Đóng góp của nhân dân nghệ an với phong trào nông dân tây sơn và vương triều tây sơn (1771 1801)

Là ngời con sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Nghệ An giàu truyền thống yêu nớc và tinh thần đấu tranh chống áp bức bóc lột, tôi chọn đề tài “Đóng góp của nhân dân Nghệ An với phong trào

Vinh - 2010

Vinh - 2010

Hoàn thành đề tài này, chúng tôi xin chân thành cảm ơn các tập thể:

Th viện trờng Đại học Vinh, Th viện tỉnh Nghệ An, Ban Chủ nhiệm khoa Lịch

sử trờng Đại học Vinh và các cá nhân đã giúp đỡ chúng tôi trong quá trình su tầm, xác minh t liệu cho đề tài khoá luận tốt nghiệp.

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến Thầy giáo, Tiến sĩ Nguyễn Quang Hồng đã nhiệt tình hớng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành khoá luận này.

Chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và những ngời thân đã luôn ở bên

động viên, khuyến khích tôi hoàn thành khoá luận đúng thời hạn Tuy nhiên, chắc chắn rằng khoá luận sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận đợc sự góp ý của thầy cô và các bạn để khoá luận đợc hoàn thiện hơn.

Vinh, tháng 5/2010

Tác giả

Mở đầu

1 lý do chọn đề tài

2 lịch sử vấn đề

3 đối tợng, phạm vi nghiên cứu

4 phơng pháp nghiên cứu

5 đóng góp của đề tài

6 nguồn t liệu

7 bố cục

nội dung

Chơng 1: Khái quát về phong trào nông dân Tây Sơn và vơng triều Tây Sơn (1771 - 1801)

1.1 Khái quát về phong trào nông dân Tây Sơn (1771 - 1785)

1.1.1 Nguyên nhân bùng nổ

1.1.2 Phong trào nông dân Tây Sơn và vơng triều Tây Sơn (1771 - 1785)

1.2 Khái quát về những đóng góp của vơng triều Tây Sơn với lịch sử dân tộc (1786 - 1792)

1.2.1 Loại bỏ các thế lực phong kiến cát cứ

1.2.2 Tây Sơn đại phá quân Thanh

1.2.3 Quang Trung kiến thiết và xây dựng đất nớc

Chơng 2: Nghệ An với phong trào nông dân Tây Sơn và vơng triều Quang Trung (1771 - 1792)

2.1 nghệ an với phong trào nông dân tây sơn (1771 - 1785)

2.1.1 vị trí của nghệ an trong phong trào nông dân thế kỷ XVIII

2.1.2 đóng góp của nhân dân nghẹ an với phong trào nông dân tây sơn

(1771 - 1787)

2.2.1 quân sự

2.2.2 chính trị - xã hội

2.2.3 văn hoá, giáo dục

2.2.4 ngoại giao

2.2.5 việc chọn đất đóng đô ở nghệ an

Chơng 3: nghệ an với vơng triều vua cảnh thịnh (1792 - 1801)

3.1 tình hình đất nớc dới vơng triều cảnh thịnh (1791 - 1801)

3.2 những đóng góp của nhân dân nghệ an với vơng triều cảnh thịnh

3.2.1 nhân sĩ nghệ an tiếp tục phò tá tây sơn

3.2.2 những nhân sĩ rời khỏi quan trờng

3.3 nhà tây sơn trong tâm thức của ngời xứ nghệ

Kết luận

Tài liệu tham khảo

phụ lục

Mở đầu

1 lí do chọn đề tài

Nghệ An đợc chính thức gọi tên từ năm 1030, trải qua bao thăng trầm,biến cố của lịch sử, nơi đây luôn là vùng đất “yếu địa” của Tổ quốc Với địa thếhiểm trở, có sông, có núi và biển bao bọc, từ lâu Nghệ An đã là vị trí chiến lợcquan trọng đợc các triều đại quan tâm Dọc miền lịch sử, chúng ta thấy rằngNghệ An từng là “chỗ trú chân” của nhiều cuộc khởi nghĩa, là nơi diễn ra cáctrận đánh lớn, có tính chất quyết định của quân và dân ta trong những cuộc tr-ờng chinh bảo vệ Tổ quốc Cũng bởi vị trí chiến lợc quan trọng đó và điều kiệnthiên nhiên khắc nghiệt đã tạo cho con ngời Xứ Nghệ bản tính cần cù, chịu th-

ơng, chịu khó, cũng nh sớm có tinh thần đấu tranh yêu nớc

Thế kỷ XVIII, với sự bùng phát mạnh mẽ của hàng loạt cuộc khởi nghĩanông dân mà đỉnh cao là phong trào nông dân Tây Sơn, đã đánh bại thù trong,giặc ngoài, làm nên sự nghiệp vô cùng to lớn và vẻ vang Trong quá trình diễn

ra cuộc khởi nghĩa ấy, Nghệ An có niềm vinh dự lớn không chỉ vì đây là cố

h-ơng của anh em nhà Tây Sơn mà còn là nơi nhà Tây Sơn quy tụ nhân tài, vật lực,góp phần quan trọng vào sự nghiệp đại thắng của vua Quang Trung Đồng thời,với tầm nhìn chiến lợc thiên tài của mình, Nguyễn Huệ đã nhận ra vị trí quantrọng về địa lợi nhân hoà của đất Nghệ An, chọn nơi đây làm đất đóng đô vớimong muốn gây dựng sự nghiệp lâu dài

Là ngời con sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Nghệ An giàu truyền thống

yêu nớc và tinh thần đấu tranh chống áp bức bóc lột, tôi chọn đề tài “Đóng góp

của nhân dân Nghệ An với phong trào nông dân Tây Sơn (1771 - 1801)“ làm

khoá luận tốt nghiệp với mong muốn làm phong phú thêm vốn kiến thức về lịch

sử quê nhà, đồng thời góp phần t liệu vào nghiên cứu lịch sử địa phơng

Mặc dù có nhiều cố gắng, nhng do hạn chế về khả năng, nguồn t liệu, vàtrong lần đầu tiên nghiên cứu khoa học nên đề tài không tránh khỏi nhữngthiếu sót, mong sự góp ý của quý thầy cô giáo cùng các bạn để đề tài đợc hoànthiện hơn

2 Lịch sử vấn đề

Sự nghiệp của nhà Tây Sơn rất vẻ vang và to lớn “Nghệ An trong sự nghiệp

đấu tranh dựng nớc, và giữ nớc của nhà Tây Sơn” là một đề tài nghiên cứu rộnglớn và lí thú, đợc nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu Xin đơn cử những ấn phẩmsau:

- Cuốn “Nghệ An - lịch sử và văn hoá” do Ninh Viết Giao chủ biên,Nxb Nghệ An ấn hành (2005) có đề cập đến một số nhân vật ở Nghệ An thamgia vào khởi nghĩa Tây Sơn Việc Nguyễn Huệ chọn Nghệ An làm đất đóng

đô

- Công trình “La Sơn Phu Tử” của Hoàng Xuân Hãn, do Nxb Khoa họcXã hội ấn hành (2003) đã nói khá rõ về vai trò của một nho sĩ ngời Nghệ An làNguyễn Thiếp đối với sự nghiêp của Tây Sơn

- Tác phẩm “Lịch sử Việt Nam từ 1427 đến 1858” của Nguyễn PhanQuang, do Nxb Giáo dục ấn hành (1971), đề cập đến phong trào nông dân TâySơn có nhắc đến những đóng góp của nhân dân Nghệ An trong cuộc khởi nghĩanày

- Công trình “Lịch sử Nghệ Tĩnh” tập 1, do Ban nghiên cứu lịch sử Nghệtĩnh biên soạn và Nxb Nghệ Tĩnh ấn hành (1984) có một phần đề cập đến những

đóng góp của nhân dân Nghệ An với nhà Tây Sơn

- Các tác giả trong cuốn “Xứ Nghệ với Hoàng đế Quang Trung” do ThViện tỉnh Nghệ An, Câu lạc bộ Hán Nôm xuất bản (2008), có nhiều bài viếtquan tâm nghiên cứu đến những di tích của phong trào Tây Sơn và vơng triềuTây Sơn trên đất Nghệ An, đề cập đến nơi phát tích của anh em Tây Sơn cũng

nh dòng họ gia đình tham gia nhiệt tình vào cuộc khởi nghĩa

- Tác phẩm “Nguyễn Huệ với Phợng Hoàng - Trung Đô” của tác giả ChuTrọng Huyến, Nxb Nghệ An ấn hành (2005) đã trình bày khá đầy đủ về di tíchkinh đô Phợng Hoàng - Trung Đô trên núi Dũng Quyết

Đặc biệt, Kỷ yếu hội thảo kỷ niệm 200 năm chiến thắng Ngọc Hồi

-đã có một cái nhìn đầy đủ về quá trình hình thành, phát triển của phong tràonông dân Tây Sơn, đặc biệt từ khi phong trào phát triển ra Đằng Ngoài Những

đóng góp của nhân dân Nghệ An trong giai đoạn lịch sử đó

Ngoài ra còn có nhiều bài viết, bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí, báo

đài đề cập đến các khía cạnh của đề tài này

Trên cơ sở kế thừa, tổng hợp các nguồn tài liệu đã có, cùng với việc kếthợp các phơng pháp nghiên cứu, nguồn t liệu mới, chúng tôi mong muốn cungcấp một cái nhìn mới, đầy đủ hơn, đáp ứng những yêu cầu của đề tài

3 Đối tợng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tợng: Những hoạt động của nghĩa quân Tây Sơn trên đất Nghệ An

và những đóng góp cuả cộng đồng c dân Nghệ An đối với phong trào Tây Sơnkhi nghĩa quân tiến ra Đàng Ngoài và vơng triều Tây Sơn sau này

- Phạm vi không gian: Trên địa bàn tỉnh Nghệ An và các địa phơng diễn

ra các hoạt động chính của phong trào mà có sự tham gia của nhân dân NghệAn

- Phạm vi thời gian: Từ nửa sau thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX(1771 - 1801)

Đàng Ngoài, dừng chân ở Nghệ An tuyển quân lính rồi tiến về Thăng Long diệttrừ ngoại xâm, nội phản Và việc Nghệ An đợc chọn làm đất đóng đô của TâySơn.

