So sánh nghệ thuật dựng chân dung văn học của nguyễn tuân và vũ bằng

Qua các tác phẩm của mình, Nguyễn Tuân và Vũ Bằng đã chia sẻ cùng bạn đọc những phát hiện tinh tế về nhiều nhà văn nhà thơ cùng thời với nỗi niềm say satrớc cái hay, cái đẹp và cái tốt t

Mục lục

Mở đầu 2

Chơng 1 Giới thuyết thể loại chân dung văn học và vị trí của thể loại

chân dung trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân và VũBằng 51.1 Giới thuyết thể loại chân dung văn học 51.2 Vị trí thể loại chân dung văn học trong sự nghiệp sáng tác của

Nguyễn Tuân và Vũ Bằng 7

Chơng 2 Cách chọn đối tợng, cách tiếp cận đối tợng của Nguyễn Tuân và

Vũ Bằng khi dựng chân dung văn học 102.1 Đối tợng Nguyễn Tuân quan tâm khi dựng chân dung văn

học 102.2 Cách tiếp cận đối tợng của Nguyễn Tuân 112.3 Đối tợng Vũ Bằng quan tâm khi dựng chân dung văn

học 182.4 Cách tiếp cận đối tợng của Vũ Bằng 192.5 Sự tơng đồng và khác biệt trong cách tiếp cận đối tợng của

Nguyễn Tuân và Vũ Bằng khi dựng chân dung văn học

26

Chơng 3 Một số thủ pháp dựng chân dung văn học của Nguyễn Tuân và

Vũ Bằng 313.1 Nét tơng đồng trong thủ pháp dựng chân dung văn học của

Nguyễn Tuân và Vũ Bằng 31

3.2 Nét khác biệt trong thủ pháp dựng chân dung văn học của

Nguyễn Tuân và Vũ Bằng 393.3 Hình tợng chủ thể hiện ra qua chân dung văn học của Nguyễn

Tuân và Vũ Bằng 46

Kết luận 51 Tài liệu tham khảo 53

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Tìm hiểu văn học nghệ thuật là sự tìm hiểu, khám phá những thuộc tính,

bản chất của văn học, phát hiện ra những quy luật vận động của nó Thực tiễnnghiên cứu văn học cho chúng ta thấy rằng chân dung văn học là một thể loại khámới mẻ, ít ngời chú ý trong lịch sử văn học dân tộc

Văn học vốn là sự ý thức về đời sống, là tấm gơng phản chiếu cách này haycách khác cuộc sống con ngời Lấy cuộc sống con ngời làm đối tợng trung tâm, vănhọc có một điểm tựa vững chắc để chiếm lĩnh toàn bộ thế giới Vì vậy, con ngời từ

đời sống bớc vào văn học đã trở thành những trung tâm giá trị, trung tâm kết tinhmọi kinh nghiệm quan hệ đời sống xã hội Văn nghệ sĩ là những nhân vật của cuộcsống, đời của họ cũng là một hiện tợng khách quan cho mọi sự phản ánh và sángtạo Mảng hiện thực này có sức hấp dẫn với văn học nghệ thuật bởi nghệ sĩ là nhữngngời đặc biệt nhạy cảm, có khả năng nắm bắt nhanh nhạy, tinh tế mọi biểu hiện đadạng phong phú của thực tại Nguyễn Tuân và Vũ Bằng là những nhà văn đã quantâm hớng ngòi bút của mình “Thâm canh trên mảnh ruộng phần trăm” này Tiếp cậnnhững trang viết của hai ông, bạn đọc có dịp nhận thức đợc không khí văn học, tâm

lý xã hội, đời sống văn hoá của một thời đại trong lịch sử Đồng thời đây còn là dịphiểu rõ hơn về một cách nghiền ngẫm về nghề văn, một cách thâm nhập vào bảnchất đời sống văn học

1.2 Nguyễn Tuân và Vũ Bằng là hai nhà văn lớn của văn học dân tộc Bên

cạnh các sáng tác nh tiểu thuyết, truyện ngắn, tuỳ bút thì chân dung văn học làmột thể loại mà hai ông có nhiều thành tựu Đánh giá văn nghiệp của Nguyễn Tuân

và Vũ Bằng, không thể không nghiên cứu mảng chân dung văn học này

Qua các tác phẩm của mình, Nguyễn Tuân và Vũ Bằng đã chia sẻ cùng bạn

đọc những phát hiện tinh tế về nhiều nhà văn nhà thơ cùng thời với nỗi niềm say satrớc cái hay, cái đẹp và cái tốt trong nghệ thuật Là những ngời trong cuộc, NguyễnTuân và Vũ Bằng gần nh hiểu biết mọi chuyện trong nhà ngoài ngõ, chuyện bếpnúc văn chơng của một thời đã và đang qua Sẵn có tấm lòng yêu thơng, trân trọngbạn bè đồng nghiệp, phát huy khả năng quan sát tinh tế, phân tích thuyết phục mốiquan hệ giữa văn chơng và đời sống xã hội, Nguyễn Tuân và Vũ Bằng đã phác họa

đợc hàng loạt chân dung văn học đặc sắc Đọc các tác phẩm của hai ông ta nh đợctiếp cận với những nhà văn nhà thơ mình yêu quý Phải chăng hai ông đã bắc mộtnhịp cầu nối liền nhà văn với bạn đọc, rút ngắn khoảng cách giữa tác giả và côngchúng?

Các chân dung văn học đợc vẽ nên theo một cách riêng của các tác giả, có sứchấp dẫn của “cái lạ trong cái quen” Đặc biệt chân dung văn học của Nguyễn Tuân

và Vũ Bằng phần lớn viết về các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng, có vị thế trong nền vănhọc dân tộc nh Tản Đà, Nam Cao, Thạch Lam Viết về những bạn văn, các tác giảkhông giấu mình bên trang sách, mà thông qua việc phát biểu những suy nghĩ vềnghề viết văn, dần dà, gơng mặt của nhà văn Nguyễn Tuân và Vũ Bằng đợc phát lộ.Bởi vậy, qua những trang tạo dựng chân dung văn học ấy, chúng ta có dịp gặp gỡvới chính chân dung Nguyễn Tuân và Vũ Bằng

1.3 Đọc văn chơng, chúng ta ai cũng có nhu cầu hiểu sâu về cuộc đời chính

tác giả Chính vì thế, việc hiểu biết tâm t, tình cảm, lý tởng sống của nhà văn –những yếu tố ngoài văn bản nghệ thuật – rất có ý nghĩa đối với hoạt động chiếmlĩnh phát hiện cái hay trong những tác phẩm của họ “Văn tức là ngời”, vì thế sự đốichiếu t tởng của nhà văn trong văn bản nghệ thuật và con ngời trong đời sống cuả

ông ta rất có ý nghĩa Chọn đề tài này, chúng tôi muốn đặt chân dung văn học trong

hệ thống tác phẩm của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng để hiểu hơn về hai ông, đồng thời

là t liệu rất có ích cho việc giảng dạy những tác giả, tác phẩm văn học ở trờng phổthông

ở nớc ta cũng nh nớc ngoài đã có nhiều tác giả viết chân dung văn học Trongnớc có Vũ Ngọc Phan, Hoài Thanh, Xuân Diệu, Tô Hoài, Nguyễn Tuân, Trần Đăng

Khoa, Vơng Trí Nhàn, Vũ Bằng ở ngoài nớc cũng có những tác giả nh M Gorky,Pautopxki, Gamzatop

Nh vậy, đến thời hiện đại, thể loại chân dung văn học không còn là một thểloại quá mới mẻ nữa mà đã đợc nhiều nhà văn quan tâm Tuy nhiên, việc dựng chândung văn học độc đáo và đặc sắc nhất phải kể đến Nguyễn Tuân và Vũ Bằng.Nguyễn Tuân và Vũ Bằng dựng chân dung văn học không chỉ qua đời t mà còn quatác phẩm Tuy nhiên, trong con mắt của riêng mình, mỗi nhà văn có một cách dựngchân dung văn học khác nhau Chúng tôi, bằng công trình nghiên cứu này, cố gắngtìm hiểu nghệ thuật dựng chân dung văn học của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng, đồngthời rút ra nét tơng đồng và khác biệt trong nghệ thuật chân dung văn học của hainhà văn tài hoa này

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ khoá luận này là phát hiện, nhận diện, so sánh khái quát những đặc

điểm nghệ thuật cơ bản của các chân dung văn học do Nguyễn Tuân và Vũ Bằngtạo dựng, trên cơ sở đó đánh giá đúng mức đóng góp của Nguyễn Tuân và Vũ Bằngcho nền phê bình văn học nớc nhà ở thể loại chân dung văn học

5 Cấu trúc khoá luận

Tơng ứng với nhiệm vụ nghiên cứu đã đặt ra, ngoài phần Mở đầu, Kết luận,

nội dung luận văn đợc triển khai trong ba chơng

Chơng 1: Giới thuyết thể loại chân dung văn học và vị trí của thể loại chân

dung trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng

Chơng 2: Cách chọn đối tợng, cách tiếp cận đối tợng của Nguyễn Tuân và Vũ

Bằng khi dựng chân dung văn học

Chơng 3: Một số thủ pháp dựng chân dung văn học của Nguyễn Tuân và Vũ

Bằng

Sau cùng là phần Tài liệu tham khảo.

