Tìm hiểu một số tôn giáo, tín ngưỡng cổ truyền ở huyện can lộc hà tĩnh

Riêng đối với cá nhân tôi, ngoài sự tìm tòi, học hỏi để hiểu đợc các tôngiáo, tín ngỡng ở Việt Nam và những tác động của chúng đối với nhân dân, tôicòn muốn tìm hiểu sâu và kỹ hơn nữa vấ

Mở đầu

1- Lý do chọn đề tài:

Tôn giáo, tín ngỡng là một hiện tợng xã hội, văn hoá, đạo đức thuộc đờisống tinh thần, đời sống tâm linh của con ngời ở Việt Nam, vấn đề tôn giáo và

đời sống tín ngỡng đang hết sức phức tạp và có nhiều biến động Việc nghiên cứu

sự có mặt và bản chất của các tôn giáo lớn trên thế giới ở Việt Nam; Vấn đề phânbiệt tôn giáo, tín ngỡng; Vấn đề tín ngỡng dân tộc và các tôn giáo địa phơng…

đang là những câu hỏi lớn cần có sự quan tâm của mọi ngời và các nhà nghiêncứu Các tôn giáo lớn có mặt ở Việt nam đều là những tôn giáo ngoại lai, còn tínngỡng thì là tín ngỡng cổ truyền mang tính bản địa Các hoạt động tôn giáo, tínngỡng đang diễn ra hết sức phức tạp dới nhiều biểu hiện phong phú, nhiều hìnhthức đa dạng bởi vậy tôn giáo, tín ngỡng với t cách là một bộ phận xây dựng nênvăn hoá tinh thần nên ngày càng đợc sự quan tâm của Đảng, Nhà nớc và các cấpchính quyền địa phơng

Nói đến văn hoá tinh thần không thể không đề cập đến mảng tôn giáo,tín ngỡng Với chính sách quan tâm của Đảng và Nhà nớc nên tôn giáo , tín ng-ỡng ngày càng phát triển với những u điểm của nó, tạo sự cân bằng trong tâm lýcá nhân hay cộng đồng con ngời Tôn giáo là vấn đề liên quan đến chính sách

đối nội, đối ngoại của Nhà nớc, nó ảnh hởng sâu sắc đến đời sống chính trị, vănhoá xã hội, đến tâm lý đạo đức, phong tục tập quán ở mỗi địa phơng trong cả n-

ớc Do vậy muốn tìm hiểu tôn giáo ở địa phơng Can Lộc phải đặt trên nền tảngtôn giáo Việt Nam Bên cạnh tôn giáo thì tín ngỡng cũng là một hình thức sinhhoạt văn hoá tâm linh Tín ngỡng Việt Nam có từ rất sớm, đợc giữ gìn và pháttriển trong các làng xã nông thôn Nhân dân ta thể hiện lòng tin tởng, thể hiện

đạo đức, văn hoá của ngời Việt qua một số tín ngỡng cổ truyền đó

Riêng đối với cá nhân tôi, ngoài sự tìm tòi, học hỏi để hiểu đợc các tôngiáo, tín ngỡng ở Việt Nam và những tác động của chúng đối với nhân dân, tôicòn muốn tìm hiểu sâu và kỹ hơn nữa vấn đề tôn giáo, tín ngỡng trên địa bàn tôi

đang sống

Can Lộc là một huyện có bề dày lịch sử, cộng đồng c dân Can Lộc - HàTĩnh trong quá trình lao động, đấu tranh xây dựng và bảo vệ quê hơng đã tạonên những truyền thống văn hoá tinh thần độc đáo vừa giàu tính dân tộc, vừathể hiện sắc thái riêng của huyện Điều này đợc thể hiện trong đời sống tinhthần - đạo đức của những ngời dân nơi đây, mà tôn giáo, tín ngỡng là yếu tốchứng minh điều đó Để khôi phục và phát triển truyền thống văn hoá của dântộc trên quê hơng, trong những năm qua cán bộ và nhân dân Can Lộc đặc biệtchú trọng đến việc đa ra những chính sách thích hợp nhằm đa đời sống tinh thầncủa ngời dân vào tình hình ổn định, vấn đề tôn giáo, tín ngỡng đã đợc quan tâm

đúng mức

Việc đi sâu nghiên cứu tìm hiểu một số tôn giáo, tín ngỡng cổ truỳền ởhuyện Can Lộc - Hà Tĩnh không chỉ đa lại những đóng góp về mặt lý luận khoahọc mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn Từ đề tài nhỏ này, giúp mọi ngời có cáinhìn toàn diện hơn, đầy đủ hơn về bản sắc văn hoá làng quê ở Can Lộc - HàTĩnh, giúp mọi ngời hiểu rõ đời sống tinh thần, tâm linh, đạo đức của ngời dânthông qua sinh hoạt tôn giáo, tín ngỡng Là một ngời con của quê hơng đồngthời cũng là một sinh viên chuyên ngành lịch sử văn hoá, thực hiện đề tài này làmột mong muốn, là nghĩa cử của tôi trong việc xây dựng quê hơng

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài "Tìm hiểu một số tôn giáo, tín ngỡng cổ truyền ở huyện Can Lộc - Hà Tĩnh" làm khoá luận

tốt nghiệp của mình

2- Lịch sử vấn đề:

Cũng nh nhiều địa phơng khác trong cả nớc, Can Lộc- Hà Tĩnh ngày

càng nổ lực biên soạn lịch sử các địa phơng với xu hớng "Tìm về cội nguồn, tìm về bản sắc văn hoá dân tộc" Những mảng đề tài thu hút đợc sự quan tâm

của nhiều ngời nghiên cứu thờng là truyền thống đấu tranh chống giặc ngoạixâm, kinh tế- chính trị, lịch sử thành lập các làng xã Còn đi sâu về mảng vănhoá làng, đặc biệt là vấn đề tôn giáo, tín ngỡng thì cha thực sự đợc các nhànghiên cứu chú trọng Tuy nhiên trong quá trình thu thập và su tầm tài liệuchúng tôi thấy rằng vấn đề tôn giáo, tín ngỡng ở huyện Can Lộc đã đợc đề cậptrên một số khía cạnh trong các công trình nghiên cứu:

Võ Hồng Huy- Thái Kim Đỉnh- Chơng Thâu với cuốn ” Địa chí huyện Can Lộc ” do Sở văn hoá và thông tin Hà Tĩnh kết hợp với huyện uỷ- Uỷ bannhân dân huyện Can Lộc xuất bản năm 1999 đã cho chúng ta hình dung đợchuyện Can Lộc trên mọi phơng diện, trong đó một phần quan trọng viết vềmảng tôn giáo, tín ngỡng Tuy nhiên đó cũng cha phải là một công trình nghiêncứu trọn vẹn về tôn giáo, tín ngỡng ở Can Lộc-Hà Tĩnh

Cuốn ” Làng cổ Hà Tĩnh” tập 1, Thái Kim Đỉnh (cb) do Sở văn hoá thôngtin kết hợp với hội liên hiệp văn học nghệ thuật Hà Tĩnh xuất bản năm 2000, đã

có một số bài viết về các làng cổ ở Can Lộc xa và nay, nh: Làng rèn ở VânChàng - Minh Lang ( từ trang 7 đến trang 15); Làng Tràng Lu, Trảo Nha (từtrang 91-97); Còn từ trang 142 đến trang 182 viết về làng Phù Lu Thợng và BaXã - ích Hậu Trong quá trình viết, tác giả đã đề cập đến văn hoá tinh thần, sựhình thành các làng ở Can Lộc, những di tích ở lịch sử, danh nhân, anh hùngdân tộcở trong các làng đều đợc đề cập đến

Cuốn “Hỏi đáp 150 câu về giáo phận Vinh” của Toà giám mục Xã Đoài,nhà xuất bản Thuận Hoá năm 1997 cũng cho ta biết đợc sự xuất hiện của ThiênChúa giáo ở Hà Tĩnh và hoạt động của Thiên Chúa giáo ở vùng đất này

Trần Tấn Thành (cb), Sở văn hoá thông tin Hà Tĩnh năm 1997 xuất bảncuốn ” Di tích danh thắng Hà Tĩnh” đã viết về lịch sử các di tích văn hoá củahuyện Can Lộc nh: chùa Hơng Tích, chùa Chân Tiên hay một số đình, đền,miếu Ngoài ra còn có những trang viết về các nhân vật lịch sử mà ngời dân địaphơng Can Lộc phong làm thành hoàng.

Tạp chí văn hoá Hà Tĩnh số 31 (1998) có bài viết “Tín ngỡng cổ truyền ở

Hà Tĩnh” của tác giả Hồ Hữu Phớc đã viết rất rõ nét độc đáo của tín ngỡng cổ

truyền trong các làng xã ở Hà Tĩnh, mối quan hệ giữa tín ngỡng và tôn giáo,trong đó nói đến tín ngỡng thờ thành hoàng ở Can Lộc

Tạp chí văn hoá Hà Tính số 33 (1999) có bài viết “ Một ít t liệu về Phật giáo ở Nghệ Tĩnh”, trang 15 đến 17 và bài B“ ớc đầu tìm hiểu Phật giáo ở Hà Tĩnh”, trang 18 – 21 của tác giả Thái Kim Đỉnh, các bài viết đều xem vùng

Ngàn Hống ( thuộc Can Lộc xa ) là trung tâm Phật giáo của xứ Nghệ và cũngkhẳng định thời gian có mặt của Phật giáo trên đất Hà Tĩnh

Ngoài ra một số sách báo nữa cũng đề cập đến mảng văn hoá tinh thần,tâm linh, đặc biệt là mảng tôn giáo, tín ngỡng cổ truyền ở Can Lộc nói riêng và

Tôn giáo, tín ngỡng cổ truyền ở huyện Can Lộc là một bộ phận trong hệthống tôn giáo, tín ngỡng làng xã Việt Nam Bởi vậy, xét một cách toàn diện thì

nó mang những đặc điểm chung của bản sắc văn hoá Việt Nam, song nó cũng

có nét riêng biệt cần chú ý nghiên cứu

3- Đối tợng và phạm vi nghiên cứu đề tài:

3.1 Đối tợng nghiên cứu:

Đối tợng của đề tài là tìm hiểu một số tôn giáo, tín ngỡng cổ truyền ởhuyện Can Lộc - Hà Tĩnh từ xa cho đến nay Chúng tôi đi sâu vào tìm hiểunhững sinh hoạt tinh thần mang tính tâm linh, những biểu hiện tâm lý cộng

đồng, các lễ hội, các di tích lịch sử văn hoá của huyện nhà…có liên quan trựctiếp hoặc gián tiếp tới đối tợng đã xác định trên

rõ ràng là huyện Can Lộc

Trong phạm vi nghiên cứu nh trên giúp chúng tôi có điều kiện nghiên,

đánh giá xác đáng về sự bảo tồn những giá trị văn hoá của huyện, đó chính làmục đích mà đề tài cần đạt tới

4- Nguồn t liệu và phơng pháp nghiên cứu:

chúng tôi còn cố gắng đi thực tế điền giã, tìm hiểu các đình, đền, chùa, các ditích lịch sử văn hoá, tham dự các lễ hội truyền thống trong huyện Đồng thời

lắng nghe ý kiến của các nhà nghiên cứu lão thành trong nhóm "Nghiên cứu lịch sử văn hoá địa phơng" của tỉnh, những ngời cao tuổi trong các làng xã

