Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết ngõ lỗ thủng của trung trung đỉnh

Với 5 tiểu thuyết đã đợc xuất bản, trong đó tác phẩm Lạc rừng đoạt liền hai giải, một của Bộ Quốc phòng, một trong cuộc thi viết tiểu thuyết của Hội Nhà văn Việt Nam, đoạt giải A1998-200

Mở Đầu

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trung Trung Đỉnh là gơng mặt khá quen thuộc trên văn đàn từ khoảng

10 năm trở lại đây Ông thuộc thế hệ nhà văn trởng thành từ sau năm

1975 Có thể nói ông là một trong những cây bút tiêu biểu của văn họcViệt Nam thời kì đổi mới có những đóng góp đáng kể cho văn học ViệtNam, đặc biệt là ở thể loại tiểu thuyết Với 5 tiểu thuyết đã đợc xuất bản,

trong đó tác phẩm Lạc rừng đoạt liền hai giải, một của Bộ Quốc phòng,

một trong cuộc thi viết tiểu thuyết của Hội Nhà văn Việt Nam, đoạt giải A(1998-2000), với nhiều cuốn tiểu thuyết đã để lại sâu đậm trong lòng bạn

đọc nh Tiễn biệt những ngày buồn (1990), Ngợc chiều cái chết (1989), Sống khó hơn là chết (2007), cuốn Lính trận đang ở dạng bản thảo sắp ra mắt bạn đọc, đáng lu ý nhất là tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng (1990).Với những

đóng góp đáng kể cho văn học Việt Nam, đặc biệt là về thể loại tiểuthuyết, Trung Trung Đỉnh trở thành một cây bút văn xuôi đợc ngời đọc vàgiới phê bình chú ý

1.2 Ngõ lỗ thủng là một trong những cuốn tiểu thuyết tiêu biểu của Trung

Trung Đỉnh viết về cuộc sống đơng đại Cho đến nay gần nh chỉ có nhàvăn này mới giúp độc giả mà nhất là độc giả không đợc chứng kiến giai

đoạn chuyển tiếp từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trờng qua tác phẩmhiểu đợc một cách rõ ràng cuộc sống thời ấy có quá nhiều lỗ thủng : “Lỗthủng ấy đâu chỉ có ở con ngõ đó, nó ở ngay trong mỗi con ngời, nó là lỗthủng xã hội, lỗ thủng nhân cách và lỗ thủng văn hóa…” Mặt khác ” Mặt khác Ngõ

lỗ thủng cùng với tiểu thuyết Tiễn biệt những ngày buồn đã đợc hãng phim truyện Việt Nam chuyển thể thành phim với tên gọi Ngõ lỗ thủng kéo dài

29 tập, thu hút sự chú ý của nhiều khán giả xem truyền hình Đấy là nhữngnhân tố thôi thúc chúng tôi thực hiện công trình này

1.3 Nghiên cứu Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng của Trung

Trung Đỉnh có ý nghĩa trên nhiều phơng diện, mỗi thế giới nghệ thuật ứng

với một quan niệm về thế giới, một cách cắt nghĩa về thế giới, giúp ta hìnhdung tính độc đáo về t duy nghệ thuật của nhà văn, giúp cho độc giả có thểthấy đợc quan niệm của nhà văn về thế giới và con ngời, đó là dòngchuyển biến nhận thức xã hội, những vấn đề đạo đức, mối quan hệ con ng-

ời trong giai đoạn chuyển tiếp từ bao cấp sang kinh tế thị trờng Mặt khácthấy đợc nghệ thuật tổ chức tiểu thuyết qua đó nhận ra phong cách nghệthuật của nhà văn Chính những điều đó là động cơ khiến chúng tôi tìm

đến đề tài này

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trung Trung Đỉnh – một nhà văn quân đội, ngời đợc mệnh danh là

đi nhiều, sống nhiều và…” Mặt khác uống nhiều Chính ông đã có lần khẳng định

điều đó “Tôi dám tự hào khẳng định tôi là loại nhà văn đi nhiều ở nớcmình Chỗ nào trên đất nớc này đều có dấu chân của tôi cả, ở đâu tôi cũng

có bạn bè Cả bạn văn chơng lẫn không văn chơng…” Mặt khác Cuộc sống của tôi là

du canh du c…” Mặt khác Toàn bộ những cuộc đi ấy là một phần cuộc sống của tôi, là

số phận của tôi ” [20, 14] Và cứ sau mỗi chuyến đi ấy ngời đọc lại có cơhội thởng thức những tác phẩm của ông Ông viết trên nhiều thể loại thơ,truyện ngắn, kịch nhng thành công nhất vẫn là tiểu thuyết Cái tên TrungTrung Đỉnh đã trở nên quen thuộc trong mấy năm trở lại đây Tuy nhiêncho đến nay vẫn cha có công trình nghiên cứu nào đáng kể về hiện tợngnày Trong những tài liệu mà chúng tôi bao quát đợc cho đến nay nghiêncứu về Trung Trung Đỉnh cũng nh về tiểu thuyết của ông nói chung, về

tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng nói riêng mới chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ lẻ, các

bài báo, phỏng vấn, điểm sách…” Mặt khác ở cấp độ lớn đó là những khóa luận, luậnvăn khoa học

2.1 Nghiên cứu về Trung Trung Đỉnh, về tiểu thuyết của ông có thể kể

đến luận văn Tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh (Luận văn Thạc sĩ, Đại học s

phạm Hà Nội - 2009) của Nguyễn Thị Anh Đây là một công trình mangtính khái quát về tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh, trong đó tác giả đi sâu vàotìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con ngời, thế giới nhân vật và nghệ thuật

tổ chức trần thuật, đồng thời đa ra một cái nhìn về thế giới nhân vật tiểuthuyết

Phạm Thị Hồng Duyên với đề tài Tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh thời kì đổi mới (Luận văn Thạc sĩ, Đại học Vinh - 2009), tập trung nghiên cứu

cảm hứng nổi bật trong sáng tác Trung Trung Đỉnh, khảo sát và tìm hiểunét nổi bật, đóng góp của tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh thời kì đổi mớitrên phơng diện xây dựng nhân vật, kết cấu ngôn ngữ, giọng điệu trầnthuật Tuy nhiên tác giả mới chỉ dừng lại ở việc bao quát những sáng táctiểu thuyết, cha đi sâu vào một tác phẩm cụ thể do đó cha làm nổi bật đợc

phong cách nghệ thuật của nhà văn, thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng cha đợc nghiên cứu một cách cụ thể và chi tiết.

Ngoài những công trình nghiên cứu cụ thể còn phải kể đến một số ýkiến nhận định, các bài viết về Trung Trung Đỉnh cũng nh về tiểu thuyếtcủa ông nh:

Nguyễn Quỳnh Trang với bài viết: “Nhà văn Trung Trung Đỉnh : kẻ

“lạc rừng” hồn nhiên” (http://www.phongdiep.net.vn)

Nguyễn Xuân Hải với bài viết: “Trung Trung Đỉnh – những tácphẩm viết từ kí ức” (http://www.cand.com.vn)

Các bài viết đều núi về quá trình đến với văn nghiệp và những sáng

tác của nhà văn “Gã đúng là một kẻ lạc rừng rất mực hồn nhiên quáng“ ”

quàng thế nào lại lạc vào nghiệp văn ch“ ” ơng Với tôi nhà văn Trung Trung Đỉnh vẫn là một gã lạc rừng Lạc giữa cõi “ ” đời đa mang vô định”

[69]

Với anh Tây Nguyên là tất cả, là cuộc đời, là nỗi ám ảnh, là sự mêhoặc, là sự rơi chìm, nhấn chìm, không cách gì thoát ra, dứt ra đợc Nótrùm lên toàn bộ cuộc đời anh khiến anh mê mẩn suốt đời Tây Nguyên vàchiến tranh, Tây Nguyên trong chiến tranh, Tây Nguyên đợc phát hiện ra,biểu lộ ra trong chiến tranh, cuộc chiến anh đã lâm vào và ở đó anh đã gặpTây Nguyên nh một số kiếp Đấy là những lời nhận xét của nhà vănNguyên Ngọc về Trung Trung Đỉnh

Lu Khánh Thơ trong bài: “Lạc rừng cuốn tiểu thuyết thành công của Trung Trung Đỉnh” (Báo Văn nghệ Quân đội, số 40) nhận xét: “Trung Trung Đỉnh đã đạt đợc những thành công đáng khích lệ Anh tỏ ra là một cây bút tâm lí tinh tế và kín đáo, giản dị mà sâu, không lên gân, không c- ờng điệu …ngôn ngữ nhân vật và tác giả đậm màu sắc Tây Nguyên, ngôn ngữ nhân vật và tác giả đậm màu sắc Tây Nguyên, tự nhiên, phóng khoáng và hiện đại Sự gắn bó máu thịt với mảnh đất Tây Nguyên là nhân tố đầu tiên tạo nên sức cuốn hút cho những trang viết của Trung Trung Đỉnh” [65].

“Đọc văn anh sẽ thấy anh có lối đi riêng của mình: không thời th“ ợng không ồn ào, lặng lẽ cày xới trên những điều m” ình cảm, mình nghĩ”.

-Đó là những lời nhận định của Phạm Xuân Nguyên về Trung Trung Đỉnhtrong lời bạt cuốn “Trung Trung Đỉnh, ba tiểu thuyết”

2.2 Nghiên cứu về tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng của Trung Trung Đỉnh có thể

kể ra một số bài viết đáng chú ý nh:

Trần Hoàng Thiên Kim trong bài viết: “Trung Trung Đỉnh viết Ngõ

lỗ thủng để lu giữ những ngày buồn” đã cho bạn đọc thấy “Nói là Tiễn biệt những ngày buồn nhng thực chất lại là lu giữ nó, gặm nhấm nó nh một vết sẹo trong tâm hồn, trong ký ức ( ) Câu chuyện xảy ra trong tiểu thuyết cũng là câu chuyện của chính cuộc đời ông Đó là cuộc sống của những ngời dân trong giai đoạn chuyển tiếp từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trờng với ngổn ngang bao sự đổi thay Chỉ là một cái ngõ thông thờng

nh bao cái ngõ quanh co của thành phố Hà Nội, nhng ở cái ngõ đó, cuộc sống của những ngời công nhân, trí thức, thợ thủ công, lao động tự do đợc bộc lộ một cách đặc trng nhất ” [36] Và “cái ngõ lỗ thủng đã đi vào đời sống, đời viết của ông” nh thế.

Ngõ lỗ thủng cùng với tiểu thuyết Tiễn biệt những ngày buồn đã đợc chuyển thể thành phim với tên gọi Ngõ lỗ thủng đợc phát sóng vào “giờ

vàng” trên VTV1, đã thu hút khán giả xem truyền hình Xuân Thành với

bài viết “Phim “Ngõ lỗ thủng: Chuyện về những ngày đã qua” [62] Dới

góc độ của các nhà làm phim, khán giả xem truyền hình có cơ hội đợc

quan sát “một bức tranh sinh động về cuộc sống của những con ngời trong một khu tập thể, một xóm liều trong ngõ nhỏ …ngôn ngữ nhân vật và tác giả đậm màu sắc Tây Nguyên, ở đó cái tốt, cái xấu đan xen nhau, những con ngời mang những mặt nạ trí thức nhng lại có lỗ thủng về nhân cách, niềm tin, lại có những con ngời mang hình hài xấu xí nhng thẳm sâu trong trái tim lại khao khát tình ngời” Bộ phim đã gợi lại

không khí một thời bằng một khu tập thể cũ kỹ với màu nâu vàng u buồn,với hình ảnh cửa hàng chất đốt…” Mặt khác những nhân vật sắc nét, những tìnhhuống bi hài, chua xót xảy ra trong cuộc sống thờng ngày Điều quantrọng mà các nhà làm phim muốn truyền tải đến với khán giả xem truyềnhình đó là một bức thông điệp: “Gợi lại những tháng ngày buồn của những

năm cuối 1980, Ngõ lỗ thủng có không ít tình huống làm ngời xem bật

c-ời, nhng đằng sau ấy là cảm giác xót xa…” Mặt khác Phim không chỉ đề cập đến cái

lỗ thủng của c dân xóm liều mà còn là “lỗ thủng nằm ngay trong nhân cách của mỗi con ngời sống ở đó ”

Phạm Xuân Nguyên trong lời bạt cuốn “Trung Trung Đỉnh ba tiểu

thuyết” lại cho ngời đọc thấy đợc một chân dung mới về nhà văn: “Trung Trung Đỉnh – ng ời báo động Lỗ Thủng” Tác giả đi sâu phân tích những

“lỗ thủng” nhân cách, “lỗ thủng” niềm tin của thế giới nhân vật, đồng thời

khẳng định thành công của nhà văn trong vai trò là ngời rung chuông báo

động “Lỗ Thủng”.

Tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng còn đợc đề cập đến trong các bài viết của Thu

Trang, “Lỗ thủng có ở trong mỗi con ngời”,(http://www.nguoihanoi.com.vn); Yến Anh, “Ngõ lỗ thủng chuyện buồn quá

khứ”, (http://www.nld.com.vn); Trần Linh, “Ngõ lỗ thủng từ tiểu thuyết đến

phim” (http://www.hanoimoi.com.vn); Hà Giang, “Ngõ lỗ thủng, một thời

đã xa”, (http://www.vietnamnet.com.vn) Các bài viết đã tập trung tìm hiểuquan niệm nghệ thuật về con ngời của nhà văn cũng nh hình tợng nhân vật

trong tác phẩm Yến Anh đã chỉ ra rằng: “Lần đầu tiên, nhà văn này đã giúp độc giả hiểu đợc một cách rõ ràng cuộc sống của chúng ta đang có quá nhiều lỗ thủng Lỗ thủng đâu phải là cái lỗ đục tờng làm nơi qua lại công viên, lỗ thủng nằm ngay trong từng con ngời ” [5] Tuy nhiên, dodung lợng hạn hẹp của bài báo cha cho phép cỏc tác giả kiến giải, đi sâuphân tích tác phẩm theo đánh giá của riêng mình Do vậy, những vấn đềnêu ra trong bài viết chúng tôi thiết nghĩ nên tiếp tục luận bàn

2.3 Với đề tài Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng của Trung

Trung Đỉnh chúng tôi tập trung nghiên cứu hình tợng con ngời và không

gian, thời gian trong tiểu thuyết cũng nh nghệ thuật tổ chức tác phẩm bằngmột cái nhìn hệ thống, từ đó thấy đợc phong cách tiểu thuyết của nhà văn

Các tài liệu mà chúng tôi bao quát đợc, thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Ngõ

lỗ thủng mới chỉ đợc đề cập đến qua một vài khía cạnh nhỏ lẻ, vấn đề còn

bỏ ngỏ cha có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu Tuy nhiênnhững bài viết ấy dù ở dạng khái quát vẫn là những gợi ý quý báu chochúng tôi thực hiện công trình này

3 Đối tợng nghiên cứu và giới hạn của đề tài

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng của Trung Trung Đỉnh.

3.2 Giới hạn của đề tài

Khóa luận chỉ tập trung khảo sát tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng Một số tiểu thuyết khác của nhà văn nh Tiễn biệt những ngày buồn, Sống khó hơn

là chết, Ngợc chiều cái chết, Lạc rừng và một số tỏc phẩm của cỏc nhà văn

cựng thời nh Lê Lựu, Chu Lai, Ma Văn Kháng , khóa luận có chú ý nhngchỉ để làm cơ sở đối sánh

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Đa ra một cái nhìn chung về tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh trong bức

tranh chung của tiểu thuyết Việt Nam đương đại và xác định vị trí tiểu

thuyết Ngõ lỗ thủng trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn.

4.2 Tìm hiểu con ngời, không gian và thời gian trong tiểu thuyết Ngõ lỗ

thủng của Trung Trung Đỉnh.