- Làm tài liệu biên soạn, giảng dạy lịch sử địa phơng

- Qua đề tài để thấy đợc những đóng góp quan trọng của nhân dân Nghệ

An trong lịch sử dựng nớc và giữ nớc, từ đó giáo dục lòng yêu nớc và tự hào dântộc cho thế hệ trẻ

- Các công trình nghiên cứu về khởi nghĩa Tây Sơn của viện sử hoc

- Các tài liệu về lịch sử địa phơng

7 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dungkhoá luận gồm 3 chơng:

Chơng 1: Khái quát về phong trào nông dân Tây Sơn và vơng triều

Tây Sơn (1771 - 1801)Chơng 2: Nghệ An với phong trào nông dân Tây Sơn và vơng triều

Quang Trung (1771 - 1792)Chơng 3: nghệ an với vơng triều vua cảnh thịnh (1792 - 1801)

Nội dung

Chơng 1 khái quát về phong trào nông dân tây sơn

và vơng triều tây sơn (1771 - 1801)

1.1 Khái quát về phong trào nông dân Tây Sơn (1771 - 1785)

1.1.1 Nguyên nhân bùng nổ

Sau gần nữa thế kỷ (1627 - 1672) chiến tranh không phân thắng bại, hai

họ Trịnh - Nguyễn phải lấy sông Gianh làm giới tuyến, chia nớc ta thành ĐàngTrong và Đàng Ngoài

Bớc sang thế kỷ XVIII, chế độ phong kiến nớc ta rơi vào khủng hoảng, suythoái Phong trào đấu tranh của nhân dân nổ ra rầm rộ khắp nơi Lịch sử gọi đây

là “thế kỷ của phong trào nông dân khởi nghĩa”, mà đỉnh cao là phong trào nôngdân Tây Sơn (1771 - 1801)

Cũng nh hầu hết các phong trào khởi nghĩa nông dân thời bấy giờ, phongtrào Tây Sơn là hệ quả của sự khủng hoảng sâu sắc trong lòng xã hội phong kiến

Đàng Trong Sự khủng hoảng đó biểu hiện khá đầy đủ trên mọi mặt của đời sốngkinh tế, chính trị, xã hội của đất nớc

Trớc hết là tình trạng chiếm đoạt và tập trung ruộng đất của giai cấp địa chủ.những chính sách của chính quyền họ Nguyễn đã không chống lại đợc quy luậtphát triển của chế độ sở hữu ruộng đất phong kiến

Bớc sang thế kỷ XVIII, tình trạng chiếm đoạt và tập trung ruộng đất củagiai cấp địa chủ càng nghiêm trọng hơn, nhất là vùng Thuận Quảng “Bọn quanlại địa chủ ở Đàng Trong đua nhau tranh đoạt những thành quả lao động củanông dân trong quá trình khẩn hoang hay dùng uy thế để chiếm ruộng t củanông dân hay ruộng công làng xã Bọn cờng hào ở làng xã thờng lấy cớ rằng:dân phải bù tô thuế thiếu cho nhà nớc, rồi đem ruộng công của xá cầm bán chonhau nhân đó chiếm làm ruộng t” [19;44]

Nông dân không có ruộng làm nghề sinh sống “buộc phải bỏ làng điphiêu tán khắp nơi, làng mạc điêu tàn Bọn địa chủ quan lại, nhân đó “chiêumộ” những nông dân lu vong đó vào khai khẩn những vùng đất mới ở phía nam.Ngời nông dân càng bị lệ thuộc vào địa chủ và bị bóc lột nặng nề hơn.

Cùng với đó là chế độ thuế khóa nặng nề và phức tạp Lê Quý Đôn đã nhận xét:

ở Đàng Trong “hàng năm có 100 thứ thuế, trng thu thì phiền phức, gian lận,nhân dân thống khổ về nỗi một cổ đôi tròng” và “thuế khóa xứ Thuận Hóa,pháp lệnh rất phiền, nhân viên thu thúc rất nhiều nên dân cùng nhà nghèo thờngkhổ vì nộp gấp bội, mà trong thì ty lại, ngoài thì quan bản đờng, bớt xén khôngthể kiểm xét đợc [8;171] Thời bấy giờ, Quảng Nam là miền tài phú nhất ĐàngTrong, đặc biệt là Quy Nhơn Chính sự giàu có, trù phú của Quảng Nam đãkhiến nơi đây thành trung tâm bị bóc lột của Đàng Trong Nhân dân QuảngNam phải cung cấp những sản vật của mình cho giai cấp thống trị dới hình thức

đóng thuế, cống nạp Ngoài thuế sản vật, các thuế khác nh: rừng núi thuế, đầmcao, thuế cửa chợ Quảng Nam cũng phải chịu nặng nề hơn các xứ khác “Tiềnthuế núi chằm quán chợ ở hai xứ Thuận Quảng tổng cộng là 76.467 quan 2 tiền

4 đồng, mà tiền thuế xứ Quảng Nam có đến 6 phần, xứ Thuận Hóa chỉ có mộtphần [8;257]

Khi lý giải về những cuộc nổi dậy của nông dân ở Quảng Nam, Lê Quý

Đôn cũng đã chép: “lệ phí thuế ở Quảng Nam khác với xứ Thuận Hóa Sự trngthu so với Thuận Hóa hơi nặng, cho nên kho tàng thu vào rất nhiều, mà nhândân địa phơng ấy nổi loạn trớc cả cũng vì cớ ấy” [8;205] Chính điều đó đã tạo

ra một bức tranh đối lập giữa đời sống xa hoa truỵ lạc của giai cáp thống trị với

đời sống cực khổ của nhân dân

Các đời chúa từ Nguyễn Phúc Chu (1691 - 1725) trở đi triều chính ngàycàng bị lơi lỏng, Chúa bỏ công quỹ ra xây dựng chùa chiền, phu phen tập dịchnặng nề (1714 cho trùng tu và mở rộng chùa Thiên Mụ mất hàng năm trời mớixong)

Nguyễn Phúc Khoát (1736 - 1765) cho xây dựng rất nhiều lâu đài cung

điện theo quy mô một đế đô

Từ sau khi chúa Nguyễn Phúc Khoát Chết (1765) giai cấp phong kiếnthống trị Đàng Trong càng trợt sâu trên con đờng suy đốn, thối nát Quan lại lớn

bé đua nhau ăn chơi xa xỉ, nuôi phờng hát, đội tuồng trong nhà để là thú tiêukhiển, thể hiện sự giàu có của mình Bởi thế mà lòng dân oán thán, lu truyềncâu ca dao:

Ai ơi ngẫm lại mà coi Ngọc vàng con hát, tôi đòi thằng dân

Bức tranh về sự ăn chơi của giai cấp thống trị Đàng Trong còn đợc LêQuý Đôn miêu tả tỉ mỉ: “quan viên lớn nhỏ không ai là không nhà cửa chạmgọt, tờng vách gạch đá, the màn trớng đoạn, đồ đạc đồng thau, bàn ghế gỗ đàn

gỗ trắc, chén mâm đồ sứ đồ hoa, yên cơng vàng bạc, y phục gấm vóc, chiếu

đệm mây hoa, phú quý phong lu, đua nhau khoe đẹp Những sắc phục ở dângian cũng mặc áo đoạn hoa bát ty và áo sa, lơng, địa làm đồ mặc ra vào thờng,lấy áo mộc áo vải làm hổ thẹn Binh sĩ đều ngồi chiếu mây, dựa quả tựa hoa, ôm

lò hơng cổ, hãm chè hảo hạng, uống chén sứ bịt bạc, ống nhổ bằng đồng thau,

đĩa bát ăn uống thì không có cái gì là không phải hàng Bắc coi vàng bạc nhcát, thóc gạo nh bùn, xa xỉ rất mực” [8;430]

Những đại thần thân cận bên cạnh chúa Nguyễn cũng nhiễm thói ăn chơirợu chè của chúa nh: Nguyễn Noãn, Nguyễn Nghiễm Mọi việc triều chính đều

do một tay Trơng Phúc Loan điều chỉnh

Lại nói về quyền thần Trơng Phúc Loan, từ sau khi chúa Nguyễn PhúcKhoát chết, y cùng nối phe cánh của mình âm mu sửa di chúc, và thâu tóm hếtquyền lực, tự xng là quốc phó Nguyễn Phúc Thuần thì chỉ vùi đầu vào tròhoang dâm, tốn kém “bắt phờng hát trẻ tuổi dâm loạn với cung thiếp làm tròvui”

“Phúc Loan chuyên quyền hơn 30 năm, tham lam tàn nhẫn, giết chóc rấtnhiều Một mình Loan ăn ngụ lộc 5 cửa nguồn, hàng năm thu lợi 4 đến 5 vạn

quan tiền, quan bộ hộ và các việc tạp, số thu nhập lại 3 - 4 vạn vàng bạc, châungọc, vật báu, gấm vóc, nhà cửa, vờn rộng, tôi tớ, ngựa trâu, không biết baonhiêu mà kể Lính sở quân mỗi năm nạp đến năm gánh nặng dây mây để thaychuỗi tiền nát Từng gặp lụt mùa thu, những rơng hòm ở vờn Phấn Dơng bịthấm ớt, phơi vàng đầy chiếu mây, sáng chói cả sân Hằng ngày Loan còn chongời ra chợ mua thức ăn, vừa mua vừa cớp là huyên náo cả chợ” [8;432] Loancòn nhận của đút lót, mua bán chức quyền, càng làm cho bộ máy quan lại vốn

đã cồng kềnh nay càng thêm đông đúc, vô dụng, nhân dân phải chịu cảnh “10con dê mà có đến 9 kẻ chăn!”

Đối lập với bức tranh về cuộc sống quá d dã, thừa thải của giai cấp thốngtrị, địa chủ, quý tộc, là cuộc sống ngày thêm sa sút, cùng cực của đại bộ phậnnông dân

Quan trên thì lo ăn chơi, quan địa phơng thả sức bóc lột, vơ vét t lợi chocá nhân với hàng trăm thứ thuế, mất mùa, đói kém xảy ra liên miên, giá gạotăng cao, nhân dân chết đói rất nhiều Tình cảnh của nhân dân cũng đợc phản

ánh trong nhiều tác phẩm văn học đơng thời: Hoàng Lê Nhất Thống Chí, Thợngkinh ký sự

Trên đây là bức tranh toàn cảnh của chế độ phong kiến Đàng Trong ở thế

kỷ XVIII Là bức tranh đen tối không lối thoát về sự suy sụp không thể cứu vãn

đợc của chế độ phong kiến họ Nguyễn, sự lung lay tận rờng cột của giai cấpthống trị Ngời nông dân rơi vào tình cảnh dở sống, dở chết, buộc họ phải vùngdậy để giành lấy quyền sống cho mình Tất cả những điều đó đã châm ngòi chonhững cuộc khởi nghĩa vũ trang chống lại sự áp bức bóc lột của giai cấp thốngtrị Có thể nói cha bao giờ khởi nghĩa nông dân lại diễn ra nhiều nh ở thế kỷXVIII, là thế kỷ quật khởi của nhân dân ta, với những biến cố dồn dập diễn ratrong cuộc đấu tranh quyết liệt giữa hai lực lợng xã hội Một bên là chế độphong kiến, trong bớc đờng suy vong tàn tạ, càng ngày càng đi vào con đờngphản động, bóp nghẹt mọi tiến bộ xã hội, chà đạp cuộc sống của nhân dân và

nhân dân và các tầng lớp dân nghèo quyết giành lấy và bảo vệ cuộc sống, nhânphẩm của con ngời; là sự vơn lên của cả dân tộc trong cuộc đấu tranh cao cả vì