Chơng 1

Giới thuyết thể loại chân dung văn học

vị trí của thể loại chân dung trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng

1.1 Giới thuyết thể loại chân dung văn học

Trong quá trình nghiên cứu đề tài, để xác định khái niệm chân dung văn học,chúng tôi đã tiếp xúc các tài liệu, công trình nghiên cứu và các ý kiến, quan niệm đ-

ợc trình bày trong các sách lý luận, các báo, tạp chí cũng nh lời giới thiệu một sốtập chân dung văn học Bên cạnh phần lý thuyết, chúng tôi cũng tìm hiểu một sốtác phẩm của những cây bút có sở trờng về thể loại này Đây là những căn cứ chủyếu để chúng tôi xác định khái niệm chân dung văn học và sử dụng vào mục đíchnghiên cứu khoa học của mình

Khái niệm chân dung: “Tác phẩm nghệ thuật chỉ thể hiện diện mạo, hình dánghoặc bản sắc của một ngời nào đó Ví dụ: vẽ chân dung, tranh chân dung, viết chândung nhà văn” [13, tr ]

Khái niệm chân dung văn học: chân dung văn học là một thể loại ra đời trên cơ

sở ý thức xã hội nhất định khi lịch sử đã chuyển sang thời kỳ cận đại Đây là thời kỳ

mà việc viết văn, sáng tạo nghệ thuật trở thành một loại hình lao động nghệ thuật

đ-ợc chuyên môn hoá Từ đây, văn nghệ sĩ trở thành đối tợng miêu tả của văn họcnghệ thuật

Càng về sau, đối tợng của chân dung văn học càng mở rộng, không bó hẹptrong giới hạn nhà văn, nhà báo Chân dung văn học còn hớng tới con ngời tiêu biểutrong các lĩnh vực khác của đời sống xã hội, đó là những nhà khoa học, những danhnhân văn hoá lịch sử, những nhà hoạt động xã hội nổi tiếng

Chân dung văn học là một thể loại văn học đặc thù nằm ở khu vực tiếp giápgiữa sáng tác và phê bình văn học, có nội dung tái tạo một cách chân thực, sinh

động diện mạo, phẩm chất tinh thần của đối tợng một cách đúng đắn và sâu sắc.Hình ảnh của một nhà văn, một nghệ sĩ, một nhà hoạt động xã hội thờng đợc hìnhthành từ sự tổng hợp những hồi ức, kỷ niệm, nhng cũng có thể từ những suy nghĩ t-

ởng tợng của nhà văn về đối tợng đợc nói tới “Phơng pháp của chân dung văn học

là phơng pháp của thể ký Nó không thiên về cốt truyện, nhà văn phát huy sở trờngquan sát, chọn chi tiết, kể cả tác phẩm, t thế hồi tởng để dựng lại bộ mặt tinh thầncủa con ngời, làm sao truyền đợc thần thái sống động của con ngời trớc đó, pháthiện những đặc điểm riêng cá nhân, độc đáo không lặp lại của một nhân cách vớithế giới tinh thần của nó [4]

Sức hấp dẫn, giá trị của một tác phẩm chân dung phụ thuộc vào nhiều yếu tố.Một mặt, đối tợng miêu tả của nó phải là đối tợng độc đáo, có đời sống tinh thần vànội tâm phong phú Mặt khác, tài năng của ngời viết chân dung đóng vai trò kháquyết định Trong các tác phẩm thuộc thể loại này, không chỉ chân dung đối tợng đ-

ợc tái hiện mà hình ảnh ngời “ hoạ sĩ” vẽ chân dung văn học dờng nh cũng đợc tựkhắc hoạ

Từ những dẫn giải trên, chúng ta có thể xác định: chân dung văn học là “mộtthể loại khá co giãn, không có ranh giới rõ rệt, dễ lẫn vào các thể khác” [4] Trongthực tế, có thể nhận thấy, có tác phẩm thiên về phê bình sáng tác, có tác phẩm nhmột hồ sơ lý lịch, tiểu sử nhân vật, có bức chân dung là những kỷ niệm ấn tợngsống động về những lần gặp gỡ, có chân dung nh một nhật ký cá nhân, có chândung là tổng hoà những cái trên Nói đến giá trị của chân dung văn học, đầu tiênngời đọc cảm nhận và khẳng định sự đóng góp của tác giả trong việc cung cấp t liệu

đặc sắc về nhân vật đợc nói tới Nhng với chân dung mà tác giả là những nhà văn tàinăng thì giá trị không chỉ dừng lại ở đó mà còn ở vẻ đẹp hình tợng nghệ thuật Đạt

đợc những phẩm chất nghệ thuật đó, chân dung văn học nh đợc nâng lên thànhnhững giá trị nhận thức thẩm mĩ, nhiều tác phẩm trở thành những truyện ngắn đặcsắc, tạo ấn tợng sâu đậm về một con ngời Chúng ta có thể bắt gặp những giá trị này

ở một số tác phẩm chân dung văn học của các tác giả nổi tiếng nh Xvai, Pautôpxki,Erenbua, Nguyễn Tuân,Tô Hoài

Trong thực tế, chúng ta thấy có hai hớng dựng chân dung văn học Một là: từnhững chi tiết lấy từ đời sống của nhà văn, ngời dựng chân dung làm sáng tỏ thếgiới tinh thần của ông ta Hai là, xuất phát từ tác phẩm, ngời ta làm hiện lên thế giới

tinh thần và hình tợng con ngời nhà văn để thấy “văn tức là ngời” (tác phẩm Một

mình với mùa thu của Pautôpxki, bài viết của Nguyễn Tuân về Ngô Tất Tố và Tú

X-ơng, Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân )

Hiện nay, thể loại chân dung văn học phát triển khá mạnh mẽ với đội ngũ sáng

tác ngày càng tăng và số lợng đầu sách phong phú Một số cuốn tiêu biểu nh Chân

dung và phong cách (Nguyễn Đăng Mạnh), Cát bụi chân ai, Chiều chiều, Những

g-ơng mặt (Tô Hoài), Chân dung và đối thoại (Trần Đăng Khoa) Ngoài những đầu

sách kể trên, ta còn thấy chân dung văn học ở rất nhiều trang báo nh An ninh thế

giới (cuối tháng), Văn hoá thể thao, Giáo dục và thời đại đặc biệt báo Văn nghệ

dành riêng một chuyên mục Chuyện văn chuyện đời ở trang 19 cho thể loại này.

Tại sao thể loại chân dung văn học lại có sự phát triển rầm rộ nh vậy?

Bớc vào những năm cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI, ngời ta có nhu cầu nhìnlại chặng đờng văn học đã qua Bên cạnh việc đánh giá sự phát triển của các thể loạivăn học, ngời ta còn muốn hiểu sâu hơn những nhà thơ nhà văn, ngời đã tạo nênchính sự phát triển đó Từ đây, các nhà thơ, nhà văn trở thành đối tợng khám phá vàthể loại chân dung quả thật đã cung cấp cho chúng ta t liệu quý về họ, giúp chúng tahiểu hơn những nguyên nhân thúc đẩy hoặc kiểm toả sự phát triển của văn học mộtthời

Khi đọc văn chơng, chúng ta ai cũng có nhu cầu tìm hiểu cuộc đời của con

ng-ời đã sinh ra nó Nhất là trong điều kiện hiện nay, chuyện đng-ời t của các văn nghệ sĩthờng đợc “xã hội hoá” bằng các phơng tiện thông tin đại chúng với nhiều chơng

trình và chuyên mục hấp dẫn: Ngời đơng thời, Tác giả và tác phẩm, Mỗi tuần

một chân dung Đây hiển nhiên là những nguyên nhân quan trọng thúc đẩy sự

phát triển mạnh mẽ của thể loại chân dung văn học

Trên đây là một số luận điểm lý thuyết về thể loại chân dung văn học Chúngtôi xem đó là điểm tựa để bớc vào khảo sát, đánh giá, so sánh nghệ thuật dựng chândung văn học của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng

1.2 Vị trí của thể loại chân dung văn học trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng

Nói đến thể loại chân dung văn học, chúng ta không thể không nhắc đếnNguyễn Tuân và Vũ Bằng ở thể loại này, Nguyễn Tuân và Vũ Bằng đều đạt đợcnhiều thành tựu

Nguyễn Tuân (1910 - 1987) là một nhà văn lớn và có nhiều đóng góp cho nềnvăn học Việt Nam hiện đại Nguyễn Tuân hoạt động nghệ thuật trên nhiều phơng

diện: viết truyện, ký, phê bình văn học, dịch thuật, đóng phim, diễn kịch…ở lĩnhvực nào, ông cũng bộc lộ hiểu biết của mình.

