Đóng góp của nguyễn mộng giác trong việc thể hiện đề tài lichị sử qua tiểu thuyết sông côn mùa lũ

Trong số các tác phẩm văn chơng viết về thời Tây Sơn những năm gần đây, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác đợc d luận đánh giá là một cuốn sách thú vị, một "nỗ lực tổng hợp với một qua

Bộ giáo dục và tào tạo Trờng đại học vinh

Hồ đình kiếm

đóng góp của Nguyễn Mộng Giác trong việc thể

hiện đề tài lịch sử qua tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ

Chơng 1 Sông côn mùa lũ trong dòng chảy của văn học

việt nam đơng đại về đề tài lịch sử

1.1 Chiêm nghiệm lịch sử – một nhu cầu của văn học và nhà văn Việt Nam đơng đại

1.2 Vị trí Sông Côn mùa lũ trong khuynh hớng văn xuôi

lịch sử của văn học Việt Nam đơng đại

7

731

Chơng 3 đóng góp của Nguyễn Mộng Giác về nghệ thuật

thể hiện sự kiện và nhân vật lịch sử qua Sông

Côn mùa lũ

81

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật3.2 Nghệ thuật tổ chức không gian, thời gian3.3 Nghệ thuật trần thuật

819195

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Chiêm nghiệm lịch sử trở thành nhu cầu, cảm hứng đối với văn chơng và vănnghệ sĩ Việt Nam đơng đại nhằm làm sáng rõ mối quan hệ giữa văn chơng với lịch sử,

h cấu nghệ thuật với sự thật lịch sử Cùng với sự phát triển văn học, tiểu thuyết viết về

đề tài lịch sử ngày càng có nhiều thành tựu cả nội dung t tởng lẫn hình thức nghệthuật Về nội dung t tởng, ngời viết tiểu thuyết lịch sử ngày càng có cái nhìn kháchquan, dân chủ hơn, toàn diện hơn về những nhân vật và sự kiện lịch sử, nhất là những

sự kiện và nhân vật lịch sử còn có nhiều ý kiến nhìn nhận đánh giá khác nhau, chathống nhất Về hình thức nghệ thuật, tiểu thuyết viết về đề tài lịch sử đã sử dụng nhiềubút pháp khác nhau từ truyền thống đến hiện đại Nhiều cuốn tiểu thuyết lịch sử rấtthành công khi sử dụng thủ pháp nghệ thuật của tiểu thuyết hiện đại

1.2 Trong số các tác phẩm văn chơng viết về thời Tây Sơn những năm gần đây,

Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác đợc d luận đánh giá là một cuốn sách thú vị,

một "nỗ lực tổng hợp với một quan niệm mới cả về tiểu thuyết và cả về lịch sử", mộtcuốn sách “hay và hấp dẫn”, “đáng mặt là tiểu thuyết theo cái nghĩa cổ điển của từnày”[35, 95] “Nguyễn Mộng Giác “đã tỏ ra xuất sắc khi phân tích và tái hiện huyền

thoại lịch sử bằng cái nhìn văn hoá và cái nhìn thế sự” Thành công của Sông Côn mùa

lũ ở phơng diện nội dung chính là ở chỗ, Nguyễn Mộng Giác “giải mã” đợc những

điều còn khuất lấp về phong trào Tây Sơn và ngời anh hùng Nguyễn Huệ bằng cái nhìncủa ngời viết tiểu thuyết

1.3 Những năm gần đây, các nhà lí luận phê bình đang rất quan tâm đến đề tàilịch sử Nhiều vấn đề mới đang đợc đặt ra nh tính chân thực của lịch sử đợc hiểu nhthế nào đối với ngời viết tiểu thuyết? Vai trò h cấu trong tiểu thuyết lịch sử, mức độ hcấu thế nào là hợp lí? Viết tiểu thuyết lịch sử thế nào cho hấp dẫn? Các sự kiện vànhân vật lịch sử có sự đánh giá khác nhau đợc các nhà văn lí giải nh thế nào? Từ

những vấn đề đã trình bày trên chúng tôi đi vào nghiên cứu đề tài “Đóng góp của

Nguyễn Mộng Giác trong việc thể hiện đề tài lịch sử qua tiểu thuyết Sông Côn mùa

lũ ”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Theo sự tìm hiểu của chúng tôi, một số nhà nghiên cứu, phê bình nh Mai QuốcLiên, Nguyễn Khắc Phê, Phan Cự Đệ, Trần Hữu Thục, Đỗ Minh Tuấn đã có bài viết

về tác phẩm Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác Ngoài ra còn có một số bài trả lời phỏng vấn của tác giả về các vấn đề liên quan đến tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ Chúng tôi tạm chia các bài viết, bài nghiên cứu về tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ thành

hai nhóm: nhóm một, tập trung các bài viết có tính chất giới thiệu khái quát những

thành công (mà thành công là chủ yếu) và hạn chế của tác phẩm Sông Côn mùa lũ;

nhóm hai, tập trung những bài viết nghiên cứu chi tiết hơn một vài vấn đề về nội dung

hoặc nghệ thuật tác phẩm Sông Côn mùa lũ.

2.1 Những bài giới thiệu khái quát tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ

Trên Tạp chí Nhà văn, số 4/2003, với bài viết Sông Côn mùa lũ - Con sông của“

những số phận đời thờng và những số phận lịch sử , ” Mai Quốc Liên cho rằng: “Sông

Côn mùa lũ lần đầu tiên trong văn học Việt Nam, làm một trờng thiên về lịch sử thế kỉ

18 Tác phẩm rất hấp dẫn trớc hết vì phẩm chất văn học của nó Các sử sự thì ta biết rồinhng những tình cảm, những thôi thúc nội tâm, những suy tởng, những quan hệ giữacon ngời với con ngời trải dài qua một biến cố lớn lao thì đây là lần đầu tiên ta tiếp

xúc” [35, 94] Sau khi giới thiệu khái quát tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ, tác giả giới

thiệu một số nhân vật tiêu biểu cho hai tuyến nhân vật: Nguyễn Huệ cho tuyến nhânvật lịch sử, An cho tuyến nhân vật đời thờng Tác giả cũng giới thiệu sơ lợc về nổ lực

của nhà văn trong quá trình viết Sông Côn mùa lũ, cũng nh nổ lực của một số nhà văn

Việt Nam đa tác phẩm này tới đông đảo bạn đọc Phần cuối, một lần nữa Mai QuốcLiên khẳng định: “Chúng tôi tin chắc rằng các bạn sẽ không có điều gì ân hận khi phải

“mất công” đọc nó”[35, 96] Trên Tạp chí Sông Hơng số 134, năm 2000, Nguyễn Khắc Phê với bài viết “ Sông Côn mùa lũ một bộ tiểu thuyết công phu” cũng thừa nhận

và đồng tình với Mai Quốc Liên đây là một cuốn sách khá thành công bởi những

“phẩm chất” văn học của nó Nguyễn Khắc Phê cho rằng: “Điều đáng trân trọng nhất

của Sông Côn mùa lũ là sự nghiêm túc, công phu và tâm huyết của tác giả”[44, 87].

Tuy nhiên, phần cuối bài viết, tác giả chỉ ra vài hạn chế của tác phẩm này là viết vềthời kì khởi nghiệp của nhà Tây Sơn hơi dài trong khi đó chiến công của Nguyễn Huệcòn sơ lợc, “cha thấy “bay lên” cho xứng với một nhân vật thiên tài quân sự, do đó chatạo nên cảm hứng lớn lao và đẹp đẽ trong lòng ngời đọc trớc một nhân vật xuất

chúng”[44, 88] Đồng thời Nguyễn Khắc Phê cũng chỉ ra rằng t tởng tác phẩm Sông

Côn mùa lũ cha bộc lộ rõ, và nhất là tác giả đã bỏ qua một cơ hội thể hiện t tởng khi

đề cập đến cái chết của Quang Trung Ngoài ra, Nguyễn Khắc phê còn có hai bài khác

cũng có đề cập đến Sông Côn mùa lũ, đó là bài “Trò chuyện với nhà văn Nguyễn

Mộng Giác” và bài Gặp lại nhà văn Nguyễn Mộng Giác “ ” Bài Trò chuyện với nhà văn

Nguyễn Mộng Giác dới hình thức phỏng vấn, Nguyễn Khắc Phê nêu câu hỏi để nhà

văn Nguyễn Mộng Giác nói về tác phẩm của mình Đáng chú ý là quan niệm củaNguyễn Mộng Giác về tiểu thuyết lịch sử Theo ông, “Tiểu thuyết chủ yếu là vi mô,qua cái vi mô mà làm nổi bật những điều bản chất của cái vĩ mô Bản chất của tiểu

thuyết là thế sự dù là tiểu thuyết lịch sử” Ông quan niệm: “Ngời viết tiểu thuyết lịch

sử phải tôn trọng những gì đã đợc ghi vào lịch sử” [45] Năm 2004, trên tờ Văn nghệ,

số 48, Nguyễn Khắc Phê cũng có bài ghi chép “Gặp lại nhà văn Nguyễn Mộng Giác”.

Bài ghi chép của tác giả cung cấp cho chúng ta đôi nét về chân dung, quê quán

Nguyễn Mộng Giác, về hoàn cảnh sáng tác Sông Côn mùa lũ Ngoài các bài giới thiệu trên, trang bìa 4 tác phẩm Sông Côn mùa lũ khi xuất bản lần đầu ở Việt Nam có bài

giới thiệu của Đỗ Minh Tuấn Bài viết tập trung giới thiệu nhân vật Nguyễn Huệ trongtiểu thuyết của Nguyễn Mộng Giác Đó là một Nguyễn Huệ không làm mất đi ánh hàoquang về ngời anh hùng mà còn sáng lên những phẩm chất tốt đẹp, cao quý trong đờithờng Trong công trình “Văn học Việt Nam thế kỷ XX” do Phan Cự Đệ chủ biên, ở

phần viết về Tiểu thuyết lịch sử, sau khi trình bày những vấn đề lớn của tiểu thuyết lịch

sử Việt Nam thế kỷ XX, tác giả có điểm qua một số vấn đề cơ bản của tiểu thuyết

Sông Côn mùa lũ Phan Cự Đệ cho rằng đây là một cuốn tiểu thuyết “nghiêng về tiểu

thuyết hơn lịch sử”[16, 192], và “có một cái nhìn dân chủ hoá đối với các vĩ nhântrong lịch sử”[16, 194] Phan Cự Đệ đã chỉ ra đợc những vấn đề cơ bản nhất, khái quát

nhất đó là Sông Côn mùa lũ bao quát những vấn đề trong cuộc sống muôn màu muôn

vẻ, cung cấp cho ta nhiều tài liệu phong phú về xã hội, địa lí, kinh tế phơng Nam thế

kỷ XVIII Tác giả cũng cho rằng “Nguyễn Mộng Giác dờng nh đứng trung gian giữahai nhóm nhà văn, nhóm thứ nhất coi việc tái hiện chính xác sự kiện lịch sử, nhân vậtlịch sử là cứu cánh trong khi nhóm thứ hai chỉ coi lịch sử là chất liệu, thậm chí chỉ làphơng tiện để viết tiểu thuyết”[16,193] Chính cách viết này đã có điều kiện khắc hoạthành công tính cách nhân vật, đặc biệt là thế giới nội tâm nhân vật Cũng trong bài

viết này, Phan Cự Đệ chỉ ra ba nguồn cảm hứng lớn ở Sông Côn mùa lũ: cảm hứng phê

phán, cảm hứng nhân đạo, cảm hứng sử thi và thông điệp bị phân tán, không tập trungkhông tạo đợc ấn tợng mạnh cho ngời đọc

2.2 Những bài nghiên cứu cụ thể về nội dung và nghệ thuật tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ

Nhóm thứ hai, các bài viết đã tập trung đề cập đến một số vấn đề cụ thể chất chi

tiết hơn trong tác phẩm Sông Côn mùa lũ nh hình tợng nhân vật trung tâm, các biện

pháp nghệ thuật, thông điệp mà nhà văn gửi gắm Đáng chú ý nhất ở nhóm này là bài

“Nhân vật Nguyễn Huệ trong Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác” của Trần

Hữu Thục Đây là bài viết khá công phu về nhân vật Nguyễn Huệ Trần Hữu Thụctriển khai ở bài viết của mình từ một Nguyễn Huệ trong lịch sử đến Nguyễn Huệ trong

văn chơng Với Nguyễn Huệ trong văn chơng, tác giả điểm qua các tác phẩm Phẩm

tiết của Nguyễn Huy Thiệp, Gió lửa của Nam Dao, Mùa ma gai sắc của Trần Vũ, sau

đó dừng lại phân tích khá kỹ lỡng nhân vật Nguyễn Huệ trong tác phẩm Sông Côn

mùa lũ Theo Trần Hữu Thục “Sông Côn mùa lũ cho ta thấy một Nguyễn Huệ độc đáo

trong tính cách và thông minh sắc sảo trên chiến trờng và trong chính trờng”[56], mộtNguyễn Huệ “đầy cả t tởng”[56] Trần Hữu Thục cho rằng, Nguyễn Mộng Giác đã cắtnghĩa t tởng lớn mà Nguyễn Huệ có đợc từ ảnh hởng của giáo Hiến và Nguyễn Nhạc

Tác giả khẳng định Nguyễn Huệ trong Sông Côn mùa lũ cũng là con ngời đầy tình

nghĩa, tình thầy trò, tình anh em, tình bạn, tình yêu, rồi kết luận: “Nhân vật NguyễnHuệ đợc tác giả đa lên cao hơn hẳn cả một Nguyễn Huệ lịch sử”[56] Phần cuối sách

Sông Côn mùa lũ, Nxb Văn học, 2003, mục Thay lời cuối sách có bài tác giả trả lời

phỏng vấn Tôi đã viết Sông Côn mùa lũ nh“ thế nào” do Mai Quốc Liên thực hiện ở

bài trả lời phỏng vấn này, Nguyễn Mộng Giác cung cấp cho ngời đọc hiểu thêm vềhoàn cảnh sáng tác, về quan niệm của tiểu thuyết lịch sử mà đồng thời là tiểu thuyếtthế sự “ Thế sự là da thịt của tiểu thuyết lịch sử, cũng nh lịch sử là xơng cốt của tiểuthuyết lịch sử”[19,1460] Về nghệ thuật, Nguyễn Mộng Giác cũng cho biết những yếu

tố làm hấp dẫn ngời đọc Ngoài các bài trên, qua th điện tử, Nam Dao và NguyễnMộng Giác có cuộc thảo luận về tiểu thuyết lịch sử Cuộc thảo luận này lấy hai cuốn

tiểu thuyết có chung bối cảnh lịch sử thời Tây Sơn (Gió lửa của Nam Dao và Sông Côn

mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác) làm căn cứ để thảo luận Qua thảo luận, Nguyễn

Mộng Giác đã bộc lộ quan điểm của mình về tiểu thuyết ông cho rằng tiểu thuyết viếtthế nào cũng đợc nhng phải cùng hệ quy chiếu với ngời đọc Nghĩa là, nhà văn và ngời

đọc phải cùng kênh giao tiếp, ngời đọc hiểu nội dung t tởng của nhà văn qua hình tợng

mà ngời viết sáng tạo ra Và “căn bản của tiểu thuyết là chuyện thế sự, là chuyện conngời và cuộc đời”[15] Do vậy, nhân vật là dù ngời anh hùng thì cũng bị chi phối bởiyếu tố chủ quan của ngời viết nên “Nguyễn Huệ – ngời anh hùng dân tộc, nhân vậttiểu thuyết tôi dựng nên đều nói năng, hành xử, suy nghĩ, vui buồn theo tâm lí thờngtình”[15] Nguyễn Mộng Giác cũng cho biết thông điệp mà nhà văn gửi gắm trong

Sông Côn mùa lũ là lòng thơng xót, thông điệp tình thơng.

Theo nhận xét của chúng tôi, các bài viết trên mới chỉ dừng lại ở những vấn đềkhái quát nhất hoặc những vấn đề cụ thể, riêng lẻ Tuy nhiên, những bài viết trên lànhững gợi ý quý báu để chúng tôi thực hiện đề tài này

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu việc thể hiện đề tài lịch sử trong văn học Việt Nam đơng đại

- Tìm hiểu những đóng góp của Nguyễn Mộng Giác trong cách nhìn phong trào

Tây Sơn và nhân vật Quang Trung - Nguyễn Huệ qua tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ.

- Nhìn nhận những đóng góp của Nguyễn Mộng Giác trên phơng diện nghệ thuật

qua tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ.

Chơng 2 Đóng góp của Nguyễn Mộng Giác trong cách nhìn phong trào Tây Sơn

và nhân vật lịch sử qua tiểu thuyết Sông côn mùa lũ

Chơng 3 Đóng góp của Nguyễn Mộng Giác trên phơng diện nghệ thuật thể hiện

sự kiện và nhân vật lịch sử qua Sông Côn mùa lũ

Chơng 1

Sông côn mùa lũ trong dòng chảy của

văn học việt nam đơng đại về đề tài lịch sử 1.1.Chiêm nghiệm lịch sử - một nhu cầu của văn học và nhà văn Việt Nam đơng

đại

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử

Lịch sử một dân tộc, một quốc gia nh một dòng chảy không ngừng Dòng chảy lịch

sử do chính con ngời tạo ra nhng nhiều khi nó cũng cuốn con ngời vào dòng chảy ấy.Nếu chủ thể lịch sử nắm đợc quy luật dòng chảy lịch sử sẽ thúc đẩy lịch sử phát triểnlên đến đỉnh cao, nhng nếu con ngời đi ngợc lại quy luật lịch sử sẽ tạo nên sự trì trệ,thậm chí bị lịch sử hất ra ngoài lề Hiểu đợc điều này nên con ngời có cái nhìn hồi cố -nhìn lại lịch sử Có nhiều cách để nhìn lại lịch sử từ chép sử, tạc tợng, vẽ tranh, làm thơcho đến viết tiểu thuyết Vì vậy, từ trớc tới nay song song với dòng chảy lịch sử thì cómột dòng nghệ thuật tái hiện lịch sử Lĩnh vực văn học có thể loại văn học lịch sử Đó

là những tác phẩm viết về đề tài lịch sử của các thể loại văn học Định nghĩa về tiểu

thuyết lịch sử , nhóm tác giả Từ điển thuật ngữ văn học viết: “Các tác phẩm viết về đề

tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết h cấu, tuy nhiên nhân vật chânchính và sự kiện chính thì đợc sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn

trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy.Tác phẩm văn học lịch sử thờng mợn chuyện xa nói chuyện đời nay, hấp thu nhữngbài học của quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con ngời và thời đại đã qua, songkhông vì thế mà hiện đại hoá ngời xa, phá vỡ tính chân thật lịch sử của thể loại này.

