thừa lơngRớc về hãy tạm dấu nàng một nơiChiến hoà, sắp sẳn hai bàiCậy tay thầy thợ mợn ngời dò laBắn tin đến mặt Tú BàThua cơ, mụ cũng cầu hoà dám sao

Rõ ràng của dẫn tay traoHoàn lơng một thiếp thân vào cửa công

Công t hai lẽ đều xongGót tiên phút đã thoát vòng trần ai

Trong đó câu chuyện thâu tóm lại trong hai câu:

Chiến hoà sắp sẳn hai bàiCậy tay thầy thợ mợn ngời dò laChỉ có thế, còn mợn tay thầy thợ nh thế nào, dò la ra sao, đối với Nguyễn

Du điều là thứ yếu và ông gạt hết

Trong Truyện Kiều chỉ có một vài mu mô, đó là mu mô của Hoạn Th đểhành hạ Thuý Kiều Không những thế, tác giả dành cho nó một địa vị còn lớnhơn so với “Kim Vân Kiều truyện” Trong “Kim Vân Kiều truyện” từ khi quanphủ xử án cho hai vợ chồng đoàn tụ đến khi kiều trốn đến Chiêu ẩn am

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

chỉ chiếm 12,5% tác phẩm Trái lại trong Truyện Kiều đây là đoạn dài nhấttrong cuộc đời lu lạc của nàng, chiếm 576 câu(17,7% tác phẩm) Trong đó cảnhngời đàn bà làm “gái lầu xanh” không nhiều, cảnh đi tu là ngoại lệ, trái lại cảnhlàm lẽ là cảnh đe doạ mọi chị em phụ nữ Mà sống trong cảnh này là sống trongnanh vuốt của vợ lớn, trong sự đối phó thờng xuyên, cho giữ tính chất mu mô ở

đây là cần thiết

Nguyễn Du không những gạt bỏ mu mô, mà còn gạt bỏ mọi tính chất ly kỳtrong mu mô Mu mô Hồ Tôn Hiến dụ Từ Hải ra hàng chiếm gần hai hồi (hồiXIII, XIV),với 2.800 chữ, trong bản dịch của Nguyễn Đức Vân và NguyễnKhắc Hanh của Viện văn học Nó gồm mời hai chi tiết:

1) Hồ Tôn Hiến sai Hoa Nhân đến thuyết Từ Hải ra hàng

2) Từ Hải cả giấn sai đem Hoa Nhân ra chém Thuý Kiều can, Từ Hải tha 3) Hoa Nhân về báo có thể mợn tay Thuý Kiều mà giết Từ Hải, Hồ TônHiến nghe theo

4) Hồ Tôn Hiến sai La Trung Quân sang doanh trại Từ Hải để dụ hàng.Chọn hai ngời làm đầy tớ gái của Kiều để xúi giục Kiều khuyên Từ Hải

đầu hàng

5) Tuyên Nghĩa và Dụ Ân tình nguyện xin đi

6) La Trung Quân vào yết kiến, Từ Hải sai đặt một vạc dầu chờ sẳn rồimời vào

7) Từ Hải sai ném La Trung Quân vào vạc dầu, Thuý Kiều can Từ Hảinói:”Ta đùa một chút thôi”

8) La Trung Quân khuyên Từ Hải hàng, Từ Hải phân vân

9) La Trung Quân đa lễ vật ra, Từ Hải không nhận

10)Thuý Kiều khuyên Từ Hải cứ nhận lễ rồi đem của tặng lại Từ Hảinghe theo

11)Lời bàn của tác giả đầu hồi XIX Từ Hải đã là “tên giặc cỏ giết đi cũng

đợc, nhng Kiều có công nh thế tại sao lại ép lấy thổ tù”?