Trớc cách mạng, Nguyễn Tuân có các tác phẩm nổi tiếng nh: Một vụ bắt rợu

lậu (1937), Một chuyến đi (1938), Vang bóng mộ thời (1939), Ngọn đèn dầu lạc

(1939), Thiếu quê hơng (1940), Xác ngọc lam (1943), Tàn đèn dầu lạc (1941),

Chiếc l đồng mắt cua (1941), Tuỳ bút I (1941), Tuỳ bút II (1943), Tóc chị Hoài

(1943), Những đứa con hoang (1943), Lột xác (1945), Nguyễn (1945)

Sau cách mạng ông có các tác phẩm nh: Chùa Đàn (1946), Đờng vui (1949),

Tình chiến dịch (1950), Thắng càn (1953), Bút ký đi thăm Trung Hoa (1955), Tuỳ bút kháng chiến và hoà bình (tập I - 1955, tập II - 1956), Truyện một cái thuyền đất

(1958), Sông Đà (1960), Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi (1972), Ký (1976), Chuyện nghề (1986), Cảnh sắc và hơng vị đất nớc (1988 Ngoài ra, trong những năm 60, 70 ông

còn viết phê bình văn học, chân dung văn học Ông viết về các tác giả trong nớc vàngoài nớc, về các vấn đề văn học mà ông quan tâm và yêu thích Những bài viết này

đăng rải rác trên các báo Nhân dân, Tao đàn, Văn học, Văn nghệ và sau này đã

đợc tập hợp trong cuốn Nguyễn Tuân bàn về văn học nghệ thuật – Nhà xuất bản

hội nhà văn, 1999 So với sự nghiệp sáng tác đồ sộ của Nguyễn Tuân thì những bàiphê bình, dựng chân dung văn học này không phải là nhiều, nhng đó cũng là những

đóng góp quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân Ông là ngời luôn

đi tìm cái đẹp và điều này không chỉ thể hiện trong sáng tác văn chơng mà cả trongnhững bài dựng chân dung văn học Ông không chỉ đi tìm cái đẹp trong đời sống

mà còn ở trong văn chơng nghệ thuật, ở nét tài hoa nghệ sĩ Qua đó, ta cũng nhận ramột Nguyễn Tuân rất ngông nhng cũng rất tài hoa, thờng thể hiện rõ cái “tôi” củamình lên trang viết

Nếu nh Nguyễn Tuân là một nhà văn lớn và đã đợc lịch sử văn học định vị, thì

Vũ Bằng (1913 - 1984) là một hiện tợng đặc biệt của văn học Việt Nam Trong suốt

70 năm cuộc đời, Vũ Bằng đã đánh đổi tất cả để nhận về mình cái đích thực củanghệ thuật Ông hoạt động trên nhiều lĩnh vực: báo chí, nghiên cứu phê bình, và ởlĩnh vực nào ông cũng đạt đợc những thành công nhất định Riêng trong sáng tácvăn chơng, ông đã để lại một khối lợng khá lớn Theo thống kê cha đầy đủ, tácphẩm của ông hiện có: 2 truyện dài, 1 truyện vừa, 5 tập ký, khoảng 50 truyện ngắn

Trong đó có nhiều tác phẩm có giá trị nh: Thơng nhớ mời hai, Miếng ngon Hà Nội,

Món lạ miền Nam, Bốn mơi năm nói láo …Vũ Bằng đã có những đóng quan trọngcho nền văn học hiện đại Việt Nam, điều này ngày càng đợc khẳng định.

Bên cạnh những sáng tác nghệ thuật, Vũ Bằng có một loạt bài viết lẻ tồn tại

nh những chân dung văn học viết về những bạn văn một thuở của ông, kẻ còn ngờimất, kẻ Bắc ngời Nam Đó là những nghệ sĩ mà trong số đó có không ít những gơngmặt lớn của nền văn học Việt Nam hiện đại nh Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng,Nguyễn Tuân, Nam Cao, Nguyễn Bính, Tô Hoài Những tác phẩm này đặc biệt qúy

và có giá trị nhiều mặt mà muốn hiểu đợc nhất thiết phải đặt chúng vào toàn bộ tác

phẩm hồi ký, ký ức của Vũ Bằng Những bài viết này đã đợc tập hợp trong cuốn Vũ Bằng Mời chín chân dung nhà văn cùng thời , Nxb Đại học quốc gia Hà Nội,

2002

Mặc dù số lợng chân dung văn học mà Nguyễn Tuân và Vũ Bằng tạo dựng chaphải là nhiều, nhng đặt trong bối cảnh phát triển của thể loại, chúng có ý nghĩaquan trọng Chúng tôi sẽ đi sâu tìm hiểu những nét tơng đồng và khác biệt trongnghệ thuật dựng chân dung văn học của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng để khẳng địnhnhững đóng góp của các tác giả cho thể loại cha có bề dày thành tựu này

Chơng 2

Cách chọn đối tợng, cách tiếp cận đối tợng

của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng khi dựng chân dung văn học 2.1 Đối tợng mà Nguyễn Tuân quan tâm khi dựng chân dung văn học

2.1.1 Đối tợng thuộc nhiều lĩnh vực nghệ thuật

Đối với Nguyễn Tuân, viết tiểu luận phê bình hay luận bàn về văn nghệ cốnhiên không phải mối quan tâm hàng đầu Ông là ngời đọc nhiều và đọc đủ thứ, từvăn chơng đến lịch sử địa lý, từ hội hoạ điêu khắc đến điện ảnh, địa chất học, côntrùng học…Nhân đọc mà thấy thích và có hứng thì viết Ngời ta gọi là phê bình tài

tử Ngay trong dựng chân dung văn học cũng vậy, ông quan tâm đến nhiều lĩnh vực

Ông không chỉ sáng tác văn chơng mà quan tâm cả trong nghiên cứu phê bình sânkhấu điện ảnh

Trong lĩnh vực sáng tác văn chơng, ông quan tâm đến Giông tố của Vũ Trọng Phụng, Tắt đèn của Ngô Tất Tố, truyện thiếu nhi của Võ Quảng

Nói đến lĩnh vực sân khấu điện ảnh, ông dựng chân dung Vi Huyền Đắc qua

vở kịch Kim tiền, chân dung một Nguyễn Huy Tởng qua Luỹ hoa và Sống mãi với

thủ đô, một Ngô Tất Tố qua những thành công trong tiểu thuyết Tắt đèn Đặc biệt,

ông có sự so sánh giữa truyện và phim Vợ chồng Aphủ để thấy đợc chân dung Tô

Hoài ở cả trong lĩnh vực văn chơng và điện ảnh

2.1.2 Đối tợng thuộc nhiều thời đại

Dựng chân dung văn học, không nh các nhà phê bình khác chỉ quan tâm đếnnhững ngời cùng thời đại, cùng hoàn cảnh lịch sử, mà Nguyễn Tuân còn quan tâm

đến những nhà văn thuộc nhiều thời đại khác nhau Đọc các bài viết của ông, bêncạnh Tản Đà, Ngô Tất Tố, Vũ Trọng Phụng, Nguyên Hồng, Nguyễn Huy Tởng…của nền văn học hiện đại, ta còn bắt gặp các tác giả trung đại nh Nguyễn Du, Tú X-

ơng

Nh vậy, cái nhìn của Nguyễn Tuân khi dựng chân dung văn học không bó hẹptrong một thời đại của riêng một nền văn học nào mà tầm bao quát của ông đợc mởrộng ra nhiều thời đại khác nhau Từ đó, ta có thể thấy đợc những chân dung nhàvăn thuộc nhiều thời đại hiện lên thật phong phú, đa dạng

2.1.3- Nghệ sĩ trong nớc và nớc ngoài

Những bài viết về chân dung văn học của Nguyễn Tuân hầu hết chỉ xoayquanh những tài năng mà ông cảm phục, cá tính mà ông a thích, nhân cách mà ôngquý trọng Vì thế, đối tợng tiếp cận của ông không có giới hạn về địa lý cũng nhlịch sử Từ Sêkhốp, Đôxtôiepxki bên tây, Lỗ Tấn bên Tàu, đến Tú Xơng, Tản Đà,

Vũ Trọng Phụng, Ngô Tất Tố, Thạch Lam của nền văn học Việt Nam ta, dờng nhNguyễn Tuân có thể tiếp cận đợc với mọi đối tợng Nó mở ra một biên độ rất rộngcho sự sáng tạo của nhà văn đối với thể loại chân dung văn học

Tóm lại, đối tợng mà Nguyễn Tuân quan tâm khi dựng chân dung văn học thậtphong phú và đa dạng Đó là những đối tợng thuộc nhiều lĩnh vực nghệ thuật,những nghệ sĩ thuộc nhiều thời đại, cả trong nớc và cả nớc ngoài Vì thế mỗi chândung hiện lên là hiện thân cho một lĩnh vực, một thời đại khác nhau