4.3 Tìm hiểu nghệ thuật tổ chức tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng của

Trung Trung Đỉnh

5 Phơng pháp nghiên cứu

Khoá luận kết hợp vận dụng nhiều phơng pháp nghiên cứu: Phơngpháp thống kê, phơng pháp phân tích – tổng hợp, phơng pháp so sánh đốichiếu, phơng pháp hệ thống

6 Đóng góp và cấu trúc của khoá luận

6.1 Đóng góp của khoá luận

Lần đầu tiên khoá luận đặt vấn đề nghiên cứu Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng của Trung Trung Đỉnh một cách tơng đối hệ

thống và toàn diện

6.2 Cấu trúc của khoá luận

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính củakhoá luận đợc triển khai trong ba chơng:

Chơng 1: Ngõ lỗ thủng trên hành trình tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh Chơng 2: Con ngời, không gian và thời gian trong tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng của Trung Trung Đỉnh.

Chơng 3: Nghệ thuật tổ chức tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng của Trung

Trung Đỉnh

Chơng 1

Ngõ lỗ thủng trên hành trình tiểu thuyết

Trung Trung Đỉnh

1.1 Một cái nhìn chung về tiểu thuyết Việt Nam đơng đại

1.1.1 Tiểu thuyết và đặc trng cơ bản thể loại

1.1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết

Tiểu thuyết là thể loại quan trọng trong hệ thống loại hình văn xuôinghệ thuật Cuốn tiểu thuyết là một hình ảnh về đời sống và là sự biểu hiện

về tâm hồn Tiểu thuyết là sự h cấu nhng phải dựa vào sự hiểu biết cuộc

đời của nhà văn, vận dụng sự hiểu biết đó h cấu nên một cuốn tiểu thuyếthiểu nh một chuyện có thật, để khi đọc ngời ta có thể thấy đợc cuộc sốngxung quanh mình đang hiển hiện trong đó Có thể thấy đây là một thể loạichủ lực, giàu khả năng phản ánh hiện thực, đó là “mảnh đất lu giữ hìnhbóng và cuộc đời con ngời” Tất cả những bức tranh sinh động, phức tạp,giàu màu sắc của cuộc sống đều đợc hiện lên cụ thể trong tiểu thuyết Đếnvới tiểu thuyết, nhà văn có điều kiện thể hiện thế giới nghệ thuật của mìnhmột cách sinh động và sắc nét nhất

Theo Từ điển văn học (bộ mới), tiểu thuyết đợc hiểu là “loại tác phẩm

tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận một cá nhân trong quátrình hình thành và phát triển của nó, sự trần thuật ở đây đợc triển khaitrong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt “cơcấu” của “nhân cách” [7, 1716]

Cũng cho rằng tiểu thuyết là tác phẩm tự sự, Từ điển thuật ngữ văn học có cách định nghĩa nh sau về tiểu thuyết: Tiểu thuyết là “tác phẩm tự

sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn khônggian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời,những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinhhoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [29, 328]

Mỗi nhà văn đều có cách lựa chọn khác nhau khi tìm đến tiểu thuyết,thể hiện trong đó một quan niệm, một cái nhìn về hiện thực cuộc sống vàcon ngời, qua đó “cuộc sống hiện ra dờng nh ô hợp với tất cả sự trầntruồng, xấu xí, ghê tởm của nó, đồng thời với tất cả vẻ đẹp trang nghiêm,trong đó ngời ta mổ xẻ cuộc sống bằng con dao giải phẫu” (Biêlinxki).Tiểu thuyết hấp thụ vào chính bản thân nó mọi yếu tố bề bộn của cuộcsống đủ khả năng phơi bày đến tận cùng sự phức tạp muôn màu của hiệnthực đời sống

Một số tiểu thuyết gia phơng Tây lại quan niệm tiểu thuyết phảigiống cuộc đời, tiểu thuyết phải giống sự thật Nó phải tạo ra cái gì đókhông có thực nhng lại giống thực Stendal cho rằng “tiểu thuyết là tấm g-

ơng lớn, truyện ngắn là những mảnh vỡ từ tấm gơng đó, mảnh này phảnchiếu trời xanh, mảnh kia phản chiếu vũng nớc đục Điều cốt yếu của tiểu

thuyết là tạo ra một cuộc đời tởng tợng, nhng cuộc đời đó cần phải thực,

để cho giống thực tại và nhắc nhở cái thực tại đó nếu bất cần ta có thểquên đi”

Không phải ngẫu nhiên mà tiểu thuyết trở thành một thể loại giữ vị trítrung tâm trong loại hình văn xuôi nghệ thuật Nó không phải là một thểloại đã hoàn bị, có nòng cốt, hay nền móng đã đông cứng mà luôn biến đổi

và luôn tìm cách thoát ra khỏi các dạng thức, các khuôn mẫu do chính nótạo ra bằng một tính “tự phê tuyệt vời” Nhà lí luận và phê bình nổi tiếngM.Bakhtin quan niệm: “Tiểu thuyết là loại văn chơng duy nhất đang biếnchuyển và còn cha định hình Những lực cấu thành thể loại đang còn hoạt

động trớc mắt chúng ta, thể loại tiểu thuyết ra đời và trởng thành dới ánhsáng thanh thiên bạch nhật của lịch sử” [9, 324]

Khi nghiên cứu về cái mới của tiểu thuyết thế kỷ XX, Hoàng NgọcTuấn đã đề cập đến những quan niệm truyền thống về tiểu thuyết một cáchkhái quát, bao gồm những điểm chính sau đây:

“Thứ nhất: Tiểu thuyết theo quan niệm truyền thống thờng đợc viếtbằng văn xuôi và mang tính cách hiện thực, chủ yếu nhằm vào việc miêutả một cách đầy đủ và trung thực những kinh nghiệm trong đời sống conngời

Thứ hai: Loại văn xuôi hiện thực này chủ yếu giải trí ngời đọc bằngcách kể chuyện, qua đó ngời đọc thích thú theo dõi những phát triển vàdiễn biến đời sống của một hay nhiều nhân vật

Thứ ba: Những phát triển và những diễn biến trong tiểu thuyết thờngxảy ra theo trình tự thời gian dựa trên một chủ đề mang tính đạo đức hay luânlí

Thứ t: Tính cách mĩ học của tiểu thuyết nằm trong vẻ đẹp về hìnhthức, phản ánh ngôn ngữ gọn gàng, súc tích, nhất quán giữa tổng thể vàcác phân đoạn, sự phát triển hợp lí và tinh tế từ phần này đến phần kia.Thứ năm: Vẻ đẹp về hình thức làm cho cuộc kể chuyện đợc mạch lạc,trôi chảy, hợp lí và làm phát triển khả năng lôi cuốn ngời đọc vào cõi

“hiện thực”, h cấu của câu chuyện” [61, 74]

Trong tiểu thuyết truyền thống, cốt truyện là yếu tố rất quan trọng.Ngôn ngữ giàu tính tả thực Quan niệm “văn dĩ tải đạo” và “tính quyphạm” đã chi phối mạnh mẽ đến việc tái hiện cốt truyện, kết cấu tác phẩm

và xây dựng nhân vật Tiểu thuyết truyền thống thiếu đi sự sinh động của

cá tính sáng tạo Lối kết cấu chơng hồi đợc xem là cơ bản, kết thúc mỗichơng hồi bao giờ cũng là đỉnh điểm của sự mâu thuẫn, thắt nút của caotrào Nhân vật thờng đi liền với lý tởng, với luân lí, đạo đức xã hội, thờngmang lí tởng, ớc mơ, hoài bão tốt đẹp.

Bớc sang thời kì hiện đại, tiểu thuyết chứa đựng trong đó nhiều bộn

bề phức tạp của cuộc sống, nhân vật xuất hiện với t cách là những cá nhântrong nhiều mối quan hệ đan xen Và lúc này “tiểu thuyết không chỉ là thểloại văn học, hơn thế rất nhiều, đó là bớc phát triển quan trọng và cơ bảntrong t duy con ngời về thế giới, là thời đại mới Có thể kể những đặc điểm

t duy ấy là tính không nhất định của cuộc sống, phi tuyến tính thoát khỏi tduy cơ giới vốn coi những điều hợp lí nh một cỗ máy” [52, 9] Cái chínhcủa tiểu thuyết đó là “một trong những sáng tạo kì diệu của con ngời đểtìm hiểu, chinh phục dần thế giới và để tìm hiểu nhau và để sống với nhau”[64, 25] Việc xác lập khái niệm tiểu thuyết giúp chúng ta nhận ra những

đặc điểm thi pháp thể loại, trên cơ sở đó khám phá về quan niệm của nghệ

sĩ cũng nh cách tổ chức nghệ thuật của tiểu thuyết, hiểu đợc quy luật vận

động, phát triển của thể loại văn học đặc biệt này

1.1.1.2 Những đặc trng cơ bản của tiểu thuyết

Tiểu thuyết đợc xem là một thể loại “chủ lực và giàu khả năng phản

ánh hiện thực” Nếu nh tiểu thuyết cổ điển giúp ngời đọc nhận ra những

đặc điểm nổi bật nh quy mô dung lợng lớn, số lợng nhân vật đông, kết cấunhiều chơng, nhiều hồi, cốt truyện thờng tập trung vào những vấn đề mangtính lịch sử, vấn đề dân tộc lớn lao, có khả năng bao quát hiện thực trongmột khoảng không gian rộng lớn Thì đến với tiểu thuyết hiện đại ngời đọc

có thể nhận ra những đặc trng cơ bản của nó, giúp phân biệt với các thểloại văn học trớc đó Xét về mặt lịch sử, tiểu thuyết là loại hình của thờihiện đại

Thứ nhất, đặc trng tiêu biểu nhất của tiểu thuyết là cái nhìn cuộc sống

từ góc độ đời t (trong tơng quan so với các thể khác của thể loại tự sự nhngụ ngôn, anh hùng ca) Nhân vật tiểu thuyết thống nhất trong bản thân nócác nét vừa chính diện, vừa phản diện, vừa tầm thờng cao cả, vừa buồn cời,vừa nghiêm túc Pospelov cho rằng: “Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự mànhân vật chính của nó, một con ngời cá nhân riêng biệt trong một giai

đoạn nào đó đã bộc lộ sự phát triển tính cách do mâu thuẫn giữa lợi ích với

địa vị hay lợi ích với chuẩn mực của đời sống xã hội” Ngời ta tìm đến tiểu

thuyết nh tìm về chính mình hay tìm đến với lòng ngời và trờng đời Bởitrong tiểu thuyết lòng ngời và trờng đời đã đợc tổng kết một cách sâu sắckhông phải bằng những khái niệm khô khan mà nó hiện ra với tất cả mọihình vẽ tơi mát và sống động y nh cuộc đời thật, thậm chí còn thực và hayhơn cuộc đời thực.

Thứ hai, tiểu thuyết mang đậm chất văn xuôi, tức là một sự tái hiệncuộc sống không thi vị hoá, lãng mạn hoá, hay lý tởng hoá (trong tơngquan so với truyện thơ, trờng ca, thơ trờng thiên và anh hùng ca) Miêu tảcuộc sống nh một thực tại cùng thời đang sinh thành, tiểu thuyết hấp thụvào bản thân nó mọi yếu tố ngổn ngang của cuộc sống, bao gồm cái cao cảlẫn cái tầm thờng, nghiêm túc và buồn cời, bi và hài Trong khi đó các thểloại trên nói chung không thể dung nạp chất văn xuôi nh một đặc trng củanội dung thể loại mặc dù trên quỹ đạo của văn học hiện đại, các thể loại ấy

có thể bị “tiểu thuyết hoá” và dung nạp ít nhiều chất văn xuôi Chất vănxuôi thể hiện rõ trong những trang tiểu thuyết của Balzac, Stendal,Dostoievski, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Khải…” Mặt khác Chínhchất văn xuôi đã mở ra một “vùng tiếp xúc tối đa”, với thời hiện tại đangsinh thành, làm cho tiểu thuyết không bị giới hạn nào trong nội dung phản

ánh

Thứ ba, nhân vật tiểu thuyết là “con ngời nếm trải” (trong khi nhânvật sử thi, nhân vật kịch, nhân vật truyện trung đại là nhân vật hành động).Nhân vật tiểu thuyết cũng hành động, trong văn học hiện thực xã hội chủnghĩa, nhân vật còn tích cực tham gia vào cải tạo môi trờng nhng với tcách là đặc trng thể loại, nhân vật ấy xuất hiện nh là những con ngời nếmtrải, t duy chịu nhiều đau khổ, dằn vặt của đời “Tiểu thuyết miêu tả conngời trong hoàn cảnh, không tách nó khỏi hoàn cảnh một cách nhân tạo,không cô lập…” Mặt khác không cờng điệu sức mạnh của nó Nó miêu tả nhân vật

nh một con ngời đang trởng thành, biến đổi và do đời dạy bảo Trong khihành động, nhân vật tiểu thuyết “lãnh đủ” mọi tác động của đời” [45,392] Những nhân vật trong các tiểu thuyết của, Nguyễn Khải, Bảo Ninh,Trung Trung Đỉnh…” Mặt khác là những kiểu ngời nh thế

Thứ t, cốt truyện và nhân vật đóng vai trò chủ yếu trong tiểu thuyết(trong khi đó ở các thể loại khác hệ thống sự kiện lại đóng vai trò quantrọng) Điều mà tiểu thuyết quan tâm và hớng đến nhiều nhất là miêu tảsuy t của nhân vật về thế giới, về con ngời, sự phân tích cặn kẽ những diễn

biến tình cảm, sự trình bày tờng tận các tiểu sử của nhân vật, mọi chi tiết

về mối quan hệ giữa ngời với ngời Xét từ phơng diện này, Sống mòn của

Nam Cao là một tác phẩm rất tiểu thuyết Thứ suy nghĩ về mọi thứ: vềnghề, về đồng nghiệp, về ớc mơ, về sự đói, về thói thành kiến nghi kị…” Mặt khác

hay Xoay trong Tiễn biệt những ngày buồn của Trung Trung Đỉnh, đứng

trớc thời kì chuyển giao từ bao cấp sang làm ăn kinh tế thị trờng, anh lo đủthứ, chạy ngợc chạy xuôi để có thể xin việc cho vợ, trớc những khó khăncủa cuộc sống hiện tại, anh nh chạy trốn tìm về với quá khứ, tìm đếnnhững ngời đồng chí, đồng đội năm xa Anh là một nhà văn nhng đồngthời cũng là một ngời lính, những kí ức, những lời nhắc nhở của đồng đội

cứ bám riết lấy anh, thôi thúc anh phải viết một điều gì đó, thế nhng rốtcuộc quyển sách về mời tám thằng bạn vẫn không sao hoàn thành

Thứ năm, tiểu thuyết xóa bỏ khoảng cách giữa ngời trần thuật và nộidung trần thuật Tiểu thuyết hớng về miêu tả hiện thực nh cái hiện tại đơngthời của ngời trần thuật (trong khi đó anh hùng ca thờng lý tởng hóa nhânvật, tạo ra một sự giãn cách khoảng cách trần thuật) Là một hiện tại cùngthời tiểu thuyết cho phép ngời trần thuật tiếp xúc, nhìn nhận các nhân vậtmột cách gần gũi nh những ngời bình thờng, có thể hiểu họ bằng kinhnghiệm của mình Chính điều này làm cho tiểu thuyết trở thành một thểloại dân chủ, cho phép ngời trần thuật có thể có thái độ thân mật, thậm chísuồng sã đối với nhân vật, từ đó có thể nhìn hiện tợng từ nhiều chiều kíchkhác nhau

Thứ sáu, tiểu thuyết có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năngnghệ thuật của các loại văn học khác “Những hình thức đa vào và tổ chứcnhững tiếng nói khác nhau cơ bản nhất và quan trọng nhất trong tiểuthuyết là các thể loại đợc đa vào tiểu thuyết (…” Mặt khác ) Tiểu thuyết cho phép đavào, lắp ghép vào trong nó nhiều thể loại khác nhau, cả những thể loạinghệ thuật (những truyện ngắn, những bài thơ trữ tình, những trờng ca,những màn kịch nói…” Mặt khác ) lẫn những thể loại phi nghệ thuật (các thể văn đờisống hàng ngày, văn hùng biện, khoa học, tôn giáo …” Mặt khác )” [9, 131] Vềnguyên tắc, bất cứ thể loại nào cũng có thể đợc đa vào cấu trúc tiểu thuyết

và trên thực tế rất khó tìm đợc một thể loại nào cha bao giờ và cha đợc ai

đa vào tiểu thuyết Những thể loại đợc “du nhập” vào tiểu thuyết ấy thờnggiữ tính co giãn về kết cấu và tính độc lập cũng nh ngôn ngữ và văn phong