12)Tuyên Nghĩa, Dụ Ân khuyên Kiều dụ Từ Hải, Kiêu nghe theo

Trong Truyện Kiều câu chuyện phức tạp này đợc rút gọn lại trong mấy câuthơ:

Biết Từ là đấng anh hùng Biết nàng cũng dự quân trung luận bàn

Đóng quân hàm chớc chiêu an Ngọc vàng gấm voc sai quan thuyết hàng

Lại riêng một lễ với nàng Hai tên thể nữ, ngọc vàng nghìn cân Nguyễn Du chỉ nói chuyện dụ hàng, còn dụ hàng nh thế nào, các thuyếtkhách nói ra sao, ông đều gạt hẳn

Trái lại nhân vật ở trong “Kim Vân Kiều truyện” kể cả nhân vật ThuýKiều là sống bằng những mu kế, tính toán, cân nhắc, đối phó là chủ yếu thìnhân vật trong Truyện Kiều-Nguyễn Du sống bằng tình cảm Do đó nổi bậtnhững diễn biến tình cảm trong nội tâm, trải qua những dằn vặt, suy t, lo âu,thất vọng là chủ yếu

Nguyễn Du đã kể thật sinh động sâu sắc, đa dạng đời sống bên trong củacon ngời Chẳng hạn nh ở nhân vật Thuý Kiều ta luôn bắt gặp một cô Kiều cảmxúc và trầm t, một con ngời không hành động một cách máy móc theo những xô

đẩy của tình huống bên ngoài mà trực tiếp chịu sự tác động của cảm nghĩ bêntrong

Nguyễn Du chú trọng miêu tả nội tâm con ngời ở những chặng đờng có ýnghĩa bớc ngoặt đối với vận mệnh nhân vật, ở những trờng hợp kịch tính caocủa tình huống, của sự bộc lộ tính cách ở những đỉnh điểm ấy của tình tiết sựkiện, Nguyễn Du có phác hoạ một vài dòng thơ miêu tả nội tâm

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

thông qua ngôn ngữ tự sự của tác giả nhng thờng nhà thơ để nhân vật tự bộc lộ

là chính Ví nh sau cuộc gặp gỡ đầu tiên, mối tình đầu đột ngột xâm chiếm tráitim khao khát hạnh phúc của Thuý Kiều xuất hiện đồng thời với nỗi cảm thơngthân thế ngời thiếu nữ bất hạnh không quen biết Đó là nét biểu hiện tâm hồnphong phú, một trong tính cách cơ bản của Thuý Kiều:

Ngời mà đến thế thì thôi

Đời phồn hoa cũng là đời bỏ đi Ngời đâu gặp gỡ làm chi Trăm năm biết có duyên gì hay không?

Đoạn ở lầu xanh lần thứ nhất là sự cảm thụ thấm thía giữa các yếu tố đốilập quá khứ-hiện tại, truy hoan-chán chờng, ồn ào tấp nập-cô đơn khủngkhiếp biểu hiện sự giằng xé kịch liệt trong tâm hồn một con ngời có bản ngãtrong sạch, vốn sống một cuộc đời “Êm đềm trớng rũ màn che Tờng đông ongbớm đi về mặc ai” mà nay phải dấn thân vào chốn tận cùng nhơ bẩn Và đêm

“trao duyên”, lần Hồ Tôn Hiến dụ hàng, khi bị ép gả cho ngời thổ quan đều

là những đoạn biểu hiện thành công sự thể hiện nội tâm nhân vật

Hay ở nhân vật Hoạn Th diễn biến tình cảm trong nội tâm đợc Nguyễn Duthể hiện qua việc mụ nổi cơn ghen thì đây là một tình huống thể hiện tâm lý tiêubiểu, khó chế ngự nhất đối với ngời phụ nữ sống dới chế độ phong kiến Conngời thật của mụ đợc bộc lộ rõ qua đoạn độc thoại của mụ khi mụ trả thù đốivới “tình địch” và ngời chồng phụ bạc:

Tính rằng: cách mặt khuất lờiDấu ta ta cũng liệu bài dấu cho

Lo gì việc ấy mà loKiến trong miệng chén có bò đi đâu Làm cho nhìn chẳng đợc nhauLàm cho đày đoạ cất đầu chẳng lên

Làm cho trong thấy nhỡn tiền Cho ngời thăm ván bán thuyền biết tay.