2.2 Cách tiếp cận đối tợng của Nguyễn Tuân

2.2.1 Đi vào đời t và thông qua tác phẩm

Phản ánh hiện thực là một thuộc tính tất yếu của văn nghệ Hiện thực là cơ sở,

là nguồn gốc của ý thức - mà văn nghệ là một hình thái ý thức, một hình thức nhậnthức Do vậy, tất yếu hiện thực phải là cơ sở, là mảnh đất nuôi dỡng văn học Hiệnthực cuộc sống là muôn hình muôn vẻ nên phạm vi hiện thực mà văn học hớng tớicũng là rất đa dạng phong phú nh tự nhiên, xã hội, con ngời, quá khứ, hiện tại, tơnglai… Nhng giữa hiện thực bao la ấy, điểm nhấn quan trọng nhất vẫn là sự quan sát,nghiền ngẫm về con ngời, bởi “văn học là nhân học”

Chân dung văn học gần nh là một thể văn sáng tác – có thể gọi là một thứ bút

kí về ngời thật, việc thật – ngời thật ở đây là một nhà văn Thể văn này thờng rất

đ-ợc hâm mộ, vì đối tợng đđ-ợc nói đến thờng là một tài năng Đọc những bài chân

dung văn học, ngời ta háo hức muốn tìm xem mặt mũi ngời tài nh thế nào chứ Thú

vị nhất là đợc thấy cái tài trong sinh hoạt đời thờng, cái tài đợc tiếp xúc cụ thể, đợcquan sát cận cảnh Nhng viết chân dung không phải dễ Phải quan sát giỏi để tìmnhững chi tiết tiêu biểu Lại phải từ ngoại hình, từ ngoại hiện mà bắt lấy tinh thần

đối tợng Ngời viết chân dung có tài phải làm sao thấy đợc sự thống nhất giữa văn

và ngời của đối tợng để chỉ nói ngời mà thấy đợc văn Nh vậy ngời viết chân dungphải hết sức thấu hiểu đối tợng của mình

Khi dựng chân dung văn học qua đời t, Nguyễn Tuân thờng đi sâu vào cáinghèo đói, túng thiếu của đối tợng Khi viết về Tản Đà, Nguyễn Tuân đã ghi lạinhững gì gọi là tài sản cuối cùng còn lại trên giờng bệnh của nhà thơ lúc tắt nghỉ:

Vẫn bên chồng sách

“ bừa bãi đây đó mấy trang bản thảo Tập di cảo! Trời! Và lẻ

loi ở góc bàn vẫn cái hũ rợu cáp giới ngày nọ Tất cả chỉ có thế thôi, với một đoàn thê tử yếu và đuối ” [11, tr 50] Đó còn là cuộc đời của Vũ Trọng Phụng: Đời“

Phụng cha có một cái mộng nào để mà ôm, cha mở mang đến một cái gì để thỉnh thoảng lìa khỏi cái tẹp nhẹp mè nheo ở đời này Trong đời Phụng, Phụng cứ hành

động theo suy nghĩ nhiều quá Cha có một giây phút nào hắn dám điên cuồng lấy một tị” [11, tr 79] Ta biết một Vũ Trọng Phụng với những thiên tiểu thuyết, phóng

sự nổi tiếng một thời nhng đời t thì luôn sống trong nghèo đói, túng thiếu, mà cả đời

nhà văn chỉ có một ao ớc tởng thật giản dị nhỏ nhoi nhng cũng không có đợc: “Tao

chỉ mong sao mỗi khi chúng mày đàn đúm kéo nhau về chơi tao thì có đợc mãi mãi một mâm cơm cho tơm tất và cái khay đèn không phải thiếu thuốc ” [11, tr 82].Viết nh thế không phải là Nguyễn Tuân muốn bôi bác đời sống văn nghệ sĩ màhơn hết qua đó, ông tỏ lòng cảm thông đối với họ bởi “cơm áo không đùa với khách

thơ”: Nghĩ càng thấy th“ ơng nhớ tới anh thi sĩ kiết thiếu áo Tú Xơng ngày xa vẫn

đụp cái áo bông rách cả mùa hè: Bức sốt nh“ ng mình vẫn áo bông , một tuồng” “

rách rới con nh bố” và bố thì ốm đóng áo bông đụp ra tiếp khách” [11, tr 484].

Sau cách mạng tháng Tám, có lẽ bức chân dung đậm nhất của Nguyễn Tuân làbức vẽ Nguyên Hồng Đây là đôi bạn văn rất xa nhau về phong cách sống và viếtnhng lại gần nhau về t tởng và nhân cách Vẽ Nguyên Hồng, Nguyễn Tuân đã tóm

đợc những chi tiết thật thích đáng: Tôi là một thằng thích phá đình chùa, mà anh“

đúng là một ngời thích chuyện tô tợng đúc chuông” [11,tr 665] ấy là nhà văn

Nguyên Hồng Hay Nguyên“ Hồng đã đa vào phòng khách sạn thành phố tất cả

phù sa quý hoá của đồng ruộng ven sông Hồng” [11,tr 667] ấy là con ngời

Nguyên Hồng

Trong thời đại ngày nay, mọi ngời đều có quyền phát biểu ý kiến của mìnhmột cách dân chủ, không bị ràng buộc Vì thế con ngời đợc nhìn nhận ở nhiều mặt,

kể cả mặt trái của nó Con ngời là sự tổng hoà của các mối quan hệ, đợc thể hiện

đầy đủ với vẻ mặt vốn có của nó Khi dựng chân dung nhà văn ở góc độ đời t ,Nguyễn Tuân cũng nói lên tinh thần dân chủ đó Vì thế, các chân dung ở đây khôngphải đợc “tô hồng” mà hiện lên rất đời thờng

Nguyễn Tuân không chỉ dựng chân dung văn học qua đời t mà ông còn thôngqua tác phẩm văn học để vẽ nên chân dung nhà văn Dựng chân dung qua tác phẩm

là một phơng pháp không còn mới mẻ nữa Hơn nửa thế kỷ trớc, Hoài Thanh và

Hoài Chân trong Thi nhân Việt Nam đã làm rồi, và họ làm rất thành công Hai tác

giả này, qua việc chọn và trích dẫn những tác phẩm của một số tác giả trong phongtrào Thơ mới, thông qua đó mà vẽ lên những bức chân dung của họ ở đây HoàiThanh và Hoài Chân vẽ bằng hồn thơ của mỗi nhà thơ, vẽ chân dung qua lời thơ,câu thơ Do đó, cái hồn nổi bật nhất của mỗi thi nhân cứ hiện lên mồn một giữatrang sách Tuy nhiên, Hoài Thanh viết về họ trong tâm thế đón chào “một thời đạimới trong thi ca” nên tác giả không tiếc lời ca tụng, ngỡng mộ họ Chẳng hạn nh

ông suy tôn tuyệt đối vai trò “tiên sinh” của Tản Đà trong ngày hội Tao đàn

Cũng cùng cách ấy, trong mục Ngời thơ trong mắt nhau của tác phẩm Con

mắt thơ của Đỗ Lai Thuý, Thế Lữ cũng xây dựng Xuân Diệu bằng những hình ảnh

của một thi nhân với dáng vẻ hào hoa lộng lẫy nhà thi sĩ ấy là một chàng trai trẻ,“

hiền hậu và say mê Tóc nh mây vờn trên đài trán ngây thơ, mặt nh bao luyến mọi ngời và miệng cời rạng rỡ nh tấm lòng sẵn sàng ân ái ”

Cũng phơng pháp ấy, Nguyễn Tuân dựng chân dung các nhà văn qua nhữngbài phê bình Vì chỉ viết về những gì mình thích nên Nguyễn Tuân thờng bình chứkhông phê Quan điểm “văn tức là ngời”, “văn học là nhân học” (Gocki) đợc thểhiện rất rõ ở những trang viết này ở đây, chúng ta cần lu ý rằng việc lựa chọnnhững tác phẩm và tác giả làm đối tợng xây dựng chân dung là một việc rất khókhăn, cần phải có sự cảm thụ khá sâu sắc và một cái nhìn tinh tế mới thực hiện đợc.Tuy nhiên, cũng tuỳ thuộc vào con mắt của ngời lựa chọn khi nhìn nhận chân dung

đó ở phơng diện nào, thời điểm nào nữa

Mảng dựng chân dung văn học qua tác phẩm của Nguyễn Tuân thể hiện dụng

ý nghệ thuật và mang tính chủ quan tác giả ở đây, Nguyễn Tuân vừa lấy đối tợng

là những nhà văn trong quá khứ, những nhân vật dờng nh đã đợc văn học lịch sử

định vị giá trị rồi, đồng thời ông cũng xây dựng những chân dung đơng đại, cùngthời với mình qua các tác phẩm của họ

ở những tác phẩm quá khứ, Nguyễn Tuân chủ yếu là đánh giá lại giá trị củamột tác phẩm, qua đó nêu lên ý kiến chủ quan của mình