Đặc điểm này của tiểu thuyết lịch sử và kịch lịch sử đòi hỏi nhà văn phải vừa là ngờinghệ sĩ, vừa là nhà nghiên cứu, có vốn sống và hiểu biết phong phú, có quan điểm lịch

sử đúng đắn và tiến bộ”[21, 256] Đây có thể xem là một định nghĩa “cổ điển” về tiểuthuyết lịch sử Tuy nhiên cùng với thời gian thể loại tiểu thuyết nói chung, tiểu thuyếtlịch sử nói riêng có những cách tân, phát triển mới và dĩ nhiên trong định nghĩa cũng

có nhiều yếu tố mới cần bổ sung Từ điển văn học (Bộ mới) đa ra khái niệm tiểu thuyết

lịch sử có tính toàn diện hơn: “Thuật ngữ chỉ một loại hình tiểu thuyết hoặc tác phẩm

tự sự h cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính Lịch sử trong ý nghĩa khái quát, làquá trình phát triển tự nhiên và xã hội Các khoa học xã hội (cũng đợc gọi là khoa họclịch sử) đều nghiên cứu quá khứ loài ngời trong tính cụ thể và đa dạng của nó Tuy vậynhững tiêu điểm chú ý của các sử gia lẫn các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch sử, th-ờng là sự hình thành, hng thịnh, diệt vong của các nhà nớc, những biến cố lớn trong

đời sống xã hội cộng đồng quốc gia trong quan hệ giữa các quốc gia nh chiến tranh,cách mạng…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh h, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh hởng đến tiến trìnhlịch sử, v.v…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh h”[6, 1725] Ngoài cái chung nhất, khái quát nhất, khái niệm này nhấnmạnh đến tiêu điểm là những biến cố lớn của một quốc gia và nhân vật có ảnh hởng

đến tiến trình lịch sử Trong bài: “Tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải và Thủ đô

sắp nghìn năm tuổi”, Võ Gia Trị cho rằng: “Tiểu thuyết lịch sử là một thể loại văn học

gồm hai bộ phận không thể tách rời là phần tiểu thuyết và phần lịch sử, ngời viết ở đâykhông thể bỏ đợc phần nào, và chính cái phần lịch sử luôn đòi hỏi ngời viết phải cóthêm phông kiến thức sâu rộng và quan niệm khoa học có hệ thống về lịch sử và cònphải biết sử dụng nó nhuần nhuyễn trong sáng tạo nghệ thuật của mình Ngời nghệ sỹ

ở đây không chỉ sáng tạo mà cần phải làm thêm công việc của nhà nghiên cứu với sựsâu sắc, chu đáo và tỉ mỉ tìm hiểu, khảo cứu ngọn ngành các sử liệu học để từ đó giúp

họ xây dựng hình tợng nghệ thuật một cách chính xác và sinh động hơn”[59, 53] Nhvậy, Võ Gia Trị nhấn mạnh đến yếu tố kết hợp nhuần nhuyễn giữa sáng tạo nghệ thuật

với tính chân thực lịch sử Trong lời tựa cho bộ tiểu thuyết lịch sử Bão táp triều Trần,

Hoàng Quốc Hải đa ra các trờng phái trên thế giới về tiểu thuyết lịch sử, quan niệm vềtiểu thuyết lịch sử đó là:

- “Trờng phái tôn trọng các sự kiện lịch sử nh nó đã xảy ra, trên cơ sở h cấu, cấu trúc

để tái tạo lịch sử , dựng lại gơng mặt lịch sử nh nó có”[22, 13]

- “Trờng phái không coi trọng sự thật lịch sử Mà lịch sử chỉ là cái cớ, từ đó ngời nghệ

sĩ biểu đạt cái mà mình cần biểu đạt”[22, 13]

- “Trờng phái (…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh h) dựa vào sự thật lịch sử, truyền thuyết lịch sử nhng viết theo nhãnquan chính trị chính thống của thời đại tác giả”[22, 13]

- “Trờng phái (…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh h) dựa vào các sự thật lịch sử, sự kiện lịch sử rồi làm biến dạng nó đimột cách tự nhiên chủ nghĩa Các nhân vật đợc đẩy lên hàng thần thánh hoặc tụt xuốnghàng ma quái, yêu nghiệt Và để hấp dẫn, các nhân vật đợc “chởng hoá” Loại tiểuthuyết này có tên là giả sử”[22, 13]

- “ Một loại nữa tuy không đủ sức trở thành trờng phái nhng thấy xuất hiện ở nớc ta

Đó là loại “kể truyện lịch sử” Trong đó các tác giả kể về các nhân vật và chiến côngcủa họ (…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh h) Về dung lợng cũng nh sức dựng truyện, dựng nhân vật cha đạt tới trình độtiểu thuyết”[22, 14] Từ những đặc trng của tiểu thuyết lịch sử này, trong một lần trảlời phỏng vấn, Hoàng Quốc Hải đã đa ra quan điểm của mình về tiểu thuyết lịch sử:

“Tiểu thuyết lịch sử trớc hết phải giúp ngời đọc nhận biết đợc gơng mặt lịch sử củathời đại mà tác giả phản ánh, nhng những gì mà tác phẩm đó tái tạo đều không đợc tráivới lịch sử Có thể có những quan điểm của các tác giả văn học độc lập, thậm chí tráingợc với quan điểm của các sử gia, song nó phải đạt tới tính chân thực lịch sử mà ng ời

đọc đơng đại chấp nhận”[60, 69] Phan Cự Đệ trong chơng Tiểu thuyết lịch sử ( sách

Văn học Việt Nam thế kỷ XX) phân biệt rõ hai khái niệm; Tiểu thuyết lịch sử và lịch sử

đợc tiểu thuyết hoá Có thể hiểu tiểu thuyết lịch sử là lấy việc tái hiện sự kiện lịch sử,

không khí lịch sử làm mục đích sáng tác, tất nhiên có h cấu và vẫn chịu sự chi phối bởicái nhìn chủ quan của nhà văn Cũng có khi nhà văn xem sự kiện lịch sử chỉ là phơngtiện, thậm chí là chất liệu để họ viết tiểu thuyết, và chất h cấu đậm đặc hơn Nhà vănchỉ “mợn” lịch sử để thể hiện quan điểm nào đó của mình, hoặc để cắt nghĩa vấn đề

hiện thực hôm nay Còn lịch sử đợc tiểu thuyết hoá thì gần nh sử dụng toàn bộ sự kiện

lịch sử, không khí lịch sử, nhân vật lịch sử Nghĩa là ngời viết trung thành tối đa đốivới lịch sử, chỉ mợn hình thức tiểu thuyết để thể hiện những vấn đề lịch sử Vì vậy, lịch

sử đợc tiểu thuyết hoá hầu nh không có những nhân vật lịch sử có cá tính, có nội tâm

mà cốt truyện, sự kiện đợc u tiên thể hiện lên hàng đầu Hơn nữa, đặc điểm của tiểuthuyết là h cấu, dù đó là tiểu thuyết lịch sử Vì vậy, h cấu trong tiểu thuyết lịch sử là

điều tất yếu, nhng mức độ h cấu đậm nhạt khác nhau lại chịu sự chi phối của phơngpháp sáng tác Nếu nh phơng pháp sáng tác hiện thực chủ nghĩa thờng tôn trọng sựthực lịch sử thì phơng pháp sáng tác lãng mạn chủ nghĩa thờng lấy sự kiện lịch sử làm

chất liệu để khẳng định vị thế hiện tại của chủ thể nhà văn, lấy nhân vật lịch sử để thể

hiện cái tôi cá nhân của mình Sau khi nêu ra các quan niệm về tiểu thuyết lịch sử,

Hoài Nam cho rằng: “Các tác giả tiểu thuyết lịch sử đã phải huy động đến tối đa nănglực tởng tợng khi họ nhằm đến cái đích là tạo ra tác phẩm tiểu thuyết từ chất liệu lịchsử”[38, 12] Hoài Nam khái quát tiểu thuyết lịch sử Việt Nam là: “Sức tởng tợng nghệthuật dù có mãnh liệt phong phú và đến đâu chăng nữa thì cũng tụ lại ở một vài điểm:a) lịch sử, đó không là lịch sử chung chung, mà là lịch sử của những cuộc đấu tranhchống ngoại xâm bảo vệ sự tồn tại của vơng triều và nên độc lập của quốc gia; và b) tr-

ớc lịch sử ấy, cảm hứng chủ đạo của nhà tiểu thuyết lịch sử là cảm hứng ca ngợi, tônvinh, kính cẩn”[38, 12]

Từ những vấn đề trên theo chúng tôi tiểu thuyết lịch sử là những sáng tác khai thác

từ đề tài lịch sử (sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử, thời gian lịch sử ), đợc nhà văn táihiện lại một cách chân thật lịch sử hoặc xem lịch sử nh một phơng tiện, một chất liệu

để thể hiện quan điểm t tởng của mình trớc sự kiện lịch sử ấy, hoặc lấy lịch sử để trìnhbày những vấn đề hiện tại Lịch sử trong tiểu thuyết không còn là lịch sử khách quan

nh nó vốn có mà bị khúc xạ qua lăng kính của nhà văn thông qua những h cấu nghệthuật nhất định

Nh vậy, đặc điểm của tiểu thuyết lịch sử là dù ít dù nhiều phải lấy lịch sử làm đối t ợng sáng tác; tiểu thuyết lịch sử không bao giờ trùng khít hay đồng nhất với lịch sử vìlịch sử đa vào tiểu thuyết đã bị khúc xạ qua lăng kính chủ thể nhà văn; yếu tố h cấuluôn có trong tiểu thuyết lịch sử vì bị chi phối bởi đặc trng thể loại (tiểu thuyết) nhngmức độ h cấu đậm nhạt khác nhau phụ thuộc vào phơng pháp sáng tác, mục đích củanhà văn

Chúng tôi căn cứ vào tiền đề lí thuyết ấy để khảo sát những tác phẩm viết về đề tàilịch sử của các nhà văn Việt Nam hiện đại trong chơng này

1.1.2 Sự cần thiết của việc tái hiện bức tranh hiện thực quá khứ trong văn chơng

Nhu cầu đợc sống với quá khứ dân tộc, tự hào với truyền thống lịch sử dân tộc luônthờng trực trong mỗi con ngời, mỗi quốc gia Thế nhng nhu cầu ấy cao thấp đến đâu,lịch sử đợc tái hiện với mục đích gì lại phụ thuộc vào từng thời kì lịch sử, vào điềukiện lịch sử, xã hội khác nhau Thời phong kiến, các sử gia phong kiến không chỉ ngợi

ca vơng triều thời họ sống mà còn ca ngợi vua sáng, tôi trung của các triều vua trongquá khứ Với dân tộc ta, khi phải đơng đầu với những kẻ thù xâm lợc hùng mạnh, hơnbao giờ hết quá khứ dân tộc lại đợc nói đến nhiều với tinh thần ngợi ca những anhhùng xả thân vì tổ quốc, gợi lại lòng tự hào, tự cờng dân tộc Thời Pháp thuộc, nhiềutiểu thuyết lịch sử có chủ đề ca ngợi lòng yêu nớc, căm thù giặc trong quá khứ đợc đềcập đến rất nhiều Thông qua việc ca ngợi những cuộc kháng chiến chống quân xâm l-

ợc, tôn vinh những vị anh hùng cứu quốc mà đánh thức dậy tinh thần yêu nớc của nhân

dân, lên án, cảnh cáo bọn bán nớc và cớp nớc Đó là trong hoàn cảnh không đợc đấutranh trực tiếp với kẻ thù xâm lợc(bằng văn chơng) nên phải mợn quá khứ để soi lạihiện tại Thời chống Mỹ chúng ta luôn đề cao quá khứ, đề cao lòng tự hào của bốnngàn năm dựng nớc Thơ ca cho đến văn xuôi đều lấy truyền thống lịch sử nh một sứcmạnh của quá khứ kết hợp với sức mạnh thời đại để giải phóng dân tộc, thống nhất đấtnớc Trong bối cảnh cơ chế thị trờng, con ngời đợc đề cao hơn bao giờ hết ở vị thế cánhân, vì vậy không ít giá trị của cộng đồng, của truyền thống lịch sử và văn hoá bị maimột, lu mờ Là những ngời nhạy cảm với những vấn đề xã hội, các nhà văn đã nhìnthấy nguy cơ đánh mất truyền thống sẽ làm cho đời sống tinh thần trở nên khô cằn đi,trống rỗng về tâm hồn thậm chí là mất đi nền tảng vững chắc của lẽ sống con ng ời Vìvậy, các nhà văn đã vào cuộc Văn học không chỉ là nơi lu giữ kí ức cho con ngời màcòn khơi dậy những kí ức sống động thông qua những sáng tạo nghệ thuật Lịch sửtĩnh tại của quá khứ dân tộc qua trái tim và khối óc của nhà văn đã đợc hồi sinh mộtlần nữa, có đời sống riêng, nói lên đợc những khát vọng chân chính của con ngời Nóbiết chia sẻ cảm thông với những nhân vật quá khứ Qua quá khứ ngời ta tìm thấynhững điều tâm sự thầm kín của chính mình Vì thế lịch sử trong văn chơng dễ đi vàolòng ngời hơn lịch sử của chính sử một dân tộc Từ yêu thích lịch sử trong văn chơngngời ta có nhu cầu tìm hiểu chính sử của dân tộc, rồi bằng vô thức hay ý thức, ngời tathấy vai trò quan trọng của lịch sử trong đời sống hàng ngày của con ngời Nh một tìnhcảm tự nhiên ngời ta thấy trách nhiệm của con dân nớc Việt là phải biết lịch sử dựngnớc và giữ tổ tiên cha ông mình Đúng nh lời Hồ Chí Minh đã viết:

“Dân ta phải biết sử ta

Cho tờng công tích nớc nhà Việt Nam”

Nhu cầu tìm hiểu lịch sử của mọi ngời lên cao tác động trở lại đối với nhà văn Nhàvăn cần thấy lịch sử là đối tợng tìm hiểu, khám phá và sáng tạo của mình Cứ thế mốiquan hệ lịch sử và văn chơng nh một “duyên nợ” để giúp cho mọi ngời hiểu hơn vềlịch sử của dân tộc.Trong những trang sử hào hùng của dân tộc, ngời ta không chỉ tìmthấy những chiến công hiển hách của các cuộc chiến chống xâm lăng mà còn thấytrong đó những trầm tích văn hoá đợc hun đúc suốt mấy nghìn năm lịch sử Càng ngàyngời ta càng nhận thấy vai trò của văn hoá rất quan trọng đối với con ngời Sức mạnhvăn hoá đã giúp dân tộc Việt Nam chúng ta, một dân tộc nhỏ bé nhng đã từng chiếnthắng các kẻ thù lớn mạnh nhất của các thời đại Những truyền thống văn hoá có tronglịch sử từ Phật giáo, Nho giáo đến phong tục tập quán, ngôn ngữ, nhất là văn hoá phivật thể đã trở thành chỗ dựa vững chắc cho đời sống tinh thần con ngời, nhất là khi conngời cảm thấy chới với, hụt hẫng trớc một sự biến đổi lớn lao nào đó Trớc sự mất

niềm tin vào một vấn đề nào đó, văn hoá nh liều thuốc an thần giúp cho ngời ta có bảnlĩnh đứng vững trớc cuộc đời Nhu cầu tìm hiểu, khám phá lịch sử với những việc làmthiết thực để giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc trở thành nhu cầu thiết yếucủa các nhà văn Việt Nam Khi viết một tiểu thuyết lịch sử bất kì nhà văn nào cũngcần phải nghiên cứu kĩ văn hoá thời đại đợc lấy làm bối cảnh lịch sử, làm thời giannghệ thuật của truyện Khi có ý định viết tiểu thuyết Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh

đã dày công học tập, tìm hiểu lịch sử và văn hoá thời Hồ Quý Ly Nhà văn đã có lần

tâm sự trên Văn nghệ Trẻ: “Bốn mơi năm nay tôi đọc, học miệt mài” và “Với tôi, đề tài

Hồ Quý Ly tôi thích từ rất lâu Đây là nhân vật độc đáo: muốn xây dựng riêng biệt mộtnền văn hoá Việt Nam vì vậy chê cả Chu Trình Và không phải ông ta không có lí.Tuy nhiên đến lần sửa chữa thứ ba tôi mới có đủ độ chín về văn hoá, về vốn sống đểhoàn thành cuốn tiểu thuyết này” Điều quan trọng hơn bề dày văn hoá của lịch sử dântộc không chỉ đợc đánh thức dậy mà qua “bộ lọc” của nhà văn, văn hoá trở nên tinhhoa hơn, đậm đà bản sắc hơn Đó cũng phản ánh nhu cầu của các nhà văn muốn táihiện lại bức tranh quá khứ dân tộc trong văn chơng

Ngoài ra, khi những điều kiện lịch sử xã hội nh đất nớc đặt dới sự cai trị của kẻ thùxâm lợc, vấn đề dân chủ không đảm bảo , không cho phép nhà văn đề cập trực diện

đến những vấn đề của thực tại thì các nhà văn thờng có nhu cầu trở về với quá khứ củadân tộc, mợn chuyện đời xa để nói chuyện đời nay Đối tợng lịch sử đợc tìm đến thờng

là quá khứ hào hùng của dân tộc Quá khứ ấy gợi lại lòng tự hào dân tộc, đánh thứctrách nhiệm công dân đối với dân tộc Cũng có khi đối tợng nhà văn tìm hiểu, khámphá là quá khứ một thời thái bình thịnh trị, giàu tính nhân văn, dân chủ, bình đẳng bác

ái của các bậc đế vơng để thể hiện tâm nguyện của con ngời đợc sống trong một quốcgia mà ở đó “dân giàu nớc mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” Ngay cả khinhà văn đợc tạo điều kiện thuận lợi nhất cho sáng tác của mình, họ cũng tìm đến quákhứ dân tộc để đợc thể hiện những điều họ ấp ủ, chiêm nghiệm từ cuộc sống hôm nay,qua lịch sử để rút ra những bài học bổ ích cho mình và cho dân tộc, ngõ hầu khôngmuốn ai dẫm lên “vết đổ của bánh xe lịch sử” Nhà văn có thể lấy bất kì giai đoạn lịch

sử nào để thể hiện thông điệp của mình Nguyễn Mộng Giác lấy bối cảnh của thời tao

loạn, để thể hiện thông điệp tình thơng của mình nh trờng hợp Sông Côn mùa lũ.