4.2 Phơng pháp nghiên cứu:

Nguồn t liệu viết khoá luận này tuy hạn chế lại phức tạp, nên việc lựachọn phơng pháp nghiên cứu là một vấn đề hết sức quan trọng Thực hiện đề tàinày chúng tôi lựa chọn phơng pháp nghiên cứu lịch sử và phơng pháp lô gích,phơng pháp so sánh sử học, phơng pháp xác minh phê phán t liệu lịch sử và ph-

ơng pháp điền giã su tầm lịch sử địa phơng Dựa vào các nguồn tài liệu đã thuthập đợc, đặc biệt là các nguồn t liệu có liên quan tới phạm vi đề tài, để pháthiện thêm những nét riêng biệt, để giải quyết những nội dung cụ thể của đề tài.Nguồn t liệu mà chúng tôi thu thập đợc là cơ sở để hoàn thành đề tài nghiên cứunày

- Chơng 2: Một số tôn giáo ở huyện Can Lộc

- Chơng 3: Một số tín ngỡng cổ truyền ở huyện Can Lộc

Nội dung

Chơng 1 khái quát Về điều kiện tự nhiên và truyền thống lịch sủ,

văn hoá huyện can lộc - hà tĩnh 1.1- Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên huyện Can Lộc:

Giữa Can Lộc và các huyện lân cận trong tỉnh có mối quan hệ tiếp xúcgiao lu khá thuận tiện và thông suốt bằng giao thông thuỷ bộ với tổng diệntích là 373km2 nằm từ 18,2 đến 18,3 vĩ độ Bắc; 105,37 đến 105,44 kinh độ

Đông Bắc giáp huyện Nghi Xuân, Tây giáp huyện Đức Thọ, phía Tây Nam

là huyện Hơng Khê, phía Đông Nam giáp huyện Thạch Hà, phía Đông giápbiển Đông

Với vị trí địa lý nh vậy, Can Lộc có điều kiện hình thành, phát triển bảnsắc văn hoá riêng cho mình Nhân dân Can Lộc có môi trờng thuận lợi thể hiện

đời sống tâm linh của mình một cách khá độc đáo

1.1.2- Điều kiện tự nhiên:

Can Lộc là huyện đồng bằng ven biển Cũng giống nh những huyện kháctrong tỉnh, ngoài đặc điểm chung vốn có, huyện ít nhiều có những đặc điểm,

dáng dấp riêng "Địa hình huyện nh một quyển sách đang mở, quốc lộ 1A là

đờng lề kết nối giữa hai trang sách Phía Tây Bắc là vùng thợng can, 20 xã, 1

thị trấn; phía Đông Nam, vùng hạ Can, có 10 xã’’ {24 ; 29}

Đồng bằng Can Lộc có hai vùng rõ rệt: Vùng thợng Can Lộc đợc phù sasông La, sông Lam bồi tích, nay có hệ thống đê điều và các công trình thuỷ lợi

đảm bảo nguồn nớc cho cây trồng Vùng hạ Can đất cát pha thích hợp với nhiều

loại hoa màu và cây công nghiệp ngắn ngày "khoai ích Hậu, gấu (gạo) Đồng Huề", câu ngạn ngữ này thể hiện rõ tính chất đất đai của hai vùng và tập quán

canh tác là khác nhau

Tiếp cận với vùng đồng bằng là vùng bán sơn địa Trà Sơn - Hồng Lĩnh,

đây là hai hệ thống núi chính Hệ thống núi Trà Sơn nằm trên 7 xã: Nga Lộc,Phú Lộc, Nhân Lộc, Thợng Thợng, Đồng Lộc, Mỹ Lộc, Sơn Lộc ngày nay.Giáng núi ở đây thoai thoải, các ngọn đồi hình bát úp nên dân gian gọi là núiTrà Vùng đất núi phù hợp với cây chè Ngoài nguồn lâm sản, trữ lợng sắt, mangan khá lớn, núi Trà Sơn là vị trí khá hiểm yếu và cơ động trong kháng chiếnchống xâm lợc qua các thời kỳ lịch sử Hệ thống núi Hồng Lĩnh: Có quy mô đồ

sộ núi trùng điệp, nằm trên địa bàn 8 xã thuộc Can Lộc: Vợng Lộc, Tiến Lộc,Phúc Lộc, Tùng Lộc, Hồng Lộc, Tân Lộc, An Lộc, Thịnh Lộc

Núi Can Lộc chia thành hai nhóm núi chính gồm cụm Hơng Tích và cụmTiên Am là nơi gắn với các truyền thuyết, Phật thoại với những di tích lịch sửvăn hoá nổi tiếng nh chùa Hơng Tích, chùa Chân Tiên Các khe, hói xuất phát

từ hai hệ thống núi lớn dồn nớc xuống sông, giúp cho giao thông đờng thuỷtrong huyện rất thuận tiện, dễ dàng

Ngoài đồng bằng, núi còn có thêm đờng bờ biển Ven biển ở đây thíchhợp cho việc trồng cây phi lao, chăn nuôi gia súc có sừng, phát triển nghề nuôitrồng đánh bắt hải sản Kiến tạo tự nhiên của huyện tạo ra khả năng phát triểnkinh tế nông - lâm - ng nghiệp, du lịch và mở rộng giao lu văn hoá Đồng thời làmôi trờng cho đời sống tinh thần - tâm linh của con ngời đa dạng, bền vững

Bên cạnh những thuận lợi chung, thì có những hạn chế của một vùngnhiệt đới có thêm địa hình ven biển pha trung du nên nắng hạn, bảo lụt xảy ra

thờng xuyên, "tháng 5 năm tật, tháng 10 mời tật".

Gió Tây Nam nóng thờng thổi vào lúc lúa chiêm xuân đang trổ, lũ tiểumạn thờng xảy ra vào thời kỳ thu hoạch lúa mùa vụ Đông Xuân, gây thiệt hại

đáng kể cho mùa màng, nắng hạn kéo dài vào đầu mùa vụ, ma lũ gió bão vàocuối vụ làm cho sản xuất bấp bênh, gây ra mất mùa lớn

Thời tiết ở đây rất phức tạp, ở mỗi vùng nhỏ trong huyện luôn có khí hậuthời tiết, khí hậu khác nhau Có khi hai làng ở cạnh nhau, nhng làng này có đủ

nớc để làm mùa, mà làng kề bên vẫn nắng hạn không cày cấy đợc, "Kẻ Cài reo,

Kẻ Treo khóc " là nh vậy.

C dân Can Lộc đã vất vả chống đỡ, chế ngự thiên nhiên khắc nghiệt đểsinh tồn phát triển Chính trong những khó khăn đó họ đoàn kết gắn bó bền chặtvới nhau, tạo nên tinh thần cộng đồng làng xã Chính trong gian nan đó họ tr-ởng thành hơn về khí chất và kinh nghiệm sống Cũng ở môi trờng tự nhiên đótạo nên đời sống tâm linh sâu sắc trong mỗi cá nhân T tởng đợc bình yên, đợcche chở, đợc phù hộ, luôn thờng trực trong cuộc sống vất vả của ngời dân nơi

đây Bởi vậy, nơi đây có cơ sở để tôn giáo - tín ngỡng dể dàng bén rễ và pháttriển Sự cầu mong của những con ngời này là điều chính đáng thể hiện sự vơnlên trong khó khăn, thử thách

Do sự đa dạng của địa hình nên có thể phát triển nền kinh tế đa dạng Trong kinh tế nông nghiệp ruộng đất ở Can Lộc không đợc màu mỡ nh cácvùng khác Nhng với kỹ năng canh tác, kinh nghiệm sản xuất và phẩm chất cần

cù lao động, con ngời Can Lộc đã tạo nên một ngành kinh tế nông nghiệp pháttriển Nông nghiệp trồng lúa vẫn là nghề chính, đủ cung cấp cho huyện và luthông trao đổi Sau lúa là khoai lang, trớc đây đợc xem là nguồn lơng thực chủyếu cho con ngời, bởi vậy là ngời Can Lộc có nhiều kinh nghiệm trồng khoai,

"khoai năng mó, ló (lúa) năng thăm"; "gái đợc hơi trai, khoai đợc hơi cào cuốc".

Chăn nuôi gia súc, chăn nuôi trâu bò vẫn là nghề chính trong toàn huyện.Song nghề chăn nuôi ở đây vẫn mang tính chất tập quán truyền thống Họ chăn

nuôi với mục đích phục vụ cày bừa, hình thức chăn nuôi phân tán trong từng hộgia đình nhỏ.

Chăn nuôi gia cầm: gà vịt là chủ yếu Nghề ấp trứng vịt là thế mạnh nổitrội của huyện, các xã Khánh, Trung, Vợng, Vịnh, Song, Tiến Lộc là những xãnuôi vịt có truyền thống

Để đáp ứng cho nhu cầu sản xuất vừa tranh thủ thời gian nông nhàn thìtuyệt đại đa số nông dân đều thành thạo các nghề thủ công khác nh: đan lát, dệtchiếu… Đặc biệt là nghề đúc lỡi cày ở xã Bình Lộc

Với đờng ven biển dài, thoải, đáy biển có lớp bùn mỏng nên ở Can Lộc

có hai nghề đánh cá và nuôi trồng thuỷ sản nớc lợ và nớc ngọt Tuy không pháttriển mạnh nh các huyện khác trong tỉnh, song nghề biển đã làm tăng thu nhậpcho số dân ở trong các xã nh: Thịnh Lộc…

Về xã hội: Can Lộc là vùng "Địa linh nhân kiệt", là vùng đất cổ, huyện

là nơi hội tụ những dòng họ lớn, tiếng tăm: Họ Mai ở làng Phù Lu thợng naythuộc xã Hồng Lộc; Họ Ngô ở Trảo Nha; họ Đặng ở xã Tùng Lộc; họ Bùi ởxã Đậu Liêu; họ Nguyễn Huy… và một số họ khác Mỗi dòng họ từ các nơi

về đây chung sống, hội tụ đều mang theo những tinh hoa văn hoá nhữngphong tục lễ nghi riêng Khi quần tụ trên một vùng đất, cái riêng đó hoà

đồng kết hợp tạo nên văn hoá Can Lộc ngày nay

Song song với quá trình nhập c là sự di dời của ngời Can Lộc đến nhữngvùng đất khác sinh sống và sản xuất Cho đến nay ngời Can Lộc đã có mặt hầukhắp các nơi, các thành phố các tỉnh trong cả nớc

1.2- Quá trình hình thành về mặt hành chính của huyện Can Lộc:

Về địa danh: Qua các thời kỳ lịch sử, huyện đã mang nhiều tên gọi khácnhau Xa Can Lộc thuộc huyện Hàm Hoan, quận Cửu Chân Về sau lần lợt đổi

là Phù Lĩnh (217), huyện Việt Thờng (679), huyện Phi Lộc (1010), huyện ThiênLộc (1469) Đầu năm Tự Đức thứ 15 (1862) đổi thành huyện Can Lộc nh têngọi ngày nay