Và cũng chính từ những đoạn độc thoại mà Mã Giám Sinh bọc lộ hết bảnchất xấu xa thấp kém khi hắn suy tính “nớc trớc bẻ hoa” và “cũng là vừa vốn,còn sau thì lời” Và với mời câu độc thoại nội tâm của Từ Hải khi Hồ Tôn Hiến

dụ hàng biểu hiện bản chất ngang tàng khi phách phi thờng của nhân vật anhhùng:

Một tay gây dựng cơ đồ Bấy lâu bể Sở, sông Ngô tung hoành

Bó thân về với triều đình Hàng thần lơ láo phận mình ra đâu?

áo xiêm ràng buộc lấy nhau Vào luồn ra cúi công hầu mà chi?

Sao bằng riêng một biên thuỳ Sức này đã dễ làm gì đợc nhau?

Chọc trời quấy nớc mặc dầu Dọc ngang nào biết trên đầu có ai?

Con ngời gắn bó với cuộc sống “đội trời đạp đất, chọc trời khuấy nớc” vànhững ý nghĩ của Thuý Kiều “Biết thân đến chốn lạc loài” thật hết sức táo bạo

mà cũng rất tự nhiên hợp lý trong sự phát triển tâm lý

Khi viết Truyện Kiều, Nguyễn Du vừa là ngời kể chuyện vừa là một nhàthơ trữ tình, do vậy mà trọng tâm của trân thuật là “Thế giới tấm lòng của nhânvật, chứ không phải là sự kiện bên ngoài”.(Trích trong cuốn Những thế giớinghệ thuật thơ của Trần Đình Sử) Điều này nó khác với phơng pháp tự sự củaThanh Tâm Tài Nhân trong “Kim Vân Kiều truyện” Điều này làm cho thế giớinội tâm nhân vật của Nguyễn Du nó phong phú đa dạng hơn

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

Mọi ý nghĩ, mọi hành động nếu để y nguyên nh trong “Kim Vân Kiềutruyện” thì sẽ sống sợng Nó dã đợc Nguyễn Du biến thành những lời nhận xétcủa tác giả, nhờ thế mà đi vào thế giới nội tâm đợc một cách dễ dàng, hợp lý.Trong “Kim Vân Kiều truyện”, sau khi ăn nằm với Mã Giám Sinh Thuý Kiều

đã nói: “Nếu biết sớm ngày nay nh thế này thì lúc ấy giữ làm chi?” Thậm chíThuý Kiều còn viết th cho kim Trọng không úp mở: “Cái đêm dới đèn cự tuyệt,thiếp cam chịu tội cùng chàng, chàng mà nhớ lại sao khỏi oán hận thiếp

đây”(hồi IV)

Những lời nói, những việc làm này xuất phát từ một cô gái khuê các, rõràng là sống sợng Nguyễn Du làm khác Trong cảnh cực nhục của thân phận,khi ngời con gái phải từ bỏ mối tình trong trắng thiêng liêng của mình, rơi vàotay một đứa vô loài, một “giống hôi tanh” đã vang lên hai câu thơ quyết liệt,bộc lộ cả niềm căm phẩn vào sự tiếc nuối:

Biết thân đến bớc lạc loài Nhị đào thà bẻ cho ngời tình chung

ở đây tâm trạng nỗi niềm của Thuý Kiều đã đợc bộc lộ bằng chính ngônngữ tác giả Cuộc đời đã tan vỡ kêu gọi những ý nghĩ phản kháng quyết liệt.Con ngời “sợng sùng giữ ý, rụt rè” từ nay đã hành động liều lĩnh: Thuý Kiềucất dao vào ngời và tự sát Sự phân tích nội tâm này chuẩn bị cho quá trình diễnbiến chủ quan của tâm lý nhân vật

Không chỉ vay mợn sự kiện hành động trong “Kim Vân Kiều truyện”,Nguyễn Du còn tự tiến hành phân tích độc lập với “Kim Vân Kiều truyện” vàthể hiện quá trình tâm lý một cách tài tình và hiện đại Thể hiện rõ ở đoạn ThúcSinh trở về nhà Hoạn Th, Hoạn Th đón tiếp chàng một cách thân mật rồi gọiThuý Kiều ra lạy mừng Đoạn này dài 80 câu Trong suốt 24 câu đầu cả ThuýKiều lẫn Thúc Sinh, Hoạn Th không ai nói câu nào nhng tâm trạng mỗi ngời lạibộc lộ rất rõ Thuý Kiều bớc ra lúng túng ngần ngại “Bớc ra một bớc, mộtdừng” Từ xa nàng đã thấy Thúc Sinh và hoảng hốt không tin vào đôi mắt của

Phải rằng nắng quáng đèn loà

Rõ ràng ngồi đó chẳng là Thúc Sinh?