Nguyễn Xuân Khánh lấy thời đại cuối Trần đầu Hồ, thời đại mà cái cũ đã trở nên trìtrệ lạc hậu, bảo thủ, cái mới đang hình thành nhng cha có nền tảng vững chắc vớithông điệp đa ra là cần có t tởng ủng hộ cái mới để xây dựng một xã hội tốt đẹp, để đổi

mới canh tân đất nớc nh trong Hồ Quý Ly Nh vậy, lấy quá khứ lịch sử dân tộc làm đối

tợng sáng tác, nhà văn luôn tìm thấy cho mình những điều cần khám phá, tìm hiểu đểchuyển tải t tởng, tình cảm mà họ quan tâm.

Cảm hứng về lịch sử đã trở thành một bộ phận của văn học Việt Nam hiện đại Quacảm hứng này, biết bao nhân vật lịch sử đã đợc tái hiện lại một cách sống động, nhữngkhoảnh khắc hào hùng của lịch sử đợc đã đợc hồi sinh, tinh hoa văn hoá tiềm tàng đợckhơi dậy, những vấn đề “khó nói” tìm đợc cách trình bày Vì vậy, đề tài lịch sử luôn

là “mảnh đất màu mỡ” để các nhà văn Việt Nam hiện đại “thâm canh” khai thác Vàkhông ít nhà văn “gặt hái” đợc những “mùa bội thu” từ “mảnh đất” này

1.1.3.Việc thể hiện đề tài lịch sử trong văn học Việt Nam nói chung và tiểu thuyết Việt Nam đơng đại nói riêng

Là một quốc gia có vị trí đặc biệt trong khu vực Đông Nam á nên từ khi lập quốccho đến nay, Việt Nam luôn phải đối đầu với những kẻ thù xâm lợc hùng hậu, hunghãn Mật độ các cuộc chiến tranh tơng đối dày 2/3 thời gian lịch sử từ khi dựng nớctới nay là thời gian chống ngoại xâm Có thể nói lịch sử dân tộc Việt Nam là lịch sửchống giặc ngoại xâm một cách hào hùng, oanh liệt Nhng trong suốt 10 thế kỉ văn họcviết (từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX) chúng ta cha có một tác phẩm văn học nào tơngxứng với truyền thống lịch sử hào hùng ấy, trừ một vài cuốn sử kí là những ghi chéplịch sử của các sử quan thời phong kiến Đến thế kỷ XVIII mới xuất hiện những truyện

ký lịch sử theo lối truyện chơng hồi nh Hoàng Lê nhất thống chí, Nam triều công

nghiệp diễn chí, Việt Lam xuân thu, Hoàng Việt hng long chí…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh h Chúng ta không cónhững cuốn tiểu thuyết chơng hồi đồ sộ nh của Trung Quốc, càng cha có những tiểuthuyết lịch sử tầm vóc kiệt tác nh ở văn học Nga, văn học Anh hay văn học Pháp Điềunày có nhiều nguyên nhân nhng nguyên nhân cơ bản là văn xuôi tự sự của chúng ta ch-

a có bề dày thành tựu, do vậy những tác phẩm viết về đề tài lịch sử cũng ch a có nhữngtác phẩm xứng tầm với lịch sử dân tộc Nh vậy, tiểu thuyết lịch sử còn là “mảnh đấtmàu mỡ”, nhiều tiềm năng hứa hẹn cho những “mùa gặt bội thu” Bớc sang thế kỉ XX,nền văn học Việt Nam đợc hiện đại hoá, tiểu thuyết hiện đại thu đợc nhiều thành tựu

Dĩ nhiên trong những thành tựu ấy có thành tựu viết về đề tài lịch sử Nói cách khác,tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đến lúc này bắt đầu khởi sắc, các nhà văn viết về đề tàinày đã gặt hái đợc những thành tựu đáng kể Tiêu biểu phải kể đến Nguyễn Tử Siêu,Ngô Tất Tố, Chu Thiên, Nguyễn Huy Tởng, Thái Vũ, Hà Ân, Nguyễn Xuân Khánh,Hoàng Quốc Hải, Nam Dao, Nguyễn Mộng Giác

Tuy đều lấy lịch sử làm đối tợng tìm hiểu, khám phá nhng mỗi nhà văn, mỗi thời kì,mỗi phơng pháp sáng tác, mục đích sáng tác khác nhau đã làm cho “khu vờn” tiểuthuyết lịch sử trở nên phong phú hơn, đa dạng hơn, và dĩ nhiên đã giúp cho ngời thởng

thức tiểu thuyết lịch sử đợc nhìn ngắm nhiều góc độ, chiều kích lịch sử khác nhau.Nhìn bề ngoài của “khu vờn” tiểu thuyết lịch sử có vẻ “hỗn tạp” nhng nếu đem “quyhoạch” lại thì có thể chia làm các khu vực: khu vực đợc sáng tác theo phơng pháp hiệnthực chủ nghĩa, khu vực sáng tác theo phơng pháp lãng mạn chủ nghĩa và có một bộphận ít sáng tác theo hiện đại và hậu hiện đại chủ nghĩa.

Những nhà văn sáng tác theo hiện thực chủ nghĩa thờng có xu hớng tái hiện chân thựclịch sử, tôn trong sự thật lịch sử “Trong quá trình sáng tác, các nhà viết tiểu thuyếtlịch sử vừa phải tôn trọng sự kiện lịch sử, vừa phải phát huy cao độ vai trò của h cấu,sáng tạo nghệ thuật Nghiên cứu lịch sử một cách công phu, chính xác, đó là con đờngcủa các nhà tiểu thuyết hiện thực chủ nghĩa”[16, 167] Khi viết bộ ba tiểu thuyết lịch

sử Mời hai sứ quân, Hào kiệt Lam Sơn, Bắn rụng mặt trời, Vũ Ngọc Đỉnh đã nghiên

cứu lịch sử rất nghiêm túc Trong tác phẩm của ông, ngời đọc thấy ông có vốn hiểubiết sâu sắc về văn hoá thời nhà Trần cũng nh của quân xâm lợc Nguyên Mông Nhàvăn tỏ ra rất am hiểu trang bị, y phục, tên gọi các nhân vật Vũ Ngọc Đỉnh đã xử lí sửliệu một cách chính xác, nhuần nhị, kết hợp khả năng h cấu, sáng tạo, để lấp dầy

“khoảng trắng” tạo nên “những cái có thật” Trớc khi viết Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân

Khánh đã có khoảng thời gian khá dài để nghiên cứu lịch sử, văn hoá dân tộc, nhất là

đạo Phật, đạo Khổng, đạo Lão và triết học, văn hoá phơng Đông

Bên cạnh sự cố gắng tái hiện lại chân thực lịch sử, tôn trọng sự kiện lịch sử, các nhà

văn hiện thực chủ nghĩa cũng chú trọng đến vai trò của h cấu sáng tạo Những h cấusáng tạo này nhiều khi đã làm cho những nhân vật lịch sử đầy đặn hơn, “có da, có thịt”hơn, nghĩa là nó toàn diện hơn yếu tố h cấu sáng tạo chính là biết “lấp đầy” chỗ trống

mà vì lí do nào đó nhà viết sử không đề cập đến Có những sự kiện hay nhân vật lịch

sử bị cái nhãn quan chính trị, lập trờng chính trị của ngời viết sử đơng thời chi phốidẫn tới cái nhìn phiến diện về nhân vật hay sự kiện lịch sử Trờng hợp Hồ Quý Lytrong lịch sử dới cái nhìn chính thống của nhà nho đơng thời là một sự thoán đoạt, cớpngôi nên những cải cách và t tởng tiến bộ của ông không đợc sử quan phong kiến ghinhận đầy đủ Đối với Quang Trung – Nguyễn Huệ cũng vậy, sau khi Nguyễn ánh lênngôi khôi phục lại triều Nguyễn, một triều đại không đội trời chung với triều Tây Sơnthì các sử quan nhà Nguyễn cũng cố xoá đi những công trạng lớn lao của Nguyễn Huệ

Về những cuộc tranh chấp giữa Nguyễn Huệ với Nguyễn ánh, các sử quan triềuNguyễn thời bấy giờ cũng thờng “thiên vị” cho Nguyễn ánh Vì thế, khi nhà văn lấythời kì lịch sử ấy làm đối tợng khám phá, tìm hiểu thì vai trò h cấu sáng tạo thờng bổsung thêm những điều mà các sử quan né tránh không đề cập đến Đồng thời các nhàvăn cũng nh những quan toà công minh phán xét lại lịch sử, trả lịch sử về với sự công

bằng hợp lí theo sự cắt nghĩa lí giải của các nhà văn Cũng có khi nhà văn kéo nhân vậtlịch sử về một cái nhìn khách quan dân chủ, để cho ngời đọc đợc soi ngắm nhiều chiềukích, nhiều phơng diện khác nhau Các nhà văn thờng h cấu, sáng tạo thêm trên phơngdiện chiều sâu nội tâm nhân vật lịch sử, khai thác “mặt sáng” nhng cũng không loại trừ

“mặt tối” của nhân vật, khai thác khía cạnh anh hùng đợc ghi trong lịch sử nhng cũngsáng tạo thêm những yếu tố đời t của nhân vật Từ những ghi chép trong chính sử và

cuốn truyện kí Nam ông mộng lục, Nguyễn Xuân khánh đã dựng lại bức tranh về một

giai đoạn lịch sử với tất cả tính phức tạp của tình thế lịch sử: Triều đại cũ đã tồn tạimột cách bạc nhợc với những ông vua đắm chìm trong những suy nghĩ siêu hình củaPhật giáo và Đạo giáo, trong ánh hào quang của thắng lợi quá khứ; với t tởng đổi mới,cải cách xã hội đầy toan tính, một xã hội rối loạn và đau khổ của sự h hoại của kẻ cầmquyền Đồng thời, Nguyễn Xuân Khánh trong tiểu thuyết của mình cũng sáng tạo hcấu nên những nhân vật không có trong lịch sử nh Sử Văn Hoa, Phạm Sinh, ThanhMai Bên cạnh đó những nhân vật lịch sử nh Hồ Quý Ly, Hồ Nguyên Trừng, Hồ HánThơng, Trần Nghệ Tôn cũng đợc ông h cấu sáng tạo, bổ sung, tô đậm thêm cá tính vàkhắc hoạ tính cách tâm lí nhân vật Đối với các nhà văn hiện thực chủ nghĩa, “quá khứ

và hiện tại hiện diện trong sự thống nhất không thể chia tách, bức tranh đời sống hiệnthực đợc mô tả trong màu sắcc cụ thể nh “sờ mó” đợc, nhân vật đợc xây dựng sống

động cả về tâm lí lẫn bớc đờng t tởng…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh hVà không chỉ hiện diện những nhân vật lịch sửngay ở những nhân vật h cấu cũng có thể đọc thấy cái ánh xạ tinh tế của tiến trình lịchsử”[6, 1727]

Đối với các nhà văn sáng tác theo trờng phái lãng mạn chủ nghĩa, yếu tố sáng tạo hcấu càng đậm nét hơn Những sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử vào tay các nhà vănlãng mạn chủ nghĩa thờng đợc “nhào nặn” lại sao cho phù hợp với cái tôi cá nhân của

họ, sao cho nói đợc hoặc ám chỉ đợc một điều gì đó của hiện thực thời hiện tại của nhàvăn Một số tác phẩm của Nguyễn Huy Tởng viết về đề tài lịch sử, có những nhân vật

h cấu hoàn toàn không có trong lịch sử nh Nguyễn Mại, Bảo Kim (Đêm hội Long Trì),

có những nhân vật đợc làm sáng rõ thêm lí lịch hoặc tô đậm thêm cá tính NguyễnHuy Tởng đã đi sâu vào đời sống nội tâm, đời sống riêng t của nhân vật, chứ khôngtrình bày nhân vật nh trong sử liệu một cách cứng nhắc Khi xây dựng nhân vật,Nguyễn Huy Tởng không miêu tả nhân vật theo một sơ đồ giản lợc đã định sẵn mà thểhiện tâm lí trong mối tổng hoà đa dạng có chiều sâu, với tất cả những góc khuất thầmkín, có sự phát triển khá sinh động nh con ngời của chính cuộc đời Trong tiểu thuyết

Đêm hội Long Trì của Nguyễn Huy Tởng, nhân vật Trịnh Sâm đợc xây dựng với tính

cách phức tạp, sinh động Tác giả đẩy các mối quan hệ tới cao trào, cái niềm riêng và

cái nghĩa chung của một vị chúa đối với nớc Mối dày vò trong tâm t chúa Trịnh,những mâu thuẫn mà tác giả dựng nên không chỉ bó gọn trong việc dựng lại cuộc sốngcung đình thời ấy mà còn nêu lên những vấn đề nhân sinh của ngày nay, vấn đề cái

thiện, cái ác, vấn đề nhân phẩm, quyền sống của con ngời Với vở kịch Vũ Nh Tô,

“qua lời trò chuyện của đôi tri kỉ, Vũ Nh Tô với Đan Thiềm, ta thấy tác giả ấp ủ khánhiều tâm sự của mình Nhà văn cha dứt khoát hẳn với t tởng “nghệ thuật vị nghệthuật” Thái độ lúng túng của tác giả thể hiện ngay ở đề tựa: “- Than ôi! Nh Tô phảihay kẻ giết Nh Tô phải? Ta chẳng biết Cầm bút chẳng qua cùng một bệnh với ĐanThiềm” Nhân vật ngời cung nữ này cũng nh kiến trúc s Vũ Nh Tô, suy cho đến cùng ítnhiều cũng chính là hình bóng Nguyễn Huy tởng mà thôi Đan Thiềm là một nhân vật

đợc h cấu Nhng trong lời nói của ngời cung nữ Đan Thiềm thế kỉ XVI “đôi mắt thâmquầng này là do những lúc thức khi ngời ngủ, khóc khi ngời cời, thơng khi ngời ghét”

ta nghe có hơi thở của những nhân vật lãng mạn sau những năm 1940 (…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh h) Nhữngnhân vật mang vẻ đẹp lí trởng trong văn học lãng mạn chính là hình bóng và ớc mơ

của nhà văn”[16, 174 -175] Khi viết Tiêu Sơn tráng sĩ, Khái Hng đã dựa vào t liệu từ

Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái và cuộc đời Phạm Thái trong Sơ kính tân trang Khái Hng đề cao quan điểm chính thống, ca ngợi nâng niu những tráng sĩ

trong đảng Tiêu Sơn, những đảng viên hành động vì mục đích tôn phò nhà Lê, mộttriều đại mà khi Lê Chiêu Thống sang cầu cứu nhà Thanh thì đã bộc lộ sự cùng cựccủa sự mục rỗng, đã trở thành phản động đi ngợc lại lịch sử Với t tởng lạc hậu ấy,Khái Hng đã thoá mạ nhà Tây Sơn đại diện cho phong trào dân chủ dân tộc phù hợpvới lịch sử thời bấy giờ: “Nay anh em, cha con Tây Sơn ngu độn, bạo ngợc, chẳng hiểu

lẽ mệnh trời, chẳng nghĩ đến vua tôi, dám dấy quân phản loạn để đến nỗi hoàng đếphải phiêu lu đất khách mời năm nay” Rõ ràng, Khái Hng đã lí tởng hoá các tráng sĩTiêu Sơn, thể hiện t tởng không làm đợc anh hùng ngoài cuộc đời thì làm anh hùngtrong tởng tợng, trong văn chơng Vì vậy, các đảng viên đảng Tiêu Sơn ít nhiều đãmang màu sắc và tâm trạng của con ngời hiện đại thời kì 1930-1945 Vì vậy những

đảng viên Tiêu Sơn mang triết lí hành động để hành động, tâm lí chán chờng của conngời, vừa có khí phách anh hùng vừa có tâm hồn nghệ sỹ, mẫu ngời Phạm Thái ở thế

kỉ XVIII Đó cũng là cái tôi của nhà văn lãng mạn thể hiện qua những tác phẩm viết về

đề tài lịch sử Nếu so sánh với chủ nghĩa hiện thực khi viết về đề tài lịch sử thì ở chủnghĩa lãng mạn mức độ h cấu đậm đặc hơn Ngời viết ít chú ý đến chân thực lịch sử

mà chủ yếu lấy lịch sử làm phơng tiện để thể hiện cái tôi và cái nhìn của nhà văn vềvấn đề hôm nay Nhìn chung, “chủ nghĩa lãng mạn có vai trò to lớn trong việc đề xuất

chủ nghĩa lịch sử của t duy nghệ thuật, đặt ra một cách sắc sảo vấn đề đặc sắc dân tộccủa sự phát triển lịch sử”[6, 1727].