Từ ngày chính thức trở thành huyện Can Lộc, ở chặng đờng mới này, CanLộc vẫn tiếp tục phát huy truyền thống của quê hơng, đất nớc Nhân dân các xãvẫn cố gắng khắc phục thiên nhiên, nổ lực lao động đảm bảo kinh tế Can Lộc

đã chứng kiến bao thăng trầm biến cố lịch sử, giờ đây vẫn nhịp nhàng, lặng lẽphát triển cùng toàn tĩnh về mọi mặt

Địa giới hành chính cũng đã nhiều lần thay đổi Từ xa phần lớn đất đaicủa huyện từ sông Minh Lơng (nay thuộc xã Trung Lơng - Hồng Lĩnh) đến xãThạch Kim (Thạch Hà ngày nay) Theo sách "Can Lộc phong thổ chí" của LuCông Đạo thì thời đó tổng Lai Thạch còn thuộc huyện La Sơn, tổng Đoài trong

đó có xã Trảo Nha còn thuộc phủ Thạch Hà Năm Khải Định thứ 6 (1921) TriềuNguyễn cắt hai tổng về Vĩnh Luật và Canh Hoạch về phủ Thạch Hà Chuyểntổng Lai Thạch về phủ Đức Thọ và tổng Đoài thuộc phủ Thạch Hà về Can Lộc

Đến trớc cách mạng tháng 8/1945, huyện Can Lộc có 7 tổng gồm: TrungLơng, Đậu Liêu, Nga Khê, tổng Đoài, tổng Ngoại Nội, tổng Phù Lu

Huyện xa đóng ở Minh Lơng (Trung Lơng), về sau lần lợt dời vềhuyện thị (Phù Lu), Ninh Xá (Đậu Liêu), Phổ Hợp (Thiên Lộc), Khiêm ích(Đồng Lộc) Đến năm Bảo Đại thứ 2 (1927) dời về Trảo Nha nay là thị trấnNghèn

1.3- Điều kiện lịch sử và truyền thống văn hoá:

Trải qua một quá trình lịch sử phát triển, khi biển lùi thì vùng lục địa

Hà Tĩnh xuất hiện C dân ở đây đã có mặt trong lịch sử dân tộc ngay từnhững ngày đầu dựng nớc Qua khảo sát bớc đầu những công cụ đồ đá mớicách đây 4.000 năm đến 5.000 năm tìm ở làng Thổ Sơn, núi Nghèn, HồngLĩnh đều có niên đại tơng ứng với hiện vật đồ đá mới di chỉ Bàu Tró (QuảngBình)

Trải qua hàng nghìn năm khai sơn phá thạch, lấn biển, cha ông ta đã tạonên ruộng đồng, xây dựng làng mạc hầu hết các vùng đất này đều có tên gọi là

"Kẻ", "Xá", chứng tỏ đây là vùng đất cổ Dọc theo những tuyến đờng sông

thời Lý - Trần đã xuất hiện những xóm làng trù phú Theo gia phả hộ Ngô, họBùi, họ Đặng ta thấy đó là những dòng họ vào Can Lộc ở đời Trần.

Dân số toàn huyện năm 1930 là 59.000 ngời, tuyệt đại đa số là nông dân,sinh sống chủ yếu bằng nghề làm ruộng Cho đến nay, theo báo cáo của Tổngcục thống kê Hà Tĩnh số dân Can Lộc là: 175.996 ngời, phân bố không đồng

đều

Nhân dân Can Lộc có sẵn bề dày truyền thống văn hoá:

Can Lộc là tiểu vùng văn hoá đậm sắc thái riêng của văn hoá xứ Nghệ Nơi

đây lu giữ những huyền thoại, truyền thuyết, về các vị thần linh, các câu chuyện

về các danh nhân văn hoá hay võ tớng đại tài Văn hoá tinh thần ở đây phát triểnmạnh tiêu biểu là hệ thống tín ngỡng trong các làng xã, đây còn là nơi tiếp biếncác nền văn hoá từ bên ngoài vào, ví dụ nh văn hoá Phật giáo, Thiên Chúa giáo

để làm phong phú thêm đời sống tinh thần của nhân dân

Can Lộc có truyền thống lâu đời về học hành khoa cử, đã sản sinh ranhiều nhà khoa bảng, nhiều quan lại có phẩm chất tài năng, đóng góp lớn laocho sự nghiệp phát triển văn hoá dân tộc, xây dựng và bảo vệ Đất nớc Vì vậythời xa đay đợc xem là mảnh đất hiếu học của xứ Nghệ Nhắc đến vùng đấthiếu họ của xứ Nghệ không ai là không biết đến địa danh Can Lộc ở Hà Tĩnh

Nh chúng ta đã biết chế độ khoa cử hán học bắt đầu từ thời nhà Lý năm

1075 và kết thúc dới thời nhà Nguyễn năm 1919.Trong lịch sử khoa cử 844năm, nớc ta có tổng số 187 khoa thi hội, thi đình và lấy đổ 2291 tiến sĩ Kể từkhoa thi thế kỷ XIII thời Trần đến khoa thi cuối cùng năm 1919 thì Can Lộc có

42 ngời đỗ đại khoa Can Lộc có lịch sử khoa cử 643 năm đợc tính từ khi huyện

có vị trạng nguyên khai khoa Năm ất Mão vua Lý Nhân Tông mở khoa thiMinh kinh bác học đầu tiên, thì 200 năm sau khoa thi ất Hợi, niên hiệu Bảo Phùthứ III đời Trần Thánh Tông (1275) Can Lộc có Đào Tiêu đỗ trạng nguyên khaikhoa Tiếp đó đất Thiên Lộc có hai ông trạng họ Sử ở ấp Ngọc Sơn là Sử HyNhan (?-1421) đỗ trạng nguyên khoa Quý Mão (1363) và Sử Đức Huy (1363-

1430) đỗ khoa Tân Dậu (1381) Đỗ Thám hoa đời Trần có còn Đặng Bá Tĩnh,

Đặng Dung

Đến đời Lê, Thiên Lộc là đất học nổi tiếng không những ở xứ Nghệ màcòn ở cả Kinh kỳ Ngời Thăng Long từng có câu cửa miệng: " Bút Cấm Chỉ, sĩThiên Lộc" (Bút tốt bán ở Cấm Chỉ, học trò giỏi phải là học trò Thiên Lộc) ĐờiNguyễn, Thiên Lộc có "Tứ hổ" là Lu Công Đạo, Mai Thế Chuẩn, Phan Quý, LêHồng Hàn

Theo địa chí huyện Can Lộc (1999), Võ Hồng Huy (CB) trong chơng họchành khoa cử thì: "Thiên Lộc - Can Lộc là đất học tất nhiên cũng là đất khoabảng Chỉ tính trên địa bàn huyện hiện nay đời Trần có một vị đại khoa, đời Lê -Mạc có 27 vị đại khoa Đời Nguyễn có 22 vị cử nhân, số tú tài khoảng 40 - 60ngời"." Về võ khoa có 3 ngời đỗ tiến sĩ võ (Tạo sĩ) đều là dòng họ Ngô ở TrảoNha, trong đó có Ngô Phúc Túc đỗ cả hơng khoa văn (Hơng Cống) Số ngời đỗtam trờng võ khoa (Lê) và cử nhân võ (Nguyễn) cũng không hiếm" [ 24 ; 237]

Các nhà Nho xa dốc lòng "nấu sử sôi kinh" là cốt để thi đỗ làm quan.Hầu hết các nhà khoa bảng ở Can Lộc từ Tiến sĩ đến Cử nhân đều ra làm quan.Các vị đại khoa và một số vị hơng khoa (Hơng cống, cử nhân) đều giữ chức caotrong triều đình, ngoài quận: Thợng th, Đô ngự sử, Thừa tuyên sứ, ngự sử, Tuầnvũ Một số ngời giũe cơng vị tể phụ triều đình mà vẫn nổi tiếng đức độ, đợctriều đình trọng vọng, nh:Phan Đình Tá, ngời xã Phù Lu, làm Thừa chính sứNghệ An khoảng 1522 - 1527 và làm đến Lại bộ Thợng th Đến Nguyễn VănGiai ngời xã Phù Lu có công lớn với triều Lê - Trịnh cũng đợc phong đến Lại

bộ Thợng th Phan Huân, Hà Tôn mục, Dơng Trí Dục, Võ Toại, Mai Thế Quý,Trần Quang Hiển, Hoàng Dật là những ngời có công lao lớn trong sự nghiệpxây dựng, gìn giữ nhà nớc phong kiến qua các triều đại Hầu hết họ đề xuất thân

từ những gia đình nho giáo phong kiến, sống gần gũi với xóm làng, tiếp thu đạo

lý truyền thống dân tộc nên có ý thức Quốc gia khá sâu sắc Nhiều ngời còn đểlại những công trình nghiên cứu kinh tế - xã hội và nhiều tác phẩm văn học, y

học có giá trị Thế hệ nào cũng có ngời nghiên cứu khoa học với nhiều tác phẩm

có ý nghĩa thực tiển Lớp mở đầu là Đặng Dung, Đặng Minh Khiêm, tiếp theo là

Lu Công Đạo, Võ Liêm Sơn, Ngô Đức Kế Lớp tân học gần đây nhất nhNguyễn Đổ Chi, Nguyễn Từ Chi

Bên cạnh truyền thống hiếu học, nhân dân Can Lộc còn có truyền thốngyêu nớc Qua các thời kỳ dựng nớc và giữ nớc Can Lộc đã sản sinh ra nhiềudanh thần, danh tớng có công với Tổ quốc Quá trình đấu tranh lâu dài với giặcngoại xâm, với thiên tai địch hoạ, để xây dựng làng xã đã hun đúc những truyềnthống quý báu, đó là lòng yêu nớc nồng nàn, tinh thần tơng ái Con ngời nơi đâythuần hậu, cơng trực song rất mực thật thà, a chụng công bằng, lẽ phải

Ngay từ xa xa, tuy ở đây không phải là vùng "căn cứ địa" của công cuộcgiải phóng dân tộc, nhng các tầng lớp nhân dân Can Lộc nói riêng và Hà Tĩnhnói chung đã có nhiều gắn bó với phong trào chống ngoại xâm Tại đây đã cóphong trào ủng hộ nghĩa quân chống giặc nh: ủng hộ cuộc khởi nghĩa Mai Hắc

Đế xây thành Vạn An năm 722

Sau khi chấm dứt thời kỳ Bắc thuộc, đất nớc bớc vào thời kỳ phong kiến

tự chủ và chống lại nhiều thế lực ngoại xâm hùng mạnh Nhân dân cả nớc đồnglòng hợp sức cùng nhau chiến đâu bảo vệ Tổ quốc, trong làn sóng phi thờng đónhân dân Can Lộc đã góp phần vào công cuộc bảo vệ đất nớc Sử sách đã ghitên một số anh hùng hào kiệt, nhân dân ngỡng mộ và các triều đại phong kiếncho lập đền thờ, phong sắc thần, dựng bia đá Tiêu biểu có hai cha con Sử HyNhan - Sử Đức Hy; cha con Đặng Tất - Đặng Dung Tinh thần quật khởi vốn làtruyền thống của dân tộc ta mà địa phơng Can Lộc cũng nh nhiều nơi kháckhông bao giờ chịu ngừng tiếp nối Ngoài những cái nhân, còn có tầng lớn lànghĩa sĩ nổi lên trong đám quần chúng bình dân, đã tự chiêu mộ thủ hạ phất cờkhởi nghĩa nh: Nguyễn Biên, Nguyễn Xí