độc lập, tự do của đất nớc

Trớc phong trào nông dân Tây Sơn phải kể đến các cuộc khởi nghĩatiêu biểu nh: Khởi nghĩa của Nguyễn Danh Phơng, Hoàng Công Chất,Nguyễn Hữu Cầu, Lê Duy Mật với quy mô lớn kéo dài hàng thập kỷ, khiếncho quân của triều đình phải rất khó khăn mới dẹp yên đợc

ở Đàng Trong từ năm 1695, nông dân và thơng nhân Quãng Ngãi, QuyNhơn khởi nghĩa dới sự lãnh đạo của Linh Vơng và Quãng Phú Năm 1697,

đồng bào Thợng ở Năm Sách thuộc Quảng Nam nổi lên chống lại nhà Nguyễn.Năm 1708, đồng bào thiểu số vùng Bà Rịa khởi nghĩa Năm 1746, đồng bàoChăm ở Trấn Biên (Gia Định) khởi nghĩa ” [4;25]

Năm 1770, tại quê hơng của phong trào Tây Sơn (Quảng Ngãi - QuyNhơn) đã bùng nổ một cuộc khởi nghĩa của đồng bào ngời Chăm Tê, tiến đánhxuống tận đồng bằng Chính quyền nhà Nguyễn đã phải huy động thêm quânlính ở hai phủ Quy Nhơn, Phú Yên để đi đàn áp

Năm 1769, diễn ra cuộc khởi nghĩa của Lía ở Quy Nhơn Từ căn cứTruông mây, Lía đem nghĩa quân kéo đi giết bọn cờng hào, phân phát của cảicho dân nghèo

Nhìn chung, những phong trào đấu tranh đó của nông dân đều bị đàn ápdẫn đến thất bại Song chính nó đã tạo cơ sở cần thiết, điều kiện chín muồi cho

sự bùng nổ, thắng lợi của một phong trào nông dân rộng lớn cha từng có trênphạm vi toàn quốc: phong trào nông dân Tây Sơn Nó là ngọn gió lốc cuốn sạchmọi trật tự cố hữu của chế độ phong kiến, cô lập và đẩy nhanh các tập đoànphong kiến thối nát đến miệng hố diệt vong

Từ những năm 70 của thế kỷ XVIII, trăm sông đổ về biển, những dòngsuối nhỏ của các phong trào nông dân khởi nghĩa hòa vào dòng sông lớn -phong trào Tây Sơn bùng nổ

1.1.2 Phong trào nông dân Tây Sơn và vơng triều Tây Sơn (1771 - 1785)

Tây Sơn thế kỷ XVIII, là vùng đất thuộc huyện Phù Ly, phủ Quy Nhơn,dinh Quãng Nam, vốn gồm 2 vùng: vùng rừng núi gọi là Tây Sơn thợng đạo(nay thuộc Gia Lai - Kon tum) và vùng đồng bằng gọi là Tây Sơn hạ đạo (naythuộc Bình Định) Bấy giờ dinh Quảng Nam là vùng đất trù phú bậc nhất của

Đàng Trong với nhiều sản vật quý hiếm, cũng bởi thế mà nơi đây ngời dân phảichịu thuế khá nặng nề

Thủ lĩnh của phong trào nông dân Tây sơn là ba anh em: Nguyễn Nhạc,Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ Tổ tiên của ba anh em vốn ngời làng Thái Lão (xãHng Thái, huyện Hng Nguyên) Vào giữa thế kỷ XVII có lần quân Nguyễn vợtqua Sông Lam, cỡng bức nhiều nông dân vào Đàng Trong khai khẩn đất hoang,trong dó có Hồ Phi Khang - tổ tiên bốn đời của ba anh em Tây Sơn Nhờ lao

động cần cù, đến đời thứ ba tức là cha của ba anh em Nguyễn Nhạc là Hồ PhiPhúc đã thành một trung nông khá giả Thuở nhỏ cả ba anh em đều học thầygiáo Hiến (tức Trơng Văn Hiến) ngời Hoan Châu - Hà Tĩnh, vốn là anh em thúcbá của Trơng Văn Hạnh - một đại thần dới thời vũ vơng Nguyễn Phúc Khoát.Sau khi chúa Phúc Khoát chết, quyền thần Trơng Phúc Loan lộng hành, chuyênquyền, lập di chiếu giả, đa con thứ 16 của Vũ Vơng là Nguyễn Phúc Thuần lênngôi (12 tuổi) Trơng Văn Hạnh phản đối, bị Trơng Phúc Hoán giết, Văn Hiếnvì sợ liên lụy bèn vào An Thái (Quy Nhơn) dạy học

Xuất thân từ gia đình lao động, cùng chung cảnh ngộ với đại bộ phận dânchúng Đàng Trong, bởi nổi su cao, thuế nặng, hơn nữa thầy giáo hiến vốn lànho sỹ bất bình với quyền thần Trơng Phúc Loan Qua thầy cả ba anh em đềuhiểu đợc tình hình triều chính, bộ mặt thối nát của giai cấp thống trị đơng thời

Mặt khác, thầy giáo Hiến cũng nói đến câu sấm: “Tây khởi nghĩa, Bắcthu công”, động viên anh em đổi thành họ Nguyễn để ứng với mệnh trời Bảnthân Nguyễn Nhạc là một ngời buôn trầu, quen biết với nhiều thủ lĩnh của đồngbào ngời thợng, sau đó giữ chức biện lại (nhân viên thu thuế) tuần Vân Đồn

Thời gian làm biện lại, Nguyễn Nhạc thờng bị viên đốc trng tên là Đằng ứchiếp, bắt nạt phải bồi thờng tiền thuế Vốn dĩ ba anh em Tây Sơn từ lâu đã thấuhiểu cuộc sống cơ cực của nhân dân dới chế dộ phong kiến, sự hoành hành củachính quyền họ Nguyễn, đợc sự động viên của thầy giáo Hiến, đồng thời bắtnhịp với nguyện vọng của nhân dân, ba anh em đã liên kết đợc với nhiều lực l-ợng cùng chí hớng nh các tù trởng dân tộc ít ngời, thơng nhân chuẩn bị khởinghĩa.

Năm 1771, cơn bão táp của phong trào nông dân sau một thời gian âm ỉcháy với nhiều cuộc khởi nghĩa lớn nhỏ đã thổi bùng lên một phong trào nôngdân mạnh mẽ nhất, quyết liệt nhất trong lịch sử: Nguyễn Nhạc cùng anh em đãdựng cờ khởi nghĩa ở Tây Sơn

Xét về bản chất, nguyên nhân bùng nổ của phong trào nông dân Tây Sơncũng giống nh nguyên nhân của các phong trào nông dân khác lúc bấy giờ Đó

là nhằm giải quyết những mâu thuẫn gay gắt trong xã hội Đàng Trong, giữanông dân với quan lại, địa chủ quý tộc và mâu thuẫn giữa các tầng lớp kháctrong xã hội với nền thống trị của nhà Nguyễn Trên thực tế, sự bùng nổ củaphong trào nông dân Tây Sơn đã đợc giải thích rất rỏ trong bài “hịch Tây Sơn”,với những câu:

“ Giận quốc phó ra lòng bội thợng

Nên Tây Sơn xớng nghĩa Cần Vơng

Trớc là ngăn cột đá giữa dòng, kẻo đảng nghịch đặt mu ngấp nghé

Sau là tới ma dầm khi hạn, kẻo cùng dân sa chốn lầm than ”.

Với khẩu hiệu “đánh đổ quyền thần Trơng Phúc Loan, ủng hộ HoàngTôn Dơng”, cùng những sách lợc khéo léo, lấy của nhà giàu chia cho ngờinghèo, nghĩa quân Tây Sơn nhanh chóng tập hợp đợc một lực lợng đông đảo, từthủ lĩnh dân tộc ít ngời; thậm chí cả nữ chúa chăm là Thị Hỏa, cùng bộ phậnhoa kiều: Tập Đình, Lý Tài Sử cũ chép rằng: “Hào mục bản thổ đua nhau nổidậy hởng ứng với Nhạc, thế giặc ngày càng bùng lên” [20;720]

Rõ ràng, sự phát triển nhanh chóng của lực lợng nghĩa quân là minhchứng cho đỉnh cao của các mâu thuẫn trong xã hội, sự bùng nổ của phong tràonông dân Tây Sơn là một tất yếu khách quan của lịch sử

phong trào nông dân Tây Sơn bùng nổ đợc xem nh là ánh chớp xé toạcmàn đêm đen nghịt, là cơn bảo lửa cách mạng thiêu cháy những tàn d cuối cùngcủa một triều đại phong kiến đã bớc sang buổi xế chiều Thật không hề khuyếchtrơng khi lịch sử coi đây là một phong trào nông dân mạnh mẽ nhất, độc đáonhất trong lịch sử Việt Nam Độc đáo ở chỗ phong trào Tây Sơn là một phongtrào nông dân lớn mạnh bậc nhất là cũng là cuộc chiến tranh nông dân duy nhấttrong lịch sử Việt Nam, đã tiến tới giành đợc chính quyền trong cả nớc về taynhân dân Độc đáo ở chỗ phong trào Tây Sơn vừa chống áp bức phong kiến,

đánh đổ mọi tập đoàn phong kiến thống trị trong nớc, lại vừa chiến thắng vẻvang mọi âm mu xâm lợc, can thiệp vào nớc ta của phong kiến nớc ngoài Thửhỏi trên thế giới đã có mấy phong trào nông dân làm đợc cả hai nhiệm vụ đó?