Nhng sự thực là sự thực Nàng nhận thức ngay tình trạng nguy hiểm củamình và mu mô của Hoạn Th:

Bây giờ tình mới tỏ tình Thôi thôi đã mắc vào vành chẳng sai

Tuy bên ngoài Thuý Kiều vẫn im lặng nhng trong lòng nàng nỗi căm giậnbốc lên:

Chớc đâu có chớc lạ đờiNgời đâu mà lại có ngời tinh ma

Và nàng cũng thấy rõ bụng dạ Hoạn Th:

Bề ngoài thơn thất nói cời

Mà trong nham hiểm giết ngời không dao

Đặc biệt nàng còn nhận ra, thấy rõ tình huống khách quan lép vế củamình:

Bây giờ đất thấp trời cao Ăn làm sao nói làm sao bây giờ

Nh vậy ta thấy bên trong con ngời Thuý Kiều đã rất tức giận, cái tức giận

đã thấu hiểu tâm địa bụng dạ, mu đồ của kẻ thù Thế nhng bên ngoài Thuý Kiềulại tỏ ra nhún nhờng, khuất phục, sợ hãi trớc Hoan Th:

Sợ uy chẳng dám vâng lời Cúi đầu nép xuống sân mai một chiềuTrên đây là đoạn Nguyễn Du miêu tả tâm lý của Thuý Kiều Trong “KimVân Kiều truyện” dó là phần cuối của hồi XV, song Thanh Tâm Tài Nhân chỉtrần thuật sơ qua sự việc đó, ngời đọc không thể biết đợc tâm trạng hay tâm

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

lý tình cảm của nàng lúc đó nh thế nào ở đây ta thấy vai trò của ngời kểchuyện rất quan trọng trong việc miêu tả và tái hiện nội tâm nhân vật làm choquá trình tâm lý của nhân vật đợc phơi bày

Một trong những sự khác của Nguyễn Du so với Thanh Tâm Tài Nhân nữa

là nếu nh trong “Kim Vân Kiều truyện”, Thanh Tâm Tài Nhân nhiều lúc cònmiêu tả quá tự nhiên chủ nghĩa (nhất là những đoạn hành lạc ở chốn lầu xanh,

bí quyết hành nghề, chuyện Thuý Kiều chung đụng xác thịt với nhiều nhân vậttrong mời lăm năm lu lạc, việc hành hình tra tấn) thì trong truyện Kiều Nguyễn

Du giảm nhẹ và gần nh thông qua những chi tiết đó để thể hiện tính cách nhânvật hơn kể lại câu chuyện Nhất là đối với nhân vật Thuý Kiều

ở trong tác phẩm của mình Nguyễn Du lấy lại hầu hết các nhân vật của

“Kim Vân Kiều truyện”, lợc bỏ một chi tiết này, nhấn mạnh một mặt kia, sángtạo thêm những nét khác cốt soi sáng nhân vật từ bên trong Ví nh trong quan hệThuý Kiều-Kim Trọng, Nguyễn Du đã gạt bỏ các tình tiết nh hai chị em Kiều

đem Kim Trọng gán ghép cợt nhã lẫn nhau, hay những ý nghĩ hoặc hành độngcủa Kim Trọng, kiểu: “Bị sắc đẹp quyến rủ, Kim Trọng bất giác thần hồn phiêubạt nghĩ thầm: nọc tơng t này tai hại lắm đây, lại âm thầm phát thệ: “Mình màkhông đợc hai nàng làm vợ thì suốt đời sẽ chẳng lấy ai”

Hay:

- “Kim Trọng lập tức chui qua, rồi bớc ngay lại ôm chầm lấy ThuýKiều”