Viết về Nguyễn Du - đại thi hào đã đợc định vị một cách chắc chắn ổn địnhtrong nền văn học dân tộc - đánh giá lại những tác phẩm của một tác gia lớn là mộtviệc làm rất công phu Đối với kiệt tác Truyện Kiều, Nguyễn Tuân vẫn có cái nhìnriêng, có cách khám phá riêng của mình Ông khám phá ra cái chất sống ngồn ngộn

của truyện Kiều nó át đi, thậm chí “phản hẳn lại” cái màu thiền của đạo Phật tức là

chiền già sắc sắc không không, mà tác giả Đoạn trờng tân thanh không khỏi bị ám

ảnh Qua những đánh giá, nhận định ấy của Nguyễn Tuân về truyện Kiều, ta càngthấy đợc cái tài của Nguyễn Du trong sáng tạo nghệ thuật Cũng trên quan điểm

phân tích ấy, ta nhận ra một nhà thơ trào phúng Tú Xơng: Chữ thơ Tú X“ ơng rất nôm na, nghĩa là rất ít chữ Hán Tiếng chân chất, rõ ràng, ít dùng điển cố Và lúc cần tới thì cũng rất là bay bớm, lâm li Nó đủ mùi vị ngọt, chua, đắng, chát, nghịch ngợm, trang trọng và nhiều khi bỡn cợt lại đọng nhiều thiện ý ” [11, tr 492]

Trong bài viết về Tản Đà, Nguyễn Tuân có nói: Phải, ông Tản Đà, khi nào“

không làm thơ thì thực là chán mớ đời” [11, tr 66] Oscar Wilde cũng nói: Không“

có gì tầm thờng bằng một nghệ sĩ ở ngoài tác phẩm của họ , ” trờng hợp đó thật đúng

với Tản Đà Khi nhận xét về thơ Tản Đà, Nguyễn Tuân khái quát: Tản Đà chỉ“

đáng kể ở những tập thơ nghe êm nh lời gọi của bấy nhiêu cung nữ của tất cả những nớc quân chủ còn sống trên thế giới, và ngông nghênh nh những cái thiên tài phất phơ trong cuộc sống bằng sự thờ ơ mọi cái xung quanh mình Tản Đà đã kết tinh hoa vào một bài thơ và ngoài câu thơ, ngời Tản Đà dù chỉ còn là ít cặn bã của một

động vật ”[11, tr 67] Nhận xét đó có phần cay độc, chua chát nhng cũng rất đúng.

Nhà văn khi bớc ra khỏi tác phẩm của mình thì cũng chỉ là những con ngời bình ờng giữa cuộc đời thờng mà thôi

th-Qua những tác phẩm nhẹ nhàng, giàu chất thơ của Thạch Lam nh Dới bóng

hoàng lan, Hai đứa trẻ, Một cơn giận Nguyễn Tuân đã cho ta thấy Thạch Lam là“

một nhà văn quý mến cuộc sống, trang trọng trớc sự sống của mọi ngời chung

quanh” [11, tr 288] và Một số truyện ngắn của Thạch Lam có thể xem là mẫu mực“

đợc ”

Với bức vẽ Ngô Tất Tố, ông không chỉ khen mà còn chê nữa, nhng cái chê đó

cũng chỉ làm cái bật lên cái tài năng của Ngô Tất Tố mà thôi: Tr“ ớc thực tế nông thôn Việt Nam, Ngô Tất Tố đã có cái nhìn tự phát của ngời trí thức quần chúng cảm tình Đảng, cha sâu sắc, cha hệ thống hoá”, rồi ch“ a đi học các lớp phát động của Đoàn ủy, nhng Ngô Tất Tố đã có cái nhiệt tình của ngời đội viên, của ngời đội trởng phát động giảm tô cải cách ruộng đất không tố điêu cho ai, mà đã tố thì không khoan nhợng với kẻ thù ” [11, tr 448] Bởi viết những gì mình thích, nênNguyễn Tuân thờng có cái nhìn một chiều, thể hiện cái chủ quan của mình, ông th-ờng nhìn nhà văn ở mặt tốt, những tài năng, những thành công trong tác phẩm.Khi dựng chân dung văn học, Nguyễn Tuân còn mở rộng phạm vi, ông viết vềcả những nhà văn nớc ngoài Qua những tác phẩm của họ, ông cũng làm hiện lên

chân dung nhà văn thật đầy đủ Ta gặp một Anđecxen chiến đấu bảo vệ giá trị con“

ngời , Anđecxen đã gợi lên cái tình hữu nghị các dân tộc Anđecxen thù ghét chiến” “

tranh, cũng là trên cái tinh thần bảo vệ cho bằng đợc mọi công trình văn hoá của các dân tộc” [11, tr 200].

Dựng chân dung văn học đòi hỏi phải có t duy lôgic và sắc sảo, hơn nữa đâylại là những chân dung văn học qua tác phẩm Khi dựng lên chân dung qua tácphẩm, Nguyễn Tuân thờng nắm bắt cái đẹp của đối tợng qua một hình tợng nghệthuật nào đó Nó có thể là một trạng thái tâm hồn, một cung bậc tình cảm, cảm xúc

Nó có lôgic riêng của nó mà nhiều khi lôgic thông thờng không hiểu đợc NguyễnTuân đã làm đợc nh vậy và nói đúng ra đây là chỗ mạnh của ông Đây là đoạn văn

Nguyễn Tuân nói về chủ đề của chuyện Thuốc và đã làm hiện lên chân dung Lỗ

Tấn – một tài năng văn học của Trung Quốc Ông cho rằng cái ngắn của thiên

truyện này chứa chất bao nhiêu sự sống bao nhiêu cuộc đời nhân dân lao động“

Trung Hoa úa héo đi nh đám cỏ bốn nghìn năm đè dới đám cơ tảng lịch triều Lỗ Tấn viết truyện ngắn này, đứng vào cái đám có úa ấy mà viết, và muốn đem sinh khí sự sống nguyên chất đến cho cỏ kia xanh tơi lại ”

Văn học là sự phản ánh thế giới khách quan qua lăng kính chủ quan của nhàvăn Do đó, tác phẩm văn học không chỉ phản ánh thế giới khách quan của nhà văn

mà qua sáng tác của mình, thế giới quan, lý tởng và ớc mơ của nhà văn cũng đợcthể hiện Nguyễn Tuân đã cho chúng ta thấy đợc sự phong phú trong thế giới quan

của mỗi nhà văn và sự lý giải hiện thực và quan niệm của mỗi nhà văn là khác nhau.

Do vậy, mà chân dung của mỗi ngời hiện lên rất đa dạng không giống nhau

Tuy nhiên cũng cần phân biệt rằng giữa con ngời nhà văn và con ngời đời ờng có sự khác nhau Cũng nh trong phản ánh và sáng tạo, chân lí nghệ thuật thốngnhất chứ không đồng nhất chân lí đời thờng

th-2.2.2 Thể hiện sự tâm đắc với tài năng, nhân cách, cá tính đối tợng

Nguyễn Tuân không chỉ dựng chân dung nhà văn ở góc độ đời t, qua tácphẩm mà ông còn miêu tả chân dung qua sự thể hiện sự tâm đắc với tài năng, nhâncách, cá tính đối tợng Nghĩa là tác giả quan sát họ ở cả những u điểm cả những mặttrái của đời sống với một cự li gần và ngời hơn Những nhà văn đó trớc hết họ cũng

là những con ngời đời thờng nh bao con ngời khác, họ cũng ăn uống đi lại nói cời

ồn ào, suồng sã Không hiếm ngời nhiều lúc bộc lộ những nét tuềnh toàng nhếchnhác, những ngộ nhận cần đợc hiểu và thông cảm Do đó, chúng ta đi tìm cái đẹp là

tìm ở cuộc sống đời thờng này, bởi cái đẹp chính là cuộc sống“ ” (Secnépxki)

Vốn là con ngời đầy cá tính, nên khi viết về các nhà văn nhà thơ, NguyễnTuân cũng thờng chú ý những nét cá tính của đối tợng mà mình yêu thích

Viết về nhà thơ Tản Đà Một ngời có nhiều ảnh hởng đối với Nguyễn Tuân

-ông thờng nhấn mạnh đến cái “ng-ông” Ng-ông nên toàn làm những chuyện khác

đời ngợc đời, con ngời rất mực phóng túng ấy chỉ biết có rợu và thơ, và chỉ biếtsống tận cùng cái cá tính độc đáo của mình Ngoài ra không thiết đến cái gì hết,không coi cái gì là quan trọng hết Cho nên làm khách ngời ta mà tự tiện đào nền

nhà ngời ta lên để trồng húng bởi ăn thiếu rau bực chết đi đ“ ợc Chén rợu nào cũng

cứ nhạt phèo ” Ngông nên ngời ta cất công từ lục tỉnh Nam Kỳ ra để hỏi chuyện thơthì chỉ nói toàn chuyện ăn uống Rồi thì hết lên rừng tịch cốc lại xuống biển để bơi