Thế kỷ XVII ở Can Lộc nổi lên một dòng võ tớng và đã tiếp bớc cha ông tỏ rõlòng yêu nớc nh: Nguyễn Văn Giai, Dơng Trí Trạch là những nhân vật hết

lòng vì Tổ quốc, là những trờng hợp tiêu biểu để chứng minh cho tinh thầnchiến đấu, truyền thống yêu nớc của ngời dân nơi đây Những năm đầu thế kỷ

XX, là những năm sôi nổi của lịch sử đấu tranh của nhân dân Cân Lộc để lạinhững dấu ấn không phai mờ trong lịch sử Việt Nam Trong phong trào Cần V-

ơng, Can Lộc là địa bàn luôn luôn sôi động Trong vụ chống thuế ở Trung Kỳ,Can Lộc cũng góp vào một số tên tuổi xuất sắc nh: Trịnh Khắc Lập, NguyễnHàng Chi đã hy sinh Nguyễn Canh và Nguyễn Trạch cũng đã tham gia vàophong trào Duy Tân theo đờng nối bạo động mong dựng lại ngọn cờ khởi nghĩachống xâm lăng Trong phong trào Đông Du có một số thanh niên quê Can Lộc

đại diện cho tinh thần yêu nớc của quê hơng nh: Nguyễn Quỳnh Lâm ở Nguyệt

Ao theo Phan Bội Châu sang Nhật Tiếp đó là những thanh niên Can Lộc tìm ờng sang Thái Lan học tập và chiến đấu dới sự chỉ đạo của Đặng Thúc Hứa Từnăm 1925 trở đi, ở Can Lộc xuất hiện những tổ chức cách mạng tiền thân của

đ-Đảng cộng sản Với phong trào Xô Viết mà đỉnh cao là ở Đỉnh Lự, cùng vớiviệc dành đợc chính quyền sớm hơn 3 ngày so với các địa phơng khác trongtoàn quốc (16 - 8 - 1945) Sau này trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, Can Lộclại có những chiến thắng nh chiến thắng ngã ba Đồng Lộc Nhân dân Can Lộc

tự hào về những năm tháng lịch sử, tự hào về truyền thống văn hoá của mình

Ch ơng 2 một số tôn giáo ở huyện Can Lộc - hà tĩnh

2.1-Vài nét về tôn giáo:

2.1.1- Khái niệm tôn giáo:

Tôn giáo là một hiện tợng xã hội, văn hoá, đạo đức thuộc đời sống tinhthần tâm linh của con ngời Tôn giáo xuất hiện cùng với sự hình thành và pháttriển của ý thức, tinh thần và sẽ tồn tại lâu dài với con ngời khi con ngời ta còn cónhu cầu tâm lý đợc an ủi trong sự h ảo ” Tôn giáo là một thực thể khách quancủa xã hội Những yếu tố cấu thành tôn giáo là một hệ thống đợc sắp bởi những

ý thức vật linh, những tình cảm và những hành vi, những t tỡng và những biểu ợng hợp thành bởi yếu tố huyền thoại…”[41: 34]

ở Việt Nam, vấn đề tôn giáo hết sức phức tạp, nghiên cứu tìm hiểu sự

du nhập của các tôn giáo lớn trên thế giới vào Việt Nam, vào các địa ph ơng…

đang là những vấn đề lớn cần có sự nghiên cứu cơ bản

ời không thể hiểu đợc nên dẫn đến sự sợ hãi, đã tự tìm "một cách giải thích là

có một lực lợng siêu nhiên ở bên ngoài con ngời" đó chính là nguồn gốc ban

đầu của ý thức tôn giáo Để giải thích một cách khoa học nguồn gốc tôn giáocần làm rõ nguồn gốc nhận thức luận và tâm lý

Về nguồn gốc nhận thức luận của tôn giáo trớc hết là nó bắt nguồn từtính hạn chế nhất định của nhận thức của con ngời Việc không lý giải đợcnhững biến động liên quan đến đời sống, số phận… là một trong những tiền đềquan trọng để hình thành tôn giáo, tín ngỡng

Nh vậy, tâm trạng của con ngời trớc sức mạnh của thiên nhiên, trớcnhững biến cố xã hội, trớc những thử thách trong cuộc sống của cá nhân vàcộng đồng, chính là cơ sở ra đời tồn tại và phát triển của tôn giáo Mặt kháctâm lý, tình cảm làm cơ sở cho tín ngỡng, tôn giáo là lòng biết ơn, tôn kínhnhững ngời có công khai phá, tiến công vào các lực lợng tự nhiên hay trong việcchống các thế lực áp bức… Từ lòng biết ơn ngỡng mộ đó với sự tởng tợng vốn

có của nhận thức, ngời ta tạo ra các hình tợng "thánh thần" với tính cách siêuphàm, biến hoá mà mọi ngời hết lòng tôn thờ

Tóm lại, sự hình thành, tồn tại của tôn giáo là do tác động của nhiều yếu

tố, nhiều nguyên nhân trong đó có những yếu tố về xã hội, về nhận thức, về tâm

lý Do đó "Tôn giáo là một hiện tợng xã hội tồn tại cùng với sự tồn tại, vận

động của con ngời và cộng đồng ngời Khi mâu thuẫn giữa lý trí và niềm tin, giữa hiện thực và h ảo, giữa trần tục với linh thiêng còn tồn tại; khi con ngời cha hết những cảm xúc bi quan, yếm thế, sợ hãi Về cái chết, bệnh tật, về đời sống cá nhân mình, gia đình mình Khi con ngời cha đợc thoả mãn hoàn toàn những nhu cầu, ớc vọng cả vật chất lẫn tinh thần, thì con ngời cần có nơi an ủi về tâm linh… lúc đó tôn giáo còn có cơ sở tồn tại dới hình thức này hay hình thức khác" [ 36; 29].

Do trình độ có hạn, chúng tôi không có tham vọng trình bày đợc mọi vấn

đề về tôn giáo, chỉ giới hạn ở hai tôn giáo hiện đại, có hệ thống tổ chức, có giáo

lý rõ ràng, đó là Phật giáo và Thiên Chúa giáo trên địa phơng mình Chúng tôixin mạnh dạn trình bày những hiểu biết về hai tôn giáo này trên cơ sở nghiêncứu tiếp thu, kế thừa có chọn lọc, những thành tựu lý luận của các bậc tiền bối,gắn với xem xét thực tiễn đời sống tinh thần, tâm linh của nhân dân địa phơng

2.2-Một số loại hình tôn giáo ở huyện Can Lộc

2.2.1- Phật giáo

2.2.1 1 Sơ lợc lịch sử Phật giáo ấn Độ

Theo truyền thuyết, ngời sáng lập đạo phật là Siddhata - Gautamma, convua Sudodana, nớc Kapilavastu, ở chân núi Himalaya, là vùng đất bao gồm mộtphần miền nam nớc NêPan và một phần các bang Utdarơ, Prade Giơ, Bi Ha của

ấn Độ nay Truyền thuyết Phật giáo kể rằng: Hoàng hậu Maya nằm mơ thấymột con voi trắng thúc nhẹ vào sờn phải và bà có thai Đợc 10 tháng, trên đờng

về quê mẹ ở Nêvadaha để sinh con, tại khu rừng Lam ty ni hoàng hậu đã hạ sinhhoàng tử, hôm ấy là ngày trăng tròn tháng năm

Khi đợc đa về cung các vị tiên tri trong hoàng cung đều nhận thấy ở vịhoàng tử một khí chất vĩ đại và cho rằng sẽ là một vị cứu tinh của nhân loại.Hoàng tử lớn lên trong lụa là gấm vóc, lấy vợ và có con Năm 29 tuổi, một hôm

ra khỏi hoàng cung đi dạo chơi hoàng tử thấy một cụ già, một ngời ốm, một

ng-ời chết… những nổi khổ mà loài ngng-ời phải chịu đựng ấy đi sâu trong tâm tríhoàng tử Vì vậy mà ngời quyết định từ bỏ cuộc sống gia đình ấm êm để tuhành

Sau những năm tu luyện khổ ải, năm 35 tuổi Ngài ngồi thiền định 49ngày đêm dới gốc cây bồ đề và Ngài đã tìm ra đợc bản chất, nguồn gốc của mọinỗi khổ đau và con đờng thoát khỏi nỗi khổ đó Từ đó Xitdatda đợc gọi làBuddha mà ta vẫn thờng gọi là Bụt hay là Phật Từ đó Ngài đi khắp nơi đểtruyền bá học thuyết của mình mà về sau gọi là đạo Phật Đến năm 80 tuổi thìPhật tịch

Nội dung chủ yếu của học thuyết Phật giáo đợc tóm tắt trong câu nói của

Phật thích ca: "Trớc đây và ngày nay ta chỉ lý giải và nêu ra cái chân lý về nỗi khổ và con đờng giải thoát nỗi khổ đó, cũng nh nớc đại dơng chỉ có một

vị là mặn, học thuyết của ta có một vị là cứu vớt" Sau khi đạo Phật ra đời, do

học thuyết và quy chế của nhà Phật có nhiều điểm phù hợp với nguyện vọng củanhân dân nên đợc quần chúng hoan nghênh Vả lại khi đó giai cấp cầm quyền

ấn Độ một mặt thấy đạo Phật không có hại gì đối với quyền lợi của mình, một

mặt không hài lòng với đẳng cấp Balamôn nên họ ủng hộ đạo Phật Nhờ vậy

đạo Phật đợc truyền bá nhanh chóng rộng khắp

Có thể nói rằng đạo Phật là một tôn giáo mang tính nhân văn, có ít tham

vọng "Thần quyền" trong xã hội nên đạo Phật gắn bó với quần chúng, có thái

độ tích cực trong cuộc đấu tranh cho sự bình đẳng giải phóng con ngời và rất tựgiác trong giáo hoá quần chúng

Chùa chiền của Phật giáo đợc xây dựng ở khắp các Quốc gia theo đạoPhật, trở thành trung tâm văn hoá, là nơi hành lễ cho các Phật tử, chùa chiềncòn là nơi gửi gắm tâm t tình cảm của các tín đồ mọi ngời sẽ mạnh dạn tự tinhơn trong cuộc sống khi có lòng tin vào đấng cứu thế đó là Phật

2.2.1 2- Sơ lợc lịch sử Phật giáo Việt Nam.