Những năm gần đây, trong xu hớng đổi mới thi pháp tiểu thuyết, một số nhà vănchú ý đến sử dụng các thủ pháp của tiểu thuyết hiện đại nh yếu tố huyền ảo, dòng ýthức, lắp ghép các phiến đoạn tâm lí Khi viết tiểu thuyết về đề tài lịch sử, các nhà

văn nh Võ Thị Hảo trong Giàn thiêu, Nam Dao trong Gió lửa, Đất trời đã dùng

những thủ pháp của tiểu thuyết hiện đại mang lại bộ mặt khác cho tiểu thuyết lịch sử.Những nhà văn viết theo xu hớng này chỉ xem lịch sử nh một cái khung, một phơngtiện, thậm chí chỉ là cái đinh để nhà văn treo “chiếc áo hiện thực” của mình Vì vậy,mức độ h cấu ở loại tiểu thuyết này rất cao Bên cạnh những nhân vật h cấu hoàn toàn,thì nhân vật lịch sử cũng đợc họ “nhào nặn” lại theo mục đích của nhà văn Võ Thị

Hảo viết Giàn thiêu có dựa vào t liệu lịch sử của Đại Việt sử ký toàn th và Thiền uyển

tập anh Tác giả đã tiếp nhận những truyền thuyết về xuất thân, quá trình tu tập và

hành đạo của Từ Đạo Hạnh Nguồn sử liệu này đã bị huyền thoại hoá thành gốc tíchvua Lý Thần Tông (do Từ Đạo Hạnh đầu thai làm con của Sùng Hiền hầu) và chuyện

vua bị hoá hổ, sau đợc s Minh Không chữa khỏi, ghi trong Đại Việt sử kí toàn th Xem

hai tiểu truyện ấy nh những kiếp sống của cùng một con ngời “Tuy nhiên, điều quantrọng nhất lại là đọc ra từ hai thiên tiểu sử vô tình buộc vào nhau này một vài nét nghĩanhân sinh phổ biến”[5] Yếu tố huyền thoại trong tiểu thuyết lịch sử này đã đợc VõThị Hảo thực hiện bằng “phá vỡ cốt truyện bằng kỹ thuật xáo trộn thời gian tự sự”[5]

Nam Dao trong tác phẩm Gió lửa cũng tiếp cận t liệu lịch sử và xây dựng tiểu thuyết

bằng thủ pháp của hiện thực huyền ảo Rất nhiều yếu tố huyền thoại đợc nhà văn đavào tác phẩm của mình Nhân vật lịch sử đã đợc khoác lên một màu sơng huyền bí vềnguồn gốc (họ Hà là hậu thân của họ Hồ, là tiền thân họ Nguyễn nhà Tây Sơn), câuchuyện về cuốn mật kíp phá đập nớc, về nàng Mây, về Nguyễn Nhạc tìm nơi chôn hàicốt tổ tông để đợc phát đế vơng ở đây yếu tố huyền thoại đã làm cho h cấu trở nên

đậm đặc hơn Nhân vật lịch sử gần nh chỉ còn lại cái tên, còn sự kiện lịch sử gần nh bị

“thiết kế” lại hoàn toàn để phục vụ cho t tởng luận đề của nhà văn

Nh vậy, cùng viết về đề tài lịch sử nhng nếu chia mức độ sáng tạo, h cấu thànhnhững cấp độ khác nhau thì ta thấy, mức độ h cấu đậm đặc nhất, xem lịch sử nh cái cớ

để nhà văn sáng tạo nghệ thuật đó chính là những tác phẩm viết theo xu hớng của tiểuthuyết hiện đại với các thủ pháp nh dòng ý thức, lắp ghép thân mảnh, nh sử dụng yếu

tố huyền ảo Mức độ h cấu vừa phải là những tác phẩm đợc sáng tác theo phơng pháplãng mạn chủ nghĩa; mức độ h cấu ít nhất, xem tái hiện chân thực lịch sử là cứu cánhchính là những tác phẩm thuộc phơng pháp hiện thực chủ nghĩa

Khảo sát tiểu thuyết lịch sử trong văn học Việt Nam hiện đại theo trục thời gian,chúng tôi thấy các nhà văn Việt Nam lại có xu hớng khai thác lịch sử theo từng thời kìkhác nhau Mỗi thời kì văn học lại có cái nhìn về lịch sử dân tộc không giống nhau.Trớc Cách mạng tháng Tám, các nhà văn Việt Nam viết về đề tài lịch sử chủ yếu thểhiện lòng tự hào dân tộc, ấp ủ một lòng yêu nớc thầm kín qua sự ngỡng mộ, ngợi canhững anh hùng dân tộc “Tiểu thuyết lịch sử 45 năm đầu thế kỉ XX của nớc ta thờng

có khuynh hớng dùng lịch sử để soi sáng những vấn đề hiện tại Thông qua nhữngcuộc kháng chiến chống quân xâm lợc, tôn vinh những vị anh hùng cứu quốc mà đánhthức dậy tinh thần dân tộc của thanh niên hoặc cảnh cáo bè lũ bán nớc và cớp nớc.Trừ

Trùng Quang tâm sử của Phan Bội Châu là tiểu thuyết luận đề về cách mạng Việt

Nam, còn đại bộ phận tiểu thuyết lịch sử nửa đầu thế kỷ có thể xếp vào dòng văn họcyêu nớc” [16, 180] Về các tác phẩm văn xuôi viết về đề tài lịch sử giai đoạn trớc Cách

mạng tháng Tám 1945 phải kể đến Nguyễn Tử Siêu với Tiếng sấm đêm đông (1928),

Đinh Tiên Hoàng (1929), Vua bố Cái (1929), Lê Đại Hành (1929), Phan Trần Chúc

với Vua Hàm Nghi (1935), Hồi chuông Thiên Mụ (1940), Dới luỹ Trờng Dục (1942), Lan Khai với Chiếc ngai vàng (1935), Cái hột mận (1937), Ai lên phố Cát (1937), Gái

thời loạn (1938), Đỉnh non thần (1940), Treo bức chiến bào (1942), Trong cơn binh lửa (1942), Nguyễn Triệu Luật với Hòm đựng ngời (1938), Bà Chúa Chè (1938), Loạn kiêu binh (1939), Ngợc đờng trờng thi (1939), Chúa Trịnh Khải (1940) Chu

Thiên với Lê Thái Tổ (1941), Thoát cung vua Mạc (1941), Bà Quận Mỹ (1942), Cháy

cung Chơng võ (1942) Nguyễn Huy Tởng với Đêm hội Long Trì (1942), An T

(1944) Vì nội dung yêu nớc, những ám chỉ về thực tại mà Tiếng sấm đêm đông đã bị

thực dân Pháp lúc bấy giờ cấm lu hành Tác giả bị quản thúc, theo dõi vì đã ca ngợi

D-ơng Đình Nghệ và Ngô Quyền hai lần đánh tan quân Nam Hán với lòng tự hào đầynhiệt huyết Trong hoàn cảnh nớc mất nhà tan, tiểu thuyết lịch sử có khuynh hớngmuốn đánh thức lòng tự hào dân tộc, nhằm nhắc nhở trách nhiệm công dân của condân đất Việt khi tổ quốc có giặc ngoại xâm cần phải ghé vai gánh vác Có khi, tác giả

phải cố tình hiện đại hoá lịch sử để phục vụ cho yêu cầu cách mạng của mình Trùng

Quang tâm sử của Phan Bội Châu là một ví dụ Lấy lịch sử chống quân xâm lợc nhà

Minh của dân tộc ta làm bối cảnh nhng Phan Bội châu lại trực tiếp kêu gọi quần chúngnổi dậy làm cách mạng: “Dậy! Dậy! Dậy! Quốc dân ta ơi! Đồng bào ta ơi!Thân dùchết mà nớc còn thì của cải của ta, con cháu của ta, họ hàng thân yêu của ta, danh dựngày mai của ta vẫn còn vĩnh viễn bất diệt Tất cả hàng vạn ngời đều đồng lòng nhvậy để ngăn ngừa ngoại địch thì kẻ địch nào chẳng bị bẻ gãy, để đánh kẻ thù thì kẻ thù

nào chẳng bị tiêu diệt” (Trùng Quang tâm sử) Đây không phải cách làm mẫu mực cho

tiểu thuyết lịch sử song trong bối cảnh lịch sử Việt Nam lúc bấy giờ nó có hiệu quảnhất định.

Dù khai thác sử liệu từ các nguồn khác nhau, thời đại khác nhau, nhng nhìn chungcác tiểu thuyết lịch sử thời kì này đều chủ trơng nối liền quá khứ với hiện tại, từ lịch sử

đặt những vấn đề cho hiện tại và tơng lai “Cùng với sự nở rộ của các trào lu văn họclãng mạn và hiện thực, các nhà văn đã chuyển sang khai thác những mối tình éo le vànhững chuyện đời t, giàu chất bi kịch trong đề tài lịch sử, đồng thời từ bỏ dứt khoátkiểu kết cấu chơng hồi”[6, 1728]

“Từ sau 1945, trong không khí của những biến động bão táp lịch sử, tiểu thuyết lịch

sử cũng đợc chú ý nâng cấp về âm hởng sử thi cũng nh quy mô dàn dựng Một số bộsách có sự gia công tìm hiểu lịch sử kỹ lỡng nên có những sáng tác độc đáo trong xâydựng bức tranh hoành tráng của lịch sử và khắc hoạ đợc những nhân vật lịch sử đadạng về tính cách có chiều sâu nội tâm”[6, 1728] Các tác phẩm viết về đề tài lịch sửnằm chung trong dòng chảy của văn xuôi cách mạng Việt Nam, đó là tiếng nói chungthống nhất “vua tôi nhất trí”, “muôn dân một lòng” Tiếng nói ấy luôn vang lên niềm

tự hào dân tộc, tự hào về truyền thống chống giặc ngoại xâm, bảo vệ tổ quốc, ca ngợinhững anh hùng xả thân vì đất nớc, vì dân tộc ở giai đoạn này, các nhà văn viết tiểuthuyết lịch sử rất chú ý đến tính chân thực lịch sử, tái hiện chính xác sự kiện lịch sử,không khí lịch sử, tập trung phản ánh quá khứ hào hùng dân tộc bằng giọng điệu ngợi

ca đậm chất sử thi Những tác phẩm tiêu biểu phải kể đến nh: Chu Thiên với Bóng nớc

Hồ Gơm (1970), Hà Ân với Khúc khải hoàn dang dở, Nguyên Hồng với Núi rừng Yên Thế, Thái Vũ với Cờ nghĩa Ba Đình (1976), Nguyễn Mộng Giác với Sông Côn mùa lũ,

Vũ Ngọc Đỉnh với Mời hai sứ quân, Bắn rụng mặt trời, Nguyễn Xuân Khánh với Hồ

Quý Ly, Mẫu Thợng Ngàn, Hoàng Quốc Hải Với Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân công chúa, Vơng triều sụp đổ…

Có thể chia những tiểu thuyết lịch sử thời kỳ này thành hai giai đoạn: giai đoạn từ

1945 đến đầu những năm 90 của thế kỷ XX và giai đoạn từ những năm 90 đến nay.Giai đoạn 1945 đến đầu những năm 90 phần lớn đợc viết theo lối truyền thống, nghĩa

là kết cấu theo sự kiện, thời gian một chiều, đề cao cốt truyện, nặng về miêu tả các sựkiện lịch sử, các trận đánh, tập trung tái hiện không khí lịch sử, yếu tố tâm lí nội tâmcòn mờ nhạt

Bóng nớc Hồ Gơm của Chu Thiên là câu chuyện dài về huyền thoại lịch sử xung

quanh Hồ Gơm Tác giả kết hợp tái hiện lại những trận đánh bảo vệ Hà thành của các

đội nghĩa quân với tầng lớp nhà nho yêu nớc Chu Thiên tỏ ra là cây bút hiểu biết sâu

sắc về giới nho sỹ Bắc Hà Có nhà nghiên cứu cho rằng, nhân vật trong Bóng nớc Hồ

Gơm còn dàn đều, thế giới nội tâm, đời sống riêng t còn mờ nhạt và “Chu Thiên vẫn

quan tâm đến lịch sử nhiều hơn tiểu thuyết”[16, 188]

Cờ nghĩa Ba Đình của Thái Vũ cũng tập trung tái hiện sáng tạo sự kiện lịch sử,

nh-ng xem lịch sử là mục đích của sánh-ng tác Trớc đó Phan Trần Chúc đã có tiểu thuyết

lịch sử Ba Đình nhng ở tác phẩm này, Phan Trần Chúc dựa vào nguồn sử liệu từ thực

dân Pháp và bọn bồi bút tay sai nên nhìn cuộc khởi nghĩa Ba Đình phiến diện mộtchiều, thậm chí có nhều chi tiết sai lệch so với lịch sử cuộc khởi nghĩa mà ngày nay

chúng ta đợc biết Thái Vũ viết Cờ nghĩa Ba Đình đã bổ sung những thiếu sót và thậm

chí là phản bác lại những sai lạc của Phan Trần Chúc bằng một hệ thống t liệu lịch sử

đáng tin cậy Vì vậy, tác giả chỉ chú ý đến sự kiện lịch sử, đến toàn cảnh phong trào

nên cha đi sâu vào tính cách nhân vật Cờ nghĩa Ba Đình thu hút ngời đọc bằng sự hấp

dẫn của tính chính xác lịch sử chứ không phải bằng h cấu nghệ thuật

Hà ân góp vào làng tiểu thuyết lịch sử giai đoạn này với tác phẩm Khúc khải hoàn

dang dở thể hiện sự hiểu biết uyên thâm về kiến thức lịch sử với sự tởng tợng phong

phú Tác phẩm khá thành công khi đi sâu vào thế giới nội tâm, tạo cho mỗi nhân vậtmột tính cách riêng, vừa gần gũi vừa xa lạ Tác giả tỏ ra khá am hiểu về lịch sử đờiTrần không chỉ bằng những chiến công hiển hách chống xâm lăng bảo vệ tổ quốc màcòn am tờng về nguồn gốc gia tộc họ Trần, về văn hoá dân gian, điển lệ thời Trần

Khúc khải hoàn dang dở là cuốn tiểu thuyết lịch sử chú ý nhiều hơn đến đặc trng tiểu

thuyết Sức hấp dẫn của cuốn tiểu thuyết chính là ở sự kết hợp kiến thức uyên bác củamột nhà nghiên cứu lịch sử với một tâm hồn nghệ sỹ đích thực bằng những h cấu, tởngtợng phong phú

Tiểu thuyết lịch sử những năm 90 đến nay thờng đợc “kết cấu theo kiểu phơng Tây,không kết cấu theo sự kiện, theo quy luật kết cấu thời gian một chiều mà kết cấu theoquy luật tâm lí, theo thời gian nhiều chiều đan xen lẫn nhau” [16, 186] Cùng chungquan điểm này, Lại Nguyên Ân cho rằng: “Mời năm gần lại đây có thể thấy trên đề tàilịch sử những tìm tòi mạnh dạn hơn, vợt qua các quy phạm cằn cỗi, đem lại sinh khícho văn chơng về lịch sử” [5] Giai đoạn này có nhiều phong cách đa dạng hơn, yếu tố

huyền thoại đợc sử dụng nhiều hơn Những sáng tác theo xu hớng này có Hồ Quý Ly,

Mẫu Thợng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh, Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Gió lửa, Đất trời của Nam Dao,

1.1.4 Một số tác giả tiêu biểu của văn học Việt Nam đơng đại viết về đề tài lịch sử

Từ đầu thế kỷ XX đến nay, có rất nhiều tác giả viết về đề tài lịch sử Nếu chia văn

học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến nay thành ba thời kỳ (Đầu thế kỷ XX đến 1945;

Từ 1945 đến 1975 và từ 1975 đến nay) thì thời kỳ nào cũng có tác giả tiêu biểu viết về

đề tài lịch sử Song do phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi chỉ chọn giới thiệumột số tác giả tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu của Việt Nam thời kỳ từ 1975 đến nay Bởi

vì tiểu thuyết Sông Côn mùa lũ ra đời vào thời kỳ này nên có nhiều nét tơng đồng

trong cách tân nghệ thuật, trong bút pháp thể hiện, trong việc khám phá, chiêm nghiệmlịch sử với các tác giả mà chúng tôi chọn giới thiệu dới đây Những điểm tơng đồng

ấy có cơ sở từ lịch sử, xã hội nhất định Đất nớc sau những năm đổi mới, nhất là đổimới về kinh tế và cơ chế quản lí của nhà nớc đã thu đợc những thành tựu lớn có tác

động, thúc đẩy tích cực đến quá trình đổi mới các lĩnh vực khác trong đó có đổi mớivăn học Nhiều tác phẩm tiểu thuyết lịch sử tiêu biểu tái hiện lại quá khứ lịch sử vớicái nhìn toàn diện hơn, đa giọng điệu hơn Các nhà văn Việt Nam ở trong nớc cũng nh

ở hải ngoại tiêu biểu viết về đề tài lịch sử phải kể đến Nguyễn Xuân Khánh, Võ ThịHảo, Nam Dao, Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Mộng Giác…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh h

1.1.4.1 Nguyễn Xuân Khánh

Nguyễn Xuân Khánh đợc ngời đọc biết đến với t cách nhà văn viết về tiểu thuyết

lịch sử qua hai tác phẩm Hồ Quý Ly và Mẫu Thợng Ngàn.