đứng ra khơi nhắm rợu với loài hầu sống Nhng cái điều Nguyễn Tuân muốn nóikhông phải là bản thân những hành vi ngông cuồng quái đản ấy Theo ông, đấychẳng qua chỉ là những biểu hiện gai góc của một đấng tài hoa bất đắc chí, của một

cái thiên lơng lạc lỏng giữa cuộc đời phàm tục Thật là đời ch“ a chán tớ, tớ còn chơi !” [11, tr 54] Tản Đà không chỉ ngông trong cách sinh hoạt, ăn uống mà ông

còn có tài múa kiếm khi có r“ ợu tôi thấy thi nhân đẹp lắm !” Tản Đà qua nét phác

hoạ của Nguyễn Tuân là một ngời ngông nghênh, có quyền hạ chai bố, đánh ngã“

chai con” để rồi cho vơi hũ r“ ợu cho đầy túi thơ ” Nhng bên trong cái vẻ ngoài

ngông nghênh khinh bạc ấy là những hạng ng“ ời sống một cách lẻ loi giữa đám

đông không hiểu đợc mình, để rồi lúc gần rũ áo, lúc tan giấc mộng lớn mới buông thõng một câu: Ai đỉnh chung gì với thế nhân ?“ ” [11, tr 65]

Viết về Tản Đà nh thế, Nguyễn Tuân đã thể hiện sự cảm thông trân trọng đốivới một cá tính, một tài năng mà ông có nhiều ảnh hởng.

Về Nguyên Hồng, một “Gocki của Việt Nam”, Nguyễn Tuân đã vẽ với những nét

thật giản dị Đó là một ngời tính xuề xoà, rất gần gũi với bạn trẻ “ ” Nguyên Hồngxuề xoà cả trong cử xử, trong ăn mặc Nhng đó cũng là một con ngời cần mẫn, kiên

trì lao tâm khổ tứ trong công việc sáng tác, Có những ngày có những buổi anh“

không hứng thú gì lắm nhng vẫn cặm cụi viết, tự coi mình là một ngời thợ của ngôn

từ phải hàng ngày đứng máy cho đủ giờ” [11,tr 664] Chân dung Nguyên Hồng là

một tấm gơng về lao động sáng tạo, cho nên thấy Nguyên Hồng làm việc thì không“

còn ai dám nghĩ nghề nghiệp này thuộc vào loại nhàn hạ thảnh thơi mà nghệ thuật

đúng là một sự lao động, nó kết hợp đủ các thứ mà thứ nào cũng phải cật lực”

[11,tr667]

Không chỉ thể hiện sự tâm đắc với một cá tính, nhân cách mà Nguyễn Tuâncòn thể hiện sự quý trọng đối với những tài năng Vì thế Nguyễn Tuân nhận thấy

có những nhà văn chủ yếu diễn tả bằng mắt

lạ của Đốt” [11, tr 207] Còn đối với Tônxtôi, Nguyễn Tuân có sự so sánh độc đáo: Tônxtôi viết văn (cho truyện ngắn cũng vậy, cho tiểu thuyết tr

cứ đều đều nh ngời Mèo leo núi leo dốc, thong thả đều đặn và liền bớc, đi ra đi, nghĩ ra nghĩ, không bị mỏi, không tỏ vẻ mệt, hơi thở và tim đập đều đều cho tới

đỉnh, và khi tới đỉnh mới thấy cái bao quát vĩ đại cha thấy đợc lúc bắt đầu leo ” [11,

tr 398] Chỉ vài nét phác, Nguyễn Tuân cho ta thấy đợc Tônxtôi có một sức viết dài hơi đã làm nên những bộ tiểu thuyết đồ sộ nh Chiến tranh và hoà bình,

Annakarênina

Qua ngòi bút của Nguyễn Tuân, bạn đọc còn thấy đợc một Thạch Lam cótâm hồn nhạy cảm, tinh tế không chỉ trong đời thờng mà còn thể hiện trong các tác

phẩm của mình “Cái tài của Thạch Lam là bằng sáng tác của mình, Thạch lam đã

làm cho tiếng nói Việt Nam gọn ghẽ đi, co duỗi thêm, mềm mại ra và tơi đậm hơn.”

[11, tr 238]

Trên đây, chúng tôi đã khảo sát cách tiếp cận đối tợng trong việc dựng chândung văn học của Nguyễn Tuân Ông không chỉ dựng chân dung qua đời t mà cònqua tác phẩm Ông luôn thể hiện sự tâm đắc của mình đối với những tài năng, nhâncách, cá tính của đối tợng Vì viết về chân dung mình a thích nên Nguyễn Tuân th-ờng thể hiện cái nhìn chủ quan của mình đối với đối tợng, thờng thiên về mặt tíchcực là chủ yếu Do vậy, mỗi chân dung qua nét vẽ của ông hiện lên thật phong phú

đa dạng và không trộn lẫn

2.3 Đối tợng mà Vũ Bằng quan tâm khi dựng chân dung văn học

2.3.1 Những nghệ sĩ cùng thời, từng tiếp xúc gặp gỡ

Chân dung văn học là một thể loại quan trọng và tâm huyết của Vũ Bằng

Ông không chỉ viết một lần về một ngời mà ngòi bút của ông thờng mở ra, đón lấynhiều đối tợng Giả sử Vũ Bằng chỉ viết có một vài chân dung nhân dịp này dịp nọ,

về một nhà văn nào đó, thì có thể nói những trang viết của ông chỉ mang tính ngẫunhiên Nhng sự thực không phải nh vậy Chân dung văn học của Vũ Bằng viết về

bạn văn một thuở với ông, ngay trong cái nhan đề tập sách Mời chín chân dung nhà

văn cùng thời đã cho chúng ta thấy điều đó Những bạn văn của ông, kẻ còn ngời

mất, kẻ Bắc ngời Nam, trong số đó có không ít những gơng mặt lớn của nền vănhọc Việt Nam Nếu nh đối tợng dựng chân dung văn học của Nguyễn Tuân lànhững nhà văn thuộc nhiều thời đại khác nhau, nhiều không gian địa lí khác nhauthì đối với Vũ Bằng, những chân dung văn học của ông là những nhà văn cùng thời

mà ông từng tiếp xúc, gặp gỡ Đó là Nguyễn Tuân, Nam Cao, Tô Hoài, Vũ TrọngPhụng, Thạch Lam, Nguyễn Bính, Thâm Tâm Vì thế, ông luôn có cái nhìn của ng-

ời trong cuộc, về những ngời “cùng hội cùng thuyền” về những ngời bạn của mình.Cái nhìn này đã trở thành nguyên tắc chiếm lĩnh lí giải hiện thực, xuyên suốt cáctác phẩm chân dung văn học của Vũ Bằng

2.3.2- Những nhân vật trong ký ức

Không chỉ viết về những nhà văn cùng thời, từng đợc tiếp xúc gặp gỡ mà ôngcòn viết về những nhà văn trong kí ức Đó là những ngời đã khuất hoặc nếu cònsống thì cách trở Bắc Nam Ông viết nh để thú tội, để thanh minh với linh hồn ngời

đã khuất những điều không phải lẽ, những lầm lạc đã qua mà ông cha có cơ hội giảibày hay chuộc tội Đây cũng là tâm lý dễ hiểu của con ngời Khi anh mắc một sailầm nào đó, với một ai đó, có thể lúc ấy anh còn quá nông nổi cha có khả năng nhận

ra rằng anh mắc lỗi Cũng có khi có lòng hiếu thắng hoặc tự ái mà anh không chịuthừa nhận đó là lỗi do anh gây nên, hoặc anh đã thực sự biết lỗi nhng vì lí do nào đó

mà cha có điều kiện thanh minh xin lỗi Thậm chí có những lỗi chỉ dừng lại trong ýnghĩ chứ cũng cha gây ảnh hởng đến ai, một mình mình biết, một mình mình hay,nhng nếu thành thật và nghiêm khắc với lòng mình cũng lại thấy đáng phải ăn nănhối lỗi Vũ Bằng đã lần giở những trang ký ức của đời mình, thấy không ít những

điều lầm lỡ nh thế Ông trực tiếp nói những điều thanh minh với linh hồn ngời đãkhuất, những ngời đang còn sống, thật ra là cả nền văn học, trong đó có đội ngũnhững ngời cầm bút và độc giả Vì thế những trang chân dung văn học của ông giàucảm xúc

Tóm lại, đối tợng mà Vũ Bằng quan tâm khi dựng chân dung văn học lànhững con ngời cùng thời, từng đợc tiếp xúc gặp gỡ, và cả những nhà văn trong kí

ức Dù mất hay còn, dù cách trở Bắc Nam những nhà văn đó đều là những ngờicùng hội cùng thuyền với ông đợc nhìn dới cái nhìn bè bạn với một sự cảm thôngtrân trọng

2.4 Cách tiếp cận đối tợng của Vũ Bằng

Viết chân dung văn học, tức là lấy con ngời nhà văn làm đối tợng nhận thức

và mô tả Muốn viết về họ, ngời viết phải có quan niệm rõ ràng, xác định về loại

ng-ời này trong xã hội Nếu nh Nguyễn Tuân khi dựng chân dung văn học thờng nắmbắt những nét tài hoa, ở nhân cách ngời nghệ sĩ, thì ngợc lại Vũ Bằng thờng đi sâuvào phơng diện đời t, cá tính nhà văn Ông luôn có một cái nhìn cận cảnh, suồng sã

đối với đối tợng Vì thế chân dung văn học của ông hiện lên chân thật nh những

“con ngời thật”.