Phật giáo là một trong số các tôn giáo từ bên ngoài du nhập vào ViệtNam sớm nhất so với các tôn giáo ngoại lai Đạo Phật hấp dẫn bởi nó là tôngiáo ra đời từ chiều sâu tâm linh, lấy sự bình yên làm cứu cánh, rất dễ thíchnghi với nơi nó đợc truyền đến Vì vậy khi đến Việt Nam, Phật giáo bị dân gianhoá, mang màu sắc tín ngỡng Việt Nam

Từ thế kỷ I, ngời Giao Châu đã bắt đầu tiếp xúc với Phật giáo Thế kỷ II,một số nhà truyền giáo đã đến nớc ta nh: Mahakìvực, Khu đà la (Ngời ấn Độ),Mâu Bác (ngời Trung Quốc) Đất Luy Lâu là trung tâm Phật giáo đầu tiên ởViệt Nam, thời kỳ này có khá nhiều ngời tu Phật

Từ thế kỷ II đến thế kỷ V, Phật giáo phát triển dới ảnh hởng chủ yếu làPhật giáo ấn Độ Nhng từ thế kỷ V đến thế kỷ X thì vai trò ảnh hởng của Phậtgiáo Trung Hoa đối với Việt Nam nổi bật hơn Một số dòng thiền nh: Vô NgônThông, thiền Tông… đã đến Việt Nam

Giai đoạn này Phật giáo Việt Nam phát triển mạnh với nhiều nhà s nổitiếng đồng thời giới tăng sỉ cũng là giới trí thức đơng thời Họ không những chỉtruyền bá Phật giáo mà còn dạy chữ và chữa bệnh

Từ thế kỷ X đến thế kỷ XV là thời kỳ cực thịnh của Phật giáo ở ViệtNam Nhiều vị cao tăng trở thành quốc s là cố vấn chính trị, quân sự, ngoạigiao Nhiều nhà quý tộc và vua mộ đạo Phật vào giai đoạn cuối đời vào chùa

tu Phật

Thời Lý, Phái Thiền tông Thảo Đờng vào Việt Nam Thời Trần vuaTrần Nhân Tông lập ra phái Thiền Trúc Lâm, cùng với s Pháp Loa và sHuyền Quang

Sau thế kỷ XV, chế độ phong kiến Việt Nam bớc vào giai đoạn suy tàn.Chiến tranh Trịnh - Mạc, Trịnh - Nguyễn… những giá trị đạo đức mà Nho giáo

đa ra bị đảo lộn Các tập đoàn phong kiến cũng muốn dựa vào Phật giáo để rungủ quần chúng, làm giảm bớt sự phẩn nộ của nhân dân Đó là một nguyênnhân trực tiếp kiến Phật giáo khôi phục trở lại dù không rực rỡ nh giai đoạn tr-

ớc Dới triều Nguyễn chùa chiền đợc tu sửa tráng lệ, các vua Nguyễn có ngời xalánh và hoài nghi đạo Phật nh: Gia Long, Tự Đức Nhng cũng có ngời sùng tínPhật nh: Minh Mạng, Thiệu Trị

Từ khi Pháp xâm lợc nớc ta đến năm 1945, Phật giáo bị chèn ép, số ngời

am hiểu Phật giáo ở Việt Nam giảm dần, nhng đại bộ phận tăng ni Phật tử vẫngiữ vững truyền thống gắn bó với vận mệnh dân tộc, chùa chiền là cơ sở hoạt

động của lực lợng cách mạng chống ngoại xâm Từ năm 1945 đến năm 1975tình hình Phật giáo ở Việt Nam có nhiều biến động Năm 1981 giáo hội Phật

giáo Việt Nam đợc thành lập, đã cổ vũ Phật giáo cả nớc phấn đấu "Phụng sự

đạo pháp" và "Phục vụ Tổ quốc" với phơng châm "Đạo pháp - dân tộc - chủ nghĩa xã hội".

Phật giáo vào Việt Nam đợc cải biến cả về nội dung và giáo lý, niềm tintín ngỡng và cả hình thức tổ chức nên đã hoà nhập vào đời sống tinh thần ngờiViệt Hiện nay, Phật giáo có số lợng tín đồ đông nhất so với các tôn giáo khác ởViệt Nam, có khoảng 10 triệu tín đồ với gần 30 nghìn tăng ni, 2.000 ngôi chùa

2.2.1 3- Phật giáo ở huyện Can Lộc - Hà Tĩnh:

Phật giáo có mặt ở nớc ta từ rất sớm, so với vùng đồng bằng sông Hồngthì Phật giáo vào Nghệ Tĩnh muộn hơn vài thế kỷ Có rất nhiều ý kiến về thờigian xuất hiện của đạo Phật ở vùng Can Lộc - Hà Tĩnh Qua những tài liệu cổ vàtài liệu Phật sử, các nhà địa phơng học, những ngời nghiên cứu lịch sử văn hoá ở

đây đã có ý kiến kết luận chung về mốc thời gian đạo Phật xuất hiện trên mảnh

đất này

Can Lộc là vùng đất có cơ sở sớm hơn và ghi dấu đậm hơn của văn hoáPhật giáo so với các huyện khác trong tỉnh Vùng Ngàn Hống (thuộc Can Lộcxa) đợc xem là trung tâm Phật giáo của Nghệ Tĩnh lúc bấy giờ Vậy Phật giáoxuất hiện ở vùng đất này từ khi nào?

Theo sách cũ, Quỳnh Viên là ngọn núi gắn liền với sự du nhập của đạo

Phật vào Can Lộc - Hà Tĩnh từ thời Hùng Vơng Chuyện "Nhất Dạ Trạch"

trong sách (Lĩnh Nam chích quái) của Vũ Quỳnh - Kiều Phú (thế kỷ XV) kểrằng: "Dới thời Hùng Vơng, khi dạo núi Quỳnh Viên, Chữ Đồng Tử gặp mộtnhà s, gốc ấn Độ tên là Phật Quang tại một túp lều Nhà s trao cho Chữ Đồng

Tử một cây gậy cùng một nón lá bảo đó là chìa khoá của mọi quyền lực thần bí,sau đó Chữ Đồng Tử dạy đạo cho Tiên Dung" [ 24; 375]

Sách "Nghệ An Ký" của Bùi Dơng Lịch (1757 - 1828) viết về núi Nam

Giới cũng chép Chữ Đồng Tử dạy đạo cho Tiên Dung ở đó, cụ còn cho biết Núi

Nam Giới tức là núi Quỳnh Viên Tuy nhiên cụ Bùi nói rằng: "Việc ấy là một việc hoang đờng không nên tin" Thật vậy, khó mà tin đợc đạo Phật đã đợc

truyền vào đất Can Lộc từ thời Hùng Vơng hơn nữa, chuyện Chữ Đồng Tử chỉ

là Tiên thoại chứ không phải là Phật thoại

Tuy không xuất hiện sớm nh hai sách trên đã nói, song Phật giáo vàovùng đất này cũng khá sớm Chính sử cũng nh Phật sử đã chép một số sự kiệngiúp ta hiểu rõ hơn, chắc chắn hơn về mốc thời gian đạo Phật xuất hiện ở CanLộc - Hà Tĩnh Khi Luy Lâu đã trở thành trung tâm Phật giáo phồn thịnh nhất ở

Đông á , lúc bấy giờ Chiêm Thành Phù Nam cũng đã tiếp nhận Phật giáo từ

tr-ớc thế kỷ từ thế kỷ thứ IV… thì tất yếu tôn giáo này từ hai phía Bắc -Nam củng

sẽ ảnh hởng tràn vào vùng Châu Hoan (Xứ Nghệ xa)

Theo sách "Đại Việt sử ký toàn th" thi đầu thế kỷ VII có một sự kiện liênquan đến sự xuất hiện cửa Phật giáo vào Can Lộc, đó là: năm Quý Hợi (603) đờiTuỳ Văn Đế, tớng Lu Phơng sang làm Giao Châu đạo hành Tổng quản để đánhdẹp nhà hậu Lý (571-603) Đến năm ất Sửu (605), Phơng đợc phong làm HoanChâu đạo hành tổng quản đi đánh Lâm ấp Thời gian này Phơng đóng quân trênvùng đất Can Lộc Bấy giờ vua Tuỳ sai sứ mang cho năm hòm xá lỵ Phật ThíchCa.Phơng đã đặt bốn hòm xá lỵ ở Châu Hoan và Châu ái

Sách Đại Nam nhất thống chí chép: “Ngôi chùa Linh Vân ở xã Yên ờng do Cao Biền đời Đờng xây dựng" Theo sách "Nghệ An cổ tích lục" thì trênnúi Ngàn Hống có chùa S Tử Tại đây Cao Biền đã bị thần núi phạt vì yểm trấn

Tr-ở chùa (Cao Biền sang cai trị Việt Nam từ năm 864 đến 875) Nh vậy,chậm nhất là từ thời thuộc Tuỳ- Đờng(thế kỷ VII-X) ở châu Hoan và ở núiHồng Lĩnh đã có điểm đặt xá lỵ Phật và một số ngôi chùa Chùa là cơ sở, làkhông gian linh thiêng mà con ngời tạo nên ,là biểu hiện rõ nét cho văn hoáPhật giáo

Từ sau thế kỷ VII đến thế kỷ IX, ở trên vùng đất Thiên Lộc - Can Lộc xa

có nhiều vị cao tăng tu hành đắc đạo trong các ngôi chùa ở trên cụm HồngLĩnh Vào thời Lý, trên núi Nghèn có chùa Ngạn Sơn thuộc xã Trão Nha Chùa

nh một chứng cứ để nói rằng, Phật giáo ở Hà Tĩnh chịu ảnh hởng của dòng Tiểuthừa, (thờng chỉ đặt một pho tợng, chủ yếu là tợng Phật Thích Ca ở chính điện).Chùa Nghèn có tháp chín mặt hay còn gọi là "Cửu diện tháp", nh vậy tháp chínmặt chính là Phật điện đặt tợng Phật Thích Ca Chùa có truyền thuyết nh sau:chùa Nghèn do vua Lý Thái Tôn (1028-1054) xây dựng Xa, trên đờng vào Namvua đóng quân tại núi Nghèn (Can Lộc), đêm nằm mộng thấy đức Quan Âm BồTát ban cho y bát quần áo, khi tỉnh dậy vua sai dựng chùa, bên ngoài xây dựngngọn tháp cao hơn trăm thớc Chính sử còn cho ta biết thêm rằng vua Lý Thái

Tôn trên đờng đi đánh Chiêm Thành đã qua đây hai lần vào năm 1031 và năm

1044 Khi ở Châu Hoan về vua ra lệnh cho xây dựng 950 ngôi chùa, chùaNghèn cũng đợc xây dựng vào dịp này Mặc dù chùa Nghèn và tháp bây giờ chỉcòn lại dấu tích (bị đổ vào năm Cảnh Hng thứ 35 tức năm 1774) Nhng đó cũng

là chứng cứ để nói rằng vào thời Lý ở Can Lộc - Hà Tĩnh cũng đã có chùa lớn

Vào thời Lý - Trần, vùng núi Hồng Lĩnh là trung tâm Phật giáo quantrọng ở Nghệ Tĩnh với nhiều chùa chiền nổi tiếng, đời Mạc - Lê chùa chiềncũng phát triển Tiến sĩ Trần Danh Lâm (1704-1777) viết trong bài Hoan Châuphong thổ ký tả cảnh chùa chiền trên dãy Hồng Lĩnh đủ các hình ảnh, có đoạnviết nh sau: "Chùa Động Dang quang cảnh vui thay-Chùa Thiên Tợng thanh taothoát tục- Một vùng cõi tĩnh, chùa Long Đàm gió mát trăng trong- Bảy chụcnền xa, chùa S Tử yên hà dấu cũ- Chùa Am Động nổi tiếng nguy nga- ChùaBạch Đế cảnh tiên, long cung đáy nớc" (bản dịch của Lê Đức Thọ)