đặc thù của chúng Theo M.Bakhtin thì tất cả các thể loại đợc đa vào trong

tiểu thuyết đều đem vào trong đó những ngôn ngữ của mình và vì thế tạonên sự phân hóa ngôn ngữ tiểu thuyết, khơi sâu theo một cách mới tínhphức âm của nó Chính hiện tợng tổng hợp này đã làm cho tiểu thuyết vận

động không đứng yên, “đó là một thể loại duy nhất đang hình thành và chaxong xuôi” Đổi mới là quy luật tất yếu của thể loại này

1.1.2 Bức tranh chung của tiểu thuyết Việt Nam đơng đại

1.1.2.1 Bối cảnh xã hội – ăn hóa v

Sau khi ca khúc khải hoàn khép lại 30 năm chống Mỹ đau thơng vàquật cờng, chúng ta bắt đầu đối mặt với tình hình xã hội mới đầy biến

động, xáo trộn và phức tạp Hậu quả chiến tranh còn đó với chồng chấtnhững khó khăn Nhìn về chiến tranh, chúng ta hiểu để có vòng nguyệtquế vinh quang cả đất nớc phải trả một cái giá rất đắt Đây cũng là lúc mỗicá nhân phải tự nghiền ngẫm, nhận thức lại về những vấn đề của cuộcsống Mặt khác trong tâm lí con ngời bắt đầu xuất hiện những nghi ngờ,hoang mang, lo lắng trớc sự đổi thay của nền kinh tế từ bao cấp sang kinh

tế thị trờng Nghị quyết 05 của Bộ chính trị BCHTW ĐCSVN đã thực sựthổi một luồng gió mới cho văn học “Đổi mới và nâng cao trình độ quản lívăn học nghệ thuật và văn hóa, phỏt huy khả năng sáng tạo, đa nghệ thuật

và văn hóa phát triển thêm một bớc mới ” Tinh thần “cởi trói” đến với hầukhắp văn nghệ sĩ Chỉ một số ít năm sau chiến tranh ngời ta nhận ra ngaymột nghịch lí: hóa ra trong đời sống hòa bình phức tạp hơn nhiều trongchiến tranh Chiến tranh ác liệt nhng đơn giản, mọi quan hệ xã hội và conngời dồn lại và thu hẹp vào một quan hệ duy nhất: sống - chết Ngời taphải sống phi thờng, nhng phi thờng đồng thời là triệt tiêu đi bao nhiêuquan hệ bình thờng mà vô cùng phong phú, phức tạp Hòa bình thì kháchẳn, phải đối mặt với những khó khăn, tất cả những nhiêu khê của cuộcsống bị che lấp trong chiến tranh bây giờ thức dậy vây quanh con ngờitừng giờ ở khắp mọi nơi Chính điều đó đã khiến cho cái nhìn của ngờinghệ sĩ phải thay đổi để có thể phản ánh đúng thực trạng của xã hội đơngthời Các nhà văn có thể viết tự do hơn, không còn phải “ôm” hai thứ

“tâm” và “tài” nh hai thứ “tội nợ” nữa

Mặt khác, với cơ chế mở của nền kinh tế thị trờng, báo chí tăng lên về

số lợng mở thêm “sân” cho sáng tác cũng nh các cuộc tranh luận phê bìnhvăn học Việc quảng cáo và giới thiệu các tác phẩm mới đến với côngchúng độc giả trở nên có hiệu quả hơn Thêm vào đó việc xuất hiện các

trang web văn hóa, văn học trên Internet đã mang lại nhiều nguồn thôngtin phong phú cho độc giả.

Quá trình hội nhập kinh tế - văn hóa, đa phơng hóa, đa dạng hóa quan

hệ quốc tế đã tạo điều kiện cho văn học phát triển Công tác dịch thuậtphát triển đã giúp cho nền văn học nớc ta tiếp xúc với những thành tựuphong phú của văn học thế giới Bên cạnh đó đội ngũ những ngời làm phêbình văn học ngày càng trởng thành về trình độ, thái độ và phơng pháplàm việc tạo nên chất lợng mới trong công tác thẩm định, đánh giá, phêbình tác phẩm góp phần vào việc định hớng tiếp nhận cho độc giả Sự quản

lý văn học có chuyên môn và trình độ tôn trọng tài năng và cá tính sángtạo của nhà văn đã khiến cho đội ngũ nhà văn tăng lên cả về số lợng vàchất lợng “Những thông tin mới lạ cha từng thấy về chính trị, kinh tế,khoa học kĩ thuật, về văn học nghệ thuật trên khắp thế giới, những biến

động dữ dội trong nớc và cả nớc ngoài khiến cho giới trí thức văn nghệ sĩ

dù có quay lng nhắm mắt cũng không thể chủ quan đối với suy nghĩ lâunay” [48, 136]

Theo ý kiến nhà phê bình Nguyễn Văn Long thì “trên đại thể, từ 1975

đến nay, nền văn học Việt Nam đi qua hai chặng đờng, có sự tiếp nốikhông đứt đoạn: Từ 1975 đến 1985 là chặng đờng chuyển tiếp từ văn học

sử thi thời chiến tranh sang văn học thời hậu chiến Từ 1986 trở đi là vănhọc trong thời kì đổi mới, bao gồm hai chặng đờng nhỏ: từ 1986 đến đầuthập kỷ 90 là chặng đờng văn học đổi mới sôi nổi, mạnh mẽ gắn liền vớichặng đầu của công cuộc đổi mới đất nớc, từ giữa những năm 90 đến nay,văn học trở lại những quy luật bình thờng và hớng sự quan tâm nhiều hơnvào những cách tân nghệ thuật” [44, 10]

Văn học thực sự đã có một sự vận động chuyển mình mạnh mẽ theonhững đòi hỏi của cuộc sống, mặt khác trên quỹ đạo mới đó, nó cũng tựvận động, phát triển theo những nhu cầu của chính bản thân Nhà vănNguyên Ngọc nhận định rằng: “Có một điều thú vị là hành trình văn họccủa chúng ta mấy năm qua từ chỗ cố gắng rút ra khỏi đề tài số phận chungcủa cả khối cộng đồng thống nhất để đi đến hiện thực xã hội ngổn ngang.Các vấn đề đời t, đời thờng, số phận cá nhân với nhiều tính chất tả thực, rồitiếp đi sâu vào thế giới bên trong từng con ngời Cuộc tìm kiếm khó nhọcbên trong thế giới riêng từng con ngời hành trình ấy không phải là hànhtrình thu hẹp dần phạm vi quan tâm của văn học, ngợc lại đó là hành trình

mở ra ngày càng rộng hơn, phong phú đa dạng hơn của văn học” [44] Nếu

nh trớc kia, hiện thực chỉ là hiện thực cách mạng, các biến cố lịch sử và

đời sống cộng đồng thì nay còn là hiện thực của cuộc sống hàng ngày, vớicác quan hệ thế sự đời t vốn đa đoan, đa sự, phức tạp, chằng chịt, đan dệtnên những mạch nổi và mạch ngầm của đời sống Hiện thực đó còn là đờisống cá nhân của mỗi con ngời với những vấn đề riêng t, số phận, nhâncách với những hạnh phúc và bi kịch Hiện thực đời sống trong tính toànvẹn của nó đã mở ra những không gian vô tận cho văn học thỏa sức chiếmlĩnh, khám phá, khai vỡ Và ngời ta nhận thấy “cha bao giờ văn xuôi pháttriển mạnh mẽ nh bây giờ, cha bao giờ nhà văn đợc thành thật nh bây giờ.Cha bao giờ dân tộc ta có một nền văn học phát triển toàn diện và sâu sắc

nh ngày nay” [44, 127] Các thể loại văn học đều phát huy đợc sức mạnhcủa mình và “trên bất cứ thể loại nào cũng đều có những đỉnh cao, ngaytrong mỗi thể loại cũng có sự phát triển đa dạng của phong cách, cá tính”[44, 13] Thể loại tiểu thuyết đã phát huy đợc u thế của mình trong thời

điểm lịch sử có nhiều biến động và đến nay nó vẫn giữ đợc vai trò quantrọng trong việc phản ánh những vấn đề hiện thực đang diễn ra ở cả bề

rộng lẫn bề sâu Theo t liệu của Ma Văn kháng (trong sách Đổi mới t duy tiểu thuyết, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội, 2002) thì năm 2001, có 50 cuốn

tiểu thuyết đợc in ở các nhà xuất bản lớn; cuộc thi tiểu thuyết do Hội Nhàvăn tổ chức trong hai năm (1998-2000), có hơn 200 bản thảo dự thi; cuộcthi tiểu thuyết và lí do Bộ Công an và Hội Nhà văn tổ chức trong ba năm(1999-2002) có hơn 100 bản thảo gửi tham dự…” Mặt khác ã xuất hiện những nhàĐvăn chuyên tâm viết tiểu thuyết và có nhiều thành công đáng kể nh: Chu

Lai viết 11 tiểu thuyết (tính đến 2004) với Ăn mày dĩ vãng (1992), nh một

tác phẩm tâm huyết nhất, Chu Lai đã khẳng định mình trong làng tiểuthuyết đơng đại; Lê Lựu viết 7 tiểu thuyết (tính đến năm 2000) trong đó

Thời xa vắng (1986) đã đa nhà văn đến đỉnh cao nhất của nghiệp văn;

Nguyễn Khải cũng đã viết đến 7 tiểu thuyết (tính đến năm 2003) trong đó

Thợng đế thì cời khá độc đáo theo lối tiểu thuyết – tự thuật Ma Văn

Kháng đợc coi là “nhà tiểu thuyết lực lỡng”, hiện nay với 8 tiểu thuyết,

trong đó đáng chú ý là Mùa lá rụng trong vờn (1985), Đám cới không có giấy giá thú (1989), Ngợc dòng nớc lũ (1999), Trung Trung Đỉnh với 5 cuốn tiểu thuyết đã đợc xuất bản, tiêu biểu là Ngõ lỗ thủng, Tiễn biệt những ngày buồn, Lạc rừng…” Mặt khác

Sức hấp dẫn có đợc của văn xuôi hiện nay chính là ở chỗ liên tục pháthiện về những cái khuất lấp, ẩn chìm những sức mạnh kì lạ đã chi phối vàdẫn dắt số phận riêng của mỗi cá nhân, không ai giống ai cả Và hơn baogiờ hết văn chơng cần “phát giác sự vật ở bề cha thấy ở cái bề sâu, ở cái bềsau, ở cái bề xa” (Chế Lan Viên) Và “nhiệm vụ của nhà văn không phảinói ra chân lý mà là thức tỉnh ý hớng về chân lí hoặc chí ít cũng là thứctỉnh về tình cảm, về phẩm giá con ngời trong họ Văn học thể hiện tinhthần nhân đạo không chỉ bằng sự xót thơng, cảm phục, biểu dơng con ngời

mà có thể bằng cả sự quở trách phê phán” (Đặng Anh Đào)

Nhận định về tiểu thuyết Việt Nam đơng đại, Nguyễn Hòa nhận thấy

“dờng nh đã và đang có một “cái gì đó khác thờng” khi đặt cạnh nhau

những nhan đề tiểu thuyết nh: Mảnh đất lắm ngời nhiều ma (Nguyễn Khắc Trờng), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Bến không chồng (D-

ơng Hớng), Lạc rừng (Trung Trung Đỉnh), Cơ hội của Chúa (Nguyễn

Việt Hà) ” [44, 203]

Văn xuôi hôm nay đặc biệt là tiểu thuyết đã tiếp cận con ngời ở nhiều

t cách, vị thế và trên nhiều bình diện Nó đặc biệt quan tâm đến con ngời

nh một cá thể, một thực thể sống trong đó chứa đựng cả phần nhân loạiphổ quát Khi nhìn nhận về tiểu thuyết Việt Nam đơng đại có thể thấy một

số nét mới trên những phơng diện chính

1.1.2.2 Cảm hứng sáng tạo mới

“Khi những biến động xã hội luôn luôn tác động đến cuộc sống, sốphận con ngời đổi thay, những vấn đề thế sự và nhân sinh luôn đặt ranhững câu hỏi dày vò lơng tâm của mỗi ngời thì ngời viết cũng phải suynghĩ và có thái độ thích hợp” (Hà Minh Đức) Trớc những đòi hỏi củacông chúng mới, các nhà văn đã không thể đi theo những lối mòn xa cũ

mà đã tự đi tìm cho mình một con đờng đi riêng với những cảm hứng suy

t, chiêm nghiệm, dự cảm về sự biến đổi của thời cuộc, của thân phận conngời

Cảm hứng phê phán là một trong những nguồn cảm hứng chính củacác nhà văn đơng thời Nếu nh trớc kia những mặt xấu, cái ác đều bị chelấp đi dới một lớp vỏ bọc là cái tốt, cái phi thờng, ngời ta chỉ nói đếnnhững chiến công, những tấm gơng anh dũng thì nay mọi góc khuất trongtâm hồn đều đợc nhà văn “lột trần” trên trang giấy Tiểu thuyết đi vào khaithác các đề tài thế sự đời t không chỉ bộc lộ những nếm trải suy t, nghiền

ngẫm mà còn phơi bày, phanh phui các sự thật để đi đến tận cùng cốt lõicủa nó Nhà văn khai thác đến các tầng vỉa của hiện thực đời sống, dámnhìn thẳng vào những “mảnh vỡ”, những bi kịch nhân sinh, mổ xẻ, phơi

bày nó bằng cái nhìn trung thực táo bạo Trong Gặp gỡ cuối năm, Nguyễn

Khải đã nói rằng: “Tôi thích cái hôm nay, cái hôm nay ngổn ngang bềbộn, bóng tối và ánh sáng, màu đỏ và màu đen, đầy rẫy những biến động,những bất ngờ, mới thật là một mảnh đất phì nhiêu cho các cây bút thỏa

sức khai vỡ” Hàng loạt tiểu thuyết đều mang nguồn cảm hứng này nh Hạt mùa sau của Nguyễn Thị Ngọc Tú, Mùa lá rụng trong vờn, Đám cới không có giấy giá thú của Ma Văn Kháng…” Mặt khác Các nhà văn đã “tấn công”vào những chuyện tiêu cực, những vi phạm trắng trợn chà đạp lên đạo lí,dân chủ và công bằng xã hội, phản ánh cuộc sống của một bộ phận xã hội

bị tha hóa Với tiểu thuyết Đám cới không có giấy giá thú, Ma Văn Kháng

đã phản ánh cái bi kịch của một nhà giáo, một trí thức: anh ta lúc thì đóngvai một nhà hiền triết, một nhân cách cao cả và thánh thiện nhng lại bịném vào một môi trờng mà các giá trị tinh thần bị đảo lộn, một môi trờng

bị ô nhiễm, bị băng hoại về đạo đức, nhân phẩm; lúc thì hiện ra nh mộtcon ngời mơ mộng, lãng mạn hay đỏ mặt vì mặc cảm và sĩ diện nhng lại bịnhấn chìm trong cái biển đời thờng dung tục; lúc lại là một ngời say mênghề nghiệp, nhiều hoài bão và khát vọng nhng lại bị vây bủa bởi một xã

hội dung tục và cơ hội Thời xa vắng của Lê Lựu lại là một sự phê phán

mạnh mẽ những thói quen bảo thủ, ích kỉ một thời Sài “đứa con khổ sở”của thói quen gia trởng và tâm lí nô lệ làm thuê, của lòng cuồng nhiệt giáo

điều, máy móc Cuộc đời của anh thực sự là một tấn bi hài kịch: “Nửa đờiyêu cái ngời khác yêu Nửa đời còn lại đi yêu cái mình không có” Cănnguyên trực tiếp của bi kịch đó là do thiếu bản lĩnh cá nhân “Giá ngày ấy

em cứ sống với tình cảm của chính mình, mình có thế nào cứ sống thế ấy,không sợ ai, không chiều theo ý ai, sống hộ ý định ngời khác, cốt để cho