Mặc dù thời gian tồn tại ngắn ngủi, song triều đại Tây Sơn, mà hạt nhân

là vua Quang Trung đã có những đóng góp quan trọng cho lịch sử dân tộc, hứahẹn những thay đổi lớn lao, một tầm cao mới cho dân tộc Việt

Không lâu sau khi bùng nổ, cuộc khởi nghĩa Tây Sơn đã lật đổ đợc chính quyềnphong kiến thối nát của họ Nguyễn ở Đàng Trong

Cho đến mùa thu năm 1773, lực lợng của Tây Sơn đã phát triển vài vạnngời, lại đợc Nguyễn Huệ là tay thiện chiến, Nguyễn Nhạc là ngời cơ mu lãnh

đạo, phong trào ngày càng lan rộng Tây Sơn nhanh chóng hạ đợc thành QuyNhơn đánh chiếm Quảng Ngãi, rồi Bình Thuận

Cơ mu của Nguyễn Nhạc đã đợc tác giả Phan Trần Chúc so sánh vớinhững đại gian hùng nh Tào Tháo, Viên Thế Khải đã giúp Tây Sơn hạ đợc thànhQuy Nhơn chỉ trong một đêm Tuần phủ Quy Nhơn lúc đó là Nguyễn KhắcTuyên bỏ chạy Làm chủ xong Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc đem quân tiến lên phíaBắc đánh chiếm các kho thóc của Kiền Dơng và Đàm Thủy, giết chết đốc trng

Đằng, tiến quân ra Quảng Ngãi, Quảng Nam Sự phát triển mạnh mẽ của nghĩa

quân Tây Sơn khiến chi triều đình Phú xuân hoảng hốt Đám quan lại, tớng sỹ

xa nay chỉ lo ăn chơi nay nghe tin phải đối mặt với quân Tây Sơn thì hoangmang đến cực độ Thay vì tập luyện cho trận chiến thì chúng thay nhau bỏ tiềnbạc, đút lót để trốn lính Bốn tớng mà Trơng Phúc Loan cử vào Quy Nhơn làNguyễn Cửu Thống, Nguyễn Cửu Sách, Tống Sùng và Đỗ Văn Hoàng, khi đốimặt với quân Tây Sơn đều nhận lấy thất bại, ba ngời bị giết còn lại Nguyễn CửuSách cũng gom đợc một đám quân tàn mà bỏ chạy Cuối 1773, chúa Nguyễn cửTôn Thất Hơng làm triết chế đôị quân và thân binh đi đánh Tây Sơn cũng bịquân của Lý Tài và Tập Đình đánh cho tan tác, Tôn Thất Hơng tử trận

Về phía Nam, nghĩa quân đánh chiếm các phủ Diên Khánh, BìnhKhang Thế là trong vòng hơn một năm, khu vực kiểm soát của nghĩa quân đãkéo dài từ Quy Nhơn đến tận Bình Thuận Những viên tớng mà họ Nguyễn cử

đi đánh Tây Sơn đều hoảng sợ trớc sức mạnh của nghĩa quân, không đánh màtan, hầu nh không gây đợc trở ngại gì lớn với nghĩa quân Sự chống đỡ yếu ớtcủa chính quyền họ Nguyễn càng chứng tỏ thanh thế, cổ vũ tinh thần chonghĩa quân Tây Sơn Khi vơng quyền họ Nguyễn đang lung lay tột độ trớc lànsóng của phong trào Tây Sơn, thì cũng là lúc trỗi dậy âm mu thu phục lại ĐàngTrong của chính quyền họ Trịnh Những biến động của Đàng Trong đợc viêntrấn thủ Nghệ An lúc bấy giờ là Bu Thế Đạt báo về Thăng Long cho TrịnhSâm biết Viên này đã phân tích cho Trịnh Sâm về cơ hội lấy lại Thuận Hóa:Bên trong Tơng Phúc Loan làm loạn, bên ngoài Tây Sơn nổi dậy

Nhằm rửa mối hận không đánh chiếm đợc Thuận Hóa vẫn canh cánh bênlòng, Trịnh Sâm cời mà rằng: “Nguyễn vốn là thế thù với Trịnh Sở dĩ bấy nayTrịnh phải làm thinh chẳng qua chỉ cốt đợi thời cơ Bây giờ cơ hội đã đến, Trịnhsao lại chịu bó tay ngồi nhìn để cho họ Nguyễn ngang nhiên tranh hùng mãi”[29;40] Rồi Trịnh Sâm cho quân Hoàng Ngũ Phúc cầm ấn thợng tớng, kéo bavạn quân vào Đàng Trong, mợn tiếng đánh dẹp quân Trơng Phúc Loan và diệttrừ Tây Sơn Hành động này của nhà Trịnh chỉ có ý nghĩa kéo dài cơn hấp hốicủa nhà Nguyễn mà thôi Song sự có mặt của quân sĩ họ Trịnh đặt Tây Sơn vào

thế bị “kẹp” từ hai phía, hai thế lực thù địch, quân Trịnh ở phía Bắc và quânNguyễn ở phía Nam.

Một lần nữa, sự khôn khéo của Nguyễn Nhạc lại phát huy tác dụng, Ôngthực hiện kế hoãn binh với nhà Trịnh, tập trung đối phó với nhà Nguyễn Tháng7/1775, Nguyễn Nhạc sai ngời đem vàng bạc và th “xin hàng” đến doanh trạicủa tớng nhà Trịnh là Hoàng Ngũ Phúc, nộp ba phủ Quy Nhơn, Quảng Ngãi,Phú Yên xin làm tớng tiên phong đi đánh Nguyễn Dù biết đây là kế hoãn binhcủa Nguyễn Nhạc, song lúc này quân Trịnh mệt mỏi, mất tinh thần chiến đấu ởmột nơi xa lạ, đầy chết chóc, chết vì đói, chết vì bệnh dịch Bởi vậy, Hoàng NgũPhúc phải chấp nhận và phong cho Nguyễn Nhạc làm Tây Sơn hiệu trởng trángtiết tớng quân Mặt Bắc đã yên, anh em Tây Sơn tập trung đối phó với nhàNguyễn, tiến công đánh Gia Định, gia quyến Nguyễn Phúc Thuần bỏ chạy Đếnnăm 1777, Nguyễn Phúc Thuần và Nguyễn Phúc Dơng bị quân của NguyễnHuệ giết, còn Nguyễn Phúc ánh trốn thoát và sống nhờ vào địa chủ Gia Định

Năm 1778, Nguyễn Nhạc lên ngôi hoàng đế, niên hiệu là Thái Đức đổithành Đồ Bàn làm thành Hoàng đế, phong cho Nguyễn Huệ làm Long Nhơng t-ớng quân và Nguyễn Lữ làm Tiết chế

Một năm sau (1779), Nguyễn Phúc ánh cũng tự xng vơng Nh vậy,nghiệp chúa hơn 200 năm từ đời Nguyễn hoàng đế sụp đổ Thực ra, Tây Sơn đãxô đi một bức tờng đã h nát rồi, nghiệp chúa ấy vốn đã lung lay từ lâu và dới tayquyền thần Trơng Phúc Loan thì nó càng không thể gợng dậy nữa Sự nghiệplẫy lừng trăm năm của chúa Nguyễn giờ chỉ còn là đám tàn quân trong tayNguyễn Phúc ánh, dựa vào sự hậu thuẫn của địa chủ Gia Định, thất bại liên tiếpdới tay quân Tây Sơn

Những năm 1782, 1783, quân Tây Sơn liên tiếp tiến công quân Nguyễn

ánh ở Gia Định, cả hai lần này Nguyễn ánh đều trốn thoát, chạy ra đảo CônLôn, cho ngời sang cầu viện quân Xiêm nhằm cơ đồ phục dựng lại nghiệp

chúa, âm mu đó của Nguyễn ánh đã thảm bại khi Tây Sơn đánh tan 5 vạnquân can thiệp Xiêm.

Phải thừa nhận rằng, khi trong nớc có những biến động nhất là biến độnglớn, liên quan đến quyền lợi của dòng họ thống trị, tất sẽ có những ảnh hởng

đến các nớc lân bang và sự can thiệp từ bên ngoài vào là điều không phải làhiếm Song, hành động cứu viện của Nguyễn Phúc ánh đã vợt xa khỏi hành

động can thiệp thông thờng, đa một lực lợng lớn vào xâm lợc đất nớc là điều

đáng lên án

Năm 1784, Nguyễn Phúc ánh cử thuộc hạ là Chu Văn Tiếp sang Xiêmcầu viện binh, hàng động này phải chăng cũng chỉ là một kiểu “rớc voi cõngrắn” ? đa ngoại bang về giầy xéo quê hơng, chém giết đồng bào mình? Vả lại,vua Xiêm bấy giờ là Chất - Xi - Đa nhận lời giúp Nguyễn ánh cũng không phảivì ý tốt muốn phục lại cơ nghiệp cho nhà Nguyễn mà chỉ coi đây là cơ hội maymắn để mở rộng cơng giới về phía Thủy Chân Lạp Dã tâm ấy của vua Xiêm đã

đợc thực thi Tháng 7/1784, vua Xiêm cử hai tớng là Chiêu Tăng và Chiêu Sơng

đem 20.000 thủy quân và 300 chiến thuyền hộ tống Nguyễn ánh đổ bộ lên Gia

Định Trớc đó vua Xiêm đã phái Chiêu Thùy Biên đem 30.000 bộ binh đóng ởChân Lạp, rôì tiến xuống phối hợp tấn công quân Tây Sơn ở Gia Định Nh vậy,tổng số quân xâm lợc Xiêm trên đất nớc ta là 5 vạn, cha kể số quân của Nguyễn

ánh và Chu Văn Tiếp Lực lợng này là nguy cơ lớn đe dọa đến vận mệnh củadân tộc Chính trong hoàn cảnh lịch sử ấy, những thủ lĩnh phong trào Tây Sơn

mà tiêu biểu là Nguyễn Huệ đã chứng tỏ đợc tài năng của mình, đánh đuổingoại xâm, giải phóng dân tộc

Trớc đó 1783, sau khi đánh đuổi Nguyễn ánh ra khỏi Gia Định, NguyễnHuệ đã về Quy Nhơn để lại Trơng Văn Đa và Chơng Tiến Bảo

Cuối tháng 7/1784, thủy quân Xiêm và đội quân của Nguyễn ánh đổ bộlên Rạch Giá (Kiên Giang) Đến cuối năm 1784, quân Xiêm và quân Nguyễn đãchiếm đợc nữa Gia Định Sau những thắng lợi ấy “quân Xiêm sinh ra kiêu căng,

chủ quan Chúng coi thờng quân Tây Sơn, khinh mạn Nguyễn ánh Chúngkhông lo đánh tiếp mà tìm mọi cách cớp bóc của cải của nhân dân để gửi về n-

ớc, hãm hiép phụ nữ, giết hại dân chúng” [14;318] Hành động bạo ngợc củaquân giặc đã khơi sâu lòng căm thù sâu sắc trong mọi tầng lớp nhân dân Gia

Định Càng căm ghét quân Xiêm tàn bạo, nhân dân càng oán giận bè lũ Nguyễn

ánh “rớc voi về giày mã tổ”

Trớc sự hoành hành của quân Xiêm ở Gia Định, Nguyễn Huệ đợc cử vàochỉ huy cuộc phản công của Tây Sơn chống lại quân Xiêm Nguyễn Huệ mới 32tuổi, là vị tớng trẻ, tài hoa, mu lợc, đã lừng danh trong những trận đánh tiêu diệtquân Nguyễn trớc đây “Tổng số quân Tây Sơn ở Gai Định, kể cả quân của Tr-

ơng Văn Đa và quân tăng viện của Nguyễn Huệ chỉ khoảng 2 vạn” [14;322], tức

là cha bằng một nửa quân Xiêm Đầu tháng 1/1785, thủy quân của Tây Sơn doNguyễn Huệ chỉ huy tiến vào đánh ở Mỹ Tho Nắm đợc tình hình địch, dù hơnhẳn ta về số lợng, nhng lại đến từ xa, kiêu căng vì những chiến thắng trớc đó,Nguyễn Huệ đã chọn khúc sông Mỹ Tho, dài khoảng 6 km từ Rạch Gầm đếnXoài Mút làm trận quyết chiến với giặc Ông cho lính thiện chiến mai phục haibên sông, dụ quân Xiêm tới Do chủ quan, lại quen mùi chiến thắng, tớng Xiêm

và Nguyễn ánh huy động toàn bộ quân thủy bộ đuổi đánh quân Tây Sơn khiquân địch lọt vào đoạn sông mai phục bị quân Tây Sơn đánh úp tan tành, chỉcòn lại vài nghìn ngời sống sót theo đờng Cao Miên, chạy bộ về nớc

Rạch Gầm - Xoài Mút là một trong những trận thủy chiến lớn nhất tronglịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Chỉ khoảng hai canh giờ ngày 19/ 1/1785,

2 vạn quân Tây Sơn đã đánh tan tành hơn 5 vạn quân Xiêm cùng hàng nghìnquân Nguyễn ánh Chiến thắng này có vị trí quan trọng trong lịch sử dân tộc,quét sạch quân xâm lợc ra khỏi Gia Định Thu hồi những vùng đất bị chiếm

đóng, chấm dứt tham vọng về lãnh thổ nớc ta của vua Xiêm Thất bại trớc TâySơn, quân Xiêm đã làm “binh bại, nhục quốc” Sử cũ chép rằng: “ngời Xiêm từ

sau cuộc bại trận năm Giáp thìn (1785), miệng tuy nói khoác mà lòng thì sợTây Sơn nh sợ cọp”.