Ngoài những ngôi chùa đợc nhắc trong bài thơ ở trên dãy Hồng Lĩnh còn

có 23 ngôi chùa chính (không kể chùa của các làng quanh núi nh: chùa PhongPhạn, Liên Hoa, Đại Hùng, Hơng tích, Chân Tiên, Linh Sơn… Trong đó có 4ngôi chùa đợc xếp vào loại "danh lam xứ Nghệ" là Hơng Tích, Báo Ân, Long

Đàm, Bạch Đế Cùng với Hơng Tích "Hoan Châu đệ nhất danh lam" thì ChùaThiên Tợng (xa thuộc làng Bân Xá - xã Quỳnh Lâm - Thiên Lộc) đợc xem là

"Hoan Châu đệ nhị danh lam" Phần lớn những ngôi chùa đợc xây dựng từnhững thế kỷ trớc trên dãy Hồng Lĩnh đều thuộc đất Thiên Lộc - Can Lộc

Dấu tích của văn hoá Phật giáo từ những thế kỷ XIV, XV, XVI để lại trên

đất Can Lộc là những ngôi chùa "Thiêng liêng về mặt tín ngỡng lại vừa lànhững di tích danh thắng góp phần tô đẹp cảnh quan tự nhiên", làm phong phú

hệ thống di sản văn hoá vật chất của huyện Tiêu biểu là chùa Hơng Tích vàchùa Chân Tiên, đây là điểm đến của bà con Phật tử trong huyện, vừa là nơi thuhút khách hành hơng trong các ngày lễ hội

Hơng Tích Tự (Chùa Hơng Tích) đợc xem là ngôi chùa tiêu biểu nhất từ

xa đến nay ở Can Lộc và xứ Nghệ Chùa đợc xây dựng vào đời nhà Trần, đã cónhiều tài liệu chứng minh điều này La Sơn Phu Tử, Nguyễn Thiếp viết về chùaHơng Tích rằng:

"Hơng Tích Trần Triều tựHồng Sơn đệ nhất phong…"

ời ta cũng đã tìm thấy hai đồng tiền đúc đời Trần ở chùa "Hơng Tích" nghĩa

đen là chứa mùi thơm, ngời ta giải thích rằng khi dạo chùa du khách thờngnghe mùi thơm phảng phất nện gọi là Hơng Tích Chùa nằm trên ngọn núicheo leo, để lên đền chùa rất khó khăn "Níu đá, vịn cây tới đỉnh chùa"

Do Phật phả, bia ký không còn nên không thể biết chính xác năm thángdựng chùa, trụng tu chùa và các thế hệ s tăng, đã từng tu hành trụ trị ở đây Đềnchùa Hơng Tích ta chỉ đợc nghe lại rằng: "Con gái thứ ba của Sở Trang Vơngtên là Diệu Thiện đến núi Hồng lập am tu hành, chẳng bao lâu nàng nổi tiếng là

s cô từ bi, bác ái Lúc Trang Vơng bị bệnh nặng, Diệu Thiện đã hy sinh mắt vàtay mình để làm thuốc cứu cha Đức phật biết đợc lòng thơng ngời và đức hysinh của nàng, Ngài đã rất cảm động trớc sự hiếu nghĩa đó mà ban cho nàng trởlại lành nguyên Khi tu Phật đã chứng quả, nàng trở thành Phật Quan âm Hiệnnay có am Thánh Mẫu là nơi Diệu Thiện tu hành lúc mới đến và cũng là nơinàng hoá thân thành phật "Trên đỉnh núi có bớc thành đá, bên thành có 99 cáinền trơn phẳng gọi là nền Trang Vơng, dới chân thành có am đá trắng, trong am

có đặt tợng Quan Âm, am này còn đợc gọi là am Thánh Mẫu Bên phải am cóchùa thờ Phật…"

[24; 432] Đây là một công trình nghệ thuật kiến trúc tôn giáo, toàn bộquần thể kiến trúc từ nhà Bái Đờng, am Thánh Mẫu, chùa thờ phật cho đến đềnthờ Hồng Sơn Đại Vơng… rất liên hoàn với nhau, đó là công trình kiến trúc tôngiáo đời Trần còn đợc nhân dân ở đây lu giữ, trùng tu Với kiến trúc quần thểchùa Hơng Tích là vừa có chùa, vừa có am, đền… đó là những không gian linhthiêng của hai loại hình tín ngỡng Trong các ngôi chùa ở Can Lộc luôn có sựkết hợp hài hoà này, chùa là nơi thờ Phật song vẫn có không gian thờ Mẫu đợcbài trí thờ phụng trong đó (theo cách tiền Phật hậu Thánh) Hoà trong tín ngỡng

đa nguyên của ngời Việt, các ngôi chùa ở Can Lộc thờng có không gian riêngthờ các linh (những ngời đã mất đợc đa ảnh về chùa thờ), tín ngỡng tổ tiên cũng

đợc đa vào chùa của Phật giáo

Hiện nay các công trình kiến trúc am, chùa, đền vẫn đợc giữ nguyênvẹn dáng vẻ đầu thế kỷ XX Năm ất Dậu (1885 chùa bị cháy), đến năm TânSửu, niên hiệu Thành Thái thứ XIII (1901), tổng đốc An Tỉnh là Đào Tấn đãcho xây dựng lại chùa Trong chùa Hơng Tích còn lại quả chuông lớn, bài minhtrên chuông đề ngày rằm tháng 8 năm Tân Dậu, cùng với nhiều tợng Phật

Khách thập phơng đến chùa Hơng Tích ngoài mục đích du ngoạn cảnh

đẹp còn mang theo cả yếu tố tâm linh, tín ngỡng "rửa tấm lòng phàm tục" Hàngnăm Vàò dịp lễ hội chùa Hơng thu hút đông đảo ngời trong huyện, tỉnh, ngời từ

xứ Bắc đổ vào, từ xứ Quảng kéo ra Bởi Hơng Tích là nơi có hoạt động tín ỡng mang tính lành mạnh, ít có sự mê tín, tà đạo Hàng năm vào ngày 18 tháng

ng-2 - ngày Diệu Thiện hoá Phật là ngày lễ hội chùa rất đông đạo hữu về chùa lễPhật Họ tổ chức cầu siêu, cầu an, giải hạn, chùa Hơng xa nổi tiếng nhiệm màutrong cầu tự

Trong lễ hội chùa Hơng do đợc sự chỉ đạo của Ban bảo vệ di tích - thắngcảnh và sự quản lý của các ban ngành văn hoá thuộc huyện, tỉnh nên không cócác hoạt động mê tín Bên cạnh các nghi thức tôn giáo, ngời ta đến chùa để tìm

sự bình yên, cho tâm hồn nhẹ nhàng thanh thản Vì vậy chùa chiền là nơi sinh

hoạt tôn giáo song nó có ý nghĩa hớng thiện, làm cho con ngời cảm nhận đợcnhững điều tốt lành, bản thân mỗi ngời sẽ tự biết sống nhân ái và thân thiệnhơn.

Chùa Chân Tiên - cũng là một không gian thiêng của Phật giáo còn đợc

l-u giữ ở xã Thịnh Lộc - Can Lộc - Hà Tĩnh Từ xa tới nay, có nhiềl-u bài thơ cangợi phong cảnh sơn thuỷ hữu tình nơi đây Khách thập phơng không khỏi ngỡngàng trớc vẻ đẹp mà tạo hoá đã u ái ban cho xã Thịnh Lộc - Can Lộc ChùaChân Tiên đợc xây dựng vào thế kỷ XIII đời nhà Trần Nằm trên ngọn núi Tiên

Am, mặt ngoảnh ra hớng nam Chùa có kiến trúc khá gọn, hài hoà trong nềncảnh cuả thiên nhiên nơi đây Trớc mặt chùa là Bàu Tiên xanh biếc, bốn mùathông reo, sóng biển vỗ rì rào Khi mới xây dựng kiến trúc chùa rất đơn giản,gồm có 2 nhà: nhà bên trái thờ Phật tổ, nhà bên phải là nơi thờ Thánh mẫu

Gian chùa thờ Phật nằm ở phía bên trái hay còn gọi là chùa thứ nhất.Trang trí bày biện trong chùa thờ Phật thật linh nghiêm, cổ kính Trớc mặt tiềnphía trên có 3 chữ "Chân Tiên tự" bằng chữ Hán Trong chùa có viết một dòngchữ Hán "Thích Nh Lai" Nh vậy, chùa Chân Tiên chỉ thờ mỗi Phật Tổ Nh Lai -Ngời sáng lập ra đạo Phật ở gian chính diện (ảnh hởng của dòng Tiểu Thừa).Chùa thờ Phật xây dựng theo kiểu tứ trụ, tờng đợc xây bằng vôi vửa Hai bên tảhữu là tợng quan văn, võ, trong chùa có hai câu đối:

1930 chùa Chân Tiên đợc tu bổ lại tách chùa Thánh Mẫu ra gọi là điện ThánhMẫu, gồm có Thợng điện, kiệu Long Đình, nhà Bái Đờng Trớc cửa Thợng điện

có 4 chữ hán "Hạ Thiên Nghi Mẫu" nghĩa là "ngời mẹ hiền trong thiên hạ"

Trên nóc Thợng điện có hình rồng sáu đầu, giữa nóc có hình mặt nguyệt KiệuLong Đình là nơi đặt đồ lễ, hơng hoa, mái kiệu có 8 hình rồng, dới chân kiệuchạm nổi hình 8 con hạc lớn Hai bên hành lang thờ bộ hạ của Thánh mẫu vàhai con hổ phục Trớc cửa nhà Bái đờng có dòng chữ "tự Phục Đờng" nghĩa là

"nhà cầu phúc"

Ngày 9 tháng giêng âm lịch là ngày hội chùa, vào ngày này Phật tử về

đây làm lễ kỳ yên rất đông Nhân dân Can Lộc tổ chức rớc sắc thần vào các

đình nh đình Long Vân Hội, đình Yên Đìêm thuộc làng Yên Điềm Nh vậy, quakiến trúc và cách thờ tự trong chùa Chân Tiên ta thấy đợc nét độc đáo của chùaViệt nói chung, chùa Can Lộc nói riêng đó là sự kết hợp hài hoà giữa thờ Mẫu

và thờ Phật

Ngoài những chùa lớn thì hệ thống chùa làng ở Can Lộc cũng rất pháttriển đặc biệt trong thế kỷ XVIII và XIX chùa đợc xây dựng ở đây rất nhiều.Hiện nay có những chùa đã mất và có một số chùa đang còn lại dấu vết, một sốtrong tình trạng h hỏng, nhng đa phần chùa còn nguyên hiện trạng Nhìn chungchùa ở Can lộc không nguy nga đồ sộ trừ một ít công trình chạm trổ có giá trịcòn lại thì đều bình thờng, chùa vẫn sờn gỗ vách ván, số công trình bằng gạchngói rất hiếm song chùa nào củng đợc xây dựng trong những khu vờn rộng,xung quanh cây cối râm mát rất tỉnh mịch và trang nghiêm

Theo sách"Địa chí huyện Can Lộc",Võ Hồng Huy (cb), trang 407 đãthống kê ở Can Lộc có 86 chùa (xem bảng sau)