Viết về Hồ Quý Ly, Nguyễn Xuân Khánh dành toàn bộ thời gian nghệ thuậtkhi nhân vật này còn là một quan thái s chứ không phải khi Hồ Quý Ly đã lên ngôihoàng đế Chọn thời gian lịch sử này, nhà văn có điều kiện tốt nhất để nhân vật Quý

Ly bộc lộ tài năng, khát vọng rõ nét nhất Trong bối cảnh phải đối phó với đủ loại kẻthù, Quý Ly mới thể hiện đầy đủ tài trí và bản lĩnh của mình Nguyễn Xuân Khánhdùng một bút pháp của tiểu thuyết hiện đại Ông là một trong những số ít nhà văn sửdụng nghệ thuật trần thuật ngôi thứ nhất, nhân vật là ngời kể chuyện, xng tôi Đồngthời, tác giả còn dùng thủ pháp di chuyển điểm nhìn để hình tợng nhân vật lịch sử đợchiện lên một cách toàn diện hơn Nghĩa là nhân vật đợc soi ngắm từ nhiều góc độ, từnhiều “đôi mắt” khác nhau Đó là cái nhìn của tác giả về nhân vật, nhân vật nói vềnhân vật Bằng cái nhìn nh vậy, nhân vật Hồ Quý Ly hiện lên với một tính cách đadạng và phức tạp Dới mắt Hồ Hán Thơng, Hồ Quý Ly là “một con rồng nằm ngủ”, dớicái nhìn của Trần Nguyên Uyên, Hồ Quý Ly là một kẻ tàn ác, “đa sát”, lên ngôi sẽ “làmột bạo chúa, một Tần Thuỷ Hoàng của Việt Nam” Trần Khát Chân thì xếp Hồ Quý

Ly vào loại “thâm hiểm nhng thực mu lợc” Tính cách Hồ Quý Ly còn hiện lên đadạng qua những đoạn độc thoại nội tâm Nh vậy, qua những thủ pháp nghệ thuật ấy,Nguyễn Xuân Khánh có điều kiện đánh giá nhân vật lịch sử Hồ Quý Ly một cáchkhách quan, công bằng hơn Nhân vật này trớc đây, dới ngòi bút của sử quan phongkiến, là con ngời thoán đoạt, cớp ngôi, là không chính thống Đến nh Nguyễn Trãi

trong Bình Ngô đại cáo cũng nói “Nhân họ Hồ gây sự phiền hà; để trong nớc lòng dân

oán hận” Còn sách Việt Lam xuân thu thì xem Hồ Quý Ly là nhân vật phản diện Tác phẩm Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh tạo dựng đợc một bức tranh lịch sử và văn

hoá khá chân thực, sinh động

Mẫu Thợng Ngàn của Nguyễn Xuân Khánh là cuốn tiểu thuyết mang tính lịch

sử, văn hoá, phong tục vừa có vẻ đẹp cổ điển vừa có vẻ đẹp hiện đại Tác phẩm này đã

đợc thai nghén từ năm 1959 với tên gọi Làng nghèo, sau một thời gian dài nghiền

ngẫm học tập, tìm hiểu về đạo Phật, về văn hoá, Nguyễn Xuân Khánh đã hoàn thành

tác phẩm vào năm 2003 Mẫu Thợng Ngàn tuy đợc viết với bút pháp chuẩn mực cổ

điển nhng chuyển tải thành công nét văn hoá, lịch sử truyền thống với hơi thở của thời

đại ở đó, lịch sử đợc biết đến không phải qua những vĩ nhân mà những nhân vật quần

chúng mang tính đại diện cho dân tộc Đạo Mẫu trong Mẫu Thợng Ngàn thể hiện qua

các nhân vật nữ: bà Tổ Cô bí ẩn, bà Ba Váy đa tình, cô đồng Mùi, mõ Hoa khốn khổ,Trinh nữ Nhụ…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh hvừa thể hiện tín ngỡng vừa thể hiện sự trờng tồn của dân tộc Việt

Mẫu Thợng Ngàn đã chứng tỏ nội lực văn chơng, tri thức kiến văn và cả t chất của

một nhà nghiên cứu của Nguyễn Xuân Khánh Qua hai tác phẩm trên Nguyễn XuânKhánh thực sự đã tạo đợc “thơng hiệu” cho mình: nhà tiểu thuyết lịch sử

1.1.4.2 Nam Dao

Nam Dao tên thật Nguyễn Mạnh Hùng, Bút hiệu khác: Dã Tợng, sinh năm 1944 tạiNam Định, định c tại Québéc Canada Nam Dao là một nhà văn hải ngoại viết khánhiều thể loại nhng để lại dấu ấn sâu đậm cho độc giả với những tiểu thuyết lịch sử

Ông đã “trình làng” hai cuốn tiểu thuyết lịch sử mà nhiều ngời biết đến đó là Gió Lửa

và Đất trời

Tiểu thuyết Gió lửa của Nam Dao, xuất bản ở Canada năm 1999, lấy bối cảnh lịch

sử Việt Nam thế kỷ XVIII, chia làm hai phần Gió đàng Trong, lửa đàng Ngoài, nhng

không lấy sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử làm đối tợng mà chỉ xem lịch sử nh một

ph-ơng tiện chuyển tải luận đề của mình Vì vậy tính luận đề trong tiểu thuyết Nam Dao

rất rõ Với Gió lửa, Nam Dao quan tâm chú trọng “khả năng chuyển đổi của lịch sử”.

Nhà văn đã tìm thấy sự tơng thích trong bút pháp hiện đại, với việc h cấu, nhất lànhững h cấu về nhân vật Nam Dao sử dụng nhiều huyền thoại tạo nên tính chất h ảolịch sử làm cho ngời đọc luôn nghi ngờ tính chân thật của nó Nhng đó lại là dụng ýcủa nhà văn nhằm để chuyển tải t tởng luận đề của mình trong tác phẩm

Đất trời là cuốn tiểu thuyết dã sử dựng lại thời Minh thuộc thế kỷ XV Cuốn tiểu

thuyết gồm hai phần: phần một, Đất cao kể về hai mơi năm kháng chiến chống quân Minh dành độc lập; phần hai, Trời thấp, viết về mời năm đầu nhà hậu Lê, kết thúc với

vụ án Vờn Vải và cái chết của ngời anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi Cũng giống nh Gió

lửa, ở tác phẩm này, Nam Dao sử dụng nhiều h cấu, kể cả những nhân vật lịch sử nh

cha con Hồ Quý Ly, Lê Lợi, Nguyễn Trãi Tác giả gần nh “nhào nặn” lại lịch sử để đốithoại với lịch sử Qua cách viết ấy, nhà văn muốn đa ra một luận đề của riêng mình khisoi lại lịch sử: để làm nên chiến thắng không chỉ cần đến thanh gơm mà mà còn phảidùng đến cả ngòi bút Nguyễn Trãi là nhân vật để Nam Dao gửi gắm luận đề này Đấttrời tạo dựng trong bối cảnh lịch sử nhng mang đậm chất tiểu thuyết từ sự kiện cho đếnnhân vật Đó cũng là quan niệm về tiểu thuyết lịch sử của Nam Dao

về tiểu thuyết nhng sự ra đời của Giàn Thiêu đã mang lại thành công lớn cho nhà văn

về đề tài này Độc giả đánh giá cao sự sáng tạo của Võ Thị Hảo khi viết đề tài lịch sử

Giàn thiêu đã kết hợp đợc một cách nhuần nhuyễn kiến thức chính sử với dã sử, những

giai thoại, huyền tích dân gian hoà trộn với trí tởng tợng của nhà văn, tạo nên bứctranh lịch sử sống động về thời nhà Lý Nhà văn đã khai thác chất liệu lịch sử về cáctriều Lý Nhân Tông, Lý Thần Tông và những huyền tích về nhà s Từ Đạo Hạnh Về

nghệ thuật, tiểu thuyết Giàn thiêu cũng có những bứt phá trong việc tạo dựng cốt

truyện, cách xây dựng nhân vật và giọng văn Với một bút pháp hiện đại, Võ Thị Hảo

đã “phá vỡ cốt truyện bằng kỹ thuật xáo trộn thời gian tự sự”, nên đã làm tốt “nhiệm

vụ” của một ngời viết tiểu thuyết Tuy là tác phẩm đầu tay về đề tài lịch sử nhng Giàn

thiêu đã nhận đợc sự đón nhận nồng nhiệt của độc giả và tác phẩm đợc trao Giải thởng

của Hội Nhà văn Hà Nội

1.1.4.4 Hoàng Quốc Hải

Hơn mời năm miệt mài viết, đến năm 2003, nhà văn Hoàng Quốc Hải đã đã cho

xuất bản trọn bộ bộ tiểu thuyết lịch sử dày dặn về nhà Trần: Bão táp cung đình, Thăng

Long nổi giận, Huyền Trân công chúa và Vơng triều sụp đổ đợc tập hợp lại trong một

tên gọi chung Bão táp triều Trần Lần đầu tiên độc giả đợc biết đến con ngời và các sự

kiện lịch sử của một triều đại tồn tại 175 năm lịch sử, cách ngày nay hơn 700 năm mộtcách trọn vẹn đầy đủ, hệ thống và cũng rất “văn chơng” Hoàng Quốc Hải đóng góp

cho tiểu thuyết lịch sử qua Bão táp triều Trần là rất lớn Ông đã để lại “Dấu ấn Hoàng

Quốc Hải” [59, 8] trong tác phẩm của mình Viết về triều Trần, Hoàng Quốc Hải

không dùng lối biên niên ghi chép tất cả sự kiện lịch sử một cách dàn trải mà chỉ xoáysâu vào những sự kiện quan trọng nhất làm nên diện mạo, linh hồn của một triều đại.

Với Bão táp cung đình, tác giả tái hiện thời kỳ đầu tiên của nhà Trần, thời kỳ

chuyển giao ngai vàng từ nhà Lý sang nhà Trần Sự kiện lịch sử này gắn với với vai tròquan trọng của quan thái s Trần Thủ Độ So với chính sử, Trần Thủ Độ đợc tác giả

đánh giá lại một cách công bằng, khách quan hơn Hoàng Quốc Hải nhìn thấy cả mặttối và mặt sáng, mặt tốt và mặt xấu ở nhân vật này Cái ông đánh giá cao Trần Thủ Độ

là con ngời biết lo cho đời sống của dân, cho vận mệnh của đất nớc, không dành quyềnlực về tay mình mà làm tất cả mọi việc vì dòng họ Trần của ông Những việc làm của

ông đa đất nớc từ loạn lạc, nhiều phe phái kình chống nhau thành một dân tộc hoàbình, ổn định, thịnh trị Thế nhng, Trần Thủ Độ cha phải là một anh hùng Bởi vì, nhânvật này có nhiều thủ đoạn và nhất là một ngời tàn ác Ông ta dùng bất cứ thủ đoạn nàomiễn là đạt đợc mục đích Khi xây dựng những anh hùng trong lịch sử, Hoàng QuốcHải quan niệm đó là những con ngời nhân, trí, dũng Trần Thủ Độ trí, dũng có thừanhng lại thiếu mất chữ nhân

Thăng Long nổi giận dày hơn 500 trang là cuốn sách dày nhất trong Bão táp triều

Trần nhng thời gian lịch sử đợc phản ánh trong tác phẩm lại rất ngắn: 3 năm (1282 –

1285) Đây lại là thời gian có ý nghĩa quan trọng nhất đối với triều đại nhà Trần nóiriêng và với cả dân tộc nói chung Cả dân tộc ta lúc này phải đối đầu với quân xâm lợcNguyên – Mông hùng mạnh Về bức tranh lịch sử rộng lớn, tác phẩm đã tái hiện đợchào khí của quân dân nhà Trần, vua tôi đồng lòng, sẵn sàng diệt giặc Về “điểm nhấn”,

Thăng long nổi giận đã thể hiện thành công những ngời anh hùng nh Trần Quốc Tuấn,

Trần Quang Khải…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh hĐặc biệt, tác phẩm đề cao vai trò của hai vua Trần Họ là những

đấng minh quân biết nghe lời của kẻ sỹ, tạo điều kiện tốt nhất để kẻ sỹ hết lòng đemtài năng đức độ ra khuông phò hai vua và cứu dân, cứu nớc trong cơn nguy biến Hai

vua cũng biết lắng nghe và làm theo nguyện vọng của nhân dân Có thể nói Thăng

Long nổi giận đã đem lại thành công cho Hoàng Quốc Hải khi ông tái hiện lịch sử

triều Trần với lòng tự hào xen lẫn khâm phục, ngợi ca những chiến công cha ông tathuở trớc

Huyền Trân công chúa hấp dẫn ngời đọc bằng sự hoà trộn nhuần nhuyễn chuyện

tình yêu với chuyện “đại sự quốc gia” Qua hai chủ đề này, Hoàng Quốc Hải ca ngợi

sự kiên định đờng lối hoà bình của thợng hoàng Trần Nhân Tông Đồng thời ca ngợiHuyền trân công chúa nh một nữ anh hùng dám hy sinh vì nớc, gác tình riêng để hoànthành việc chung Huyền Trân khuyên Chế Mân chấn hng đất nớc mang lại hạnh phúccho dân Nhà văn ca ngợi Huyền Trân là ngời “kiên nghị, sáng suốt, có ý thức xây

dựng và củng cố tình hữu nghị giữa hai dân tộc Việt, Chiêm vì hoà bình lâu dài của

khu vực”[60 , 58] Qua nhân vật Huyền Trân, tác phẩm Huyền Trân Công chúa đã có

một chủ đề mới, tiến bộ hơn những nhà văn trớc đó viết về Huyền Trân

Vơng Triều sụp đổ viết về 60 năm cuối cùng của triều Trần (1340 - 1400) ở tác

phẩm này, nhà văn đã chỉ ra cái xấu, cái ác, cái ngu muội, mu mô đen tối của vua quannhà Trần Sự háo danh, háo sắc và thói đạo đức giả làm tê liệt cả một vơng triều Vuaquan đã trở nên thù địch với nhân dân, xa hoa hởng lạc Tai không còn nghe lời ngaythẳng của kẻ trung thần, mắt không nhìn thấy sự đói khổ của nhân dân Các Vơng hầutranh nhau lập vơng phủ không phải để gần dân, nghe ngóng nguyện vọng của nhândân nh trớc đây mà tranh nhau bòn vét sức ngời, sức của của dân để hởng lạc Tác giảchỉ ra sự sụp đổ của nhà Trần nh một điều tất yếu Viết ra những điều ấy, Hoàng QuốcHải lặng lẽ đa ra một bài học lịch sử mà hậu thế không đợc phép quên

“Mỗi tập sách phản ánh một giai đoạn lịch sử, nó mang tính độc lập tơng đối Nhngnếu đọc cả bốn tập, lại cho ta một khái niệm mang tính liên tục, và do đó ta có mộtbức tranh tổng thể về triều đại nhà Trần Bởi nó bao quát hầu hết các sự kiện chính,các nhân vật chủ chốt của triều đại này”[60, 66]

Nh vậy, xét trên trục thời gian tiểu thuyết lịch sử vận động từ truyền thống đến hiện

đại Nhờ những tìm tòi sáng tạo không không ngừng nghỉ của các nhà văn Việt Namtrong thế kỷ XX và những năm đầu thế kỷ XXI mà tiểu thuyết lịch sử đã mang lại mộtdiện mạo mới: sinh động, đa dạng, hấp dẫn và gây ấn tợng sâu sắc cho độc giả

1.2 Vị trí Sông Côn mùa lũ trong khuynh hớng văn xuôi lịch sử của văn học Việt

Nam đơng đại

1.2.1 Nguyễn Mộng Giác – Vài nét tiểu sử

Nguyễn Mộng Giác sinh năm1940 tại Bình Định, tốt nghiệp Đại học S phạm Huế.Trớc năm 1975 ông là giáo s dạy văn nổi tiếng ở Sài Gòn và đã là tác giả của nhiều

tập truyện dài Ông hiện đang định c tại Mỹ Có thời gian dài là chủ bút Tạp chí Văn

học tại Hoa Kỳ Những tác phẩm đã xuất bản: Nỗi băn khoăn của Kim Dung (tiểu

luận, Nxb Văn mới, Sài Gòn, 1972); Bão rớt (truyện ngắn, Nxb Trí Đăng, Sài Gòn, 1973); Tiếng chim vờn cũ (Nxb Trí Đăng, 1973); Qua cầu gió bay (truyện dài, Nxb Văn mới, Sài Gòn, 1974); Đờng một chiều (truyện dài, Nxb Nam Giao, Sài Gòn, 1974); Ngựa nản chân bon (truyện ngắn, Nxb Ngời Việt, 1983); Xuôi dòng (truyện ngắn, Nxb Văn nghệ, 1987); Mùa biển động (trờng thiên tiểu thuyết, Nxb Văn nghệ,

1984 - 1989); Sông Côn mùa lũ (trờng thiên tiểu thuyết, Nxb An Tiêm, 1991)…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh hNgoài

ra còn có một số bài tiểu luận phê bình khác

Thành công của nhà văn Nguyễn Mộng Giác chủ yếu trên lĩnh vực truyện ngắn,

truyện dài và tiểu thuyết Tiểu thuyết lịch sử Sông Côn mùa lũ ra đời khiến tên tuổi của

ông đã đợc biết đến rộng rãi trên văn đàn Việt Nam

1.2.2 Vị trí Sông Côn mùa lũ trong khuynh hớng văn xuôi lịch sử của văn học Việt Nam đơng đại

Là một nhà văn hải ngoại, hiện đang định c ở Mỹ nhng Nguyễn Mộng Giác vẫnnặng lòng với quê hơng, nhất là quê hơng Bình Định, nơi sinh ra ngời anh hùng dântộc Nguyễn Huệ và cũng là quê hơng của nhà văn Nặng lòng với quê hơng là phải làmmột cái gì đó cụ thể cho quê hơng mình Với suy nghĩ ấy, Nguyễn Mộng Giác đã miệtmài su tầm, tìm hiểu tài liệu lịch sử và ngày đêm tranh thủ “cày trên cánh đồng chữ”

để cho ra đời bộ tiểu thuyết viết về nhà Tây Sơn dày dặn trên 2000 trang NguyễnMộng Giác cho biết: “Hồi tôi viết cuốn sách ấy đời sống còn cơ cực lắm Sáng, 6 giờdậy đạp xe đi làm công trong tổ hợp mì sợi Dân Sinh ở Phú Lâm mang theo một “ănggô” gạo kèm ít “chao” bắc sẵn trên lò mì, 12 giờ nghỉ tra ăn xong là cắm cúi ngồi viết

đến đầu giờ làm chiều Trên đờng về Thị Nghè, chở mì đi bán Tối về đến nhà, 9 giờngồi vào bàn viết cho đến 12 giờ khuya Suốt mấy năm nh thế, bắt đầu viết từ năm

1978 đến năm 1981 thì xong”[45] Nghĩa là đứa con tinh thần ấy thai nghén và ra đờitrên quê hơng Việt Nam nhng lại đợc cấp “giấy khai sinh” trên đất Mỹ (cuốn sách lần

đầu tiên ra mắt bạn đọc do Nxb An Tiêm, Mỹ, 1991 ấn hành) Năm 2003, đứa con tinhthần ấy đợc trở lại quê hơng nơi sinh ra nó (do Nxb Văn học phối hợp với Trung tâmNghiên cứu Quốc học ấn hành) Đúng là mỗi cuốn sách đều có phận riêng của nó Khi

trở lại quê hơng , Sông Côn mùa lũ đã đợc bạn đọc đón chào nồng nhiệt Ngời đọc đã

tìm thấy ở đó những trang lịch sử khá chân thực về triều đại nhà Tây Sơn, thấy đợc bứctranh về phong tục, văn hoá đa dạng từ Nam ra Bắc của Việt Nam nửa cuối thế kỷXVIII, nghiền ngẫm những triết lí cuộc đời mà nhà văn gửi gắm, những vui buồn, hồihộp, lo lắng, thổn thức cùng trái tim các nhân vật thấm đẫm chất “đời thờng” trongcuốn sách Đến với tác phẩm này, ngời đọc ghi nhận những đóng góp mới mẻ của nhàvăn về thể loại tiểu thuyết lịch sử Nếu nh ở trên chúng tôi đã trình bày việc các nhànghiên cứu tạm chia tiểu thuyết lịch sử thế kỷ XX thành hai nhóm Một số nhà văn lấyviệc tái hiện chính xác sự kiện lịch sử, không khí lịch sử là chính và một số nhà vănkhác lại coi lịch sử là chất liệu, là phơng tiện để viết tiểu thuyết Họ tập trung vào việcxây dựng nhân vật tiểu thuyết hoặc thông qua vấn đề lịch sử đặt ra những vấn đề cho

hôm nay, mai sau thì Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác lại nằm ở giữa hai

nhóm này Có nghĩa là Nguyễn Mộng Giác vừa chú ý đến tái hiện chân thực lịch sử,không khí lịch sử lại vừa dày công xây dựng những nhân vật tiểu thuyết đích thực, tức

là hoàn thành nhiệm vụ thực sự của tiểu thuyết “là trình bày đời sống cá nhân con

ng-ời, số phận của nó, tính cách của nó” Để làm đợc điều này, Nguyễn Mộng Giác đãchọn cho mình một lối viết riêng bằng cách xây dựng “những số phận đời thờng và sốphận lịch sử”(chữ dùng của Mai Quốc Liên) Nhà văn đã chia thế giới nhân vật trongtiểu thuyết của mình thành hai tuyến; tuyến nhân vật h cấu, tuyến nhân vật lịch sử ởtuyến vật lịch sử, nhà văn tái hiện những sự kiện lịch sử, không khí lịch sử chỉ “thêm

da thêm thịt” cho nhân vật bằng những h cấu về quan hệ đời thờng Chủ trơng viết tiểuthuyết của Nguyễn Mộng Giác là tìm đợc cùng kênh với bạn đọc, cốt sao cho bạn đọcthoả mãn nhu cầu “muốn biết chuyện” của mình mà hiểu đợc điều nhà văn “kể” trongtác phẩm Thảo luận với nhà văn Nam Dao về tiểu thuyết lịch sử, Nguyễn Mộng Giácviết: “Trở lại thể loại tiểu thuyết lịch sử, đề tài chúng ta thảo luận hôm nay Khi viết