đẹp mặt mọi ngời chứ không phải cho hạnh phúc của mình”

Cảm hứng chiêm nghiệm, suy t cũng là một nguồn cảm hứng chínhtrong các tiểu thuyết của Nguyễn Khải, Chu Lai, Bảo Ninh, Trung Trung

Đỉnh…” Mặt khác Các nhà văn tìm về quá khứ, tái hiện lại nó không chỉ để chiêm ỡng đài kỉ niệm và chiến công vinh quang, mà còn để soi tìm trong đónhững tấm gơng tinh thần và đạo đức, đi tìm những lời giải đáp cho cácvấn đề của cuộc sống hiện tại Nguyễn Khải nhận thấy: “Chiến tranh ồn

ng-ào, náo động mà lại có cái yên tĩnh, giản dị của nó Hòa bình, yên tĩnh,thanh bình mà lại chứa chấp những sóng ngầm, những gió xoáy bên trong.Nhiều ngời không chết trong tù, trên trận địa, trong chiến tranh mà lạichết trong “ao tù trởng giả” khi cả nớc đã giành đợc tự do và độc lập” [43,72-73] Viết về đề tài chiến tranh qua hai cuộc kháng chiến tuy nó đã lùivào quá khứ nhng âm hởng lớn lao của hai cuộc kháng chiến thần thánhcủa dân tộc vẫn tiếp tục vang dội và thấm sâu vào đời sống hiện tại Nhiềulúc quá khứ anh hùng đau thơng của đất nớc vẫn là điểm tựa, là xuất phát

điểm cho nhiều vấn đề của hiện tại Trung Trung Đỉnh xem Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh “là một kiệt tác của văn học Việt Nam đơng

đại” Nguyên Ngọc cũng đánh giá rất cao tác phẩm này: “Đây là cuốn tiểuthuyết viết về cuộc chiến đấu của một con ngời tìm lẽ sống hôm nay Bằngcách chiến đấu lại cuộc chiến đấu của đời mình Cuốn sách này không môtả chiến tranh, mà “mô tả” một cuộc kiếm tìm nặng nhọc chính hôm nay.Hiện thực ở đây là hiện thực bên trong của một tâm hồn quằn quại và đầytrách nhiệm – trách nhiệm của lơng tâm Vẫn thấm sâu ở đâu đó trongtừng kẽ chữ là âm hởng của khát vọng tiềm tàng Anh đi tìm nghĩa là anhcòn hi vọng”

“Một yêu cầu quan trọng để tạo dựng đợc một bức tranh của một thờichính là việc miêu tả thành công những số phận của con ngời Có hàng vạnnhững số phận trong đời Chính họ là cái đơn vị bé nhỏ nhng giàu năng l-ợng để nói lên tiếng nói một thời đại Có biết bao mẫu ngời mới lạ, hay có,

dở có để khai thác, miêu tả” (Hà Minh Đức) Qua đó nhận thấy nguồn cảmhứng chính chi phối đến tiểu thuyết Việt Nam đơng đại, đó là cảm hứng vềthân phận con ngời cá nhân Thời buổi kinh tế thị trờng khiến cho con ngời

nh bị hoa mắt trớc những lối sống thực dụng Những số phận bất hạnh,những mảnh đời đáng giận và cũng rất đáng thơng Con ngời sống giữaranh giới mong manh giữa cao cả và thấp hèn, hạnh phúc và khổ đau, gánhnặng mu sinh và lơng tri…” Mặt khác tất cả những lo toan, vất vả có đôi khi biến họtrở thành con ngời khác Con ngời đang bị chính bi kịch của cuộc đời gặmnhấm Nó nh hồi chuông cảnh tỉnh gióng lên trong thời kì hậu chiến, thờibuổi kinh tế thị trờng với lối sống thực dụng đang gõ cửa từng nhà Hơnbao giờ hết những giá trị đạo đức, tinh thần cần đợc gìn giữ, bảo tồn vàphát huy Viết về con ngời với những khát vọng về hành phúc, về tình yêu

là cái đích mà văn học hớng tới Nguyễn Hòa khi nói về Thời xa vắng của

Lê Lựu đã nhận xét: “Viên đại bác Thời xa vắng khoan thủng tấm màn vô

hình che giấu nhiều điều lâu nay chúng ta không nói tới Quá khứ đâu chỉ

là chiếc bánh ngọt mà nó có cả đắng cay” [44, 43] Số phận con ngời trởthành mối quan tâm hàng đầu của nhà văn Nhiều cuốn tiểu thuyết đã h-ớng tới miêu tả số phận những con ngời bình thờng với những bi kịch củacuộc đời, bi kịch giữa khát vọng và thực trạng, giữa cái muốn vơn lên vàcái kìm hãm, giữa nhân bản và phi nhân bản Con ngời trong văn học hômnay đợc nhìn ở nhiều vị thế và trong tính đa chiều của mọi mối quan hệ:con ngời với xã hội, con ngời với lịch sử, con ngời của gia đình, gia tộc…” Mặt khác với những ngời khác và với chính mình

Từ cái nhìn đối với hiện thực mà xuất hiện những kiểu nhân vật nhcon ngời đa sự, nhiều u t, nhà văn đi sâu vào thế giới nội tâm nhân vật,lắng nghe những dòng chảy của những lo âu trăn trở, u t dằn vặt, qua đó tanhận ra sự tự ý thức của bản thân nhân vật về nhân cách sống Tiểu thuyếtkhông ngần ngại miêu tả chất sắc dục, tình yêu nhục thể là một lĩnh vựcrất riêng của mỗi cá nhân Miêu tả con ngời tự nhiên, khai thác yếu tố tíchcực của con ngời tự nhiên cũng là một khía cạnh nhân bản của văn học

(Ngợc dòng nớc lũ của Ma Văn Kháng, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Ngõ lỗ thủng của Trung Trung Đỉnh…” Mặt khác ) Không chỉ có vậy, tiểuthuyết đơng đại còn khám phá con ngời ở bình diện tâm linh “Tâm linh làcái thiêng liêng cao cả trong cuộc sống đời thờng, là niềm tin thiêng liêngtrong cuộc sống tín ngỡng, tôn giáo Cái thiêng liêng cao cả, niềm tin

thiêng liêng ấy đợc đọng lại ở những biểu tợng, hình ảnh, khái niệm” (Văn hóa tâm linh - Nguyễn Đăng Duy) Việc khám phá thế giới tâm linh đã

mở ra những miền phong phú, bí ẩn không cùng của con ngời, xuất phát từmột quan niệm không đơn giản, xuôi chiều về con ngời, từ ý muốn khámphá con ngời ở nhiều thang bậc giá trị, ở những tọa độ ứng xử khác nhau,

ở nhiều chiều kích Có thể nói nghệ thuật là kính hiển vi mà nghệ sĩ đemsoi vào những bí ẩn của tâm hồn mình rồi trình bày những bí ẩn chung chotất cả mọi ngời Ta bắt gặp kiểu nhân vật này qua những sáng tác của BảoNinh, Nguyễn Khắc Trờng, Chu Lai…” Mặt khác

1.1.2.3 Nghệ thuật tổ chức tiểu thuyết

Khi mô hình tiểu thuyết cũ không còn hữu hiệu trong việc minh giảicác mâu thuẫn trong cuộc sống đơng đại, yêu cầu đổi mới hình thức nghệthuật tiểu thuyết đợc đặt lên hàng đầu “Mỗi cuốn tiểu thuyết phải chọn

hình thức đặc thù cho mình, mỗi câu chuyện có thể tìm kiếm và tìm thấycơ thể thích hợp của nó” [11, 41] Các nhà văn đã và đang đối thoại lạiquan niệm truyền thống về tiểu thuyết, cho trình làng nhiều tác phẩm tiểuthuyết ngắn Cùng với dung lợng ngắn, tiểu thuyết mới có số nhân vật và

sự kiện cũng ít đi Có thể kể đến nh: Thiên sứ (1988) 174 trang, Marie Sến (1996) 158 trang của Phạm Thị Hoài, Thoạt kỳ thủy (2004) 163 trang của Nguyễn Bình Phơng, Đi tìm nhân vật 330 trang, Lão khổ 230 trang, Thiên thần sám hối (2004) 186 trang của Tạ Duy Anh, Cõi ngời rung chuông tận thế (2002) 257 trang của Hồ Anh Thái…” Mặt khác ” [67, 38] Rõ ràng tiểu thuyếttrong những năm gần đây đã có sự phá cách so với tiểu thuyết truyềnthống, đa ra một quan niệm về lối viết mới của tiểu thuyết Ngắn khôngphải là non yếu biểu hiện một dấu hiệu quan trọng của sự nỗ lực tìm tòi,

đổi mới kĩ thuật – nghệ thuật tự sự của các nhà văn đơng đại và “minhchứng cho một quan niệm về tính toàn thể của thế giới chỉ có thể đợc biểuhiện và nhận ra hiện tợng phân mảnh của thực tại và tham vọng miêu tảtoàn bộ hoặc phần lớn thế giới trong một tác phẩm tiểu thuyết là siêu hình

và trên thực tế là không thể đạt đợc” [67] Sự xuất hiện của loại tiểu thuyếtngắn đã đánh dấu sự đổi mới về kết cấu tiểu thuyết “Ngời họa sĩ khi vẽmột cái cây thì không thể vẽ tất cả và cũng chẳng thể nào vẽ từng chiếc lámột cách riêng lẻ ở nhà văn cũng vậy, khi chọn lọc những nét cần thiết ởcác sự kiện đời sống chính là lúc nhà văn đang cải biến và xây dựng lạimột cách mạnh mẽ các chất liệu – nội dung” [67]

Khớc từ kiểu kết cấu truyền thống với những đặc điểm nh tính tuyếntính, tính nhân quả, văn xuôi đơng đại đặc biệt là tiểu thuyết đề xuất tínhphân mảnh nh là một đặc điểm nổi trội Trong các tác phẩm, các chơng,

đoạn đợc phân chia rất ngắn và không đều nhau, kết nối với nhau rất lỏnglẻo, thể hiện tính phân li của các phần với chủ đề trung tâm Có thể kể đến

Maria Sến - Phạm Thị Hoài, Cơ hội của Chúa – Nguyễn Việt Hà…” Mặt khác Đi

vào Thiên sứ của Phạm Thị Hoài có thể thấy sự tách rời, phi tuyến tính rất

rõ với 17 chơng độc lập và mỗi chơng lại có một tiêu đề riêng rất hàm súc:Chơng 1: Cửa sổ; Chơng 2: Ma; Chơng 3: Bé hon; Chơng 4: Chủ nhật…” Mặt khác Cóchơng chỉ dài hai trang sách, có chơng lên tới 7 trang…” Mặt khác Với những mảnh

vỡ văn bản này nhà văn thể hiện một trạng thái nhân sinh rã rời của quan

hệ con ngời với con ngời Lối kết cấu này nhằm lạ hóa ngôn từ, lạ hóacách trần thuật, triển khai văn bản gây chú ý cho ngời đọc, thay đổi sự tập

trung hoặc phi tập trung của việc đọc văn bản một cách thật biến hóa Tấtcả nhằm tạo ý nghĩa năng động và biến hóa cho tác phẩm, sự liên tởng tự

do các chi tiết Đó là dụng ý nghệ thuật của các tiểu thuyết gia đơng đại

Và chính mỗi chơng, mỗi đoạn đó là những mảnh văn bản chứa đựngnhững mảnh đời sống vô cùng phức tạp, đa dạng với tất cả các cấp độ, biếnhóa của chúng mà nhà văn lựa chọn biểu hiện

Cùng với kiểu kết cấu phân mảnh là một kiểu kết cấu theo xu hớng

mở thay vì khép kín trong tự sự Nếu nh trớc kia, các nhà văn thờng kếtcấu tác phẩm theo logic nhân quả kết thúc có hậu thì nhà văn đơng đại lạilàm ngợc lại Câu chuyện kết thúc dở dang, bỏ lửng khiến ngời đọc tự suy

ngẫm, tự nhận thức vấn đề Ví dụ nh Marie Sến – Phạm Thị Hoài, Lão khổ, Đi tìm nhân vật – Tạ Duy Anh, Cơ hội của Chúa – Nguyễn Việt

Hà…” Mặt khác

Hầu hết các tiểu thuyết đơng đại đều chứa đựng một luận đề nhất

định Do vậy kết cấu của nó cũng chứa đựng tầng tầng lớp lớp những mảngmiếng có vẻ đơn lẻ của hiện thực, liên kết với nhau theo logic lập luận.Mỗi tác phẩm là một mô hình động của một chuỗi bất đối xứng gồm nhiềutuyến, nhiều chiều kích với nhiều lối vào, nhng lại không có một trục giữahay một trung tâm, nó là một sự liên hệ thờng hằng với chính mình, nhng

đồng thời cùng với những gì ở bên ngoài nó Có thể kể đến Cõi ngời rung chuông tận thế – Hồ Anh Thái, Cơ hội của Chúa – Nguyễn Việt Hà

Trong tiểu thuyết nghệ thuật trần thuật là một trong những yếu tốquan trọng của phơng thức biểu hiện, là yếu tố cơ bản tạo nên cá tính sángtạo của nhà văn Ngôn ngữ mang nhãn quan đời thờng với tính cá thể hóacao của nhân vật, biểu hiện là những câu chửi thề, chửi tục, rất gần với

ngôn ngữ đời thờng (Thời xa vắng, Dấn thân, Ăn mày dĩ vãng, Ngợc dòng nớc lũ…” Mặt khác ) bên cạnh ngôn ngữ đối thoại là ngôn ngữ độc thoại, đi sâu vàothế giới nội tâm đầy bí ẩn Mặt khác tiểu thuyết Việt Nam hiện đại đã vậndụng thủ pháp dòng ý thức, nh một phơng tiện khám phá thế giới tâm linh

Có thể thấy rõ trong các tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh – Bảo Ninh,

Ăn mày dĩ vãng – Chu Lai, Thiên sứ – Phạm Thị Hoài…

Sự thâm nhập của các thể loại khác vào tiểu thuyết là một nhân tốlàm co giãn cốt truyện Tiểu thuyết có thể chứa đựng trong nó hình thứccủa ký, thơ, th từ, huyền thoại, tạo nên những tiếng nói khác nhau trongtiểu thuyết, nới rộng cấu trúc thể loại, mở rộng trờng nhìn Sự đan xen giữa

điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài, điểm nhìn của ngời trầnthuật và điểm nhìn của nhân vật…” Mặt khác đã phá vỡ cái nhìn biết trớc nội dung,tạo khả năng đồng sáng tạo ở độc giả, tinh thần đối thoại đã trở thành nhucầu đối thoại, biểu hiện căn bản của mối quan hệ giữa nhà văn và bạn đọc.