- “Kim Trọng chợt nhìn thấy Thuý Kiều lúc ấy, cặp mắt lim dim, đôi má

đỏ bừng, bất giác nguồn tình lai láng, lửa dục khôn cầm, liền ghì lấy Thuý Kiềuvào lòng, đăm đăm nhìn nàng chẳng nói chẳng rằng”

Và ở đoạn tái hợp: “Kim Trọng bèn sẽ nới dây lng và cởi chiếc áo cánh lụacho nàng, Kim Trọng vẫn định bụng vỗ về âu yếm đến lúc tình nồng rồi sẽ đi

Những chi tiết rùng rợn, tàn nhẫn, một cách vô ích về cuộc hành hìnhtrong đoạn báo ân báo oán: Hoạn Th bị “lột sạch quần áo”, chỉ còn lại chiếcquần trong, rồi bị đánh ra sao, Tú Bà bị đốt theo lối “đèn trời” nh thế nào; SởKhanh bị lột da, rút hết gân ra sao v v Tất cả những chi tiết đợc gạt bỏ vì nótrái với tính cách của Kiều.

Thanh Tâm Tài Nhân đã có lúc coi Thuý Kiều và Sở Khanh ngang nhau:

“Rồi đó, trai tham gái mến dắt nhau lên giờng, cùng chung giấc mộng vu sơn,tới chừng mậy tan ma tạnh, thì đồng hồ đã điểm canh t” Ranh giới giữa ThuýKiều và Sở Khanh còn bị xoá nhoà, khi Thanh Tâm Tài Nhân để cho họ níukéo, đôi co với nhau: “ Thuý Kiều liền lăn ra giãy giụa, kêu ầm lên đoạn túmngay lấy vạt áo Sở Khanh nhất định không buông”

Với Nguyễn Du, Kim Trọng trở thành ngời tình chung thuỷ, phong nhã vàtính chất nạn nhân vô tội đáng thơng của một Thuý Kiều rất trong trắng, rất yêuthơng gắn bó lại càng xoáy sâu vào lòng ngời Nguyễn Du đã tránh đợc chủnghĩa tự nhiên đầy rẫy trong nguyên tác “Kim Vân Kiều truyện”

Tóm lại qua sự so sánh trên ta thấy cách tự sự của Nguyễn Du là mới mẻ

và táo bạo, nó là một cống hiến về phong cách của ông đối với văn học ViệtNam Chính do cách tự sự độc đáo ấy mà mỗi thời đại đếu có thể tìm thấy ởTruyện Kiều của Nguyễn Du những điều mới mẽ, cha ai thấy, và hầu nh không

có ngời nào yêu văn học lại không có một cảm tình đặc biệt đối với TruyệnKiều

III Nghệ thuật tự sự trong Truyện Kiều so sánh với một số truyện Nôm khác:

Truyện Nôm nằm trong hệ thống tác phẩm phản ánh cuộc sống bằng

ph-ơng thức tự sự-có nghĩa là phản ánh cuộc sống xã hội thông sự trình bày, miêutả có tính chất hoàn chỉnh vận mệnh một nhân vật và trên cơ sở ấy, sự

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

phát triển có tính chất hoàn chỉnh của một tính cách nhân vật (trong mối quan

hệ với nhiều nhân vật, nhiều tính cách nhân vật) Và để thấy đợc sự sáng tạomới mẽ của Nguyễn Du, ta thử so sánh với truyện Nôm Lục Vân Tiên củaNguyễn Đình Chiểu Đều là truyện Nôm bên cạnh tiếp thu truyền thống có cáigiống nhau nhng cũng có cái khác nhau Sự khác nhau đó khẳng định sự sángtạo mới mẽ của Nguyễn Du