- Bảng thống kê danh sách các chùa ở Can Lộc Hà Tĩnh

6 Mỹ Trí Phúc Lộc 49 Xuân Liễu Đại lộc

7 Phun Gạo Phúc Lộc 50 Thổ Sơn Đại Lộc

8 Chùa Nối Bình Lộc 51 Đàn Kiệu Thịnh Lộc

9 Long T¬ng Quang Léc 52 §¹i Bi Hång Léc

10 S¬n Giµ Quang Léc 53 V¨n Thai Hång Léc

11 Bôt Méc Quang Léc 54 Chïa BiÒn Hång Léc

12 Hµ Linh TiÕn Léc 55 §¹i Lù Hång Léc

13 Minh ThÞnh Tïng léc 56 Long Héi Hång Léc

14 Chïa Hµn An Léc 57 B¶o Th¸p S¬n Léc

15 Ch©n Tiªn ThÞnh Léc 58 Lu Ly S¬n Léc

16 Bµn KiÖu ThÞnh Léc 59 §« Hµnh Mü Léc

17 Chïa Th©n Thô Léc 60 Cùc L¹c Thiªn Léc

18 Giµ Lam Phó Léc 61 Phó Quang Thiªn Léc

19 §« Hµnh Mü Léc 62 Thîng Trô Thiªn Léc

20 NhËt T©n Mü Léc 63 Cam Lé Thiªn Léc

21 S¬n Thuû Mü Léc 64 Chïa M¹ Thiªn Léc

22 Chïa TÝm Phîng Léc 65 Mô DiÖu Thiªn Léc

23 Thêng Nga Nga Léc 66 ¤ng Truû Thiªn Léc

24 ViÖt Ma Song Léc 67 Chïa Ngä Phóc Léc

25 Thîng Trô Thiªn Léc 68 Lµng Chïa Phóc Léc

26 Thanh Khª Nh©n Léc 69 Khèi Néi Trung Léc

27 §«ng S¬n VÜnh Léc 70 Ng¹n S¬n ThÞ trÊn CL

28 Chïa Me VÜnh Léc 71 NghiÔn Hïng TiÕn Léc

29 Chïa §¸ VÜnh Léc 72 Thanh Am Tïng Léc

30 S¬n Huy Yªn Léc 73 Long Ty Tïng Léc

31 Ba Lµng HËu Léc 74 Chïa Héi Kh¸nh Léc

32 Th«ng Long Thanh Léc 75 §a Cèc Kh¸nh Léc

33 Yªn Hîp Thanh Léc 76 QuÇn Ngäc Kh¸nh Léc

40 Chïa Bãng T©n Léc 83 §ång §am HËu Léc

41 ThÝch Ca T©n Léc 84 Chiªu Linh Kim Léc

42 §ång Sen T©n Léc 85 Chïa Nau HËu Léc

43 Lßng Ch¶o T©n Léc 86 Gia Hng Song Léc

Phật giáo ở Bắc Bộ đã tạo cho mình một bản sắc riêng, độc đáo cả về triếtthuyết lẫn thực tiễn hành đạo Còn khi vào Nghệ Tĩnh Phật giáo không còn nhlúc khởi thuỷ, nó ít nhiều đã bị dân gian hoá, do vậy mà ảnh hởng của Phật giáo

đối với c dân ở Can Lộc - Hà Tĩnh còn mỏng và yếu ớt Đó cũng là điều dễ hiểubởi khi Phật giáo vào đợc đến đây thì Nho giáo đã có ảnh hởng sâu đậm trongtừng ngõ ngách, xóm làng Bên cạnh đó, tính chất bảo thủ trì trệ của văn hoálàng xã ở Can Lộc nói riêng, Hà Tĩnh nói chung không giúp gì đợc cho sự tiếpxúc giao lu văn hoá ngoại lai mà Phật giáo là tôn giáo điển hình Sự tiếp nhậncủa văn hoá ngoại lai ở vùng quê này không đợc thuận lợi nh các nơi khác dovậy mà Phật giáo chỉ chừng mực nào đó có ảnh hởng đến đời sống tâm linh,tinh thần của nhân dân địa phơng, ảnh hởng này không mạnh, không lấn át đợcvăn hoá cổ truỳên làng xã, nh tín ngỡng thờ cúng tổ tiên, tín ngỡng thờ thànhhoàng.Trong toàn huyện có khoảng 100 ngời thờng xuyên lui tới chùa gọi làPhật tử, còn lại chỉ xem Phật giáo nh một tín ngỡng cổ truyền khác

Khi vào Hà Tĩnh, ngay lập tức Phật giáo bị dân gian hoá Tín ngỡng cổtruyền làng xã ở Can Lộc đã biết tiếp thu chọn lọc những yếu tố tích cực củaPhật giáo, chủ yếu là tinh thần nhân ái của nhà Phật, biết gạt bỏ yếu tổ "yếmthế" thoát tục để làm cho cuộc sống cộng đồng ngày càng yên ổn Quan niệm

về đạo phật là "Đạo" gắn với "Đời", "Đạo" phục vụ "Đời" Phật giáo đợc mọingời ở đây xem nh một phơng tiện nhằm phục vụ đời sống trần thế, chứ cha baogiờ tại vùng đất này, phật giáo trở thành mục đích Ngời nông dân ở đây khôngmấy hảo huyền về kiếp sau, về sự hạnh phúc ở cỏi miết bàn Đạo Phật chỉ đợcxem là cứu cánh cho cuộc sống tinh thần thực tại

Nếu Phật giáo từ ấn Độ hoặc Trung Hoa du nhập vào vùng đồng bằngSông Hồng dần dần bị Giao Chỉ hoá, Đại Việt hoá mà biểu hiện rõ nhất, tậptrung nhất là sự ra đời của dòng thiền Trúc Lâm, thì khi Phật giáo vào Can Lộcmột lần nữa lại bị "địa phơng hoá" Quan điểm của nhân dân Can Lộc là "tu"không cần phải ăn chay, gõ mỏ, tụng kinh, đến chùa, mà "mãn tâm thành phật",

tâm chứa nhiều điều thiện chính là mình đã tu Tu không nhất thiết phải đếnchùa mà "thứ nhất là tu tại gia, thứ nhì tu chợ, thứ ba tu chùa", quan điểm tuPhật ở đây rất gần gũi với tinh thần tu luyện của Tuệ Trung thợng sỹ.

Do quan điểm tu đạo nh vậy cho nên chùa chiền ở Can Lộc vắng bóngcác s trụ trì, đặc biệt là s ngời xứ nghệ Hiện nay cũng đã có một số chùa có strụ trì nhng là ngời tu hành ở các nơi khác đến

Phật giáo ở Can Lộc chỉ tiếp nhận dòng Phật giáo Thiền tông với hai pháiTiểu thừa và Đại thừa (Tiểu thừa ảnh hởng mạnh hơn), đặc biệt ảnh hởng mạnhcủa phái thiền Trúc Lâm - Yên Tử, bởi sự thuyết phục về mặt triết học và quan

điểm hành đạo tiến bộ của phái Trúc Lâm Phái này ra đời là thành quả lớn laocủa ba ông tổ: Trần Nhân Tông, nhà s Pháp Loa và s Huyền Quang Mật tông vàthiền tông Thảo Đờng không có chổ đứng trong vùng đất này bởi lẻ Mật tônggắn với phép bùa chú phong thuỷ, nhuốm màu sắc mê tín hơn là sự thuyết phục

về mặt triết học, về vũ trụ quan nh Thiền tông Cũng do Mật tông quá xa rờithực tiễn nên không dành đợc vị trí trong vùng này Khác với Phật giáo vùng

đồng bằng sông Hồng đã tiếp thu cả Phật giáo Mật tông và Thiền tông, Phậtgiáo Can Lộc Hà Tĩnh chỉ tiếp thu thiền tông nên nó cũng tạo riêng cho mìnhquan điểm Phật giáo và văn hoá Phật giáo riêng biệt

Không gian linh thiêng của Phật giáo là ngôi chùa, chùa là biểu tợng đặctrng cho tôn giáo phật giáo Chùa Việt nói chung và chùa ở Can Lộc nói riêngluôn có sự hoà lẫn giữa các tín ngỡng dân gian khác bên cạnh gian thờ Phật còn

có thờ Mẫu và các vị thánh khác

Có thể nói rằng từ khi Phật giáo du nhập vào đây thì không làng xã nào

là không có chùa, tuy nhiên rất ít chùa làng có s trụ trì và ngời tu hành Bởivì ở Can Lộc Phật giáo không có tổ chức, không có tổ chức giáo hội hội Phậtgiáo nh ở Huế hay Bắc bộ Chùa ở đây là nơi cầu nguyện để giải thoát tâmlinh chứ không phải là nơi tu hành của các s tăng Trong chùa chỉ có ngời coichùa gọi là "Sải chùa" đợc nhân dân cắt cử để trong coi và hơng khói Với số

lợng chùa làng rải đều trên các xã, chứng tỏ phật giáo có tính phổ biến, mỗingời dân đều đi lễ chùa Họ xem Phật giáo cũng nh là một tín ngỡng cổtruyền, Phật giáo đã vô tình bị địa phơng hoá, nó tồn tại trên mãnh đất này

nh một tín ngỡng chứ không phải là một tôn giáo có hệ thống giáo lý triếthọc rõ ràng Vì vậy, văn hoá Phật giáo chỉ nh một dòng nớc mát hoà vàodòng nớc mát khác của văn hoá làng xã cổ truỳên Hà Tĩnh mà thôi

2.2.1 4- Phật Giáo trong đời sống tâm linh - đạo đức c dân huyện Can Lộc:

Từ khi đạo Phật du nhập vào huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh thì chùa làng

đợc xây dựng rất nhiều đặc biệt là từ thế kỷ XVIII, XIX C dân cộng đồng làngxóm ngỡng mộ đạo Phật song không phải ai ai cũng đọc giáo lý, hành lễ, đi tu

để trở thành s tăng Họ ngỡng mộ đạo Phật bởi lẻ họ tìm thấy ở đạo phật tinhthần từ bi bác ái, cứu khổ cứu nạn Ngời dân làng xã ở đây không biết và cũngkhông cần biết rạch ròi các tông phái: Đại thừa, Tiểu thừa, Nam tông, Bắc tông,Thiền tông hay Mật tông… Họ chỉ biết có một ông Phật Thích Ca - Phật Tổ vàthế giới Phật nói chung luôn ra tay tế độ rũ lòng thơng đến mọi ngời

Họ đến chùa là để gửi gắm cho Phật những khó khăn, những u phiền sầunão, những bất lực trong thực tế cuộc sống của mình để tâm hồn đợc thoảimái, nhẹ nhõm Mọi ngời chỉ biết rằng giáo lý Phật giáo răn dạy lòng yêu th-

ơng con ngời chứ không có gì triết lý cao siêu Bởi vậy c dân làng xã ở đây đãtiếp thu tinh thần hoà bình của nhà phật nên mọi ngời đối xử với nhau chanhoà, mộc mạc Ngời ta ứng xử với cuộc sống bằng tinh thần từ bi - bác ái, thậtthà và luôn trau dồi cho mình nhân cách tốt đẹp Quan niệm đạo đức phật giáotrong tiềm thức của c dân ở đây rất đơn giản, đời thờng "Dẫu xây muôn lớpphù đồ, không bằng làm phúc cứu cho một ngời" Phật giáo có ảnh hởng đếnngời dân nơi đây chính là sự hớng thiện chứ không phải là sự hớng đạo, ngời

ta không theo phật để đi tu, vào chùa thắp hơng, không phải để tu hành "Tutại tâm " chính là quan điểm cơ bản của ngời Hà Tĩnh nói chung , ngời CanLộc nói riêng, quan điểm đó hớng cho con ngời ta hoàn thiện phẩm chất đạo