So với giai đoạn trớc, đây là một sự đổi mới, nó gắn liền với t tởng về mộthiện thực đa chiều, không thể biết trớc, không thể biết hết

Tiểu thuyết Việt Nam đơng đại nói riêng và văn học Việt Nam nóichung không dừng lại ở nội dung giá trị t tởng, “viết cái gì” mà quan tâmnhiều hơn đến cách viết, phù hợp với hiện thực đơng đại sôi động và luôndiễn tiến, với tinh thần dân chủ hóa cao của thời đại Độc giả tìm thấymình trong văn học và nhà văn chủ động trong ngòi bút, đợc là chínhmình, sống với cái tận cùng tài năng và cá tính sáng tạo của ngời nghệ sĩ

đích thực Những giá trị có giá trị thẩm mĩ nghệ thuật cao đã bắt đầu xuấthiện, đó chính là sợi dây nối liền văn học Việt Nam với văn học thế giới,

là dấu hiệu nói lên sự đổi thay, sự trởng thành và bớc đầu hòa nhập củavăn học Việt Nam vào văn học thế giới

1.2 Hành trình tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh.

1.2.1 Vài nét về Trung Trung Đỉnh

Trung Trung Đỉnh sinh ngày 21 tháng 9 năm 1949, là ngời con củavùng đất Vĩnh Long – Vĩnh Bảo – Hải Phòng Khi đối diện với ông chắchẳn ai cũng sẽ nhận thấy ngay chất “văn sĩ” của ông qua cặp kính gọng

đồi mồi màu hổ phách “Gã đúng là một kẻ “lạc rừng” rất mực hồn nhiên,quáng quàng thế nào mà lại “lạc vào nghiệp viết” [68]

Trung Trung Đỉnh nhập ngũ từ năm 17 tuổi là bộ đội địa phơng nênsống trong cộng đồng đồng bào dân tộc Tây Nguyên, ông có rất nhiều kỉniệm với anh em đồng bào đã từng ăn thề cùng với họ, có thể nói toàn bộtuổi trẻ của ông gắn liền với Tây Nguyên Xuất thân trong một gia đình đồNho, cụ thân sinh là ông đồ dạy học và vẽ tranh Sinh trởng trong môi tr-ờng đó nên từ bé ông đã có khao khát là đợc học đến hết bậc thì mới thôinhng chiến tranh xảy ra, ông đi bộ đội nên giấc mơ đèn sách bị gác lại.Trong giới nhà văn – chiến sĩ có lu truyền một câu chuyện khá hy hữurằng Trung Trung Đỉnh là nhà văn duy nhất không biết đất nớc đã giảiphóng trong khi đang ở chiến trờng, đó là thời gian ông cùng một số anh

em đồng bào Tây Nguyên vào rừng đi săn, lấy thịt cho trạm giao liên suốthơn ba tháng ròng rã Đến khi đất nớc đợc giải phóng, rất nhiều bạn bè lo

trở về quê hơng lấy vợ nhng cái khao khát từ bé lại trỗi dậy mãnh liệt nên

ông quyết tâm “thi vào đại học xong rồi làm gì mới làm” Môn học mànhà văn này yêu thích nhất là sinh vật nhng thi không đỗ, về sau ông hạtiêu chuẩn xuống là đỗ vào trờng nào học trờng ấy Thời gian ôn thi ônglàm Đội trởng đội chiếu bóng lu động chiếu phim phục vụ bộ đội và bàcon đồng bào ở Gia Lai – Kon Tum Năm 1977, ông đã thi đỗ Trờng Đạihọc văn hóa ở Đà Nẵng, đợc cơ quan chọn đi học về th viện “Hễ cứ rỗi tínào là đọc sách Toàn sách dịch thôi? Đọc nhiều, đọc liên tục Đọc mờ cảmắt.Đọc sớng lắm! Đó là thời gian tôi đọc đợc nhiều sách nhất, đủ loại, từvăn học cho đến Kinh Thánh Nhất là những nhà văn đợc giải Nobel” [20,7] Nhập học đợc ít lâu, vô tình trong lần đến thăm mấy ngời bạn là nhàvăn, ông đã gặp nhà văn Nguyễn Chí Trung – Trại trởng Trại viết vănQuân khu 5, ngời đã đọc một vài tác phẩm của ông trớc đấy, Nguyễn ChíTrung đã khuyên ông về trại sáng tác rồi học sau, thế là nghiệp văn chơngtheo ông từ đó cho đến giờ Ông tốt nghiệp trờng viết văn Nguyễn Dukhóa 1, học ký sự lịch sử quân sự và về Văn nghệ quân đội công tác Hiệnnay, ông là Giám đốc Nhà xuất bản Hội nhà văn Việt Nam “Tôi có mộtchị cả, hai ông anh, một em gái nhng ngoài tôi ra chẳng ai theo nghiệpviết, chỉ có một ngời cháu viết “đồ ăn nhanh” thôi” “Tôi luôn có một cuốnsách đang viết dở, một cuốn sách đang đọc dở và một việc sắp phải đi”

Đó là những gì ông tự nhận về mình, ông không khi nào để mình ngơiviệc, bận đến mấy nhng ông luôn ấp ủ để viết một điều gì đó, luôn dànhmột khoảng thời gian để đọc sách mỗi ngày và hễ cứ ngơi việc một tý là

ông đi, “tôi tự hào rằng mình là ngời phủ chân khắp toàn quốc” Ngoài viếtvăn ông còn sáng tác thơ và tham gia viết kịch bản phim

Trung Trung Đỉnh tên thật là Phạm Trung Đỉnh, nhng vào nhữngngày đầu mới viết văn tập đánh máy, đánh thế nào lại thành ra TrungTrung Đỉnh và cái tên ấy “nghe cũng giòn giã”, làm thành một kỷ niệmnên lấy làm bút danh Truyện ngắn đầu tay có tên là “Những khấc coongchung” đợc in trên tạp chí Văn nghệ quân giải phóng miền Trung Trung

Bộ, một trờng ca dài tới 10 trang in trên tạp chí Văn nghệ Quân đội có cáitên đậm chất Tây Nguyên “Pui Kơ Lớ” Sự nghiệp văn học của TrungTrung Đỉnh đợc khẳng định với 5 truyện ngắn, 5 tiểu thuyết đã đợc xuấtbản Năm 2007, Trung Trung Đỉnh là một trong số ít những nhà văn vinh

dự đợc nhận giải thởng Nhà nớc Các tác phẩm đã đợc xuất bản gồm có:

Các tập truyện ngắn: Thung lũng Đá Hoa (1979), Ngời trong cuộc (1980), Đêm nguyệt thực (1982), Những ngời không chịu thiệt thòi (1982), Bậc cao thủ (1994).

Tiểu thuyết: Ngợc chiều cái chết (1985-1986), Tiễn biệt những ngày buồn (1990), Lạc rừng (1998-1999), Sống khó hơn là chết (2007), Ngõ lỗ thủng (1990).

1.2.2 Về tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh

Tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh trở nên khá quen thuộc trên văn đàn

kể từ 10 năm trở lại đây Hầu hết những tác phẩm của ông đều viết bằng

ký ức, h cấu từ ký ức Và chính những ký ức ấy đã đem lại cho ông mộtnguồn cảm hứng bất tận để viết nên những trang tiểu thuyết Có lần ôngtâm sự rằng: “Quyển sách nào của tôi cũng dính một tý tới Vĩnh Bảo (HảiPhòng) là nơi tôi sinh ra, tới Tây Nguyên là nơi tôi chiến đấu, tới Hà Nội

là nơi tôi sống” Thế nhng Tây Nguyên lại là mảnh đất ông gắn bó nhất,nuôi dỡng nhiều cảm hứng để sáng tác nhất “Với anh, Tây Nguyên là tấtcả, là cuộc đời anh, là những nỗi ám ảnh, là sự mê hoặc, là sự rơi ch ìm,nhấn chìm, trùm lên toàn bộ cuộc đời anh, mê mẩn suốt đời, không cáchgì dứt ra, thoát ra đợc cho đến chết Tây Nguyên và chiến tranh, TâyNguyên trong chiến tranh, Tây Nguyên đợc đợc phát hiện ra, biểu lộ ratrong chiến tranh, cuộc chiến tranh mà anh đã lâm vào đó và ở đó anh

đã gặp Tây Nguyên nh một số kiếp” (Nguyên Ngọc)

Từ những ngày lăn lộn để chiến đấu và để tồn tại, Trung Trung Đỉnh

đã trở thành nhà văn của Tây Nguyên, là ngời có công với Tây Nguyên

“Từ sau năm 75 đến nay, có lẽ anh là một trong những ngời viết về Tây

Nguyên thành công nhất Đêm nguyệt thực, Đêm trắng, Lạc rừng, Chớp trên đỉnh Kon Từng, Hơ Noanh – chị tôi…” Mặt khác là những tác phẩm để đời củaanh về Tây Nguyên…” Mặt khác So với thời Nguyên Ngọc viết Đất nớc đứng lên,

Trung Trung Đỉnh có một kênh mới để tiếp nhận Tây Nguyên Từ nhữngngày đói khổ và máu lửa của chiến tranh, anh đã tiếp nhận đợc ở TâyNguyên một tầng văn hóa khả dĩ để anh hòa nhập một cách tỉnh táo khi b-

ớc vào địa hạt văn chơng” [68] Đó là những lời nhận xét của các bạn vănkhi nói về ông

Viết về chiến tranh và về cuộc sống đơng đại là hai nguồn cảm hứngsáng tạo nổi bật trong tiểu thuyết Trung Trung Đỉnh Với một giọng vănthâm trầm, giàu chất triết lí, nhà văn đã cho ngời đọc thấy đợc những trải

nghiệm, suy t, đầy ý nghĩa nhân sinh Trung Trung Đỉnh tâm sự rằng:

“Kinh nghiệm cuộc sống rất đáng quý, nhng đôi khi nó cũng rất có hại choquá trình sáng tác Với tôi, nếu viết hoàn toàn thời bình cũng không đợc,

mà hoàn toàn về chiến tranh cũng không ổn” ám ảnh trên những trangviết là sự trằn trọc về nhân tình thế thái Dờng nh chính ông cũng đangphân vân “lạc chốn” thị thành của mình “Dờng nh sau bao năm tham giachiến tranh ở vùng rừng núi Tây Nguyên, nhà văn gốc Hải Phòng này vẫncòn bị ám ảnh bởi những lần chui rúc trong rừng…” Mặt khác ” (Yên Ba)

Chiến tranh hiện ra chân thực và sinh động qua dòng suy tởng “hồn

nhiên” của anh lính ngày đầu nhập ngũ rồi lạc đơn vị trong Lạc rừng, qua

vẻ mặt cứng cỏi và từng trải của những ngời mang “toàn bộ tuổi hai mơi

đã ném vào rừng quần nhau với giặc” trong Ngợc chiều cái chết, Tiễn biệt những ngày buồn, Sống khó hơn là chết Dới ngòi bút của Trung Trung

Đỉnh, chiến tranh cũng mang đầy đủ sự tàn bạo, khốc liệt và đau thơng,cũng đầy rẫy sự chết chóc hi sinh “Máy bay Mĩ quần đảo suốt ngày đêmtrên đầu, chúng bắn đại liên cả đêm Thỉnh thoảng bom nổ rung chuyển vàsau đó là tiếng hú của đạn pháo, có gần hai tiếng đồng hồ hết bom lạipháo Rồi lại bom Chỏm rừng ấy thành đồi trọc…” Mặt khác bom hết đợt này tới đợtkhác chồng lên nhau” [12, 8] Bom đạn đánh dấu thơng tích khắp nơi, hầu

nh chỗ nào cũng để lại dấu vết “Những con đờng mòn rách nát vì bom

đạn và cây đổ và ụ mối và hầm hố và chiến hào sạt lở và trên hết vẫn lànhững dây tiếng nổ, có lúc đạn lửa vọt lên vẽ những đờng vòng cùng đanchéo, có lúc cối pháo địch nã thành đợt dài đinh tai phía trớc mặt…” Mặt khác [19,” 153]

Trong chiến tranh không thể tránh khỏi những đau thơng mất mát,

“chết quen đợc thật mà Bộ đội nó chết nhiều hung mà vẫn có, vẫn đợc bổsung” [19, 34] Cái chết nh đợc rao bán khắp nơi Có những cái chết in hằntrên những thân cây, những con đờng trong không khí ẩm thốc mùi thuốcsúng và tiếng gầm rú của bom đạn Và cũng có những cái chết hiện hữutrên những gơng mặt hốc hác – dấu tích của những đêm hành quân khôngnghỉ, chết do bom đạn, bệnh tật “Hải hốt hoảng mở tấm đắp thấy anhNhiên chết còng queo, mắt vẫn mở thô lố Hải thất thần nhảy dựng lên, líucả lỡi, họng cứng lại, toàn thân run lẩy bẩy Cái chết bi thảm của anhNhiên cùng giọng nói hơi rè rè của anh ám ảnh Hải cho mãi tới bây giờ”[20, 75]

Có một thời cái ranh giới giữa thành tích và khuyết điểm chỉ cáchnhau trong gang tấc Chính cái ranh giới đó đã làm nên những điểm sáng– tối trong mỗi con ngời Viết về chiến tranh, Trung trung Đỉnh khôngngại ngần vạch ra những góc khuất trong mỗi con ngời, bên cạnh sự dũngcảm, còn có cả sự yếu hèn Bình, một anh lính mới rời ghế nhà trờng, chân

ớt chân ráo bớc vào chiến trờng nhng lại gặp tình huống đặc biệt lạc đơn

vị, anh phải giải quyết một bài toán khá phức tạp đối với chính mình, làmsao hòa nhập cộng sinh, chiến đấu cựng một cộng đồng ngời mà hoàn toàn

xa lạ đối với anh Có những lúc anh đã sợ hãi, “giống nh trong cơn ácmộng Tôi đã đái ra quần từ lúc nào, và tôi đã bị sặc khói, đã bóp cò súng

từ lúc nào…” Mặt khác ” [19, 10] Anh đã từng có ý nghĩ chạy trốn khỏi cộng đồng ấynhng kế hoạch không thành “Tôi nằm quay mặt vào vách đá khóc…” Mặt khác Tôikhóc, nhng lại sợ, nên chỉ co ngời cố ghìm tiếng nấc Càng ghìm nén hình

nh tiếng nấc càng bật ra to hơn Và tôi hoảng hốt dụi mặt vào đầu gối”[19, 10] “Tác phẩm viết về chiến tranh đã mang lại những sắc thái mới.Một số có xu hớng khai thác những bình diện cha đợc đề cập đến trongnhững tác phẩm trớc đây: cái đau thơng, cái mất mát ác liệt, cái thấp hèn,những vấn đề thuộc về đạo đức…” Mặt khác Tiểu thuyết ngày nay bám sát hiện thực,nhìn thẳng vào thực tế, nói thẳng những điều mà mình và mọi ngời quantâm” (Hữu Mai), nhận định này cũng rất đúng khi nói về tiểu thuyết viết

về chiến tranh của Trung Trung Đỉnh

Bớc ra khỏi cuộc chiến, những ngời lính trở về với cuộc sống đời ờng nhng những kí ức chiến tranh vẫn còn ám ảnh mãi “Cái kí ức đó sâunặng quá, và luôn ám ảnh tất cả” Trung Trung Đỉnh cũng vậy, “khi quay

th-về với cuộc sống phố phờng rồi anh vẫn còn bỡ ngỡ, thấy mình lạc lõng…” Mặt khác nhiều khi không hiểu làm sao cả”, vì thế nhiều ngời đặt cho anh cái biệtdanh “Trung Trung Đỉnh: kẻ “lạc rừng” hồn nhiên, “Trung Trung Đỉnh –ngời lạc phố” Nếu nh trong chiến tranh, những ngời lính phải đối mặt vớinhững khó khăn, gian khổ, khốc liệt để giành lấy sự sống, ranh giới giữasống – chết rất mong manh nhng trở về với thời bình, phải đối mặt vớicơn bão táp của nền kinh tế thị trờng thì vấn đề mu sinh lại đặt ra bức thiếthơn bao giờ hết, họ phải đơng đầu với một cuộc chiến cũng không kémphần quyết liệt “Bài ca về ngời lính hôm nay đọc nghe mà đau Nhng đaucũng phải nghe, phải tự ngẫm để mà lo cho cuộc sống của mình(…” Mặt khác Đầu)

đờng đại tá bơm xe Giữa đờng trung tá bán chè đỗ đen Cuối đờng thiếu tá

bán kem Trong làng đại úy thổi kèn đám ma Thợng úy thì đi buôn gà.Trung úy ở nhà cuốc đất thay trâu Còn thằng thiếu úy chạy đâu? Ba lô lộnngợc nhảy tàu Bắc Nam” [21, 405-406]

Nếu nh Tây Nguyên - kí ức không bao giờ quên về miền rừng núi đầynắng và gió làm nên một phần sức sống trong sáng tác của Trung Trung