Điểm giống nhau là diễn biến câu chuyện trong hai tác phẩm theo một ớng nhất định Đó là:

h-1) Giới thiệu nhân vật2) Gặp gỡ và đính ớc 3) Chia ly chờ đợi4) Tái ngộ đoàn viên Truyện Kiều là một cuốn tiểu thuyết tâm lý, thờng bớc đi của cốt truyệntác giả khai thác mạnh về tâm lý Còn truyện “Lục Vân Tiên” nặng về đạo đứcphong kiến Trong truyện hai nhân vật chính Lục Vân Tiên và Kiều Nguyệt Ngathuộc một loại khác so với Kim Trọng và Thuý Kiều Lục Vân Tiên là trai tàigiỏi cảvăn chơngvà võ nghệ Kiều Nguyệt Nga là ngời đẹp làm thơ hay và vẽgiỏi nhng cả hai đều không đợc nhấn mạnh về tài nghệ thuật Họ không khaokhát yêu đơng và không đi tìm kiếm tình yêu Đến trạc tuổi của Kim Trọng nh-

ng Vân Tiên không hề bận tâm về “Một lời hẹn phong lu”, không có một bónghình nào để “ thầm yêu trộm dấu” Nguyệt Nga theo lời cha qua Hà Khê để đợc

“ định bề nghi gia” và Vân Tiên sau khi đã gặp Nguyệt Nga vẫn vui vẻ nhậndây tơ hồng do song thân chọn trớc, ghé thăm nhà Võ Công Một chàng trai nhLục Vân Tiên, Nguyệt Nga có cảm động, tình yêu đã đến nhng rụt rè, bình tĩnhchứ không ào ạt: xúc động vì nghĩa cử hơn là tài mạo Tuy mới thoáng gặp mộtlần, nàng đã có thể ghi lại hình ảnh Vân Tiên thành một bức tranh giống nh in,nhng Nguyệt Nga không gắn tâm hồn mình với hoạ nh Thuý Kiều với đàn.Nàng không đa tình và mê

nghệ thuật, Vân Tiên cũng thế Cuộc kỳ ngộ với Nguyệt Nga khô khan, gò bó

và không để lại ấn tợng sâu sắc Vân Tiên có thởng thức tài làm thơ của NguyệtNga và trong bài chàng hoạ lại cũng để lại một chút vấn vơng nào đó Nhng mãicho đến khi tai qua nạn khỏi, về nhà biết chuyện Kiều Nguyệt Nga săn sóc bố

mẹ mình, chàng mới vì ơn nghĩa mà sang với Kiều Công Nguyệt Nga yêu VânTiên, nhng ở nàng tình rất chóng biến thành nghĩa Nguyệt Nga c xử theo đạo

vợ chồng chứ không có nhiều cảm xúc yêu đơng, điều mà Thuý Kiều đã sốngmột cách phong phú và sâu sắc Nguyệt Nga cũng chờ đợi nhng không bồnchồn nhớ nhung Nàng cha biết sống cảnh tơng t

Nguyễn Đình Chiểu trong tác phẩm Lục Vân Tiên chỉ kể chuyện mà ít tảcảnh, chỉ cho nhân vật nói năng hành động mà ít chú ý mô tả tâm lý Đây là

điểm khác rất rõ nét đối với Truyện Kiều của Nguyễn Du ở đây , do Nguyễn

Đình Chiểu quan niệm về cái đẹp, Lục Vân Tiên theo cách nhìn của Nguyễn

Đình Chiểu không phải hấp dẫn vì tài mạo, vì những phẩm chất riêng mà là mộttấm gơng đạo đức trọn vẹn Chỗ gia công tô điểm của tác giả không phải là vẻ

đẹp, mà là tài văn võ, mặc dầu những mặt đó Vân Tiên cũng hoàn hảo Nguyễn

Đình Chiểu đa ra nhiều chi tiết nhân vật Vân Tiên nói năng hành động về hiếuhạnh, tình nghĩa và trung trinh Chàng nghe tin mẹ mất, bỏ thi về chịu tang,khóc đến mù mắt, lúc gặp tai ơng nhớ cha mẹ, buồn vi không trọn đạo làm con;

về đến nhà là thăm mộ mẹ, tế mẹ Chàng không nnhững là ngời nghĩa khí liềumình cứu ngời và không cần trả ơn, mà còn đền đáp công ơn mọi ngời chu đáo:

tế tiểu đồng, giả ơn ng ông Đáng chú ý là đối với Kiều Nguyệt Nga và KiềuCông Sáu năm xa nhà vừa về, biết Nguyệt Nga chăm sóc cho cha, chàng băngmình ngàn dặm đến Tây Xuyên mong đền đáp ơn nàng, bằng lòng ở lại vớiKiều Công để làm khuây nỗi buồn của cha nàng Đến khi gặp lại, nhận ra nhau,

cử chỉ đầu tiên là sụp lạy để đền ơn chứ không phải giãi bày tình cảm ở đâyLục Vân Tiên do quá giữ lễ và theo đúng với