Sông Côn mùa lũ, tôi vẫn nghĩ mình đang viết một cuốn tiểu thuyết - lịch sử ,

nghĩa là đang chịu những quy luật thành văn hay bất thành văn của hai thể loại “tiểuthuyết” và “lịch sử” Tiểu thuyết nói cho cùng (trừ những thí nghiệm khai phá muốnlàm khác đi mà thất bại nhiều hơn thành công) là một thể loại văn chơng nhằm thoảmãn nhu cầu muốn ngóng chuyện thiên hạ của ngời đời Ngời viết tiểu thuyết là ngời

kể Ngời đọc tiểu thuyết là ngời muốn nghe kể Ngời kể chuyện, giống nh ông thầy

đứng trên bục giảng giảng bài cho sinh viên ngồi phía dới, phải kể thế nào để cho ngờinghe hiểu đợc câu chuyện của mình, nghĩa là cả hai bên phải nói cùng một ngôn ngữ,dùng cùng một tần số cho tín hiệu phát và thu, có chung một trục quy chiếu của lí luận

và phơng cách diễn đạt Mà theo tôi, căn bản của tiểu thuyết là chuyện thế sự, làchuyện con ngời và cuộc đời”[15] Với quan điểm ấy, Nguyễn Mộng Giác đã đa vào

Sông Côn mùa lũ không chỉ là lịch sử của về câu chuyện của những ông hoàng bà chúa

và biên niên các trận đánh mà còn là cuộc sống muôn màu muôn vẻ của con ngời vàthiên nhiên Vì vậy, bên cạnh dòng chính sử là tất cả những gì của cuộc sống đời thờngdiễn ra trong bối cảnh lịch sử ấy Từ thầy đạo ban phát niềm tin cho tín đồ đến thầy tuvới thú chơi phong lan dày công tìm hiểu và phân loại các loại lan nào là hiển lan, ulan, mặc lan, từ cô Nguyệt gái goá đang độ hồi xuân sống phóng đãng với khách làngchơi đến cô Thọ Hơng với cháy bỏng khát vọng hạnh phúc của lứa đôi tuổi trẻ nhng bịcuốn vào vòng xoáy chính trị, bị xô đẩy một cách phủ phàng oan trái Đôi khi lịch sửdân tộc dờng nh đợc thu nhỏ lại vào một gia đình nh gia đình giáo Hiến Mỗi con ngờimỗi tính cách, có nhà nho tâm huyết, nhng bảo thủ thành lỗi thời (giáo Hiến), có ngời

bị động lôi cuốn vào cuộc chiến (Kiên), có kẻ say sa vào bạo lực đến sa đà thành kểquy hàng phản bội (Chinh), có ngời yếu đuối nhng trung thực rồi bị đào thải bởi lòngtrung thực (Lãng), có ngời suốt đời sống trong nơp nớp lo âu của thời tao loạn (An)

Tuyến nhân vật lịch sử, với ba anh em nhà Tây Sơn và các nhân vật lịch sử khác.

Sông Côn mùa lũ đề cao vai trò của Nguyễn Nhạc, nhất là vào những ngày đầu khởi

dấy, ca ngợi Nguyễn Huệ với tài thao lợc hơn ngời, nghĩa tình trong các mối quan hệthầy trò, huynh đệ, tình yêu và thông minh quyết đoán trong mọi bớc ngoặt lớn lao củalịch sử Các nhân vật lịch sử khác nh các vị tớng phò tá nhà Tây Sơn, các văn quan từBắc Hà cho đến Nam Hà đều đợc tái hiện gia công xây dựng có cá tính riêng, sinh

động và ấn tợng

Sông Côn mùa lũ còn cung cấp cho ta nhiều tài liệu phong phú về văn hoá, về xã

hội, địa lí, kinh tế học của các vùng đất phía Nam cuối thế kỷ XVIII Ta đ ợc sống vớicảnh sắc con ngời thiên nhiên ở Tây Sơn Thợng, đợc hiểu biết về các kênh rạch, cácloại cây, các địa danh lạ lẫm vùng sông nớc phơng Nam thời trớc, đợc nghe kể vềnhững tên phiêu lu quốc tế, những nhà truyền đạo, những con buôn của cả Tàu lẫn Tâylúc bấy giờ

Đọc Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, ngời ta đều nhận thấy sự hoà trộn

của ba nguồn cảm hứng lớn: cảm hứng phê phán, cảm hứng nhân đạo và cảm hứng sửthi Một mặt nhà văn khẳng định ngợi ca những nhà nho thức thời có đầu óc thực tếnên đã tiến kịp đợc với dòng chảy của lịch sử nh Ngô Thời Nhậm, Trần Văn Kỷ nhngcũng phê phán lớp nhà nho bảo thủ trì trệ, gàn dở ngu trung cố chấp nh Nguyễn ĐăngTrờng, Lý Trần Quán, Trần Công Xán và phần nào đối với Trơng Văn Hiến Cảmhứng nhân đạo với những trang viết về thân phận ngời phụ nữ thời tao loạn Đáng lẽ đ-

ợc hởng cuộc đời hạnh phúc nhng trong cảnh chiến tranh họ trở thành những con bàichính trị, trở thành nạn nhân của cuộc binh đao Cảm hứng nhân đạo cũng thể hiệntrên những trang viết về nạn đói, về sự thảm hại của tầng lớp trí thức Việt Nam thờibấy giờ Với cái nhìn khách quan về lịch sử, Nguyễn Mộng Giác cũng dành nhữngtrang viết về những chiến công lẫy lừng làm chấn động trong Nam ngoài Bắc củaNguyễn Huệ ở Phú Yên, Gia Định, Phú Xuân, Thăng Long Tuy nhiên, do nghiêng vềtái hiện lại những số phận, những tính cách của con ngời đời thờng trong cơn lốc lịch

sử nên khi viết về những trận đánh lẫy lừng ấy, nhà văn có phần nào lợc qua những ghichép vắn tắt của nhân vật Lãng, một chứng nhân lịch sử trong truyện Vì vậy, cảmhứng sử thi có phần mờ nhạt hơn

Trên phơng diện nghệ thuật, Sông Côn mùa lũ có những cách tân đáng kể Nhà văn

nổ lực bám vào những đặc trng tiểu thuyết hiện đại khi tái hiện sự kiện lịch sử Đến

với Sông Côn mùa lũ, ngời đọc bị lôi cuốn bởi những độc thoại thể hiện sự giằng xé

nội tâm của nhân vật chính; những mẫu đối thoại đã cá tính hoá nhân vật sắc nét; khaithác hợp lí yếu tố không gian thời gian nghệ thuật tạo sự cộng hởng với nội dung trong

việc thể hiện t tởng chủ đề của tác phẩm; linh hoạt trong điểm nhìn trần thuật tạo đợctính “khách quan” cho tác phẩm và dân chủ đối với ngời tiếp nhận…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh hĐiều đáng nói lànhững cách tân nghệ thuật ấy đợc thể hiện vào thời kỳ mà tiểu thuyết Việt Nam đang

đi trên một lối mòn truyền thống nên nhiều tác phẩm bị xơ cứng đi, khô cằn, thiếu sức

sống Vì vậy, với Sông Côn mùa lũ, sự sáng tạo trong hình thức tiểu thuyết lịch sử, mà

trớc hết là bám vào đặc trng tiểu thuyết đã đem lại thành công cho nhà văn Không chỉ

có thế, Sông Côn mùa lũ còn đa Nguyễn Mộng Giác vào vị trí là một trong những

“viên gạch” đầu tiên đặt nền móng cho dòng tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại Trong số những tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại đợc “điểm mặt chỉ tên” thì

Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác đợc đánh giá “là cuốn tiểu thuyết công phu”

là “nghiêng về tiểu thuyết hơn là lịch sử” Nguyễn Mộng Giác đã sáng tạo cho mìnhmột cách viết vừa phát huy cao độ khả năng h cấu thoải mái, phóng khoáng, vừa trungthành tối đa với lịch sử Với cách viết này, ông đã giải quyết đợc căn bản điều mà bấtkì ngời viết tiểu thuyết lịch sử nào cũng quan tâm đó là tiểu thuyết lịch sử có đợc h cấukhông, mức độ h cấu thế nào là đủ để ngời đọc chấp nhận? Phải tôn trọng tính chânthực lịch sử nh thế nào? Làm thế nào để không mâu thuẫn giữa hai thể loại tiểu thuyết

và lịch sử Giải quyết tốt những vấn đề trên tác giả còn tìm thấy sự thống nhất cao độ

giữa nội dung t tởng của tác phẩm và hình thức nghệ thuật thể hiện nó Vì vậy, Sông

Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác là tác phẩm có nhiều đóng góp cho cho thể loại

tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hiện đại Nó có một vị trí đặc biệt trong dòng tiểu thuyết

lịch sử Việt Nam đơng đại Đặc biệt ở chỗ, Sông Côn mùa lũ là gạch nối, là bớc trung

gian của tiểu thuyết lịch sử truyền thống với tiểu thuyết lịch sử hiện đại (xem lịch sử làphơng tiện, nặng về h cấu, sử dụng phổ biến bút pháp huyền ảo, huyền thoại lịch sử)

Sự lựa chọn phơng pháp thể hiện nh vậy không phải là phép cộng đơn giản của yếu tốtruyền thống với yếu tố hiện đại mà sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố truyền thốngvới hiện đại, lịch sử và tiểu thuyết trong chỉnh thể tác phẩm cũng nh trong hình tợngnhân vật Điều này đã đem lại thành công cho tác giả Vì vậy, chúng tôi chọn tácphẩm này làm đối tợng nghiên cứu về những đóng góp mới mẻ của nhà văn cho thểloại tiểu thuyết lịch sử một thể loại có thể nói cha có nhiều thành tựu của văn xuôi ViệtNam ở các chơng sau chúng tôi sẽ tập trung khảo sát chi tiết hơn những đóng góp củanhà văn trên các phơng diện nội dung và nghệ thuật ở cuốn tiểu thuyết này

Chơng 2

Đóng góp của Nguyễn Mộng Giác trong cách nhìn

sự kiện và nhân vật lịch sử qua Sông Côn mùa lũ

2.1 Phong trào Tây Sơn và nhân vật Quang Trung - Nguyễn Huệ

qua cái nhìn của một số nhà sử học

2.1.1 Phong trào Tây Sơn

Trong bối cảnh lịch sử Việt Nam thế kỷ XVIII, giai cấp thống trị phong kiến đivào khủng hoảng và suy soái nghiêm trọng đã đẩy đời sống của đại bộ phận nhân dânvào sự cùng cực của đói khổ Đã thế, thuế má nặng nề, trng binh gắt gao làm cho ngờidân càng khốn đốn hơn Vì vậy, phong trào nông dân khởi nghĩa diễn ra khắp nơitrong cả nớc Phong trào Tây Sơn ban đầu cũng đợc xem là phong trào nông dân khởinghĩa sau đó trở thành phong trào dân tộc Về tiểu tiết các sách có những chi tiết chathống nhất, nhng nhìn chung ghi chép về phong trào Tây Sơn các nhà viết sử đều có

điểm chung gặp gỡ nhau: tổ tiên Nguyễn Nhạc quê ở Nghệ An, ngời họ Hồ Tơngtruyền, quân chúa Nguyễn đánh ra Đàng Ngoài, gia đình họ Hồ bị bắt đem về ấp TâySơn Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ và một ngời con gái út đều là con của

Hồ Phi Phúc và bà Nguyễn Thị Đồng Lớn lên ba anh em đều theo học thầy giáo Hiếnmột nho sĩ Thuận Hoá chạy nạn vào Quy Nhơn vì sợ bị quyền thần Trơng Phúc Loanhãm hại ở thời kì đầu của phong trào Tây Sơn, vai trò Nguyễn Nhạc đặc biệt nổi bật

Ông khéo léo tổ chức, gây dựng phong trào, mu trí khi đánh chiếm thành Quy Nhơn.Lúc gặp khó khăn hai đầu thọ địch, Nguyễn Nhạc đã chủ động hoà hoãn với nhà Trịnh

để rảnh tay đánh chúa Nguyễn ở phơng Nam Các sử sách nói nhiều đến thành phầnxuất thân của anh em nhà Tây Sơn là là “áo vải cờ đào”, Nguyễn Nhạc cũng thờngnhận mình là dân núi, dân mán mọi Tuy nhiên, nguyên nhân ban đầu của cuộc khởinghĩa đợc các sách sử ghi lại rất khác nhau Có tài liệu cho rằng: “Ông thân sinhNguyễn Nhạc vốn làm nghề nông nhng cũng có buôn bán kinh doanh nên thuộc vàohạng giàu có trong vùng, vì thế cả ba anh em đều đợc học cả văn lẫn võ Lớn lênNguyễn Nhạc có thời đi buôn trầu, kiêm nghề gá bạc nên trở nên giàu có Nhạc xinlàm một chân biện lại(nhân viên thu thuế) ở Vân Đồn nên cũng gọi là Biện Nhạc.Nhạc là ngời hào phóng giao thiệp rộng nên có nhiều bạn bè Vụ thuế năm TânMão(1771) thu đợc bao nhiêu Nhạc đánh bạc thua hết, sợ bị tù nên cùng hai em vàotrong núi thuộc ấp Tây Sơn để sống Nhạc tụ tập chân tay bộ hạ, bạn bè hơn 100 ng ời,

lúc đầu đi đánh các ấp lân cận Nhạc có nhiều mu mẹo, khiến quan quân chúa Nguyễnkhông thể nào đánh dẹp nổi Dân nghèo, nhất là nông dân bị quyền thần Trơng PhúcLoan bóc lột sức nặng nề nên oán giận mà theo Nguyễn Nhạc rất đông Phong tràoTây Sơn ngày càng phát triển Thấy lực lợng khởi nghĩa đã đủ mạnh, Nguyễn Nhạccùng hai em gơng cao ngọn cờ “Phù Nguyễn diệt Trơng” nên quân Tây Sơn đi đến đâu

cũng đợc dân chúng, nhất là nông dân, ủng hộ”[57, 234 - 235] Sách Nhà Tây Sơn nói

về cuộc khởi nghĩa Tây Sơn là một quá trình chuẩn bị công phu và kỹ lỡng với vai trònòng cốt ở buổi ban đầu là Nguyễn Nhạc Nguyễn Nhạc đã chuẩn bị rất công phu từviệc tìm ra long mạch đặt hài cốt tổ phụ để đợc phát đế vơng đến việc lĩnh hội ý kiếntham mu của thầy học Trơng Văn Hiến trong việc tạo “chân mệnh đế vơng”, lĩnh nhận

“Ngọc Hoàng sắc mạng Nguyễn Nhạc vi Quốc Vơng”, tìm ấn, kiếm và chuẩn bị vềvật chất nh “cho khẩn hoang nhiều diện tích rộng lớn từ An Khê, Thợng Giang, Đồng

Hu, Đồng Vụ, Đồng Quang Những đồng bào mộ đi khai khẩn, phần đông trở thànhnghĩa quân” [49, 23] Nhìn chung, các sử sách cho rằng nguyên nhân khởi nghĩa củaphong trào Tây Sơn dù thế nào đi nữa nhng đó vẫn là gơng cao ngọn cờ dân chủ, đứng

về phía nhân dân lao động nghèo nên nhân dân lao động theo về với phong trào rất

đông Sức mạnh lớn nhất của phong trào Tây Sơn mà các sử sách ghi nhận là tinh thần

đoàn kết nhất là buổi đầu khởi dấy Nguyễn Nhạc - ngời đứng đầu phong trào khởinghĩa Tây Sơn - là ngời khôn khéo mu lợc có khả năng lôi cuốn, tập hợp đợc tất cả cáchạng ngời trong xã hội lúc bấy giờ về với mình (dĩ nhiên là trừ quan quân nhà Trịnh-Nguyễn) từ những nông dân bị bọn quyền thần Trơng Phúc Loan bóc lột đến điêu linhkhốn khổ phải tìm đến phong trào Tây Sơn để tìm đờng sống đến những võ tớng có khíphách dám đứng dậy thực hiện lí tởng đạp bằng mọi bất công ngang trái nh Võ VănDũng, Võ Đình Tú, Bùi Thị Xuân, Trần Quang Diệu Thơng nhân giàu có nh NguyễnThung, Huyền Khuê đến bọn vong mạng quốc tế nh Tập Đình, Lý Tài và bọn lục lâmtrộm cớp nh Nhng Huy, Tứ Linh cũng theo về với Nhạc Nguyễn Nhạc, lãnh tụ phongtrào Tây Sơn, đợc các sử sách chép nổi tiếng là ngời mu mẹo Về việc lấy thành QuyNhơn, Nguyễn Nhạc dùng mẹo cho ngời đóng cũi, dùng lính thiện nghệ đóng giả th-ờng dân khiêng vào thành nộp cho Nguyễn Khắc Tuyên để lĩnh thởng “Cũi vừa quakhỏi cổng thành, cánh cửa cha kịp đóng Tây Sơn Vơng liền mở cũi chạy ra, rút kiếmdấu sẵn trong ngời, chém chết viên đội trởng giữ cửa, tám nghĩa quân khiêng cũi, lớpcôn lớp quyền, đánh tan toán giữ cửa, mở rộng cửa thành và đốt pháo lệnh ( ) Nghepháo lệnh, quân bên ngoài mai phục sẵn ùa vào thành một cách thần tốc vừa chạy vừareo hò Tuần Tuyên khiếp đảm dắt gia đình lẻn ra cửa sau chạy trốn”[49, 39] “NămQuý Tỵ (1773) Xuất phát từ căn cứ Tây Sơn, Nguyễn Nhạc cho quân chiếm ấp Tân