Thắng lợi này của tây Sơn cũng đã đập tan âm mu phản động của bè lũNguyễn ánh, đa phong trào Tây Sơn lên một trình độ mới Từ đây phong tràoTây Sơn làm chủ toàn bộ đất Đàng Trong, tiến ra bắc hà lật đổ nền thống trịcủa tập đoàn phong kiến phản động Lê - Trịnh, mở đờng cho cuộc thống nhất

đất nớc

1.2 Khái quát về những đóng góp của vơng triều Tây Sơn với lịch sử dân tộc (1786 - 1792)

Thực ra, triều đại đầu tiên - sản phẩm của phong trào nông dân Tây Sơn

đã xuất hiện từ sau cuộc khởi nghĩa 7 năm “Năm 1778, sau những thắng lợi vớiquân Nguyễn ở Đàng Trong, Nguyễn Nhạc đã tự xng đế, lấy niên hiệu là Thái

Đức, đổi thành Đồ Bàn làm thành Hoàng Đế, phong cho Nguyễn Huệ làm LongNhơng tớng quânvà Nguyễn Lữ làm tiết chế Việc Nguyễn Nhạc xng đế, dựngkinh đô và phong tớc cho tớng lĩnh trong thời gian này cha cứng tỏ rằng mộttriều đại phong kiến chính thức đợc thành lập, mà thực chất vẫn là bộ tham mutối cao cho cuộc khởi nghĩa, đang lãnh đạo phong trào tiếp tục cuộc đấu tranhgiai cấp quyết liệt” [19;105] Phải đến năm 1788, khi Quang Trung lên ngôi ởPhú Xuân thì một triều đại phong kiến chính thức đợc thành lập và có những

đóng góp to lớn với lịch sử dân tộc Tuy nhiên, để đề tài có tính hệ thống, ởphần này chúng tôi xin đợc trình bày những đóng góp của nhà tây sơn với lịch

sử dân tộc từ sau chiến thắng quân Xiêm (1785)

1.2.1 Loại bỏ các thế lực phong kiến cát cứ

Sau khi tiêu diệt hơn năm vạn quân Xiêm ở phía Nam, đuổi Nguyễn ánh

ra khỏi Gia Định, các thủ lĩnh Tây Sơn tính đến việc tiêu diệt nốt họ Trịnh ở

Đàng Ngoài Trớc hết, Tây Sơn tiêu diệt đội quân của Trịnh đang đóng ở PhúXuân sau cái chết của Hoàng Ngũ Phúc (1785) Phú Xuân đợc trao lại cho Bùi

Thế Đạt, kế đó là Phạm Ngô Cầu, Hoàng Đình Thể coi giữ, đợc sự giúp sức củahàng tớng giỏi là Nguyễn Hữu Chỉnh - Tây Sơn nhanh chóng nắm bắt đợc tìnhhình quân sĩ Trịnh, tháng 6/ 1786, Nguyễn Huệ đợc cử làm thiết chế thống lĩnhquân thủy bộ cùng các tớng Hữu Chỉnh, Võ Văn Nhậm, tấn công Phú Xuân.

Quân Tây Sơn vốn đã mạnh, lại có nhiều kinh nghiệm chiến đấu, nhất làsau trận Giáp thìn (1786) với quân Xiêm, nay khí thế càng tăng Trong khi đó,

đám quân sỹ của họ Trịnh từ xa tới, bỏ mặc vợ con theo đuổi những cuộc chiếnkhông mục đích đã yếu nay càng yếu hơn Điều tai hại hơn là trong nội bộ tớngquân lục đục, sự nghi kỵ, ngờ vực lẫn nhau giữa Phạm Ngô Cầu và Hoàng ĐìnhThể, đa tới sự thất bại nhanh chóng của quân Trịnh, cái chết thảm của cha conHoàng Đình thể, Phạm Ngô Cầu cũng bị giết

Hạ xong Phú Xuân, Nguyễn Huệ cho quân chiếm nốt Cát Doanh, ĐôngHải Chỉ trong mấy ngày vùng đất Thuận Hóa từ Phú Xuân đến sông Gianh đềulọt vào tay Tây Sơn

Những thắng lợi ấy càng thúc dục khát vọng tiến ra Bắc Hà của TâySơn Sự dè dặt ban đầu của Nguyễn Huệ đã đợc những thông tin về Bắc Hà từNguyễn Hữu Chỉnh nhanh chóng xua tan Bắc Hà theo Chỉnh chỉ còn là cái n-

ớc không “tớng trễ, binh kiều, triều đình không kỷ cơng” Trong khi con hổnon Tây Sơn gầm gừ nhìn ra thì con s tử già Trịnh đã tàn tạ đến mức không cử

động đợc Những đợt hạn hán, lũ lụt, liên tục xẩy ra khiến cho dân chúng thêm

điêu linh, tàn tạ Đám kiêu binh Tam phủ tung hoành, phá phách dân chúng,

đe dọa các quan, chen cả vào việc chúa, và hỏi “chúa là gì?” chúa bị khinh vìgia đạo không yên Sự rối loạn, nhập nhằng khi bỏ trởng lập thứ, đã đặt nghiệpchúa trớc sự bại vong, đợc nhân dân cảnh báo trong câu ca dao:

Đục còn nên giữ lấy tông“ ”

Cuốc đà long cán , còn mong nỗi gì!“ ”Những biến động ấy ở Bắc Hà đã hội đủ những nhân tố cần thiết để xô đổbức tờng phủ chúa suốt mấy trăm năm nay Khi đám kiêu binh đã đi đến tột

đỉnh của quyền hành, chỉ còn thiếu một lý tởng, một ngời cầm đầu sắc sảo cho

đám quân ô hợp ấy nữa thôi Tây Sơn đã bù đắp cái chổ thiếu hụt ấy, thành kẻ

đại thiên hành đạo ở Bắc Hà

Sau khi sắp đặt ngời ở lại trông coi Thuận Hóa, sai ngời về Quy Nhơnbáo cho Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ nhanh chóng tiến quân ra Bắc Đạo quânnày tiến qua Nghệ An, Thanh Hóa không gặp một sự kháng cự nào Sau nhiềuthắng lợi, Tây Sơn kéo thẳng đến Phố Hiến, tiến về Thăng Long Với khẩu hiệu

“phò Lê, diệt Trịnh” cùng sự nghiêm minh trong quân luật của Tây Sơn “khônglấy cái gì của ngời Bắc hết, hoặc ăn cơm không muối, uống nớc lạnh và ngủngoài trời”, quân Tây Sơn đã nhanh chóng thu phục đợc lòng dân Bắc Hà, kể cảnhững bậc sỹ phu

Khi Tây Sơn ồ ạt tiến, Thăng Long lại không nghĩ gì đến chống đánh, với

họ đất Thuận Hóa là đất Nam Hà, mất đi cũng là “điều may” chỉ có giữ Nghệ

An song rồi cũng không giữ nổi Nếp sống lừ đừ thái bình quen thói bấy lâunay, khiến đám quân kiêu binh nhanh chóng thất bại Ngày 121/7/1786 lá cờ

“Diệt Trịnh phò Lê” phấp phới bay trên thành Thăng Long, họ Trịnh đổ sau hơn

200 năm xây dựng Chúa Trịnh bỏ chạy lên mạn Sơn Tây, song y đã khôngthoát khỏi ánh mắt thèm thuồng danh lợi của bọn hám lập công, tên tuần Trang

đã bắt chúa nộp tây Sơn bởi một lý lẽ đơn giản “sợ thầy không bằng sợ giặc,quý chúa không bằng quý thân” Rõ ràng, chất men lý tởng trung trinh đãkhông còn đất tồn tại, Trịnh đổ cũng một phần vì lẽ đó

Làm chủ Bắc Hà, Nguyễn Huệ giữ đúng lời hứa, trao trả quyền bính lạicho vua Lê Hiến Tông, đợc vua Lê phong là Lý quốc công, kết duyên cùngcông chúa Ngọc Hân Ngày 17/7 năm Bính Ngọ (1786) vua Hiến Tông mất thọ

70 tuổi

Nguyễn Huệ đã làm đúng nghĩa tôn phò, lo việc tang cho Hiến Tông,soạn sửa cho Lê Duy Kỳ lên ngôi, lấy niên hiệu là Chiêu Thống Sắp đặt xongcông việc ở Bắc Hà, anh em Tây Sơn trở về Nam (31/8/1786)

Tiếc rằng cái nghĩa phò Lê của Tây Sơn đã không thể giúp vua Lê lấy lại

đợc thực quyền Những lực lợng phân tán của Đại Việt chỉ vừa đủ để giữ ngôivua, chứ không đủ để trao lại thực quyền cho dòng họ này Câu sấm của dângian nh một lời thề giữa Lê và Trịnh đã trở thành hiện thực:

Lê tồn thì Trịnh tại

Lê bại thì Trịnh diệt.