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

t cách trang nam nhi anh hùng Theo cách nhìn của Nguyễn Đình Chiểu, xử sự

nh vậy mới là đẹp đẽ, đẹp đẽ nhiều lần so với Kim Trọng

Kiều Nguyệt Nga theo cách nhìn của Nguyễn Đình Chiểu cũng là môt tấmgơng đạo đức Chổ cần tô điểm không phải là sắc đẹp, là tài làm thơ, tài vẽ, mặcdầu những mặt đó Nguyệt Nga đều có thừa Khi đợc Vân Tiên cứu, Nguyệt Ngacảm động, đã “yêu” Vân Tiên, nói theo ngôn ngữ của chúng ta ngày nay; việctặng trâm và tặng thơ không chỉ là trả ơn mà đã e ấp nói nàng đã vơng vấn tìnhcảm Mối tình đó không ai có thể nói chỉ là vì nghĩa nhng vì là để đáp lại nghĩa

cử cho nên việc tự hứa hôn Kiều Nguyệt Nga mới có lý do để Kiều Công chấpnhận Khi nhớ đến Vân Tiên nàng có nhắc đến tình nhng nhiều hơn là đến nghĩa

vợ chồng Cách c xử của Kiều Nguyệt Nga khi đợc lệnh cống Phiên nh sang từbiệt Lục ông, làm chay bảy bửa cho Lục Vân Tiên để tiền bạc cho Lục ông d-ỡng già, cách đối đáp với Bùi Kiệm đều theo nghĩa ngời vợ thủ tiết chứ khôngphải theo tình cảm yêu đơng Không phải ở đây tình không sâu sắc nhng theocách nghĩ của tác giả tình đợc chuyển thành nghĩa Cái đẹp là ở nghĩa và ở lễnữa chứ không phải ở tình

Hớn Minh là trang hảo hán ngang tàng, vì bất bình có thể bẻ giò cậu ấmcon quan huyện, có thể t nộp mình cho huyện nha, có thể vợt ngục nhng trongcảnh trốn tránh chàng cũng mong có dịp lập công danh Nguyễn Đình Chiểu catụng nghĩa khí nhng không để cho nhân vật của mình mong ớc:

Phong trần mài một lỡi gơmNhững loài giá áo túi cơm sá gì

(Truyện Kiều – Nguyễn Du).Càng không thể suy nghĩ vua tôi theo phong cách:

Bó thân về với triều đình Hàng thần lơ láo, phân mình ra đâu

áo xiêm ràng buộc lấy nhau

Vào luồn ra cúi công hầu mà chiSao bằng riêng một biên thuỳSức này đã dễ làm gì đợc nhau

(Truyện Kiều – Nguyễn Du).Văn chơng với chức năng giáo huấn tất phải theo đuổi cái đẹp đạo nghĩa.Khi nói về con ngời tài tình, cá tính không quan trọng bằng tâm địa, đạo đức.Khi nói về cảnh, cái mỹ lệ thiên nhiên không quan trọng bằng cái đẹp mang ýnghĩa đạo lý Ta có thể nhân rõ điều này trong những đoạn tả cảnh của Nguyễn

Đình Chiểu Đạo lý làm cho văn chơng có nội dung trở thành “thực” chứ không

h ảo, phù hoa Ta còn thấy thơ văn Nguyễn Đình Chiểu đem cái chân và cái mỹnhập vào đồng nhất với cái thiện

Sự khác nhau giữa truyện Lục Vân Tiên và Truyện Kiều đó là sự khácnhau về quan niệm văn học và quan niệm về cái đẹp