Đỉnh thì cuộc sống đô thị thời hậu chiến cũng đã đem lại cho ông nhữngtrang viết đầy cảm xúc và đạt đợc những thành công nhất định Không khícủa đô thị thời hậu chiến và những mâu thuẫn nảy sinh trong thời kì đổimới với bao ngổn ngang những bi hài hiện lên chân thực, sinh động Hiệnthực cuộc sống thay đổi, đòi hỏi nhà văn ngoài cái tâm trạng trong sáng,cái đức lớn thì yêu cầu không thể thiếu đó là khả năng phân tích, nhìnnhận, đánh giá hiện thực sao cho bản chất của hiện thực đợc phản ánh mộtcách đầy đủ, chân thật Trung Trung Đỉnh đã làm tròn nhiệm vụ đó mộtcách xuất sắc, khi tái hiện lại giai đoạn chuyển tiếp từ cơ chế bao cấp sangcơ chế thị trờng, một giai đoạn mà có cả nụ cời lẫn nớc mắt, vui buồn và

đau khổ, cái tốt và cái xấu, niềm tin, nhân cách sống…” Mặt khác Nhà văn hớng bútlực của mình vào không gian thành thị với “đờng phố ngời đạp xe dày đặcgiống nh một cuộc xuống đờng ào ạt…” Mặt khác ìn ai cũng hối hả nh đang cố dấnnhlên phía trớc…” Mặt khác bao nhiêu biệt thự, bao nhiêu nhà tầng, những cơ quan nốitiếp cơ quan…” Mặt khác ” [18, 80]

Những con ngời tạo lập cuộc sống trong sự quẩn quanh của một khu

ở tạm, nơi mà con ngời có khả năng bị dồn đẩy lên đến chân tờng Đó làchỗ dở dân, dở cơ quan, dở gia đình, dở quê, dở tỉnh, đợc xây dựng mộtcách vội vàng “Gạch ngói, vôi vữa ùn ùn chở về đây, dựng vội vàng cáinhà, tệ mạt hơn cả kho phân đạm của xã (…” Mặt khác căn phòng tuềnh toàng…” Mặt khác ), giữa hai dãy nhà tập thể quay mặt vào nhau với hàng lô hàng lốc bếp than,bếp dầu, thau, chậu và tiếng cời nói, tiếng rổn rang va đập của cuộc sốngchung c…” Mặt khác sắp đến bữa ngời qua kẻ lại cứ nh đi chợ” [20, 101]

Nhà văn đặc biệt hớng ngòi bút của mình vào việc thể hiện nhân cáchcủa con ngời Đặt ra vấn đề nhân cách ngời viết đã truy tìm đến tận cùngnhững nẻo cuộc đời Có thể nhận thấy hai loại ngời đại diện cho hai lốisống tiêu biểu của cuộc sống đô thị thời hậu chiến đó là lối sống đạo đức

giả và lối sống thực dụng Tiểu thuyết Sống khó hơn là chết đã xây dựng

nhân vật đồng tiền chỉ là một cái cớ để đi vào những số kiếp, những thânphận ngời Tác giả đã để tự cho nhân vật nói lên những tiếng nói day dứt,

đau xót, tiếng nói nh bất lực trớc thế giới loài ngời: “Thực tình tôi khôngthể hiểu đợc con ngời Tôi cứ tởng con ngời có lí trí, có tình cảm…” Mặt khác ai ngờ

họ luôn luôn tìm cách thỏa mãn nỗi lòng mình, khát vọng của mình…” Mặt khác khátvọng của họ thì vô cùng vô tận…” Mặt khác kẻ có nhiều tiền thì mơ ớc có nhiều tiềnhơn, nhng không thoát khỏi bị kẻ nhiều hơn mình lừa lọc Kẻ có ít tiềnkhao khát việc làm, khao khát miếng ăn Có việc làm, có miếng ăn rồi, họtiếp tục khao khát tiền bạc, giàu sang và quyền lực ấy vậy mà con ngờivẫn ra sức phấn đấu, tìm mọi lối để tự vơn lên, ai cũng muốn giơng caongọn cờ nhân cách Ôi nhân cách! Nhân cách! Con ngời đã tìm cách thiêuhủy nó, tôn tạo nó vào trong binh lửa của những cuộc chiến tranh…” Mặt khác ” [20,42-43]

Đối với Trung Trung Đỉnh, cho dù viết về đề tài nào, chiến tranh hay

đời sống đơng đại thì cái quan trọng nhất mà ông muốn đa tới ngời đọc đó

là quan điểm sống, cách nhìn về thân phận con ngời

1.3 Vị trí Ngõ lỗ thủng trong tiểu thuyết của Trung Trung Đỉnh

Ngõ lỗ thủng ngay từ khi mới ra đời đã gây xôn xao d luận, nó cha

đ-ợc các nhà xuất bản “vồ vập” ngay vì đã đề cập đến những vấn đề khá nổicộm của cơ chế xã hội lúc bấy giờ Tác phẩm phải chịu một số phận khá

đặc biệt, trong lần xuất bản đầu tiên phải “đội tên” là Chuyện tình ngõ lỗ thủng Cho đến nay cái tên Ngõ lỗ thủng đã trở nên thân quen với bạn đọc Ngõ lỗ thủng là tiểu thuyết thành công của Trung Trung Đỉnh khi đề

cập đến các vấn đề của cuộc sống đơng đại, giai đoạn chuyển tiếp giữa cơchế bao cấp và cơ chế thị trờng với những vấn đề mang tính triết lí sâu sắc:

Lỗ thủng Xã hội, Lỗ thủng Nhân cách, Lỗ thủng Văn hóa…” Mặt khác “Lần đầu tiêntrong văn học Việt Nam chúng ta hiểu đợc một cách rõ ràng là cuộc sốngcủa chúng ta đang có quá nhiều lỗ thủng” (Đạo diễn Trần Quốc Trọng).Tiểu thuyết giữ vị trí quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của Trung Trung

Đỉnh Khi đợc hỏi về sự đánh giá khái quát ba tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng, Ngợc chiều cái chết, Tiễn biệt những ngày buồn, Trung Trung Đỉnh vẫn “u tiên” cho Ngõ lỗ thủng, ông cho rằng “Ngõ lỗ thủng là một sự bứt phá

hoàn toàn, vợt qua sự ảnh hởng của hai cuốn kia “Tôi đánh giá hai cuốnviết về đời sống đơng đại của mình cao hơn hai cuốn viết về chiến tranh”

[20, 12-13] Khi viết xong Tiễn biệt những ngày buồn cảm giác nh con

ng-ời mình nham nhở hết cả Thế nhng sau đó lại có Ngõ lỗ thủng gần nh là một vĩ thanh của Tiễn biệt những ngày buồn Rõ ràng Ngõ lỗ thủng đã tạo

ra một điểm nhấn, một sự bứt phá hoàn toàn mới, không mang âm hởngcủa chiến tranh Tây Nguyên, cũng không phải là cuốn đợc viết kỹ lỡng

theo lối cổ điển nh Tiễn biệt những ngày buồn mà viết hoàn toàn bằng

những kinh nghiệm từ cuộc sống, từ những gì diễn ra xung quanh, đó là sựvật lộn của những con ngời trong giai đoạn đặc biệt vừa tồn tại lại vừachống lại những cái cũ mòn nhng cha chết hẳn và cái mới sống sít vừahình thành

Chắc hẳn mỗi bậc làm cha làm mẹ luôn muốn con mình biết họ đãtừng sống ra sao? Sống nh thế nào trong thời kỳ chuyển giao từ bao cấpsang kinh tế thị trờng, không phải chỉ bằng những câu chuyện, những hiệnvật còn sót lại mà quan trọng hơn là chứng kiến tận mắt những gì đã xảy

ra Xuất phát từ nhu cầu bức thiết đó các nhà làm phim đã chọn Ngõ lỗ thủng và Tiễn biệt những ngày buồn để chuyển thành bộ phim với tên gọi Ngõ lỗ thủng, phát sóng vào “giờ vàng” trên VTV1 Bộ phim đã thu hút đ-

ợc đông đảo khỏn giả xem truyền hình không chỉ ở tên phim mà còn ở ýnghĩa triết luận sâu sắc trong đó: “Con ngời ta phải tự biết mình là ai, tựtin mình rồi hãy đi tin ngời khác”

Chơng 2 Con ngời, không gian và thời gian trong

tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng của Trung Trung Đỉnh

2.1 Con ngời trong tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng của Trung Trung Đỉnh 2.1.1 Khái niệm con ngời và quan niệm nghệ thuật về con ngời

Đời sống con ngời muôn mầu muôn vẻ, cái mà nhà văn hớng vào trớchết chính là con ngời, là những gì quy tụ vào con ngời và làm nên số phận,làm nên ý nghĩa của cuộc sống con ngời Để khảo sát và tìm hiểu t tởngnghệ thuật trong tác phẩm chỉ có một căn cứ duy nhất đó là tìm hiểu phântích hình tợng nghệ thuật trong tác phẩm “Nói tới hình tợng nghệ thuật,ngời ta thờng nghĩ tới hình tợng con ngời, bao gồm cả hình tợng một tậpthể ngời (nh hình tợng nhân dân hoặc hình tợng Tổ quốc) với những chitiết biểu hiện cảm tính phong phú” [29, 147] Có nhiều cách hiểu khácnhau về con ngời, trong từng lĩnh vực cụ thể lại có những cách hiểu riêng Triết học phơng Đông xem con ngời là một tiểu vũ trụ trong lòng

đại vũ trụ, con ngời và vũ trụ có mối giao cảm hài hòa với nhau Chẳng thế

mà con ngời xa thờng quan niệm:

“Nhân thân tiểu thiên địa”

“Nhân pháp địa, địa pháp thiên, thiên pháp đạo, đạo pháp tự nhiên”(Con ngời thuận theo lẽ tự nhiên)

Con ngời chỉ có thể tìm đợc giá trị tuyệt đối, tự do trong tinh thầnthấu đạt chân lý một khi thâm nhập vào Braham tạo nên trạng thái “ngộ

đạo”

Triết học duy tâm lại quan niệm khác về con ngời, cho rằng con

ng-ời là do Thợng đế sinh ra, giới tự nhiên cũng do Thợng đế sáng tạo ra Sựphong phú của nó là sự thông minh của Thợng đế Số phận của con ngời là

do các thế lực siêu nhiên đó quyết định

Hoàn cảnh xã hội thay đổi, theo đó cách hiểu về con ngời cũng có sự

đổi thay Đến với triết học duy vật biện chứng, Mac đã khẳng định giá trịcon ngời cá nhân từ bản thân con ngời với t cách là chủ thể và khách thểcủa các mối quan hệ xã hội Mỗi cá nhân có ý nghĩa nh một bộ mặt xã hộicủa con ngời, nh là kết quả của việc xã hội hóa cá thể con ngời và cá nhâncũng tìm thấy mình trong xã hội Mác đã đa ra một luận điểm hết sức

thuyết phục, nó chứng thực một cách hiểu chính xác về con ngời “Trongtính hiện thực của nó, con ngời là tổng hòa các mối quan hệ xã hội”.

Việc tìm hiểu quan niệm về con ngời trong triết học sẽ giúp việc tìmhiểu, khám phá con ngời trong văn học một cách có căn cứ, có cơ sở Conngời trong triết học hoặc đóng vai trò phạm trù hoặc có mối liên hệ chiphối đến con ngời trong văn học Trong sáng tạo nghệ thuật, ngời ta xemcon ngời là thớc đo, thông qua con ngời mà những sự kiện lớn nhỏ tạo nêncon ngời đợc phản ánh, cả chuỗi dài những thế hệ nối tiếp nhau đợc nhìnthấu suốt Khi tìm hiểu hình tợng nghệ thuật mà cụ thể là hình tợng conngời thì ngời ta luôn thấy đợc cái lõi t tởng nghệ thuật của tác giả, đóchính là thớc đo tiến bộ nghệ thuật Văn học là nghệ thuật miêu tả, biểuhiện con ngời Con ngời vừa là chủ thể nhận thức, vừa là đối tợng, là cái

đích mà văn học khám phá “Dù miêu tả thần linh, ma quỷ, miêu tả đồ vật,hoặc đơn giản là miêu tả các nhân vật, văn học đều thể hiện con ngời” [60,41]

Những sáng tạo về phơng pháp, phong cách, thể loại, ngôn ngữ, kếtcấu…” Mặt khác chung quy đều góp phần tạo nên hình tợng nghệ thuật mới mẻ cóchiều sâu về con ngời Con ngời trong văn học do đó là nơi thể hiện nghệthuật, là phơng pháp sáng tác, thế giới quan, phong cách nghệ thuật củanhà văn Gorki – một nhà văn Nga vĩ đại đã đa ra cách hiểu “con ngờiviết hoa, con ngời lao động, con ngời trong sự phát triển không ngừng các

đặc điểm giá trị của cá nhân”

Nh thế con ngời trong văn học thực chất là sự cắt nghĩa và quan niệm

về con ngời đợc thể hiện bằng hình tợng nghệ thuật, trong các bình diệncon ngời đợc miêu tả, trong tơng quan với không gian, thời gian và trongcác nguyên tắc miêu tả tính cách, tâm lí…” Mặt khác ợc nhìn nhận, xem xét, trongđcác mối quan hệ với cộng đồng, tự nhiên và với chính bản thân mình Thếgiới nghệ thuật là sản phẩm mang tính cảm tính, có thể cảm nhận thấy đợccủa ngời nghệ sĩ, chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật Đó là một thếgiới riêng đợc sáng tạo ra theo các nguyên tắc t tởng, khác với thế giớithực tại vật chất hay thế giới tâm lí của con ngời Nó bao gồm các yếu tốcon ngời và thế giới trong đó con ngời là nhân tố trung tâm Mục đích cuốicùng của văn học là sáng tạo cho đợc hình tợng con ngời, có thể tác phẩmkhông có cốt truyện nhng không thể không có con ngời trong văn học

Phân tích, tìm hiểu một tác phẩm không chỉ giản đơn dừng lại ở việckhảo sát các dạng thái con ngời mà “một phơng diện khác không kémphần quan trọng là tìm xem nhà văn đã lí giải, quan niệm đối tợng đó nhthế nào, sử dụng hệ thống các phơng tiện thể hiện phù hợp ra sao, và cuốicùng tất cả những điều đó cho phép tác giả thể hiện đối tợng với một chiềusâu nào, phát hiện thêm ở đâu” [59, 96] Điều đó cũng tức là tìm hiểu cho

đợc quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con ngời “Quan niệm nghệthuật về con ngời là sự lí giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con ngời đã đợc hóathân thành các phơng tiện, biện pháp thể hiện con ngời trong văn học, tạonên giá trị thẩm mĩ cho các hình tợng nhân vật” [60, 41] Theo Trần Đình

Sử vấn đề quan niệm nghệ thuật về con ngời thực chất là vấn đề tính năng

động của nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực, lý giải con ngời bằngcác phơng tiện nghệ thuật Nhà phê bình nghiên cứu văn học Nga cổ điểnI.P.Êrêmin đã cho rằng: “Con ngời trong sự miêu tả của nhà văn là mộttrong những trung tâm điểm mà qua đó phong cách nhà văn đợc thể hiệnsáng rõ hơn hết…” Mặt khác và chính những nguyên tắc miêu tả con ngời đã cung cấpchìa khóa để giúp ta hiểu đợc phơng pháp sáng tạo của nhà nghệ sĩ ấy”.Quan niệm nghệ thuật về con ngời luôn hớng vào con ngời trong mọichiều sâu của nó Đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trịnhân văn vốn có của văn học và cũng là tiêu chuẩn để đánh giá chiều sâuquan niệm của nhà văn, mặt khác nó đợc thể hiện trong toàn bộ cấu trúccủa tác phẩm, trớc hết thể hiện ở nhân vật văn học Nó chứa đựng một cáinhìn khách quan, chủ quan của nhà văn và ngời đọc Tiếp nhận tác phẩmsuy cho cùng là tiếp nhận thông điệp của tác giả

Nếu trớc 1975, tiểu thuyết nói riêng cũng nh văn học nói chung chủyếu tập trung xây dựng hình tợng con ngời cộng đồng, con ngời dân tộc,con ngời theo kiểu sử thi gắn với giai cấp và đạo lí Nhân vật trung tâm lànhững con ngời gắn bó số phận mình với vận mệnh đất nớc, kết tinh nhữngphẩm chất cao quý của cộng đồng Điều này dễ hiểu khi văn học ba mơinăm chiến tranh ấy “lấy đề tài xã hội – lịch sử làm nội dung khai thácchủ yếu, lấy số phận của cộng đồng làm đối tợng thể hiện và phân tích, lấycảm hứng anh hùng ca làm cảm hứng nền tảng” (Nguyên Ngọc) Thì sau

1975, văn học gần hơn với cuộc sống, văn học viết về con ngời, viết vềnhững điều mà bấy lâu nay nền văn học thời chiến tạm quên đi Tiểuthuyết là một trong những thể loại thành công nhất thể hiện sự giao thoa

giữa văn và đời, trả lại cho văn học cái tôi bản ngã, cái tôi với những buồnvui, thăng trầm của cuộc sống, với những hạnh phúc, lo âu rất đỗi đời th-ờng.