Suốt thời gian dài, vua Lê bị chúa Trịnh tiếm quyền, không can dự vàochính sự nay đã trở nên vô dụng Điển hình là vua Hiển Tông chỉ biết “khoanhtay - rũ áo, tìm trò mua vui”, để cho chua Trịnh giành thay cái lo cho mình KhiNguyễn Huệ trao lại quyền bính cho mình thì thực là một “gánh nặng” với vua

Lê Tây Sơn đi để lại cho Chiêu Thống cái “nớc không” Cái nớc không ấykhông chỉ là sự mất mát về bảo vật kho tàng mà còn cả không khí trống trơnquyền bính Vị thiên tử 21 tuổi - Chiêu Thống có mối thù Trịnh giết cha, cókinh nghiệm tù ngục song chỉ nuôi dỡng oán hờn chứ không đợc chuẩn bị cầmquyền, nối ngôi ông nội Hơn thế thói quen làm việc quanh phủ Trịnh vẫn còn,khiến cho “đám cỏ gia di thần nhà chúa” nổi lên chống phá khắp nơi, mu đồ lậplại phủ chúa nh cũ Đợc thể, thủ hạ của Tây Sơn là Nguyễn Hữu Chỉnh - trớc

đây bị Nguyễn Huệ “cố tình” bỏ lại ở Bắc Hà, bắt đầu có ý làm loạn, với mu đồ

điên dại tình trạng phân liệt thời Trịnh - Nguyễn, mợn tiếng Lê Chiêu Thống

đòi lại đất Nghệ An

Về phía Tây Sơn, sau khi từ Bắc Hà về (8/1786) đã bắt đầu có những rạnnứt, nhng khi những mâu thuẫn nội bộ ấy đợc giải quyết thì Tây Sơn phải đốimặt với tình trạng lộn xộn ở Bắc Hà Những đảo lộn đó ở Bắc Hà bắt Tây Sơnphải mất thì giờ và hao tốn công phu để ra Bắc Hà lần nữa

Cuối 1787, Bắc Bình Vơng cử Ngô Văn Sở, Vũ Văn Nhậm đem quân raBắc diệt Chỉnh Không chống đỡ nổi quân Tây Sơn, Nguyễn Hữu Chỉnh và LêChiêu Thống trốn thoát, vợt biên giới sang Quảng Tây Sự nghiệp bốn trăm nămnhà Lê sụp đổ Kết cục này là điều khó tránh khỏi, khi mà chính những ngời kế

nghiệp dòng họ Lê không còn đủ khả năng để bảo vệ cái ngai vàng có lịch sửhơn bốn trăm năm ấy.

Tây Sơn đã làm trọn cái nghĩa tôn phò, diệt Trịnh, trả lại quyền bính chovua Lê Song, đó chẳng phải là điều mà những ông vua mất triều này mong đợi,bởi lẽ “trời sai nhà chúa phù ta, chúa gánh cái lo ta hởng cái vui, mất chúa tức làdính cái lo, ta còn vui nỗi gì”

Vậy là 17 năm (1771 - 1787) kể từ ngày ngọn lửa Tây Sơn bùng phát ởQuy Nhơn đã trở thành một cuộc cách mạng rộng rãi, quét sạch các thế lựcphong kiến cát cứ Trịnh - Nguyễn, xô đổ ngai vàng của nhà Lê Chấm dứtnhững thế kỷ nội chiến tơng tàn của dân tộc, đặt nền tảng cho một quốc giathống nhất

1.2.2 Tây Sơn đại phá quân Thanh

Lê mạt dần đi vào phản động, không gợng dậy nổi dù đã đợc Tây Sơn tônphò, gây dựng hai lần Dù hèn kém, vô dụng nhng vẫn nuối tiếc sự nghiệp củathái tổ, Chiêu Thống cùng gia quyến quay sang cầu viện nhà Thanh, diễn lại trò

“rớc voi cõng rắn” mà trớc đó hậu dụê của chúa Nguyễn ở Đàng Trong từnglàm Thật nh lời nhận xét của tác giả Hoàng Thúc Trâm trong cuốn “QuangTrung - anh hùng dân tộc (1788 - 1792)” rằng: ngời Thanh thả sít bắt sộp, chực

đớp nớc Nam chứ yêu gì Lê, ghét gì Nguyễn (Tây Sơn)” Một lần nữa bè lũphong kiến phản động trong nớc lại rớc ngoại bang vào xâm lợc nớc ta Đáplaị lời thỉnh cầu của Chiêu Thống, vua Thanh là Càn Long đã cử 29 vạn binhmã bốn tỉnh: Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam, Quý Châu do Tổng đốc Tôn

Sỹ Nghị chỉ huy tiến vào nớc ta Âm mu tiến vào nớc ta đã đợc Tôn Sỹ Nghịnói rõ trong tờ sớ tâu với Càn Long: “nội lực nhà Lê yếu lắm, rồi ra chắc cũngkhông giữ nổi nớc đâu; nay thấy họ sang cầu viện, đối với danh nghĩa bề ngoàitriều ta không lẽ không cứu Nhân dịp này, nếu hng phục cho Lê đợc rồi, ta

sẽ đặt thủ binh mã giữ lấy nớc Thế là vừa có ơn với vua Lê, lại vừa lấy đợc AnNam: nhất cử lỡng lợi!”

Tháng 11/1788, quân Thanh ồ ạt tiến vào nớc ta Ngày 17/12/1788, đợc

sự nội ứng của Chiêu Thống, quân Thanh tiến thẳng vào Thăng Long Vào đợcThăng Long dễ dàng, Tôn Sỹ Nghị mặc sức cho quân sỹ cớp bóc, tình cảnhnhân dân Bắc Hà vô cùng khổ cực: “luôn mấy năm mất mùa, đói kém, dân gian

đơng bị điêu linh, nay giặc Thanh lại kéo sang, lùa nhân dân vào cảnh khổ càngthêm khổ Những tấm thân tàn đang sống ngắc ngoải, lại phải chịu đựng thêmnạn khói lửa loạn ly! Những tiếng kêu than ra từ lòng không dạ rỗng xen lẫnbao tiếng khóc nghiến răng trớc những thảm kịch cớp của, đánh ngời, luôn gian,hãm hiếp do bọn quân Thanh gây nên!” [29;171] Hơn thế, để có lơng thảocung cấp cho quân Thanh, bè lũ Chiêu Thống còn “vắt từ mồ hôi nớc mắt củahạng ngời kheo khử, ốm đói, vua quan nhà Lê nặn lấy rợu thịt, cơm gạo choquân Thanh và rơm, cỏ, lá tre, ngô, thóc cho lừa ngựa chúng Chỉ thiếu mộtgánh cỏ, một đấu thóc anh dân đen cũng đủ bị đánh nát thịt hay phải ngồi tùmọt gông rồi!” [29;172] Tình cảnh nhân dân Bắc Hà là thế, thử hỏi không cóTây Sơn thì sẽ thế nào?

Nhận đợc tin cấp báo từ phía Bắc, để chính danh, hợp lòng ngời và đoànkết cả dân tộc trong cuộc huyết chiến sinh tử này, ngày 22 tháng 12 năm 1788(25/11 Mậu Thân) Nguyễn Huệ đã làm lễ tế trời đất ở núi Ngự Bình (Huế) lênngôi hoàng đế, lấy niên hiệu là Quang Trung, nhanh chóng tiến quân ra Bắc.Ngày 26, quân Quang Trung đến Nghệ An, tuyển thêm quân lính Chỉ trongvòng mấy ngày, thanh niên, trai tráng đã hăng hái tòng quân, làm cho quân sốlên đến vài vạn quân Trớc khi ra Bắc, Quang Trung cho duyệt binh ở LamThành, hứa với quân sỹ “đến ngày mồng 7 tháng giêng vào Thăng Long sẽ làm

lễ hạ nêu mừng chiến thắng”, sau đó đọc vang lời hịch:

Đánh cho để dài tóc

Đánh cho để đen răng

Đánh cho nó chích luân bất phản

Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn

Trên đờng ra Thăng Long, quân Tây Sơn lần lợt tiêu diệt các chủ đồn tiềntiêu của địch nh Gián Khẩu, Thanh Quyết, Nhật Tảo Nữa đêm 3 tết, quânQuang Trung bao vây đồn Hà Hồi (Thờng Tín - Hà Tây, cách trung tâm ThăngLong 20 km) khi quân Thanh đang say sa ngủ, quân địch bất ngờ khi loa QuangTrung gọi hàng Hà Hồi bị diệt gọn.

Ngày mùng 4 tết, tin Hà Hồi thất thủ, quân Thanh hoảng hốt: “thật là ớng ở trên trời xuống, quân ở dới đất chui lên”, cho quân tập trung giữ NgọcHồi Ngày mồng 5 tết kỷ dậu (30/01/1789), khi trời cha sáng, tợng quân củaQuang Trung bất thần bao vây Ngọc Hồi Quân của Hứa Thế Hanh tan tác,

t-“quân Tây Sơn thừa thế chém giết lung tung thây nằm đầy đồng, máu chảythành suối” Hàng vạn quân Thanh tháo chạy về phía Thăng Long, dồn về làngQuỳnh Đô bị quân của đô đốc Bảo phục sẵn, dồn về đầm mực là tiêu diệt Cùngthời điểm đó quân của đô đốc Đông tấn công vào đồn Khơng Thợng - Đống Đa.Tớng Sầm Nghi Đống tuyệt vọng sắt cổ tự tử.Canh t sáng mồng năm tết, tiếngsúng nổ liên hồi mạn Tây Nam đã làm Tôn Sỹ Nghị tỉnh giấc Hốt hoảng nhìnquanh Ngọc Hồi - Đống Đa thất thủ, tiếng quân ta hò reo càng gần, y đành nhảylên “ngựa không kịp đóng yên, ngời không kịp mặc áo giáp” cùng một số tùytùng qua cầu phao, vợt sông Hồng chạy lên mạn Bắc Tớng chạy, quân sỹ hùachen theo, khiến cầu gãy, hàng vạn quân Thanh rơi xuống nớc chết làm tắc cảdòng sông Nhị Tàn quân của Tôn Sỹ Nghị bị truy đuổi phải lủi thủi trốn theo đ-ờng rừng về Bắc

Tra ngày mồng 5 tết Kỷ Dậu (30/01/1789) vua Quang Trung ngồi trên

l-ng voi, áo bào xạm đen khói súl-ng, dẫn đầu đại quân chiến thắl-ng tiến vào Thăl-ngLong, kết thúc sự nghiệp chống ngoại xâm thắng lợi

Thắng lợi vĩ đại của mùa xuân Kỷ Dậu (1789) dới sự lãnh đạo của thiêntài quân sự đã vùi chôn mộng tởng thôn tính nớc ta của quân Thanh, đập tan mu

đồ phải động của bè lũ Lê Chiêu Thống, đi vào lịch sử dân tộc nh một mùa xuân

kỳ diệu nhất tiêu biểu cho sức sống phi thờng, ý chí kiên cờng của dân tộc

Cũng từ đây, phong trào Tây Sơn đã vợt ra ngoài khuôn khổ một cuộc

đấu tranh giai cấp của nông dân thông thờng, mà bớc sang một gian đoạn mới,dới sự dẫn dắt của anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ, tiến lên xây dựng một triều