Thành làm căn cứ, rồi bằng mu kế táo bạo: Nguyễn Nhạc ngồi vào cũi sai quân mìnhgiả hàng đêm nhạc vào thành Quy Nhơn nộp cho quan tuần Phủ Nguyễn Khắc Tuyên.Nguyễn Khắc Tuyên tởng thật cho cả đội đem Nhạc vào thành Đến nửa đêm, NguyễnNhạc tháo cũi, cùng quân đã vào trớc phá cửa thành, quân của Nguyễn Huệ chực sẵn

ùa vào đánh chiếm thành Quy Nhơn một cách dễ dàng, làm căn cứ khởi đầu cho triều

đại Tây Sơn”[57, 234] Sau khi hạ đợc thành Quy Nhơn, quân Tây Sơn có điều kiệncũng cố, tổ chức quy củ, ngời theo về với Nguyễn Nhạc ngày càng đông NguyễnNhạc phiên chế lại quân đội rồi tiến đánh Quảng Nam Chỉ trong một thời gian ngắn,quân Tây Sơn đã chiếm đợc vùng đất rộng lớn từ Ninh Thuận đến Quảng Nam Liêntiếp những năm sau đó, Nguyễn Nhạc phải lo đối phó với nhà Trịnh Thấy tình thế hai

đầu thọ địch (mặt Bắc thì chúa Trịnh, mặt Nam thì chúa Nguyễn) rất nguy hiểm,Nguyễn Nhạc quy hàng nhà Trịnh và xin đi đánh chúa Nguyễn ở phía Nam Năm BínhThân (1776), Nguyễn Nhạc xng Tây Sơn Vơng và sai Nguyễn Lữ đi đánh Gia Định,chiếm thành Sài Côn, chúa Nguyễn phải kéo quân về Biên Hoà Năm Mậu Tuất (1778)Nguyễn Nhạc lên ngôi Hoàng đế lấy hiệu là Thái Đức, gọi thành Đồ Bàn là Hoàng đếthành, phong cho Nguyễn Lữ làm Tiết chế, Nguyễn Huệ làm Long Nhơng tớng quân.Chỉ trong vòng tám năm, nhờ cơ mu và dũng khí, nắm đợc lòng dân nên Nguyễn Nhạc

đã làm nên sự nghiệp lớn mở ra một triều đại mới

Nhng sau khi lên ngôi Hoàng đế, Nguyễn Nhạc tỏ ra thoả mãn với chính mình và

đi vào con đờng hởng lạc Cũng may cho phong trào Tây Sơn lúc này có Nguyễn Huệthực sự là ngời anh hùng trẻ tuổi, vị tớng trẻ tài ba đã cầm quân đánh Nam dẹp Bắcgây thanh thế lớn cho nhà Tây Sơn Nguyễn Huệ đi đến đâu kẻ thù chạy dài đến đó từquan quân chúa Nguyễn, chúa Trịnh đến bọn xâm lợc Xiêm La và Thiên triều nhàThanh Sau khi lên ngôi hoàng đế đợc một thời gian, Nhạc chia đất nớc làm ba Từ đèoHải Vân trở ra thuộc Bắc Bình Vơng Nguyễn Huệ; đất Gia Định thuộc Đông Định V-

ơng Nguyễn Lữ còn Vua Tây Sơn đóng đô ở Quy Nhơn xng là Trung ơng Hoàng đế.Cũng chính vì t tởng cầu an, Nguyễn Nhạc chia đất nớc làm ba miền, dẫn đến cảnh

“nồi da xáo thịt” T tởng cát cứ của Nguyễn Nhạc đã dẫn đến trình trạng chia đất nớclàm ba nên vai trò của Nguyễn Nhạc giảm xuống trong khi đó Nguyễn Huệ vợt lênkhẳng định vai trò lớn lao của mình Có đợc phong trào Tây Sơn và nhà Tây Sơn saunày, cũng có sự góp công Nguyễn Lữ (thờng đợc sử sách ghi là em Nguyễn Nhạc vàanh Nguyễn Huệ) Tuy nhiên vai trò của Nguyễn Lữ trong lịch sử cha thực sự nổi bật.Lữ vốn tính hiền lành nhu mì có phần chậm chạp, nhất nhất nghe theo sự xếp đặt củangời anh Nguyễn Nhạc Sau chiến thắng quân Trịnh ở Thăng Long trở về, NguyễnNhạc chia đất nớc thành ba vùng và phong cho Nguyễn Lữ là Đông Định vơng cai

quản đất Gia Định nhng do Nguyễn Lữ không phải là đối thủ của Nguyễn ánh nênvùng đất này cũng sớm rơi vào tay họ Nguyễn Gia Miêu

Đánh giá về công lao nhà Tây Sơn nói chung, Nguyễn Nhạc nói riêng, sách Vua

chúa Việt Nam qua các thời đại viết: “Vua Thái Đức từ khi lên ngôi cho đến khi mất

ở ngôi đợc 15 năm Sự nghiệp của vua tuy ngắn, nhng trong lúc biến loạn nh thế mà tựmình dựng cờ khởi nghĩa đánh tan các tập đoàn phong kiến thống trị lâu đời nh Trịnh,Nguyễn, Lê, làm cơ sở cho công cuộc thống nhất sau này thì quả là một vị anh hùnghiếm có”[57, 242] Phong trào Tây Sơn gắn liền với vai trò to lớn của các yếu nhânlịch sử, trong đó vai trò Nguyễn Huệ khá nổi bật Vì vậy, chúng tôi chia tách nhân vậtNguyễn Huệ ra thành một mục riêng để nghiên cứu

2.1.2 Nhân vật Quang Trung – Nguyễn Huệ

Nguyễn Huệ(1753-1792) là nhân vật kiệt xuất của thế kỷ XVIII, là trụ cột số mộtcủa phong trào Tây Sơn Sự xuất hiện của Nguyễn Huệ làm mờ đi các nhân vật lịch sửkhác của phong trào Tây Sơn Các sử gia phong kiến đều ghi nhận Nguyễn Huệ là mộtcon ngời tài ba lỗi lạc trên các lĩnh vực quân sự, chính trị, ngoại giao Cùng vớiNguyễn Nhạc (ở thời kì đầu khởi nghĩa), ông đã lãnh đạo phong trào Tây Sơn, lần l ợttiêu diệt hai tập đoàn phong kiến Trịnh – Nguyễn, đánh tan năm vạn quân Xiêm vàhai mơi vạn quân Thanh xâm lợc

Nguyễn Huệ sinh năm 1753, là em út trong ba anh em (có sách chép Nguyễn Huệ

là con thứ hai, anh Nguyễn Lữ) Ông còn có tên là Quang Bình, Văn Huệ hay HồThơm, sau này ngời dân địa phơng gọi ông là Đức Ông Bình hay Đức Ông Tám Lớnlên ông đợc đa đến “thụ giáo cả văn lẫn võ với thầy Trơng Văn Hiến Hiến là mônkhách của Trơng Văn Hạnh, và Trơng Văn Hạnh là thầy dạy Nguyễn Phúc Luân –thân phụ Nguyễn ánh Sau khi Trơng Văn Hạnh bị quyền thần Trơng Phúc Loan hãmhại, Trơng Văn Hiến chạy vào Bình Định Chính ngời thầy này đã phát hiện đợc khảnăng của Nguyễn Huệ và khuyên anh em khởi nghĩa để xây dựng đại nghiệp Tơngtruyền câu sấm: “Tây khởi nghĩa, Bắc thu công” là của ông

Về thần thái Nguyễn Huệ , theo nh Đại Nam chính biên liệt truyện: “Huệ nói

tiếng nh chuông, mắt lập loè nh ánh điện, là ngời thông minh giảo hoạt, giỏi chiến đấungời ngời đều kinh sợ” Một sử quan thời Nguyễn chép: “Huệ tóc quăn, mặt đầy mụn,

có con mắt nhỏ nhng tròng rất lạ, ban đêm ngồi không có đèn, ánh sáng từ mắt soisáng cả chiếu, lúc lâm trận thì thế thắng uy anh hùng lẫm liệt cho nên mí bình đợc ph-

ơng Nam, dẹp phơng Bắc, tiến đến đâu thì không ai hơn đợc( ) Có thể hình dung raNguyễn Huệ là một con ngời nhanh nhẹn, thông minh, quả cảm, quyết đoán, vẻ ngoài

đã có uy và khiến cho những ngời đã có lần tiếp xúc với ông đều có những cảm nhậnsâu sắc”[53, 19-21]

Tài năng nổi bật nhất của Nguyễn Huệ là lĩnh vực quân sự Từ khi theo anh tham

gia khởi nghiệp, Nguyễn Huệ đánh trận nào thắng trận đó Nhng tên tuổi của ông thực

sự nổi bật bắt đầu từ khi chỉ huy trận đánh Tống Phúc Hiệp, tái chiếm Phú Yên Năm

1775, trong tình thế các tớng đều thua trận, bạc nhợc, Nguyễn Nhạc quyết định cử em(Nguyễn Huệ mới 23 tuổi) làm chủ tớng mang quân vào Nam Trong trận này, NguyễnHuệ bắt sống Nguyễn Khoa Kiên, giết Nguyễn Văn Hiền khiến Hiệp bỏ chạy TớngNguyễn ở Bình Khang là Bùi Công Kế mang quân ra cứu bị Nguyễn Huệ bắt sống T-ớng khác là Tống Văn Khôi ở Khánh Hoà ra đánh cũng bị Nguyễn Huệ giết tại trận.Sau trận này, Nguyễn Nhạc yêu cầu Việp quận Công phong cho Nguyễn Huệ “TâySơn hiệu tiền tớng quân” Chiến thắng Phú Yên là dấu ấn đầu tiên của Nguyễn Huệtrên con đờng binh nghiệp rực rỡ của ông sau này Từ đây ông trở thành chỗ dựa vữngchắc cho nhà Tây Sơn

Sau Chiến thắng ở Phú Yên, Nguyễn Huệ đóng vai trò chủ chốt trong các cuộctấn công Gia Định Tháng 3 năm 1777, Nguyễn Nhạc cử Nguyễn Huệ làm tớng mangquân thuỷ vào đánh Gia Định Trong vòng bảy tháng, Nguyễn Huệ đánh thắng và bắt

đợc hai chúa Nguyễn Nhà Tây Sơn từ chỗ bị dồn vào Quy Nhơn đã chủ động dành lạikhông những Nam Trung Bộ mà cả Nam Bộ và tiêu diệt hai chúa Nguyễn Tháng 3,năm 1782, Nguyễn Huệ cùng vua Thái Đức vào Gia Định đánh Nguyễn ánh, giết chếttên cai cơ ngời Pháp là Mạn Hoè, Nguyễn ánh trốn ra đảo Phú Quốc Tháng 2, năm

1783, Nguyễn Nhạc sai Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ mang quân Nam tiến Nguyễn

ánh lại bị Nguyễn Huệ đánh tan phải chạy ra đảo Thổ Chu rồi tự mình sang Xiêm cầuviện Vua Xiêm sai hai tớng là Chiêu Tăng và Chiêu Sơng đem hai vạn thuỷ quân cùng

ba trăm chiến thuyền sang giúp Ngoài ra còn còn 3 vạn quân bộ tiến qua Chân Lạp,

d-ới danh nghĩa là giúp vua Chân Lạp nhng thực chất là chờ cơ hội diệt quân Tây Sơn

Đợc tin báo, vua Tây Sơn sai Nguyễn Huệ đem quân vào chống giữ Khi vào Gia Định,Nguyễn Huệ cho bố trí trận địa và nhử quân Xiêm đến Rạch Gầm- Xoài Mút ở phíatrên Mỹ Tho, rồi đánh một trận tiêu diệt quân Xiêm Chỉ một trận quyết chiến diễn rakhông đầy một ngày, gần 5 vạn quân Xiêm đã tiêu diệt, chỉ sót lại khoảng vài nghìnngời, chạy theo đờng thợng đạo về nớc Trong trận đánh quân Xiêm, Nguyễn Huệchiến thắng nhanh chóng và chiến thắng lớn nh vậy vì “nghệ thuật quân sự củaNguyễn Huệ trong chiến dịch này đã đợc đa lên một trình độ mới về tác chiến hợp

đồng nhiều binh chủng, hợp đồng thuỷ bộ, đặc biệt ông đã đa thuỷ quân lên một đại vị

cao Nguyễn Huệ vừa là một tớng lục quân có tài vừa là một tớng thuỷ quân giỏi”[36,300]

Thời gian này, Bắc Hà ngày một suy yếu, Nguyễn Nhạc quyết định đánh chiếmPhú Xuân Năm 1786, Nguyễn Huệ đợc cử làm tổng chỉ huy cùng Nguyễn Lữ đánh raBắc Lấy đợc thành Phú Xuân, Nguyễn Hữu Chỉnh thuyết phục Nguyễn Huệ lấy danhnghĩa “phò Lê diệt Trịnh” đem quân ra đánh Thăng Long dù cha đợc lệnh của vua anh.Quân Trịnh nhanh chóng tan rã, Nguyễn Huệ vào thành Thăng Long yết kiến vua Lê.Vua Lê Hiển Tông phong cho Nguyễn Huệ là Nguyên suý Dực chính phù vận Uy quốccông và gã công chúa Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ Sợ Nguyễn Huệ chuyên quyền,Nguyễn Nhạc vội vã ra Thăng Long triệu Nguyễn Huệ về, phong Bắc Bình Vơng, chocai quản từ đèo Hải Vân trở ra Quân Tây Sơn rút về, Nguyễn Hữu Chỉnh chuyênquyền, Nguyễn Huệ cử Vũ Văn Nhậm ra diệt Chỉnh Đến lợt Nhậm chuyên quyền,Nguyễn Huệ tức tốc ra Thăng Long diệt Nhậm Xong việc, Nguyễn Huệ giao ThăngLong và Bắc Hà cho Ngô Thì Nhậm, Phan Huy ích và Ngô Văn Sở đảm đơng côngviệc rồi về Phú Xuân Năm 1788, vua Lê Chiêu Thống sang cầu viện nhà Thanh VuaThanh sai Tôn Sĩ Nghị mang 20 vạn quân (có chỗ nói 29 vạn) tiến vào biên giới nớc ta.Các tớng giữ Bắc Hà của ông lui về Biện Sơn(Ninh Bình) cố thủ Nhận đợc tin cấp báoquân Thanh sang xâm lợc nớc ta, ngày 25 tháng 11 năm 1788 Nguyễn Huệ lên ngôihoàng đế lấy niên hiệu là Quang Trung và tiến quân ra Bắc Đến Tam Điệp, QuangTrung – Nguyễn Huệ chia quân thành năm đạo tiến đánh Thăng Long Câu nói nổitiếng của ông trớc khi xuất quân: “Ta với các ngơi hãy tạm sửa lễ cúng Tết trớc đã, đếntối 30 lập tức lên đờng hẹn đến ngày mồng 7 năm mới thì vào Thăng Long mở tiệc ănmừng Các ngơi nhớ lấy, đừng cho ta nói khoác” Trong khi Quang Trung cha đánhNgọc Hồi, thì Tôn Sỹ Nghị nghe tin đô đốc Long đánh vào Thăng Long, cuống cuồng

sợ hãi bỏ chạy về nớc Chỉ trong vòng 6 ngày, quân Tây Sơn đã đánh tan quân Thanh,sáng Mồng 5 tết, Quang Trung tiến vào Thăng Long với chiếc áo bào sạm đen vì khóisúng trong sự đón chào nồng nhiệt của nhân dân Thiên tài quân sự của Nguyễn Huệnổi bật ở đặc điểm: “Đánh tiêu diệt và tiêu diệt lớn; tiến công chủ động liên tục, thầntốc, bất ngờ, áp đảo, cơ động lực lợng thần tốc và linh hoạt; sử dụng nhiều binh chủng

và tổ chức tác chiến hợp đồng binh chủng khéo léo; sử dụng những vũ khí độc đáo, tạonên xung lực và hoả lực mạnh; có cách đánh chiến dịch và cách đánh từng trận sángtạo và thích hợp”[36, 306]

Nh vậy, trên lĩnh vực quân sự, Quang Trung – Nguyễn Huệ là hoàng đế bách

chiến bách thắng, lập nhiều chiến công nhất trong lịch sử Việt Nam Cuộc đời binh

nghiệp của ông cha từng thất bại một trận nào quả là hiếm có không chỉ ở Việt Nam

mà ngay cả trên thế giới

Quang Trung – Nguyễn Huệ không chỉ là một vị tớng tài trên lĩnh vực quân sự

mà còn tỏ ra là một ngời có “tầm nhìn chiến lợc” trong lĩnh vực chính trị, ngoại giao.