2.4.1- Quan tâm nhiều đến phơng diện đời t, cá tính nghệ sĩ.

Không phải ngẫu nhiên mà Vũ Bằng thờng xuyên bộc lộ những tình cảm yêuthơng, cảm thông của mình đối với những số phận của các nhà văn, bởi chính VũBằng đợc sống gần gũi với những con ngời này, am hiểu những điều sâu kín cũng

nh những điều còn ẩn dấu mà mọi ngời không nhìn thấy đợc, chỉ có con mắt của

những ngời cùng hội cùng thuyền mới hiểu đợc điều đó “Một nhà văn dễ đợc thông

cảm, nếu bạn đọc biết rằng anh thờng quan tâm tới cuộc đời éo le vất vả” [5, tr

322] Đó là kết quả của sự chiêm nghiệm từng trải của ngời trong cuộc

Với riêng Vũ Bằng, ông quan niệm “nhà văn cũng là con ngời” có tốt có xấu,

có hay có dở, bởi “ngời ta có phải thánh đâu mà hoàn toàn” [1, tr 148] Chính từ

cái nhìn về nhà văn nh vậy, lại đợc nhấn đậm thêm bằng một cái nhìn bè bạn nên

các chân dung hiện ra nh những “ngời thờng” với những chi tiết sinh hoạt đời thờng.

Là những ngời nên các văn nghệ sĩ cũng phải sống trong những quan hệ thông ờng của đời sống thờng ngày: với gia đình, cha mẹ, vợ con, với ông chủ và các nhàcầm quyền, với bạn bè trong và ngoài giới, với gánh nặng áo cơm các quan hệ ấykhông phải không có ý nghĩa thiêng liêng của nó, nhng phần nhiều là những nhiêukhê phiền muộn, lắm khi lâm vào tình cảnh trớ trêu bi đát

th-Khi viết về đời t, Vũ Bằng thờng nhận mạnh đến cái nghèo của nhà văn Qua

trang viết của ông, ta bắt gặp văn nghệ sĩ cũng bị “gánh nặng áo cơm ghì sát đất”.

Đó là một Vũ Trọng Phụng “vừa làm th kí cho nhà buôn vừa viết truyện mà không

tài nào giật gấu vá vai nuôi đợc bà mẹ ” và anh không có một tháng nào, một“

ngày nào không bị day dứt vì chuyện kiếm tiền” [1, tr 9] Có thể nói, trong các cây

bút chân dung văn học, không phải ai cũng có cái nhìn giản dị, chân thành, đồngcảm nh Vũ Bằng Đây là “góc ngắm” giúp ông dựng lên những chân dung thật đờithờng mà thật hấp dẫn Ta thấy những nhân vật lớn của nền văn học Việt Nam hiện

đại là những con ngời rất đời, rất gần gũi Họ cũng bị cái nghèo, cái đói đè nặng nhbao ngời bình thờng khác với bao vất vả lo toan, bon chen để tồn tại Thâm Tâm có

khác gì Vũ Trọng Phụng, “cơm không đủ ăn áo không đủ mặc phải lo tới bẩy tám

ngời trong gia đình” [1, tr 78] Ta cũng thấy đợc “đời t của ông Nguyễn Văn Vĩnh

là một cuộc vật lộn lao đao” Nh vậy, qua những trang viết của Vũ Bằng, những nhà

văn hiện lên nh những con ngời thờng Họ bị thứ ánh sáng của cuộc sống thờngngày chiếu rọi vào gay gắt, cho nên họ hiện ra nguyên hình không gì đắp điếm, che

đậy nổi ở đây ta thấy sự gặp gỡ của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng khi tỏ ra sự thôngcảm đối với cái nghèo đói của văn nghệ sĩ

Dựng chân dung văn học, Vũ Bằng còn đi sâu vào những tính cách, thói quen

của các nhà văn “Vũ Trọng Phụng vốn ít nói, có khi cả ngày anh không nói một

câu, vì chính anh ta thận trọng lắm, có khi cử chỉ sai lầm hay nói lỡ một câu là đủ làm anh ta hờn, nhng khi đã nói thì nói xa xả, nói đầu cua tai nheo, có khi suốt một

đêm không để cho ai ngủ nữa”[1, tr 9] Một Nam Cao không những không chơi bời,

trai gái lãng mạn mà lại còn là một ngời hiền lành, giá đi làm thầy đi làm gơng chothanh thiếu niên thì hợp Qua trang viết của Vũ Bằng, mỗi nhà văn hiện lên vớimỗi số phận, mỗi tính cách khác nhau không lẫn lộn

Vũ Bằng còn đi sâu vào thói quen sáng tạo của nghệ sĩ Ông thấy đợc “căn

nguyên” âm thầm nảy nở ra các hình tợng nghệ thuật của các nhà văn “Những phóng sự của Vũ Trọng Phụng: Lục xi , Làm đĩ và những tiểu thuyết nh“ ” “ ” Giông“

tố , Số đỏ , Vỡ đê có thể bảo Phụng không nghĩ tr” “ ” “ ” ớc Đông đủ anh em ngồi tán chuyện, anh ta bật ra những ý kiến thế là viết chứ chả dàn bài, bố cục, chả nghĩ tr-

ớc kết cấu truyện ra sao’’[1, tr 10] Cả Nam Cao, “tôi thấy thế nào cứ viết in nh thế, không thêm bớt thế cũng đủ rồi , lo phải bày đặt thêm ra làm gì”[1, tr 39].

Viết chân dung văn học, Vũ Bằng có điều kiện thuận lợi: ông là ngời đợcnghe, đợc thấy, đợc chứng kiến những cuộc đối thoại, đơc chuyện trò trực tiếp vớicác nhà văn Để hiểu thêm về đời t của Vũ Hoàng Chơng,Vũ Bằng đã trực tiếp đối

thoại, đi sâu vào tâm sự Vũ Hoàng Chơng để cho đọc giả biết đợc Mây trong thơ Vũ Hoàng Chơng chính là Tố Vân - ngời yêu của nhà thơ, và “đã giải đợc một điều

hiểu lầm của một số ngời cho rằng Mây của anh hàm ý đồ khác để nói lên thế giới thần tiên khác ”

Đến với những trang chân dung văn học của Vũ Bằng, ngoài việc giúp ngời

đọc nhận ra ngời văn, ngời thơ, ông còn giúp họ gần gũi con ngời đời thờng của họvới mình, với bao nhiêu ngời khác Qua cách viết của ông, chúng ta quên sao đợc

những nét sinh hoạt đời thờng của các nhà văn “Đối với anh em họ Ngô nhũn nhặn

và bình dị: Nguyễn Triệu Luật, Ttiết Nh Ngọc vận quốc phục, sau đổi ra Âu phục, riêng Ngô Tất Tố thì không bao giờ thay đổi, lúc nào cũng khăn đóng, áo the, giày gia định, để răng đen, tay mang cái dù’’ [1, tr 175] Và đây là ứng Hòe Nguyễn

Văn Tố : “suốt đời không đi xe, chỉ đi bộ, nắng hay ma cũng chỉ đội một cái nón

dứa đi làm, để búi tóc củ hành đến ngoài 40 làm cho các hiệu hớt tóc hết cách kiếm

ăn’’ [1, tr 190] Nhà văn Thạch Lam “thì cái gì cũng nhẹ nhàng từ cử chỉ, từ tiếng nói, từ câu nói, bớc đi’’ “anh đi nhẹ nhàng lặng lẽ không tởng đợc, dờng nh nếu bớc mạnh thì đất nó đau” [1, tr 371] Tính cách đó đã thể hiện rất đậm trong phong

cách sáng tạo của Thạch Lam Độc giả hẳn không thể quên nhà văn Nam Cao cónhững truyện ngắn miêu tả rất hay tâm lí của nhân vật với những diễn biến nội tâm

phức tạp phong phú, nhng bên ngoài anh là một ngời “hiền lành, chân thật và nhũn

nhặn ”, “mỗi khi nói chuyện với ai thì ửng đỏ lên đủ để cho ngời ta thấy là anh thẹn

”[1, tr 36]