đại tự chủ thống nhất đầu tiên từ Nam chí Bắc của dân tộc Việt

1.2.3 Quang Trung kiến thiết và xây dựng đất nớc

Nhà Tây Sơn bao gồm cả vơng kiều của Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ,song từ khi phong trào Tây Sơn dần phát triển đến đỉnh cao thì cả Nguyễn Nhạc

và Nguyễn Lữ dần đi vào con đờng an phận, vai trò của họ với dân tộc vì đó mànhạt dần Chỉ có triều đại Quang Trung là tồn tại lâu hơn cả và để lại dấu ấn sâu

đậm trong lịch sử dân tộc

Sau khi đại phá quân Thanh (1789), Quang Trung nhanh chóng bắt tayvào xây dựng đất nớc, cũng cố vị thế của mình, thiết lập quan hệ bang giao vớinhà Thanh và các nớc láng giềng

- Tổ chức chính quyền

Ngày 22/12/1788 Nguyễn Huệ chính thức lên ngôi, lấy niên hiệu làQuang Trung, đóng đô ở Phú Xuân Từ đây một triều đình phong kiến mớichính thức đợc thành lập Ngọc Hân công chúa lập thành Bắc cung Hoàng Hậu.Nguyễn Quang Toản đợc lập làm thái tử, cắt đặt quan lại trông coi 6 bộ cùngcác viện hàn lâm, viện ngự sử Đồng thời trên cơ sở các đơn vị hành chính cũ.Quang Trung cắt đặt quan lại địa phơng quản lý đến tận các phủ, huyện, tổng,xã Nhằm tạo cho mình một quan lại cao cấp, có năng lực nối tiếp t tởng “hiềntài là nguyên khí quốc gia” từ đời trớc Quang Trung rất quan tâm đến chínhsách “chiêu hiền đại sỹ”, thu nạp hiền tài Tiêu biểu là giải nguyên Trần Văn

Kỷ (ngời huyện Hơng Trà - Thanh Hóa), rồi cả những sỹ phu Bắc Hà từng làmquan dới thời Lê: Ngô Thì Nhậm, Phan Huy ích, Nguyễn Bá Lân, Vũ HuyTấn Chính thái độ thật tình, mềm dẻo của Quang Trung đã làm cho các sỹ phuhăm hở dốc lòng cho sự nghiệp của mình Thành công lớn nhất của QuangTrung trong chính sách này là đã mời đợc La sơn phủ tử Nguyễn Thiếp xuống

núi cùng giúp việc nớc, thành vị quân s đắc lực cho mình (sẻ nói rõ ở chơngsau).

Về mặt quân sự, Quang Trung ra sức xây dựng một quân đội mạnh mẽ,

đủ sức trấn áp những thế lực phản loạn trong nớc, đứng vững trớc những hành

động xâm lấn từ bên ngoài Đặc biệt đội quân đó đã là bức tờng chống lại âm

mu báo thù của nhà Thanh “Năm 1790, Quang Trung sai lập lại sổ hộ khẩu vàquy định rõ chế độ trng tập quân lính Theo sổ hộ khẩu mới, dân đợc chiathành bốn hạng theo tuổi tác: hạng vị cập cách từ 9 đến 17 tuổi; hạng tráng từ

18 đến 55 tuổi; hạng lão từ 56 đến 60 tuổi; hạng lão nhiêu từ 61 tuổi trở lên.Nhà nớc căn cứ sổ hộ khẩu, cứ ba suất đinh lấy một suất lính Quang Trung lại

ra lệnh chiếu theo sổ hộ khẩu mà phát thẻ tín bài để tránh sự ẩn lậu và tiệnviệc kiểm soát Tín bài là một thẻ bằng gỗ, trên có bốn chữ “thiên la đại tín”,ghi rõ họ tên, quê quán và địa chỉ ngời mang thẻ Tất cả dân đinh không phânbiệt giàu nghèo, sang hèn đều phải mang thẻ tín bài Việc lập sổ hộ khẩu, chỉphân biệt tuổi tác mà không phân biệt danh phận cũng nh việc phát thẻ tín bài

đều là những biện pháp tiến bộ, không những cần thiét về mặt quân sự mà cả

về mặt kinh tế, tài chính, ổn định tật tự xã hội [19; 118]

Với lực lợng hùng hậu, quân đội của Quang Trung bao gồm cả thủy binh,

bộ binh, tợng binh, kỵ binh và pháo binh Trang bị vũ khí hiện đại, có nhiềuchiến thuyền lớn chở đợc cả voi chiến, 60 đại bác, 500 - 700 quân sỹ

- Khôi phục kinh tế

Suốt mấy thế kỷ chiến tranh liên miên, những trận huyết chiến tơng tàncủa các tập đoàn phong kiến trong nớc, sự hoành hành của hai đợt quân ngoạibang trên đất nớc ta khiến cho dân c đói khổ, làng mạc điêu tàn Nhất là nôngdân Bắc Hà, vừa ra khỏi chiến tranh, đôi vai gầy của nông dân oằn mình quanhững nạn đói, dịch bệnh khốc liệt Đó cũng chính là khó khăn đặt ra choQuang Trung, là phải nhanh chóng khôi phục lại kinh tế, ổn định đời sống chonhân dân Dựa trên nền tảng kinh tế tuyền thống của nớc ta Năm 1789, Quang

Trung ban bố chiếu khuyến nông trong đó nêu lên các biện pháp phát triển nôngnghiệp:

+ Dân phiêu tán đều phải tự về quê quán nhận ruộng cày, chỉ trừ nhữngngời ngụ c đã sinh cơ lập nghiệp ở nơi khác trên ba đời thì cho nhập tịch ở xã

ấy Xã nào chấp chứa ngời trốn tránh, thì bản thân ngời trốn tránh và cả xã ởng sở tại đều bị trừng phạt Bọn lu manh trốn tránh lao động, vào ẩn nấp trongcác chùa chiền cũng phải “hoàn tục”, trở về quê làm ăn lơng thiện

tr-+ Những ngời nông dân lu tán trở về quê đều đợc cấp ruộng đất công đểcày cấy Quá thời hạn đã định mà không thanh toán hết diện tích bỏ hoang thìnếu là ruộng công sẽ phải nộp thuế gấp đôi, nếu là ruộng t sẽ bị tịch thu làmruộng công Những chủ trơng, chính sách đó của Quang Trung đã áp ứng đợcyêu cầu cấp thiết của xã hội, đảm bảo cho ngời nông dân có ruộng cày cấy.Nông nghiệp nhanh chóng đợc phục hồi Sử củ chép rằng 1791 “mùa màng trởlại phong đăng, năm phần mời trong nớc khôi phục đợc cảnh thái bình”

Bên cạnh nông nghiệp, thơng nghiệp cũng đợc phục hồi Với tinh thầnphát triển kinh tế nớc nhà nhng không lệ thuộc vào ngoại quốc, Quang Trung

đã bãi bỏ chính sách “ức thơng” từ trớc đó Hoạt động công thơng nghiệp pháttriển trở lại, nhất là những trung tâm lớn nh Thăng Long Thời Quang Trungngoại thơng đợc mở rộng, trớc hết là nối lại quan hệ buôn bán với nhà Thanh.Sau thất bại thảm hại 1789 mối quan hệ buôn bán của hai nớc bị nhà Thanhnghiên cấm, thắt chặt Quang Trung đã có những biện pháp kiên quyết buộcnhà Thanh phải “mở cửa ải, thông chợ búa, khiến cho hàng hóa không ngng

đọng để làm lợi cho sự tiêu dùng của dân” “Năm 1790, Quang Trung đã đềnghị với nhà Thanh lập một cửa hàng ở Nam Ninh (Quảng Tây) để làm cơquan giới thiệu và trao đổi hàng hóa” [19;124] Từ đây, quan hệ buôn bán củahai nớc đã đợc phục hồi và phát triển, sau một thời gian đình trệ

Quan hệ ngoại thơng dới triều Quang Trung còn mở rộng với cả thơngnhân phơng tây Những chính sách tiến bộ của Quang Trung đã đợc một giáo s

Nam Kỳ những quan lại đều chăm lo công việc Họ suy tôn ba ngời lên cầmchính quyền Cả ba ngời đều những ngời yêu chuộng hòa bình, can đảm và đợcnhân dân kính yêu” [19;124].

Về mặt tài chính: Quang Trung thi hành một chính sách thuế khóa đơngiản, bãi bỏ nhiều thứ thuế phức tạp trớc đây Thuế ruộng đợc chia làm hai loại:ruộng t và ruộng công với mức thu khác nhau Mọi khoản phụ thu phiền phứckhác đều bãi bỏ Ngạch thuế ruộng đất công t đợc thống nhất trong tất cả cácvùng thuộc trị của Quang Trung Thuế nhân đinh cũng đợc giảm nhẹ Năm

1789, Quang Trung ra lệnh bỏ thuế điệu cho nhân dân từ sông Gianh trở ra để

“bớt thuế thơng dân” Bãi bỏ một số loại thuế thổ sản trớc đây, tạo điều kiện sảnxuất và kinh doanh cho giới công thơng

- Phát triển văn hóa, giáo dục

Chính sách phát triển văn hóa giáo dục là một chính sách lớn, có nhiềutiến bộ của triều đại Quang Trung, đánh dấu bớc phát triển mới của lich sử vănhóa dân tộc

Trớc hết là chính sách đề cao chữ Nôm, là thứ chữ đợc xây dựng trên cơ

sở chữ Hán, phản ánh đầy đủ, tinh tế tiếng nói của dân tộc Song hành với lịch

sử dân tộc suốt một chặng đờng dài, đến thời đại Quang Trung, chữ Nôm thực

sự đợc đề cao Tinh thần đề cao chữ Nôm đã đợc các thủ lĩnh Tây Sơn đề xớng

từ sớm, trong bài: “Hịch Tây Sơn” (1786) đã đợc viết bằng chữ Nôm Sau khiQuang Trung lên ngôi, chữ Nôm chính thức trở thành văn tự quốc gia, thay thế

địa vị độc tôn của chữ Hán Các chiếu, chỉ, mệnh lệnh của vua, văn tế trời đất

đều đợc viết bằng chữ Nôm, đồng thời là văn tự chính thức trong khoa cử

Cùng với chính sách đề cao chữ Nôm, Quang Trung còn cho lập sùngchính th viện vào cuối 1791 do Nguyễn Thiếp làm viện trởng Mục đích củaviện sùng chính là phụ trách việc học, thi trong cả nớc, dịch các sách chữ Hán

ra chữ Nôm, phục cho một nền giáo dục giàu tính dân tộc

Với những chính sách trên, phải chăng Quang Trung đang ấp ủ hoài bảolớn thoát ly hẳn sự lệ thuộc vào văn trị nớc ngoài Xây dựng và bảo tồn nền văn

hóa dân tộc, xứng tầm với một quốc gia thống nhất, hùng mạnh Chính sách đềcao chữ Nôm của Quang Trung đã góp phần làm phong phú thêm nền văn họcTrung đại của dân tộc, với nhiều tên tuổi lớn nh: Phan Huy ích, Nguyễn Huy L-