2.1.2 Các dạng thái con ngời trong tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng

2.1.2.1 Con ngời tự nhiên, bản năng

“Tiểu thuyết không ngần ngại miêu tả chất sắc dục, tình yêu nhục thể

là một lĩnh vực rất riêng của mỗi cá nhân Miêu tả những con ngời tựnhiên, khai thác yếu tố tích cực của con ngời tự nhiên cũng là một khíacạnh nhân bản của văn học” [44, 227] Những tình cảm hết sức tự nhiên,chân thật và cũng rất ngời đợc Trung Trung Đỉnh đa lên những trang viếtmột cách rất nhẹ nhàng theo đó nhân vật cứ dần hiện ra với bao cảm xúc tựnhiên, đời thờng Sự thức tỉnh trở lại ý thức cá nhân đã mở ra cho văn họcnhiều đề tài và chủ đề mới làm thay đổi quan niệm về con ngời Cái bảnngã cá nhân là một yếu tố trung tâm giúp nhà văn đi sâu khám phá con ng-

ời Không phải đến tiểu thuyết sau 1975, con ngời tự nhiên, bản năng mớixuất hiện Những sáng tác của Nam Cao và Vũ Trọng Phụng đã bớc đầukhám phá về nó Tuy nhiên chỉ đến những tiểu thuyết sau 1975, các nhàvăn mới dám nhìn nhận con ngời với những khát vọng bản năng nh là lẽ tựnhiên vốn có ở con ngời Trung Trung Đỉnh đã không ngần ngại đa đếnvới bạn đọc những trang viết đầy chất tự nhiên khi viết về con ngời vớinhững ham muốn nhục thể, khao khát tình yêu

Anh Gù, một cái tên đã trở nên quen thuộc đối với c dân sống trongngõ Lỗ Thủng bởi lẽ uy danh của anh đợc xếp vào loại A và cả ngõ LỗThủng đều sống “dới sự chỉ huy của bà Còng và núp dới bóng bảo lãnhthân thiện của Gù” [19, 316] “Trời sinh ra anh cũng là một con ngời, saotrời không cho anh một đôi chân để đi?” [19, 169] Gù bị tật nguyền phải

đi bằng hai tay trên ghế, vì vậy hai khối u trên vai Gù mỗi ngày một đầylên nhng hai cánh tay, bộ ngực của Gù thì thật là cờng tráng, khuôn mặttrái xoan, đôi mắt mở to đẹp lạ lùng “Gù rất có ý thức về vẻ đẹp củamình” [19, 171] Sẽ không có chuyện gì xảy đến với Gù và Gù cũng khôngphải bận tâm suy nghĩ, trăn trở, dằn vặt nếu nh không có sự giúp đỡ củaHạnh sau cái ngày làm cơm giỗ bố đó và Gù cũng sẽ không nhớ tới Hạnhnếu nh Hạnh không “bế anh lên giờng, lặng lẽ mua phở về cho anh ăn”[19, 174] Nhng mọi chuyện cứ thế diễn ra, Gù không thể nào ghìm nén đ-

ợc cảm xúc của mình Sau cái chết của cha và em với mặc cảm nh mình là

một kẻ mang tội, anh không chịu nổi cái cảnh cứ chiều chiều mẹ anh rathắp hơng, lầm rầm cúng khấn…” Mặt khác ý nghĩ bán cái xích lô lập quán nớc đãxuất hiện trong đầu anh Hạnh một cô gái làm nghề “dân phe” đã giúp đỡtận tình kế hoạch lập quán nớc của Gù từ khi hình thành cho đến việc buônbán về sau đều một tay Hạnh lo liệu Nghe câu chuyện Hạnh làm chothằng Tửu “tuột xích” tại trận, méo mặt kiến cho Gù “cảm thấy giận, giận

đến run lên, nhng giận Hạnh hay giận cái thằng cha Tửu dê cụ nào đó thìanh không phân rõ đợc” [19, 194] Chỉ biết rằng anh cảm thấy bàng hoàngkhi Hạnh ôm ghì đầu Gù, áp vào ngực mình, anh luồn tay lên ngực cô, runrẩy ôm ghì lấy Hạnh, con ngời bản năng trong Gù thức dậy Sau cái hôn

đầu tiên đó, “Gù thẫn thờ một lúc đến khi xoay đợc ngời thì không còntrông thấy Hạnh đâu nữa” [19, 195] Cái cảm giác đê mê, ngây ngất ấy cứbao trùm lấy tâm trí Gù khiến cho anh lần đầu cảm thấy cuộc đời có nhiềucái hấp dẫn đến bàng hoàng cả ngời “Anh đa tay vuốt mặt, rồi liếm môi,cái vị đắng của son sao mà hấp dẫn, hấp dẫn đến nao lòng Gù Nó nh mộtkhối vật chất mang hình ngời con gái ấy, lại cũng nh h ảo, chỉ nh là h ảo

Gù phát cuồng lên vì hạnh phúc” [19, 196] Cha bao giờ trong cuộc đời,

Gù lại đợc một ngời con gái hôn và cũng cha bao giờ anh dám nghĩ tới

điều đó Với Gù “cái cảm giác ấm và mềm mại của đôi vú ấy khiến anhrun lên” [19, 200] Cứ thế theo những gì trái tim mách bảo, Gù cứ làmtheo những gì mình nghĩ, mình tin Câu chuyện của anh Gù và cô Hạnh đ-

ợc diễn ra kín đáo đối với đám c dân trong ngõ Cái cảm giác của Gù cũng

giống nh cảm giác của Kiên trong Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh.

Với Kiên, Phơng là tất cả: tình bạn, tình yêu tuổi trẻ, tình mẫu tử “Kiêngối đầu lên tay cô, áp chặt mình vào cô Nh một cậu bé con…” Mặt khác cô nh mộtngời chị, một ngời mẹ trẻ, cô lùa tay vào tóc anh vuốt nhè nhẹ…” Mặt khác ” sau nàycô là “nàng thơ” của anh - “tất cả những nhân vật nữ mà anh say mê trongsáng tác của mình rút cuộc cũng chỉ là những giấc mơ về Phơng” [55, 43]

Gù giống nh một kẻ bị “bỏ bùa”, anh ngập chìm trong chất men say

mà anh gọi đó là “tình yêu”- một thế giới huyền diệu do chính anh tạo ra

Và chính cái thế giới ấy đã đa anh đến đỉnh cao của sự thăng hoa, của cảmxúc Anh cứ nhắc đi, nhắc lại “cái đêm ấy, một đêm thần tiên, kỳ diệu nhất

đời anh” “Anh nhìn Hạnh, có lẽ cái nhìn ấy chứa đựng toàn bộ ham muốntrong lòng anh, khiến cho Hạnh hơi cúi xuống” [19, 232-233] Phàn bảnnăng trong anh trỗi dậy, anh không thể ghìm nén đợc tình cảm của mình

“Anh nói run rẩy và chồm lên ôm ngang ngời cô, dụi đầu vào ngực cô…” Mặt khác Anh đợc làm thằng đàn ông với Hạnh Hạnh cũng không ngờ thằng đàn

ông trong Gù lại dữ dằn và quyết liệt thế” [19, 233-234] Gù chỉ còn biếtlàm theo những gì cảm xúc sai khiến Anh không biết nói gì thêm ngoàicâu ngập ngừng “Anh…” Mặt khác Anh yêu em” và thật ra anh cũng không nghĩthêm đợc điều gì để nói Anh ôm ngang ngời Hạnh, dụi đầu vào ngực cô

“Anh gồng mình lên đón nhận sự dâng hiến, đồng thời cũng mong đemhết sức mình hiến dâng cho tình cảm của ngời tình” [19, 263] Tình yêutrong Gù mạnh mẽ và quyết liệt, anh chỉ mong Hạnh hiểu đợc tất cả nỗilòng anh, cũng yêu anh thật sự, nhng chỉ một mình anh trên con đờngkiếm tìm hạnh phúc, tự anh tạo ra rồi tự anh nhận ra tất cả, thèm khát mộttình yêu, một mái ấm gia đình để rồi cuối cùng bị rơi vào sự thất vọng bởichính lòng thơng hại của đồng loại Nhng không thể nào phủ nhận nhữngtình cảm, những khát khao rất đỗi đời thờng, rất ngời của Gù Việckhám phá con ngời ở phơng diện bản năng tự nhiên đã cho thấy TrungTrung Đỉnh có một cái nhìn đầy nhân văn khi xây dựng nhân vật

Trong mỗi ngời đều có hai phần, phần “con” và phần “ngời” hay nói

nh Mac, đó là con ngời tự nhiên và con ngời xã hội G.Simesnon có nói

đến hai loại nhân vật tiểu thuyết: Những nhân vật “mặc quần áo” (trongtiểu thuyết Banzac, phần hơn là nhân vật “mặc quần áo”, mà ở dới những

bộ trang phục “xã hội” của họ, khi thì quá rộng, khi thì quá hẹp, nhiều khi

là một con ngời “tự nhiên” èo ợt và còm cõi) và những nhân vật “nude”(khỏa thân) tức là những nhân vật đợc miêu tả ở phần con ngời “tự nhiên”,

ở bên dới những trang phục “xã hội” Con ngời bản năng, con ngời tựnhiên đợc miêu tả trên trang viết không phải là sự chế giễu hay phê phán,mỉa mai mà ẩn chứa một ý nghĩa sâu xa mang ý nghĩa nhân sinh sâu sắc.Nếu nh Gù sung sớng và hạnh phúc sau cái đêm thần tiên ấy, sau nụhôn “chết ngời” ấy thì đối với Bình - một anh nhà báo quèn làm việc ở mộttòa báo ngành, lại cảm thấy mặc cảm tội lỗi sau cái đêm “ma đa lối, quỷdẫn đờng” Ông tiến sĩ - ngời bạn “chí thân”, “chí cốt” của Gù, cũng là ng-

ời bạn thân thiết của Bình, không thấy đến quán nớc, Bình quyết định đếnnhà ông trong trạng thái nửa say nửa tỉnh nhng đứng trớc mặt anh khôngphải là ông tiến sĩ mà là bà Huệ - vợ ông tiến sĩ trong một chiếc váy ngủ.Mặc dù nhận biết mọi điều đang diễn ra đối với mình, anh bị ngã xuốngsàn nhà và không biết mình đợc chăm sóc nh thế nào cho mãi khi tỉnh dậy

Anh đã không thể làm chủ đợc bản thân mình, anh đã để phần bản năngtrong anh chế ngự Chính bà Huệ - một ngời phụ nữ với những khát khaodục vọng cũng đã vợt ra ngoài giới hạn của mình “bà Huệ chồm lên, ủ kínngời tôi Bà hôn tới tấp vào mặt, vào cổ tôi và kiên quyết luồn đợc lỡi vàomiệng tôi Bộ ngực căng cứng của bà chà sát vào ngực khiến tôi ngạt thở…” Mặt khác

Bà dựng tôi dậy, gục mặt vào phần dới cơ thể tôi…” Mặt khác Bà choàng tay qua cổtôi, áp mặt vào ngực tôi khóc…” Mặt khác [19, 270-271], đôi mắt của bà chỉ còn là”

đôi mắt của lòng khát khao và thù hận Dờng nh bao nhiêu nỗi đau, dằnvặt, uất ức trong lòng giờ đây đợc “bục ra” thành những giọt nớc mắt, bàchỉ còn biết khóc Lúc này niềm khát khao dục vọng đã xui khiến “hai cáithân hình lõa lồ ôm quặp lấy nhau, lần theo vết chân của quỷ sứ vào giờng,

bà Huệ chỉ còn biết tuân theo những ý định cuồng loạn của một thằng đàn

ông với một con đàn bà bị dồn đến sát chân tờng” và “tôi cha bao giờ có ýthức tìm hiểu cái gọi là kĩ thuật trong sinh hoạt tình dục Nhng trong đầutôi đang hình thàng một ý chí rất quyết liệt là sẽ không để cho bà ta coi th-ờng…” Mặt khác Hai cái thân xác chứa đựng…” Mặt khác những ý nghĩ thù hận lại lồng lộn càocấu nhau cho tới khi tôi cảm thấy tôi bị tan rã không còn hình hài nữa…” Mặt khác ”[19, 272-273] Trung Trung Đỉnh đã khai thác yếu tố tình yêu, tình dục,ham muốn nhục thể trong những mối quan hệ đan chéo phức tạp Phần bảnnăng tự nhiên đã chi phối, kéo con ngời trở về với thực tại và giúp cho họnhận ra rằng mình đang ở đâu, mình đã làm gì và mình đang làm gì ? Nhàvăn đã hớng tả con ngời trong sự mâu thuẫn dày vò giữa lý trí và bản năng.Cái khát khao, ý nghĩ chiếm lĩnh lấy nhau không chỉ thấy ở Bình và bà

Huệ mà còn thấy ở mối quan hệ giữa Vạn và Hạnh trong Bến không chồng

của Dơng Hớng Vạn, một chiến sĩ Điện Biên trở về làng và nhận nuôi béHạnh, con gái một đồng đội đã hi sinh Hai mơi năm sau khi chồng Hạnh

từ chiến trờng trở về, vinh quang nhng bất lực, Hạnh đến với Vạn trongmột đêm thác loạn: “Da thịt đàn bà nần nẫn trong bàn tay và hơi thở đầydục vọng phả vào mặt Vạn…” Mặt khác Vạn buông thả cho thân xác tự do gây tội lỗi,

tự do rên xiết trên cơ thể rừng rực của ngời đàn bà Lần đầu tiên trong đờiVạn thấy sung sớng cực độ và quên hẳn mình” [67, 43]

L.Tônxtôi đã nói rằng: “Mục đích chính của nghệ thuật là nói lên đợc

sự thật về tâm hồn con ngời, nói lên những điều bí ẩn không thể diễn tảbằng ngôn ngữ thông thờng đợc” Trung Trung Đỉnh đã làm cái việc màgiai đoạn trớc rất ít nhà văn dám viết trên trang giấy và ông cũng cất lên

tiếng nói của mình trong dàn đồng ca đơng thời, thể hiện một quan niệm,một cách nhìn mới về con ngời