Ông tiếp thu đợc kinh nghiệm của tiền nhân, chiến thắng quân đội của Thiên triềuxong lại cầu phong Trớc khi mang quân ra đánh Tôn Sĩ Nghị, Nguyễn Huệ đã nói vớiNgô Thì Nhậm: “Ta ra chuyến này thân coi việc quân, đánh giữ thế nào đã định kiến.Chẳng qua chỉ trong mơi ngày là đuổi xong quân Tàu Nhng nghĩ nó là nớc lớn gấp m-

ời nớc ta, sau khi bị thua tất nó lại mang quân sang đánh báo thù Nh vậy, việc chiếntranh không bao giờ hết và dân ta sẽ khổ mãi vì việc binh đao Vậy sau này chỉ nêndùng lời nói ngọt mà tránh việc can qua Việc đó ta giao cho ngơi Chờ 10 năm nữa n-

ớc ta trở nên giàu mạnh thì có sợ gì nó”[53, 29] Trong ngoại giao với nhà Thanh, khimềm dẻo, khi cứng rắn, Nguyễn Huệ luôn đạt đợc mục đích của mình Vua nhà Thanhchấp nhận phong Vơng cho Nguyễn Huệ, gạt con cờ Lê Chiêu Thống ra ngoài Khôngchỉ có thế, Nguyễn Huệ còn đấu tranh để bỏ lệ cống ngời vàng, cho ngời đóng giả vuaQuang Trung sang yết kiến Vua nhà Thanh Khôn khéo trong ngoại giao, QuangTrung – Nguyễn Huệ một mặt hàng năm vẫn cho đem cống phẩm sang Thiên triềunhng mặt khác vẫn nuôi hoài bão lấy hai tỉnh Lỡng Quảng về cho đất Việt Năm NhâmTý(1792), vua Quang Trung sai Vũ Văn Dũng làm chánh sứ cùng một phái đoàn sangnhà Thanh dâng biểu xin cầu hôn công chúa con Vua Càn Long và xin trả lại cho ĐạiViệt hai tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây vốn là của Đông Việt và Tây Việt, hai bộ tộcanh em của ta Sự thực thì đây chỉ là một cách vua Quang Trung xem thử nhà Thanhphản ứng để rồi nhân cớ đó đem quân sang đánh Việc cha thành thì Quang Trung bịbệnh và mất nên phải đình lại

Trong lĩnh vực văn hoá xã hội, từ khi lên ngôi, Quang Trung – Nguyễn Huệ đã

làm đợc nhiều việc quan trọng, để lại dấu ấn sâu đậm cho lịch sử Việt Nam Là ngờiluôn đề cao tinh thần dân tộc, ông chủ trơng lấy chữ Nôm làm ngôn ngữ chính thứccủa nhà nớc Chính vì vậy, dới thời ông xuất hiện nhiều tác phẩm văn học chữ Nôm cógiá trị Ông cho lập Sùng Chính viện, cho dịch các sách kinh điển Trung Quốc ra chữNôm Vốn xuất thân từ nông dân nhng Nguyễn Huệ rất quý và biết trọng dụng tầnglớp trí thức “Sự tài giỏi của vua Quang Trung là ở chỗ ngay khi mới tiếp xúc, ông đã

có thể nhận biết bản chất và lòng trung thành của ngời đang diện kiến, không một sựche dấu xấu xa nào thoát khỏi con mắt tinh tờng của ông Từ nhận biết về bản chất conngời, ông đã sử dụng trí tuệ và tài năng mỗi ngời vào những công việc thích hợp, có lợicho đất nớc Dần dần các trí thức đã nhận thấy mục tiêu mà nhà vua đeo đuổi phù hợp

với nguyện vọng của đất nớc nên họ đã tôn phù và hết lòng phục vụ sự nghiệp của TâySơn ”[53, 36] Ông không phân biệt trí thức Nam hay Bắc, nghĩa là thực tài thì nhà vua

đều trọng dụng Cứ lấy việc ban bố chiếu cầu hiền và ba lần cho ngời đi mời La SơnPhu Tử Nguyễn Thiếp về cộng tác với nhà Tây Sơn đủ thấy tấm lòng của ông đối vớitầng lớp trí thức đơng thời Dới thời Quang Trung – Nguyễn Huệ, nhiều trí thức lớn

nh Phan Huy ích, Phan Văn Lân, Ngô Thì Nhậm, Trần Văn Kỷ đã tìm đợc “đất dụngvõ”

Đối với những vấn đề xã hội, ngay từ khi mới lên ngôi, nhà vua đã chú ý đào tạo

những ngời sẽ tham gia vào guồng máy xã hội ông chỉ rõ: “Nho sinh và sinh đồ cứ

đợi đến kì thi, vào thi, hạng u sẽ tuyển vào, hạng kém thì bãi học ở trờng xã còn nhsinh đồ ba quan nhất thiết bắt về làm dân cùng dân chịu su dịch” ông cũng ban lệnh:

“Chọn nho sĩ trong xã có học thức hạnh kiểm, đặt làm thầy dạy, giảng tập cho trò củamình” Ông ban chiếu lập học để mọi ngời đều có điều kiện cơ hội học tập để sau nàyphục vụ đất nớc Đối với lĩnh vực tôn giáo ông cũng có những chính sách táo bạo: chỉ

để lại những ngôi chùa lớn và những nhà s đắc đạo chân tu cho ở lại trụ trì, còn những

kẻ lời biếng nấp bóng cửa chùa trốn tránh lao động, trốn tránh trách nhiệm công dân,

ông cho về làm ruộng chịu su dịch nh mọi ngời Nh vậy, dù tín ngỡng hay văn hoágiáo dục, Quang Trung – Nguyễn Huệ đều chú trọng vào thực chất Mọi sự lợi dụng

về tín ngỡng hay những kẻ hủ nho cố chấp đều “không có đất” để tồn tại

Về kinh tế, nhà vua chủ trơng phát triển nông nghiệp Trong chiếu khuyến nông

ông viết: “Trẫm chịu mệnh trời, giữ nghiệp lớn Nay buổi đầu đại định, chính sáchkhuyến khích sản xuất làm cho dân giàu đợc tiến hành lần lợt Xét ra trốn tránh côngviệc, giấu giếm của cải là thói thờng ở đời, cho nên phơng pháp đề phòng không gì tốthơn là phục hồi dân phiêu tán, khai khẩn đất hoang, phàm dân du thủ du thực cho vềlàng chăm lo đồng áng ” Không chỉ có khuyến khích phát triển nông nghiệp, nhà vuacòn chú trọng phát triển thơng nghiệp Khi vừa mới chiến thắng quân Thanh, nhà vuachủ động đề nghị với Phúc An Khang, tổng đốc Lỡng Quảng, cho “mở cửa ải, thôngchợ búa, khiến cho hàng hàng hoá không ngng đọng để làm lợi cho dân” Đồng thời

ông cũng mời gọi các thuyền buôn phơng Tây đến đầu t, buôn bán

Xuất phát từ một võ tớng, Nguyễn Huệ rất đề cao luật pháp Ông luôn giữ đợcquân lệnh nghiêm minh Lần đầu tiên ra Thăng Long trong đám tang vua Lê HiểnTông, có một vị quan không nghiêm trang trong tang lễ ông đã lôi ngay ra chém.Trong trận đại phá quân Thanh, Nguyễn Huệ vừa hành quân vừa mộ lính Với đội quân

ô hợp, trẻ có già có, nông dân có, nhà s có nhng dới quân lệnh của ông đã trở thành đội

quân chính quy bách chiến bách thắng Sách Minh đô sử nhận xét về Quang Trung:

“Có nhiều mu lợc, hiệu lệnh nh lửa, hễ ai phạm vào luật cấm thì chém tơi không tha, ớng sĩ đều kinh sợ nh thần minh” Khi lên ngôi vua, Quang Trung – Nguyễn Huệ chú

t-ý đến vấn đề luật pháp Ông đã áp dụng chế độ quân chính để ổn định an ninh trong

một xã hội đầy biến động Sách Tây Sơn lợc thuật nhận xét: “Nhà vua không lập pháp

lệnh, việc tha kiện đều do miệng ngài phân xử, có tội thì phần nhiều dùng đòn mà

đánh để trừng trị Bầy tôi ở trong hay ngoài đều sợ oai của ngài, không dám can tội hối

lộ ” Dới thời ông, trộm cớp không dám hành nghề

Đánh giá về Nguyễn Huệ trong lịch sử có ý kiến cho rằng: “Nguyễn Huệ là mộttrong những nhân vật đặc biệt trong lịch sử Việt Nam Ông đã chiến đấu liên tục, chiến

đấu với nhiều kẻ thù, trong và ngoài, xử lý những tình huống hiểm nghèo của đất nớc,

đa đất nớc thoát khỏi mọi hiểm hoạ Trong suốt 20 năm chiến đấu, Nguyễn Huệ cha hềchùn bớc, ông tin tởng vào chúng dân, trọng dụng nhân tài, là một nhà chiến lợc lỗilạc, một vị hoàng đế giỏi trị vì đất nớc Ông đa ra những quyết sách quan trọng nhằm

đa đất nớc tiến lên Nguyễn Huệ là một vị anh hùng dân tộc trên cả các lĩnh vực khácxây dựng đất nớc, đấu tranh cho thống nhất tổ quốc với cơng vị là một hoàng đế anhminh”[36, 308]

Công lao của nhà Tây Sơn nói chung, Nguyễn Huệ nói riêng bị triều đại nhàNguyễn sau đó lên ngôi – một triều đại thù địch với nhà Tây Sơn- đã cố tình phủnhận và xoá đi tất cả Nhng những gì mà nhà Tây Sơn làm đợc đã đợc nhiều nguồn sửliệu khác nhau ghi chép và lu giữ, kể cả những giả sử đợc lu truyền trong dân gian Vìvậy, ngày nay chúng ta có đợc những phác hoạ về một bức tranh toàn cảnh nhà TâySơn tuy cha toàn diện và đầy đủ Tuy nhiên đó cũng là những sử liệu quan trọng chothấy vai trò của nhà Tây Sơn trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động của xã hội ViệtNam thế kỷ XVIII Đồng thời đây cũng là một nguồn sử liệu quý để các nhà văn ViệtNam khám phá, tìm hiểu, sáng tác văn chơng Sở dĩ chúng tôi trình bày lịch sử nhàTây Sơn từ những sự kiện đợc coi là chính sử cũng nhằm mục đích làm cơ sở so sánhvới những sự kiện đợc các nhà văn khai thác khám phá Qua so sánh, để thấy đợc ý đồ,mục đích sáng tạo của một số nhà văn khi viết về triều đại Tây Sơn cũng nh nhân vậtQuang Trung – Nguyễn Huệ và những gì mà nhà văn “bổ sung” cho lịch sử nhằm cắtnghĩa hiện thực hoặc thể hiện quan điểm, t tởng của nhà văn khi đánh giá về mộtphong trào lịch sử

2.2 Phong trào Tây Sơn và nhân vật Quang Trung - Nguyễn Huệ

qua cái nhìn của một số nhà văn

Mặc dù đợc nhiều sử sách ghi chép, song nhà Tây Sơn vẫn còn những “khoảngtrống” lớn mà các nhà văn cần “lấp đầy” Những vấn đề nh Tây Sơn là chính thống hay

nguỵ triều? Vai trò của Nguyễn Nhạc đối với nhà Tây Sơn ra sao? Nguyên nhân nàodẫn tới cảnh “nồi da xáo thịt” giữa Nguyễn Huệ và Nguyễn Nhạc? Bài học lịch sử vềtrận đại thắng quân Thanh? Con ngời đời t của Nguyễn Huệ có gì đặc biệt? Cái chếtcủa Nguyễn Huệ là một tổn thất cho lịch sử? Tại sao sau cái chết của Nguyễn Huệ nhàTây Sơn sụp đổ nhanh chóng? Những vấn đề ấy không chỉ rất cần một sự đánh giákhách quan công bằng của các nhà sử học mà còn là đối tợng tìm hiểu khám phá củacác nhà văn Chính vì vậy, cho đến bây giờ, nhà Tây Sơn vẫn còn nhiều điều bí ẩn đốivới các nhà văn Mỗi tác giả, tuỳ vào cảm hứng và mục đích sáng tác của mình tái hiệnlại những sự kiện, những giai đoạn khác nhau của phong trào Tây Sơn

Cuốn tiểu thuyết lịch sử đầu tiên viết về triều đại Tây Sơn phải kể đến là Hoàng Lê

nhất thống chí của nhóm tác giả Ngô gia văn phái Điều đặc biệt ở tác phẩm này là

“phản ánh trực tiếp hiện thực đơng thời Ngời cầm bút không chỉ là chứng nhân lịch

sử, mà vừa là tác giả, vừa là nhân vật ngay trong tác phẩm của mình Điều này sẽ tạonên nét độc đáo riêng và chi phối một cách toàn diện, sâu sắc từ nội dung đến hìnhthức, từ việc lựa chọn tình tiết, nhân vật đến phơng thức phản ánh, cách khai thác hoánghệ thuật và ngôn ngữ ngời kể chuyện”[37, 105] Cái khó của ngời viết về lịch sử

đang diễn ra là các sự kiện cha đi đến hồi kết, những đánh giá đúng, sai cái bản chất

và cái nhất thời cha đủ độ lùi thời gian để thẩm định, nhất là những nhân vật đề cập

đến trong tác phẩm còn sống nên cũng khó định luận Thế nhng, bằng một nhãn quantinh nhạy và dự cảm đúng đắn, Ngô gia văn phái đã dám nhìn thẳng vào sự thực, giữ

đúng vai trò là ngời th kí trung thành của thời đại Vì vậy với tên gọi Hoàng Lê nhất

thống chí có nghĩa là ghi chép về sự thống nhất thiên hạ của nhà Lê hàm ý ca ngợi

triều đại nhà Lê nhng trong nhiều trang của tác phẩm ta bắt gặp gơng mặt thảm hại củaquan quân vua Lê, chúa Trịnh với một giọng văn biếm hài biểu hiện sự đào thải củalịch sử không gì cứu vãn nổi Ngợc lại, khi viết về phong trào Tây Sơn, các tác giảkhông những tái hiện các nhân vật và sự kiện một cách chân thật sinh động mà cònmiêu tả bằng cả một tấm lòng ngỡng mộ yêu thơng Các tác giả Ngô gia văn phái đãtái hiện đợc khá toàn diện, nhìn đúng bản chất và quá trình phát triển của phong tràoTây Sơn Thời kì khởi đầu Tây Sơn còn non yếu, phải lẩn lút nơi núi rừng Dần dần

phong trào lớn mạnh đánh chiếm thành Quy Nhơn Hoàng Lê nhất thống chí không

viết về những lần giao tranh với chúa Nguyễn ở phơng Nam và trận đánh với quânXiêm La ở Rạch Gầm – Xoài Mút của Nguyễn Huệ mà chủ yếu phản ánh khá chi tiếtnhững trận đánh với chúa Trịnh ở đàng Ngoài Đội quân của Nguyễn Huệ nh nhữngcơn bão táp mà quan quân nhà Trịnh không thể nào cỡng nổi Với thành Phú Xuân,Văn Bình chỉ đánh một trận đã làm cho “mấy vạn tớng sĩ đóng ở thành Phú Xuân đều

không còn sống sót lấy một mạng”[43, 93] Rồi ở Động Hải “tớng giữ đồn là Vị Pháihầu cùng viên hiệp trấn là Ninh Tốn mới trông thấy bóng Tây Sơn đã chạy trốn”[43,93] Những thắng lợi nh “trúc chẻ tro bay” đã khiến Nguyễn Huệ một mạch thẳng tiến

ra Thăng Long Đi đến đâu quân nhà Trịnh sợ hãi mà bỏ trốn, triều đình nhà Lê phảidốc toàn bộ lực lợng từ văn đến quan võ rồi đích thân chúa Trịnh Khải cầm quân cỡivoi ra trận nhng rốt cục cha đánh đã thua “Chúa vội cởi bỏ quần áo trận, đội khăn chữ

đinh, tụt xuống ngồi núp trong căn hòm da ở mé sau bành voi rồi cho voi quay đầu vềphủ chúa liền quay voi men theo bờ hồ Minh Đờng, nhằm phía cửa ô Yên Hoa màchạy”[43, 101-102] Vào thành, Nguyễn Huệ tỏ rõ thiện chí phò Lê đem một đội quân

đến bảo vệ cung Vạn Thọ Ngày hôm sau vào yết kiến vua Lê “Sau khi đã lạy năm lạy

và rập đầu vái ba vái, Bình dâng lên tờ tấu nói về công diệt họ Trịnh, cùng các sổ sáchquân, dân để Hoàng thợng sai quan coi giữ”[43, 118] Rồi vua Thái Đức “tuần du rabắc để xem xét phong tục”, cuộc hội kiến giữa hai vua Lê Chiêu Thống muốn dângmột vài quận ấp cho vua Thái Đức làm lễ khao quân nhng Nguyễn Nhạc từ chối vàkhẳng khái nói rằng: “Nếu là đất họ Trịnh một tấc tôi cũng không để; còn đất của nhà

Lê một tấc tôi cũng không lấy”[43, 128] Sau cuộc hội kiến ấy, anh em Nguyễn Nhạcmuốn rút quân về và trao toàn bộ nớc Nam lại cho vua quan nhà Lê Trong lễ đăngquang, mặc dù anh em Nguyễn Nhạc đã rút về từ đêm hôm trớc, nhng chiếu chỉ đổiniên hiệu của Chiêu Thống chỗ nào cũng một rằng nhờ ơn đức vua quý quốc, hai rằngnhờ Thợng công của quý quốc Điều này cho thấy một mặt thể hiện tính chất đê hènnịnh bợ, dựa dẫm của Chiêu Thống, một mặt bộc lộ sức mạnh và quyền uy của nhàTây Sơn Song ngòi bút Ngô gia văn phái thực sự phát huy cao độ tính hiện thực củamình khi các ông thể hiện đợc một cách chân thực nhất không khí sục sôi của lịch sử

và sự ngỡng mộ về tài năng và sức mạnh của Quang Trung – Nguyễn Huệ trong hồi

14 Nguyễn Huệ đợc ngợi ca có tài mu lợc, nhất là trên lĩnh vực quân sự, là vị tớngbách chiến bách thắng Ông "có tài cầm quân, vào Nam ra Bắc nh quỷ thần, không ai

có thể lờng biết" Khi ra Bắc đánh quân Thanh Nguyễn Huệ đã thể hiện tài thao lợc ấy

từ việc chiêu dụ quân sĩ gợi cho quân sĩ có ý thức về chủ quyền đất nớc "trong vũ trụ,

đất nào sao ấy (…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh h) chia nhau mà cai trị", Tự hào về truyền thống chống giặc của dântộc ta "đời Hán có Trng Nữ Vơng, đời Tống có Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành, đờiNguyên có Trần Hng Đạo, đời Minh có Lê Thái Tổ (…, Cuộc sống và sự nghiệp của những nhân vật có ảnh h), ai cũng muốn đuổi chúng đi",

đến việc bài binh bố trận, thân chinh tham gia trận mạc để rồi vào kinh thành Thăng

Long ăn mừng chiến thắng trong "chiếc áo bào sạm đen vì khói súng" Tuy nhiên,

Hoàng Lê nhất thống chí đợc đánh giá là là tác phẩm đã tiến sát ranh giới của chủ

nghĩa hiện thực nên hình tợng Quang Trung – Nguyễn Huệ trong tác phẩm đợc hiện