ơng, Hồ Xuân Hơng, và cả Bắc cung hoàng hậu Ngọc Hân Đây cũng là quátrình thai nghén cho một tác phẩm chữ Nôm bất hủ: Truyện Kiều của NguyễnDu

Cũng từ thời Quang Trung, việc học đã đợc phổ biến tận thôn xã Trong

“chiếu lập học” Quang Trung đã ra lệnh cho các xã phải lập xã học, mỗi huyện

có chức huấn đạo phụ trách trờng học, tận dụng một số chùa chiền ở địa phơnglàm nơi học cho nhân dân

Về chính sách tôn giáo: với bản tính cơng nghị, cứng rắn nhng khôngmáy móc, Quang Trung đã có những chính sách ôn hòa đối với các tôn giáo.Tôn sùng nho giáo nhng vẫn rộng rãi với Phật giáo và Thiên chúa giáo Đặcbiệt là đối với Thiên chúa giáo, một hệ t tởng mới lạ từ phơng Tây Khác với

sự lúng túng cấm đạo mù quáng của họ Trịnh, Nguyễn, Quang Trung có nhiều

u đãi cho việc truyền đạo của giáo sỹ Bàn về vấn đề này, một giáo sỹ phơngTây đã nhận xét: “Từ khi nhà Tây Sơn lên làm chủ, tôn giáo đợc tiến bộ” Điềunày thể hiện đợc sự thức thời, nhìn xa trông rộng, ứng phó hợp lý của QuangTrung trớc những biến động mới từ bên ngoài dội vào

Về chính sách ngoại giao: Trên chiến trờng Quang Trung là một vị tớngtrẻ, tài ba, bách chiến bách thắng, trên bình diện ngoại giao Quang Trung cũng

là một ngời hết sức sắc sảo

Về phía nhà Thanh, sau thất bại thảm hại năm 1789 vẫn phải nghiến răngnuốt giận Chứng kiến sự thất bại của Tôn Sỹ Nghị, tổng đốc Lỡng Quãng lúcbấy giờ là Phúc Khang An sợ sẽ đến lợt mình phải đối diện với Quang Trung,bèn chủ trơng thay mặt Gia Long nghị hòa với Tây Sơn Về phía nớc ta, mặc dù

ta đã chiến thắng oanh liệt trớc 29 vạn quân Thanh, song ý thức đợc vị trí củaThanh triều là nớc lớn, lại không muốn binh lửa kéo dài liên miên khổ dân nên

Quang Trung đã chấp nhận đề nghị hòa hảo, viết biểu cầu và sẵng sàng triềucống Đó cũng là việc hợp với truyền thống hòa hiếu của dân tộc ta.

Mùa thu 1789, Càn Long cho đoàn sứ bộ sang phong Quang Trung làm

An Nam quốc vơng và vời sang nhà Thanh dự lễ mừng thọ 80 của mình

Năm 1790, Quang Trung không chịu đích thân sang triều cận vua Thanh

mà cho một ngời cháu họ ngoại là Phạm Công Trị đóng giả mình cùng đoàn sử

bộ sang nhà Thanh Đây là nét độc đáo, táo bạo của Quang Trung, trong lich sửquan hệ ngoại giao giữa ta và Trung Quốc duy chỉ có Quang Trung là giám chongời đóng giả mình sang Thiên triều nh vậy

Thành công về ngoại giao của Quang Trung còn buộc nhà Thanh bỏ lệcống ngời, vàng suốt từ thời nhà Lê Quang Trung cũng đã viết th cho tổng đốcLỡng Quảng đòi lại 7 châu Thuận Hóa trớc đây bị chiếm

Đầu năm 1792, Quang Trung phái Vũ Văn Dũng cầm đầu đoàn sứ bộsanh nhà Thanh xin cầu hôn một cô công chúa và xin đất hai tỉnh Quảng Đông,Quảng Tây, song sứ bộ vừa lên đờng thì Quang Trung đột ngột qua đời nên chathực hiện đợc

Đối với các nớc láng giềng khác, Quang Trung thực hiện chính sách cứngrắn, kiên quyết chống lại các âm mu xâm lấn, dung túng thế lực phản độngtrong nớc của họ, giữ gìn, bảo vệ từng tấc đất của Tổ quốc

Tiểu kết chơng 1: Trên đây là những đóng góp to lớn của phong trào

nông dân Tây Sơn và vơng triều Tây Sơn đối với lịch sử dân tộc Suốt 3 thế kỷliên tiếp XVI, XVII, XVIII đất nớc triền miên chịu cảnh chia cắt và nội chiến,dân tình điêu linh khốn khổ Năm 1771, phong trào nông dân Tây Sơn bùng nổ

và nhanh chóng trở thành cơn bảo lửa cách mạng đánh đổ ba tập đoàn phongkiến phản động trong nớc và hai lần can thiệp của phong kiến nớc ngoài

Nhà Tây Sơn với điểm sáng là triều đại Quang Trung đã có những chínhsách tiến bộ nhằm ổn đinh đời sống dân nhân, phát triển kinh tế, văn hóa, mởmang việc học, bớc đầu xây dựng một triều đại phong kiến độc lập Nhữngchính sách ngoại giao khôn khéo, mềm dẻo của Quang Trung góp phần bảo vệ

vững chắc chủ quyền đất nớc, tránh cho nhân dân cảnh chiến tranh binh lửa kéodài Tây Sơn thực sự mở ra con đờng đi tới thống nhất toàn lãnh thổ nớc ta saunày

Chơng 2 nghệ an với phong trào nông dân tây sơn

và vơng triều quang trung (1771 - 1792)

2.1 Nghệ An với phong trào nông dân Tây Sơn (1771 - 1785)

2.1.1 Vị trí của Nghệ An trong phong trào nông dân thế kỷ XVIII

Nghệ An đợc chính thức gọi tên năm 1030 đời Lý Thái Tông Qua mỗichặng đờng lịch sử, Nghệ An dù đợc phân chia thành các trấn các phủ với têngọi khác nhau, song về cơ bản cơng vực vẫn không thay đổi Đến trớc năm 1831thời Minh Mạng thì Nghệ An bao gồm đất đai của hai tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnhvới diện tích rộng lớn hơn ngày nay rất nhiều

Địa thế Nghệ An vừa có núi, có biển, biển chạy dọc phía đông có nhiều

đoạn khúc khủy, có cửa biển lớn thuận tiện cho tàu thuyền qua lại Núi ở phíaTây trùng điệp, nổi tiếng là dãy Thiên Nhẫn với 999 ngọn liền kề nhau tạo nênbức tờng thành vững chắc Địa hình 80% diện tích là đồi núi lại có sông rạchchằng chịt nằm ngang Từ địa thế ấy, không hẹn mà gặp, Nghệ An từ xa đã trởthành nơi “dừng chân”, ẩn dật chờ thời của nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân Hơnthế, suốt dặm dài lich sử, Nghệ An là mảnh đất “phên dậu”, là biên cơng phíaNam của quốc gia Đại Việt, là hậu phơng vững chắc cung cấp quân, lơng cho cáctriều đại phong kiến trong các cuộc viễn chinh dẹp loạn hay mở rộng đất đai vềphía Nam Vai trò quan trọng của Nghệ An không chỉ có các triều đại phong kiếnthống trị trong nớc nhận thấy mà cả chính quyền đô hộ bên ngoài cũng khôngmuốn bỏ qua Bởi thế, ngay sau khi đàn áp xong cuộc kháng chiến của nhà Hồ(1410), nhà Minh đã cho xây dựng thành Nghệ An, biến đây thành cứ điểm quân

sự hiểm yếu trấn giữ vùng Nghệ An

Khi công cuộc mở nớc về phía Nam đợc đẩy mạnh, Nghệ An lại trởthành cầu nối, nơi trung chuyển của hai miền đất “củ” và “mới” nơi đây trởthành vị trí chiến lợc trong các trận huyết chiến phân tranh Trịnh - Nguyễn suốtmấy thế kỷ

Mặc dù không phải là vùng đất trù phú nh Quảng Nam, không giàu có,nhộn nhịp nh Kinh Kỳ, nhng đây là nơi diễn ra những trận tranh chấp dữ dộicủa các tập đoàn phong kiến Gánh nặng chiến tranh với việc cung cấp lơngthảo phu phen, tạp dịch khiến cho đời sống nhân dân tiêu điều, xơ xác Mặtkhác, ở đây là vùng đất đai kém màu mỡ, lại hay gặp thiên tai, mất mùa, xatriều đình trung ơng ở phía Bắc nên quan lại địa phơng mặc sức hoành hành,nhủng nhiễu dân chúng.

Chính những yếu tố đó, khiến cho nhân dân Nghệ An sớm hình thànhnên truyền thống đấu tranh bất khuất Từ thời Bắc thuộc truyền thống đó đã đợcphát huy, đây là nơi phát tích của nhiều cuộc khởi nghĩa lớn, đó là sự bùng nổ

và thắng lợi của khởi nghĩa Mai Thúc Loan dới thời thống trị của nhà Đờng

Ba lần nhà Trần lãnh đạo nhân dân chống quân xâm lợc Nguyên Mông ởthế kỷ XIII, nhân dân Nghệ An cũng đã góp phần xơng máu làm nên chiếnthắng lẫy lừng của dân tộc Cũng chính nhân dân Nghệ An đã góp phần làm nênchiến thắng lẫy lừng ở trận Trà Lân “trúc chẻ tro bay” kết thúc thắng lợi cuộckháng chiến chống Minh thế kỷ XV

Đến thế kỷ XVIII, hòa nhịp với làn sóng nông dân khởi nghĩa ở khắp

Đàng Trong, Đàng Ngoài, nhân dân Nghệ An cũng nhanh chóng đứng lên hởngứng

Nh đã trình bày ở trên, vào nữa cuối thế kỷ XVIII, triều đại nhà Lê bớcvào giai đoạn cuối, chỉ còn ngồi làm vì, chính sách hà ngợc của chúa Trịnh, sựbóc lột tàn bạo của quan lại phong kiến khiến cho sản xuất đình đốn, nhân dâncực khổ, thiên tai diễn ra thờng xuyên Năm 1773, tháng giêng bây giờ hạn hánlâu ngày, thóc cao vọt, gạo mua một đấu nhỏ trị giá một tiền Dân gian phải tớccả vỏ cây, lá trúc mà ăn, ngời chết đói đầy đờng, xóm làng đâu cũng tiêu điều[7; 67]

Bị bóc lột nặng nề, luôn sống trong cảnh khốn khổ, lòng oán ghét củaquần chúng đối với giai cấp thống trị đã chuyển thành chí căm thù và hành độngchống đối, phong trào nhân dân khởi nghĩa nổi lên rầm rộ khắp nơi