đức, nhân cách của mình.Tu tâm trớc là phải ứng xử đầy tính đạo lý trong gia

đình: hiếu thảo với ông bà, cha mẹ, sau đó là đối với láng giềng thì phải đoànkết, sẵn sàng giúp đỡ cu mang đùm bọc nhau trong lúc hoạn nạn với tinh thần

" lá lành đùm lá rách", "chị ngã em nâng"

Những ngời nông dân đi lễ chùa, đến chùa lễ Phật vào các ngày lễ hàngtháng để thành tâm dâng lên đức Phật những việc làm tốt và cầu mong chocuộc sống đợc yên ổn, tai qua nạn khỏi Họ mong ở đức Phật một sự che chở,một sự cu mang, "đại xá" cho những việc làm cha tốt của mình Đến chùa thắphơng đó là phơng pháp và niềm tin để giải thoát những u phiền lo lắng,sẽ mạnhdạn hơn, sẽ tự tin hơn để tiếp tục mọi công việc trong cuộc sống hàng ngày nếuluôn nghĩ rằng bên mình đã có một lực lợng thần thánh che chở, giúp đỡ

Hơn đâu hết xứ Nghệ nói chung, Hà Tĩnh nói riêng (trong đó có CanLộc) suốt mấy ngàn năm lịch sử luôn nghe loang xoảng tiếng gơm đao, tiếngngựa hí voi gầm, luôn đơng đầu với mọi thử thách sống còn của cả dân tộc Mặtkhác, còn chịu sự hà khắc của thiên nhiên, chính trong hoàn cảnh đó đã làm chonhân dân ở đây tiếp thu văn hoá Phật giáo có tinh đặc biệt hơn, độc đáo hơn cácnơi khác Lòng tự hào dân tộc với ý thúc tự cờng dân tộc… Là những nét tinhtuý của phái thiền Trúc Lâm - Yên Tử đã đợc ngời dân Can Lộc - Hà Tĩnh tiếpthu và áp dụng để đối phó với cuộc sống, để phục vụ "Đời" nh chống áp bức vàxâm lợc Bởi vậy mà nhân dân Can Lộc đã dệt nên những chiến thắng vang dộiqua các thời kỳ lịch sử, xây dựng đợc một huyện Can Lộc nh ngày nay

Ngày trớc đi lễ chùa phần đông là các cụ già và phụ nữ, họ cầu yên lànhcho gia đình, cầu siêu cho những ngời đã mất, nên vẫn có câu "trẻ vui nhà, giàvui chùa" tìm đến chùa với mục đích chính vẫn là tạo nên sự điều hoà cân đốitâm lý trong cuộc sống và cầu may mắn Đến với đạo phật chính là đến với cái

"chân - thiện - mỹ", vào đến "cửa thiền" tâm hồn mỗi ngời nh trong sáng hơn vàthanh thản hơn, thức dậy trong bản chất con ngời những điều tốt đẹp, tránh làm

điều xấu để khỏi bị tiền căn nghiệp chớng

Cho đến nay ngời đi chùa ngày càng đông, lễ phật thắp hơng trởthành một nét sinh hoạt văn hoá tinh thần của c dân trong huyện Lễ vật làhơng, hoa, là quả để dâng cúng phật cùng với lòng thành tâm và lòng tin t -ởng.Ngời dân Can Lộc đến chùa nh con đờng đi tìm sự thanh thản trong cuộcsống, giải toả mọi lo lắng, cân bằng tâm lý, đáp ứng nhu cầu tâm linh Bởi

đứng trớc Phật nh đứng trớc một ánh sáng đạo đức vô lờng, đứng trớc một thếlực siêu phàm và tin tởng rằng mình sẽ đợc phù hộ và che chở

Những yếu tố tiêu cực của văn hoá Phật giáo chính thống nh t tởng yếmthế, thoát tục dờng nh không có chỗ tồn tại trong tâm linh ngời dân, trong đờisống văn hoá ở mảnh đất này

2.2 2- Thiên Chúa giáo:

3.2 2.1- Sơ lợc lịch sử Thiên Chúa giáo thế giới:

Theo truyền thuyết Thiên Chúa giáo thì ngời sáng lập ra đạo Thiên Chúa

là Giêsu - Cơlít Con của đức bà đồng trinh Maria, đợc Đức Chúa Trời đầu thaivào ngời Ông sinh ra tại làng Bêthêlem vùng Palestin Năm 30 tuổi ông bắt đầu

đi truyền đạo, những t tởng nguyên sơ của tôn giáo này là tự do, bình đẳng bác

ái, mọi ngời cu mang đùm bọc, coi nhau nh anh em ruột thịt, sẵn sàng chia sẽniềm vui nỗi buồn trong cộng đồng đức tin Thiên Chúa giáo đợc xem là tôngiáo của những ngời nghèo khổ

Từ khi có mặt ở Phơng tây, tôn giáo này đã đánh bật tôn giáo truyềnthống và từng bớc chiếm một vị trí quan trọng Đến thế kỷ XVII thần quyềncủa Thiên Chúa giáo quyện chặt với thế quyền bóc lột ngời nghèo đói Từ khichủ nghĩa t bản phát triển, tính chất lỗi thời của Thiên Chúa giáo bộc lộ rõràng hơn, niềm tin tôn giáo ngày càng phai nhạt Đứng trớc thực trạng nh vậy,năm 1862 Giáo Hoàng đã tổ chức cộng đồng Vatican II với những quan điểmtiến bộ hơn, nhìn nhận thế giới bằng con mắt thực tế, mục đích là để cũng cốniềm tin cho tín đồ Thiên Chúa giáo, lấy lại sức cuốn hút cho Giáo hội

Để củng cố lại tổ chức, Giáo hội hớng về những vùng đất xa xôi hơn,những vùng có nền kinh tế, văn hoá, dân trí lạc hậu, những vùng có tín đồ còn

có đức tin cao, những vùng nh thế này làm chỗ dựa cho Vatican Nhng ở nhữngnơi này tín đồ không còn cuồng nhiệt nh xa nữa Để củng cố niềm tin, Giáo hộiThiên Chúa ngày càng hớng tới những hoạt động xã hội: Coi trọng công tác từthiện, lên tiếng bảo vệ nhân quyền, hợp tác với chính quyền để làm chỗ dựa,cách tân để thích nghi với các nền văn hoá khác nhau…Giáo hội có những thamvọng nh: xây dựng một xã hội Thiên Chúa để dung hoà mọi mâu thuẫn trong xãhội

2 2 2 2- Sơ lợc lịch sử Thiên Chúa giáo ở Việt nam:

Giáo hội Thiên Chúa giáo có ý định mở rộng "nớc chúa", "phúc âm hoácác dân tộc" lại gặp gỡ ý định của giai cấp t sản là mở rộng thị trờng, hai ý định

đó là động lực thúc đẩy truyền bá đạo Thiên Chúa vào nhiều khu vực trong đó

có Việt Nam

Thế kỷ XV - XVI đã có vài giáo sỹ phơng Tây đến nớc ta Thời Lê TrangTông (1533) có hai giáo sỹ dòng Đa Minh và Phan - Xi - Co đến vùng Ninh C-ờng, Quần Anh, tỉnh Nam Định (Hà Nam ngày nay) nhng do không biết tiếngViệt và không quen địa hình nên không có kết quả Sang thế kỷ XVII việctruyền bá đạo Thiên Chúa mới thực sự có kết quả và có hệ thống

Thời kỳ này lịch sử Việt Nam có nhiều biến động nh Trịnh - Nguyễnphân tranh Một thời gian dài đất nớc không có một chính quyền thống nhất,các tập đoàn phong kiến không chăm lo chú ý đến phát triển kinh tế, ổn định

đời sống nhân dân mà chỉ lo phân tranh quyền lực Nhà Tây Sơn thống nhấtquốc gia trong chiến thắng vinh quang chống ngoại xâm nhng chỉ nh "Một ánhsao băng vừa vụt sáng đã chìm vào lịch sử" Nhà Nguyễn không những khônggiải quyết đợc những vấn đề của xã hội lại còn dẫn đất nớc vào con đờng bế tắctrì trệ Hàng thế kỷ, ngời Việt Nam không còn cơ sở để đặt niềm tin vào bộ máycai trị của nhà nớc phong kiến Tâm trạng hoang mang bế tắc phổ biến trong

dân chúng Tín ngỡng bản địa thì không có hệ thống giáo lý, giáo luật rõ ràng,Phật giáo và Nho giáo không làm nổi vai trò hớng đạo cho quần chúng đông

đảo lao khổ… Những điều này làm cho Thiên Chúa giáo có điều kiện bén rễ ởViệt Nam

Mặc dù lệnh cấm đạo của các vơng triều nh: Trịnh ở Đàng Ngoài,Nguyễn ở Đàng Trong đều đợc thi hành gay gắt và tơng đối triệt để, song dohoạt động tích cực của các giáo sỹ nên tình hình truyền đạo vào Việt Nam vẫnphát triển.Nhân lúc Nho giáo đang có những sa sút, các Cha cố giảng đạo bằngTiếng Việt, thông hiểu tập quán trong từng ngõ ngách, xóm làng, họ đã truyềnbá giáo lý cứu thế, về tình thơng, về sự an ủi, về sự bình đẳng trên thiên đàng, vìvậy số giáo dân không ngừng tăng lên

Cho đến năm 1858, khi thực dân Pháp nổ súng nớc ta, hoạt động truyềngiáo của các giáo sĩ ngày càng gắn bó với chủ nghĩa thực dân phơng Tây Cókhông ít giáo sĩ gián tiếp hay trực tiếp giữ vai trò dẫn đờng cho thực dân xâm l-

ợc Mặc dù triều đình nhà Nguyễn đàn áp đẫm máu nhng các giáo sĩ vẫn lén lúthoạt động, số tín đồ theo đạo ngày càng tăng Không chỉ các vùng ven biển màmọi tầng lớp dân chúng ở mọi nơi đều theo đạo Nh vậy từ những thế kỷ XVI,XVII, XVIII, XIX công cuộc truyền giáo của các giáo sĩ phơng Tây phát triểnmạnh, Thiên Chúa giáo đã trở thành tôn giáo trên đất nớc Việt Nam Cùng trong

địa - văn hoá này Thiên Chúa giáo cũng đã len lỏi vào vùng quê Can Lộc - HàTĩnh

2.2 2 3- Đạo Thiên Chúa ở huyện Can Lộc:

Vì quyền lợi quốc gia, hội thừa sai Pari đa dành quyền truyền giáo tạiViệt Nam và từ năm 1659 trở đi Nghệ -Tĩnh - Bình thuộc vào khu truYềngiáo của các thừa sai ngời Pháp vì họ đã ý thức đợc vị trí chiến lợc của vùngnày (Thừa sai là nhng vị linh mục đợc hội truyền giáo các nớc phơng Tây cửsang truyền giáo ở các nớc cha có đạo Thiên Chúa)