Các bớc phát triển của câu truyện làm nổi bật những ứng xử đạo đức hơnứng xử tâm lý, yêu ghét theo đạo đức, dựa trên chuẩn mực đạo đức Cho nên kếtthúc câu chuyện trong Truyện Kiều là kết thúc bi kịch của con ngời Còn trongtruyện Lục Vân Tiên kết thúc là sự thắng lợi của đạo đức giữa ngời thiện với kẻ

ác, chính nghĩa với gian tà Trong Truyện Kiều là nỗi đau của con ngời - đau vềthân thế, vật chất, tình cảm Truyện Kiều có cách tự sự, lối kết thúc độc đáo, nókhông theo truyền thống nh đa số Truyện Nôm khác Trong đa số Truyện Nôm

mở đầu là ngời gặp nhau, yêu nhau ròi xa nhau, lấy nhau, ngời con trai đợc lấynhiều vợ Nhng ở đây Kim Trọng và Thuý Kiều yêu nhau nhớ nhau, da diết vàgặp lại nhau trong tình cảm thân thiết Nhng vì câu chuyện tình yêu giữa KimTrọng và Thuý Kiều là câu chuyện của tình yêu con ngời Kết thúc Truyện Kiềurất mới mẽ, rất quen thuộc và cũng khá bất ngờ Kết thúc của Truyện Kiều rấtkhác so với kết thúc của các Truyện Nôm

Luận văn tốt nghiệp Hoàng Cẩm Tú-K40B1Văn

khác Nguyễn Du đã đi vào con đờng mới mẽ của nghệ thuật trên cơ sở mộtcảm xúc đúng đắn về cuộc sống Màn “Tái hồi Kim Trọng” đã mang một màusắc có thể nói gần nh có một không hai trong hệ thống Truyện Nôm Tinh yêu ,hạnh phúc của Kim - Kiều bị tan vỡ trong mời lăm năm tai biến và ngay cảtrong buổi đoàn tụ, rút cục họ không thể “tái hợp” nh tất cả các cặp thanh niênnam nữ ở các Truyện Nôm khác Tình yêu Kim Trọng và Thuý Kiều là một tìnhyêu không đạt đến hôn nhân Cuộc đời Kiều cho đến màn “Tái hồi Kim Trọng”vẫn là một “nỗi đoạn trờng” không thể giải quyết Mọi ngã đờng đi đến hạnhphúc đã bị ngăn chặn Màn đoàn viên “có hậu” về cơ bản cũng chỉ là “ mộtcung gió thảm ma sầu” Hiện tại sum họp chẳng đủ sức xua tan bóng đen củaquá khứ đang hiện diện phủ phàng Con ngời ở đây không thể vơn tới hạnh phúcthực tế Bên cạnh đau đớn và bi quan nhng Nguyễn Du vẫn có niềm tin và lý t-ởng Ngoài phần hạnh phúc đoàn tụ với gia đình của Kiều, Nguyễn Du đã đem

đến cho ngời đọc niềm rung cảm, niềm hy vọng đối với cuộc sống: đấy là niềmtin vào phẩm chất đẹp đẽ trong sáng của con ngời

ở Truyện Kiều, màn “kết thúc có hậu” có phần đã vợt khỏi khuôn khổ cổtruyền Truyện Kiều không có cái kết thúc bình dị nhng đầy ý nghĩa lạc quanchiến đấu của một số Truyện Nôm khác Nhng Nguyễn Du cũng không hoàntoàn chấp nhận thứ hạnh phúc bao gồm những phúc lộc, quan giai, quế hoè Bên cạnh yếu tố lý tởng ca ngợi phẩm chất Kim Trọng, Thuý Kiều, kết thúc củakiệt tác Truyện Kiều nghe ra cũng vẫn “Ngậm đắng nuốt cay thế nào” Màn “táihồi Kim Trọng” là một kết thúc vừa sáng tơi, vừa bi kịch Thiên tài Nguyễn Duchính cũng bộc lộ ở sức khám phá sâu sắc đó

Nh vậy, hình thức kết cấu “Hội ngộ - Tai biến - Đoàn tụ” và thực chất của

“kết thúc có hậu”đã bị phá vỡ bởi nội dung cuộc sống và cảm quan hiện thựccủa nhà thơ thiên tài

Qua sự so sánh trên ta thấy nghệ thuật tự sự trong Truyện Kiều của