2.1.2.2 Con ngời với khát vọng hạnh phúc cá nhân và tình yêu lứa đôi

Khát vọng hạnh phúc cá nhân và tình yêu lứa đôi là nhu cầu tự nhiêncủa con ngời Văn học phải viết về cuộc sống của con ngời và phải viếtcho con ngời, vì con ngời Một tác phẩm văn học có giá trị không thể viết

về những vấn đề xa rời cuộc sống, không thể viết về những vấn đề khôngthuộc về con ngời, ngoài con ngời Bởi vậy viết về con ngời với những khátvọng về hạnh phúc, về tình yêu là cái đích mà văn học cần hớng tới Ngờiviết không chỉ yêu, chỉ hiểu về con ngời mà còn phải biết buồn, biết đaucho con ngời, vì con ngời Cái bí ẩn nhất đối với con ngời chính là bảnthân con ngời: “Đi đến tận cùng cái cá nhân của anh, anh sẽ gặp NhânLoại !” (Nguyễn Minh Châu) mà Nhân Loại ở đây chính là Con Ngời Suycho cùng, con ngời vừa là điểm xuất phát, là đối tợng khám phá chủ yếu,vừa là cái đích cuối cùng của văn học, đồng thời cũng là điểm quy chiếu,

là thớc đo giá trị của mọi vấn đề xã hội

Cuộc sống đâu phải lúc nào cũng trải thảm đỏ những hoa hồng tìnhyêu mà nó cũng đầy chông gai, thử thách Đã có một thời ngời ta chỉ sốngvì một mục tiêu, một lí tởng duy nhất “Cái quý nhất của con ngời ta là đờisống! Đời ngời chỉ sống có một lần phải sống sao cho khỏi xót xa ân hậnvì những năm tháng đã sống hoài, sống phí, cho khỏi hổ thẹn vì dĩ vãng titiện và hèn đớn của mình, để đến khi nhắm mắt xuôi tay ta có thể nóirằng: tất cả đời ta, tất cả sức ta, ta đã hiến dâng cho sự nghiệp cao đẹp nhấttrên đời ” [6, 154] Nhng khi đối mặt với nhu cầu bức thiết của cuộc sốngthì con ngời lại chỉ dám mơ ớc điều thật giản đơn, bình dị và rất đỗi đời th-ờng Đó là hạnh phúc cá nhân và tình yêu lứa đôi Đây chính là mục đích

mà con ngời kiếm tìm và theo đuổi suốt hành trình cuộc đời của mình Chỉ

có tình yêu và hạnh phúc mới đem lại cho con ngời cuộc sống đáng đợctôn trọng và ngỡng mộ Đó là chất keo kết dính trong mỗi con ngời, gia

đình và xã hội

Gù thiếu may mắn so với những ngời khác, anh không có đôi chânkhỏe mạnh mà chỉ là hai cái chân nhũn nhẹo nh hai cái đuôi, nhng bù lại,anh lại có một khuôn mặt đẹp đến lạ lùng Bình thờng Gù thế thôi nhngmỗi khi vắng ngời Gù lại lẳng lặng soi gơng, tự ngắm mình Gù rất có ýthức về vẻ đẹp của mình Hơn nữa đợc cha dạy chữ, Gù học thuộc rất

nhanh “đâu có vài tháng là cậu Gù đọc đợc cả sách”, anh có tài kể chuyệnTam quốc, mọi ngời ai cũng muốn nghe Gù kể Sẽ không có chuyện gìkhiến Gù phải băn khoăn, thao thức nếu nh buổi tối hôm ấy Hạnh không ởlại, nếu nh Hạnh không ôm ghì đầu Gù áp vào ngực mình và hôn ngập vàomôi anh Nghe bà Còng kể về cuộc đời của Hạnh, trong Gù cảm thấy nh

“tỏ tờng hoàn cảnh của Hạnh, ngời con gái lâu nay chỉ toàn phải mangtrăm thứ tiếng tăm” [19, 190], “anh cảm thấy hãnh diện, niềm kiêu hãnhngấm ngầm, man mác một nỗi buồn” [19, 191] Trong anh, không hiểusao lại nảy sinh những tình cảm lạ lùng đến thế Sau cái chết của cha và

em, Gù “âm thầm nuôi chí”, “quyết ra tay làm lại cuộc đời” Hạnh là ngời

lo giấy tờ cho Gù lập quán bán nớc chè Công việc đó đã tạo mối dây liên

hệ giữa hai ngời, để rồi tình yêu nảy nở trong anh, một tình yêu âm thầmnhng mãnh liệt, mạnh mẽ và quyết liệt Anh khao khát một tình yêu vàtheo đuổi nó cho tới khi anh nhận ra tất cả Hạnh không yêu anh “Anhkhông biết rằng, anh đang bị lún chìm trong vũng lầy tình ái Chính nó đãnuôi dỡng anh, níu giữ anh, cho anh đợc làm ngời Nhng chính nó đangtrêu ghẹo, thử sức anh nếu anh không cam chịu để nó vây bủa và đẩy anhtới hoang mạc của nỗi cô đơn Lòng tự trọng đã cứu rỗi tâm hồn u uất củaanh” [19, 264-265] Nói sao hết đợc cái cảm xúc rung động ban đầu khilần đầu tiên đợc một ngời khác hôn, hơn nữa lại là anh Gù Anh cảm thấybàng hoàng, thẫn thờ cả ngời “Sự kiện bất ngờ…” Mặt khác khiến anh trằn trọc mãikhông ngủ đợc” [19, 195] Anh sẽ thức suốt đêm cho đến sáng để chờHạnh đến “Mới chỉ nghĩ tới đó Gù đã cảm thấy sung sớng lắm rồi” [19,195] Mọi cảnh vật đều hiện lên đẹp một cách lạ lùng trớc mắt Gù Tâmhồn anh nh đợc bồi thêm sức sống Trớc kia, Gù vẫn coi ban đêm chỉ dànhcho giấc ngủ, cha bao giờ anh thức khuya thế này nhng giờ đây Gù mớinhận ra rằng “ban đêm mới thực sự là cái dành cho con ngời”, niềm vui s-ớng cứ ngấm dần choán hết tâm trí anh, anh hình dung ra cái viễn cảnh

“Hạnh sẽ lo mọi bề, anh chỉ việc ngồi trên ghế bán hàng, nói chuyện vớikhách Tình cảm cứ thế lớn dần trong anh Gù phát cuồng lên vì hạnhphúc” [19, 196] Một mình Gù độc thoại trong đêm khuya với một niềmkiêu hãnh không sao tả nổi “Việc gì cũng phải có thời cơ, đến cái lúc của

nó…” Mặt khác lại có Hạnh ở bên thì thách các con nhé” [19, 197] Nụ hôn vội vàngcủa tình yêu mà theo Gù nó giống nh một cái ơn, “cái ơn mà chỉ Gù mới

có quyền đợc ghi” [19, 198] Tình yêu giống nh một phép nhiệm màu, nếu

nh trớc đây Gù cha bao giờ để công nghĩ về tình yêu nhng bây giờ Gù đãthành ra con ngời khác, Gù tự coi mình là đối tợng của tình yêu, mình cóquyền đợc yêu, đợc chiêm nghiệm trên chính tình yêu mình có Cả đêmhôm ấy Gù không sao ngủ đợc, cứ xích ghế lên, trờn ra tận gốc bàng đếnkhi nhìn đợc tới nhà Hạnh mới thôi Hết ngóng ra rồi lại trở vào, anh lặng

lẽ đến tìm cái rơng, lấy chiếc áo len do chính tay Hạnh đan ra mặc đểmong cảm nhận đợc hơi ấm từ bàn tay Hạnh, anh cảm thấy “tựa nh có cảmùi bàn tay ngời ấy còn vơng lại Anh cúi xuống vạch áo ra tìm” [19,200] Lần đầu tiên trong đời, anh đã biết thế nào là tình yêu, thế nào là sự

đợi chờ, mong ngóng ngời yêu ý nghĩ chỉ cần đợc trông thấy Hạnh cho

dù qua khe cửa thôi cũng đợc đã thôi thúc anh hành động mạnh mẽ vàquyết liệt “Anh bặm môi, nghiêng ngời bên nọ, nghiêng ngời bên kia mộtcách quyết liệt Từ bé tới giờ, có lẽ đây là lần đầu tiên anh di chuyển mộtcách mạnh mẽ và quyết liệt thế” [19, 200] Đối với Gù lúc này chẳng có gì

có thể ngăn cản anh tìm đến với tình yêu Anh chỉ mong “bây giờ mà gặpHạnh, anh sẽ bày tỏ tình yêu của mình…” Mặt khác sẽ kể cho Hạnh nghe cuộc hànhtrình đến với cái đích ấy” [19, 200] Nhng bao nhiêu suy nghĩ, bao nhiêucảm xúc anh định nói giờ đây đều biến đi đâu mất, thay vào đó là nét mặt

đầy xúc động với những động tác thiếu tự nhiên khi gặp Hạnh, Gù run rẩymời Hạnh vào nhà “Mặt Gù tái mét với đôi môi mấp máy, hai cánh taylực lỡng của anh xoay đi xoay lại trên ghế một cách tội nghiệp” [19, 201]

Tự dng đầu óc Gù trì độn tới mức anh không biết phải nói với Hạnh và xử

sự với cô nh thế nào, “phải tới vài phút anh mới tỉnh” Thế mà suốt đêmanh thao thức chờ đợi, trông mong Hạnh, vậy mà đến cái giây phút gặpnhau, anh lại trở thành một kẻ ngớ nga ngớ ngẩn, anh chỉ còn biết khóc

“hai giọt nớc mắt đậm dần, rồi chảy thành hai vệt dài trên má” [19, 202].Ngăn sao đợc những giọt nớc mắt ấy và ngăn cản sao đợc những cảm xúc

đang chảy tràn trong lòng anh Nhng anh đâu biết rằng cái động tác kéoghì anh vào ngực mình và vội vàng hôn của Hạnh hoàn toàn không phải là

động tác của tình yêu Chỉ mình anh âm thầm theo đuổi, khát khao mộttình yêu Ngày mới lập quán nớc, Hạnh đã bỏ ra cả tuần để mua bán cácthứ, hớng dẫn anh pha trà, lo tất cả mọi việc nhng vẫn giữ một khoảngcách thân thiết của ngời lối ngõ, không sàm sỡ nhng cũng không quá lạnhnhạt Chỉ nửa tháng sau, cuộc kinh doanh chè thuốc của anh đã đạt kếtquả Gù quyết định “mở tiệc chiêu đãi ngời sáng lập quán” Lại một lần

nữa anh chờ đợi, chờ mãi nhng không thấy Hạnh sang “Anh cảm thấy đau

đớn khi hình dung Hạnh đang vui vẻ với đám ngời xa lạ” [19, 220] Anh tự

đặt một loạt câu hỏi chất vấn chính mình “Tại sao Hạnh không kiếm mộtviệc làm thích hợp? Tại sao Hạnh không sợ tai tiếng? ” Suốt cái tháng lậpquán đó anh đã tự kiềm chế những tình cảm ngấm ngầm của mình đểkhông làm phật ý Hạnh Thậm chí đã có lúc anh định đa một ít tiền haytặng một món quà cho Hạnh để tỏ lòng cảm ơn nhng anh lại không đủdũng cảm Gạt ngoài tai hết tất cả những chuyện tai tiếng về Hạnh, đối vớianh “Hạnh xuất hiện với bộ quần bò mốc mới toanh, nom nh một nữhoàng…” Mặt khác Hạnh đẹp gái nhất trong số những cô gái ít ỏi trong ngõ Lỗ Thủngnày” [19, 221] Anh đã từng ao ớc “giá nh Hạnh yêu anh, lấy anh làmchồng thì cuộc đời anh không còn gì phải ân hận” [19, 221] Niềm khátkhao về một tình yêu, một mái ấm gia đình luôn đeo bám lấy anh, anhdành tất cả cho tình yêu Thế nhng chính bản thân anh cũng ý thức đợcrằng làm sao Hạnh có thể lấy anh, lại tự dng bỏ cả đời hiến dâng cho kẻtàn tật nh anh Tình yêu vẫn cứ âm ỉ, thắp sáng trong lòng anh, nuôi dỡngtâm hồn anh cho đến khi bùng cháy lên sau cái đêm thần tiên nhất của đờianh “Nhng cái đêm ấy, cũng là cái đêm khiến cho anh vừa chạm tới đỉnhcao đã sa chân vào hố thẳm” [19, 233] Anh nói, không phải với ông tiến

sĩ, càng không phải nói với Bình mà anh đang tự thú trớc tấm bi kịch của

đời mình Cảm phục trớc lòng tốt của Hạnh, anh yêu Hạnh bằng một tìnhyêu say đắm, nồng nàn của ngời mới biết yêu lần đầu Tình yêu không đợc

đáp lại vì Hạnh không tin vào tình yêu, cô không đủ can đảm để vợt qua

định kiến về cái thân thể tàn tật của Gù Anh đã hoàn toàn suy sụp sau cái

đêm thần tiên ấy, Hạnh đã trốn chạy anh, anh lao vào cuộc rợt đuổi tìnhyêu với những giằng xé trong niềm tin và cả trong nghi ngờ ghen tuông.Hạnh một cô gái lâu nay chỉ toàn phải mang trăm thứ tiếng tăm, quacái miệng độc ác của “mụ Còng phù thủy” thì hóa ra cô là một gái điếm,bán trôn nuôi miệng thế nhng Hạnh đã từng khao khát hạnh phúc, khaokhát đi tìm tình yêu Hạnh có cái tài đan len, khâu tay không kém gì maymáy, ai cần thì Hạnh giúp chả thèm đòi ơn Đã có hồi Hạnh là công nhânnhà máy dệt nhng vì làm mãi không xin đợc vào biên chế cô mới về nhà

đan len “Cô cũng đã từng đi tìm tình yêu nhng rốt cuộc tình yêu làm gì

có Đứa nào nói tới tình yêu nhiều nhất đối với cô, đứa ấy là thằng đểu giả,lừa lọc nhất” [19, 234] Đối với Hạnh “có chồng, có con là sớng nhất đời”

khi có chồng cô sẽ lo mọi thứ Nhng rốt cuộc cô không thể tìm thấy hạnhphúc của chính mình.

Có thể nói, khát vọng hạnh phúc cá nhân, khao khát về một mái ấmgia đình là nỗi niềm chung của tất cả con ngời, đặc biệt là ngời phụ nữ

Nhân vật Nhài trong Sống khó hơn là chết cũng đã từng theo đuổi tình yêu

và trong suốt cả cuộc đời cô, cô cũng chỉ có một ớc muốn giản dị là cómột gia đình để chăm lo Từ một cô gái xinh đẹp, hát hay trong nông trờngchè, cô yêu bằng tất cả tâm hồn và tình cảm của trái tim ngây thơ, trongtrắng nhng ngời tình đã phụ bạc cô, đã chối bỏ tất cả khiến cho cô gục ngãtởng chừng không đứng dậy nổi Kể từ đó, cuộc đời cô lang bạt nay đâymai đó Cô đã từng lấy chồng, chăm lo cho con cái của chồng Nhng hạnhphúc vẫn không mỉm cời với cô, lại một lần nữa cô phải ra đi Một mẹ,một con lê la khắp nơi để xin ăn, cuộc gặp gỡ tình cờ với con ma men tởngrằng cô sẽ tìm thấy hạnh phúc nhng rồi “chẳng biết vì sao, chẳng rõ lòngmình, cứ thả cho mình trôi nổi theo cái đà vô vọng ngẩn ngơ, đi tìm cáibóng vô vọng của tình yêu Cái bóng của một con ma men mang hình mộtcon ma” [20, 50]

Với ngòi bút đi sâu khám phá thế giới nội tâm con ngời, theo sátnhững nhịp đập của trái tim yêu đơng, nhà văn đã cho ngời đọc thấy đợcniềm khát khao hạnh phúc của những con ngời biết sống, biết mơ ớc vàbiết tin vào tình yêu Gù khao khát mãnh liệt yêu và đợc yêu ẩn sâu trongcon ngời xấu xí ấy là một trái tim biết đập những nhịp đập mạnh mẽ, mộttình yêu đơn phơng vô vọng trong ớc muốn đợc ngời mình yêu đáp lại.Khát vọng về hạnh phúc cá nhân và tình yêu lứa đôi là một ớc nguyện cao

đẹp của con ngời bởi đó là cái đích mà tất cả mọi ngời đều hớng tới

2.1.2.3 Con ngời mang lỗ thủng" nhân cách“

Trong cuộc sống mỗi ngời đều có một sự lựa chọn một cách sốngriêng, phù hợp với mình, đều theo đuổi những ớc mơ, hoài bão và mục

đích nhất định, nhng cuộc sống không đem tặng ngời này hoàn toàn những

điều tốt đẹp đem đến cho ngời kia những điều xấu xa, bất hạnh Thế nào làxấu - tốt, ranh giới giữa xấu - tốt ở đâu chỉ có thể trả lời ở nhân cách sống,

ở cách nhìn nhận, thái độ sống của chính bản thân mình, xấu hay tốt là dochính bản thân con ngời quyết định Nền văn học trong thời kì đổi mớikhông chỉ phát triển theo những quy luật nội tại của bản thân nó mà cònphải giải quyết hàng loạt mâu thuẫn mới nảy sinh do tác động khách quan