Hình ảnh các nhà văn hiện lên dờng nh không liên quan gì đến bóng dáng bútmục, trang giấy với những nét u t mơ mộng nh bạn đọc thờng hình dung về ngờinghệ sĩ Tác giả đi sâu khám phá tờng tận những nhếch nhác của các nhà văn, đisâu vào đời sống sinh hoạt tính cách, những chi tiết tởng nh vô bổ, nhng thật ra nó

cho ta thấy nhà văn không phải là “ngời đặc biệt ”, nhà văn cũng nh con ngời bình

thờng nh con ngời ở ngoài đời

2.4.2 Thể hiện cái nhìn cận cảnh, suồng sã đối với đối tợng

Văn học vốn là sự ý thức về đời sống, là tấm gơng phản chiếu cách này haycách khác cuộc sống con ngời Con ngời từ đời sống bớc vào văn học trở thành giátrị trung tâm, kết tinh mọi kinh nghiệm, mọi quan hệ đời sống xã hội Văn nghệ sĩ

là những nhân vật của cuộc đời, những ngời lao động, sáng tạo nghệ thuật

Sự tiếp nhận và phản ánh của con ngời ở mỗi thời đại là khác nhau, nó khôngnhất thành bất biến Cũng nh thế, mỗi tác giả qua các chặng đờng sáng tác chịu sựchi phối của cả nền văn hóa cũng có sự chuyển biến, thay đổi trong cách tiếp nhận

và thể hiện hình tợng con ngời Trong nhiều tác phẩm của họ thuộc vào giai đoạn

tr-ớc, chúng ta bắt gặp cái nhìn của khuynh hớng sử thi, thiên về “tô hồng” hiện thực,ngợi ca một chiều mà không thấy đợc những ẩn khuất bên trong cuộc sống thờngnhật Có thể nói rằng Vũ Bằng đã xóa bỏ “cảm hứng sử thi” và xây dựng chân dung

nhà văn theo “hớng tiếp cận của tiểu thuyết” vì thế chân dung ở đây hiện lên khôngphải đợc “tô hồng” mà hiện lên rất thật ở đời thờng.

Nét đặc trng cơ bản của t duy tiểu thuyết hiện đại là cho phép miêu tả cácnhân vật đợc nhìn, ngắm, miêu tả trong sự thống nhất, đánh giá nhân vật nhiềuchiều vừa chính diện vừa phản diện; vừa tầm thờng vừa cao cả; từ bên trong lẫn bênngoài; từ phía trớc lẫn phía sau; từ trái sang phải; vừa nghiêm túc vừa cợt nhả,suồng sã, thân mật

Chúng ta thấy rằng Vũ Bằng đã vận dụng “cách tiếp cận tiểu thuyết” khidựng chân dung văn học Vũ Bằng đặc biệt nhấn mạnh các quan hệ riêng t, cũng

nh tính cánh, đi sâu vào khai thác những khuất khúc éo le, thăng trầm của thân phậncá nhân Vì thế, các chân dung mới lạ độc đáo, sâu sắc đến khó ngờ Ông không thi

vị hóa con ngời nghệ sĩ mà ông có cái nhìn cận cảnh, suồng sã đối với đối tợng VũBằng đã miêu tả cá tính, tính cách, số phận của nhà văn nh những thực thể sinhthành theo chiều thời gian, thu hút vào mình những yếu tố của cuộc đời phàm tục

Khi viết về chân dung văn học, Vũ Bằng thờng nhấn mạnh ở “cái tài cái tật” của giới văn nghệ sỹ Nói về cái tài thì Văn Cao là một ngời đa tài không học mà“

cái gì cũng biết Nếu theo các cụ ngày trớc một ngời tài hoa là một ngời biết đủ cầm kỳ thi họa thì Văn Cao quả là một ngời tài hoa số một” [1, tr 350] Thâm Tâm

là một ngời tài thơ “tôi không biết các nhà thơ nhà văn 7 bớc nên thơ thì làm thế

nào chứ quả Thâm Tân lúc say làm văn rất lẹ” [1, tr 79] Trần Quang Dũng “đã giỏi về võ nghiệp, lại thơ hay, mà họa lại cừ” [ 1, tr 112]

Nhng ở đời, đã có tài thì có tật, bởi “ngời ta có phải thánh đâu mà hoàn

toàn” Đó nh một lẽ tiền định, phổ biến, ắt phải thế, nh thế trời chẳng cho không ai

một cái gì trọn vẹn bao giờ Vũ Bằng có một loạt bài viết về cái tài, cái tật của văn

nghệ sĩ: Nguyễn Tuân - đứa con nuông của thiên thần và ác quỷ, Cái tài cái tật của

Vũ Trọng Phụng, Chữ tài chữ tật của Tản Đà

Vũ Trọng Phụng là tác giả của những phóng sự tiểu thuyết nổi tiếng nhng

anh có cái khổ là không có dàn bài từ trớc, “cứ mỗi kỳ lại phải chế tạo ra một vài sự

việc để cho nó mạch lạc và phải cố gạn óc ra xem mấy nhân vật chính trong truyện của mình viết đã có những câu gì, hành động gì sợ léng phéng mà mâu thuẫn với“

nhau thì chết sớm” [ 1, tr 29] Còn Tản Đà là “ngời bất thờng” “Sống không thực tế chút nào, bất cứ ở đâu ông cũng coi nh chỗ không ngời, ăn uống bừa bãi, nói lè nhè

ầm ĩ, có khi đơng yên lành chẳng sao bỗng đổi ra giọng gay gắt với ngời đối thoại”

[1, tr 238]

Nhà văn cũng là con ngời thờng nên họ cũng có cái hay, cái dở “Biết làm

sao đợc! Xa nay chữ tài thờng đi đôi với chữ tật” đó chính là gơng mặt cuộc sống

chân thực Chân dung Nguyễn Tuân đợc dệt nên bởi các chi tiết đầy đủ gam màu

nh thế: “Bảo là dở ngời cũng đợc, bảo là lập dị cũng đợc, nhng đa số bạn hữu nhận

rằng anh lập dị nhiều hơn dở ngời, bởi vì lúc ăn chơi ở trà đình tửu điếm, anh khôn

nh quỷ” [1, tr 295] Điều này cũng dễ hiểu, bởi vì ngoài đời cũng nh trong văn,

Nguyễn Tuân bao giờ cũng là một cá tính độc đáo Muốn viết về Nguyễn Tuân sẽ

có vô khối những chi tiết đời t của Nguyễn chờ sẵn, đến lợt ngời viết chỉ việc nhắcvào Nhng trong trờng hợp một số nhà văn khác, họ sống giấu mình, xóa mình đigiữa đám đông thì đâu dễ bắt gặp những chi tiết độc đáo trong sinh hoạt thờng ngàycủa họ Nếu không am hiểu đồng cảm sâu sắc với họ, không chịu khó quan sát và

nỗ lực phát hiện ở bề sâu tâm hồn thì khó lòng viết chân dung họ thành công đợc

Vũ Bằng dờng nh rất hứng thú khi miêu tả những thói quen chơi bời quậy phácủa giới văn nghệ sĩ, chủ yếu tập trung vào ba thứ: rợu chè, hút sách và hát cô đầu

Ông có sở trờng miêu tả những khía cạnh nhếch nhác, những thói tật gàn dở nhiều

khi trở thành chớng ách, quái dị, “hơi điên điên” ở ngời nghệ sĩ Đó là Vũ Trọng Phụng “uống rợu từng lít, hút thuốc phiện hàng chục điếu ”[1, tr 23] Một Nguyễn Bính “ham tất cả các tật dục vong nhân: rợu thích, nhng đặc biệt nhất trong con

ngời Bính là mê gái, mê không tả đợc, mê bất cứ ngời nào để ý đến anh một chút,

mê không còn phân biệt đẹp hay xấu, dở hay hay ” [1, tr 68] Đó còn là một Thâm

Tâm ốm yếu bệnh tật, nh“ ng không có một thứ dật lạc nào là anh không ham: cô

đầu, thuốc phiện, rợu, thuốc lá, thuốc lào ”[1, tr 79] Họ là những ngời thờng nhng

nhiều khi họ bộc lộ những tính cách khác ngời, cho nên “ngời nh Tản Đà ở xa mà

kính trọng, cảm phục thì đợc chứ ở gần không thể nào chịu nổi ! Quả là ngay lúc ấy

ông đã dở ngời rồi ! ”[1, tr 238] Nổi trội nhất trong đám văn nghệ sĩ chơi bời, “dở ngời ” đó là nhà văn Nguyễn Tuân “lập dị, chớng ách và nhăn nhở ”, “rợu anh uống cả cấn ”, “thuốc phiện hút sáng đêm không biết thế nào là say, ăn thì phải ngon, không thế thì nhịn đói, gái thích, thuốc lá thích, cờ bạc thích thích hết, và thích thứ nào cũng ham mê, thích chết thôi, thích không biết mình sẽ sống hay sẽ thác”[1,

tr 29] Nhng, dù có những biểu hiện quái gở, ngợc đời, văn nghệ sĩ cũng là nhữngcon ngời thiết tha với cuộc sống trần gian, biết siêng năng sống và tận hởng nhữngthú vui trần thế nhất Có thể gọi là những con ngời ham chơi, dễ chơi, sẵn sàng nhậpvào những thú vui bình thờng, không kì quản, nhng khi gặp dịp cũng không bỏ lỡcái vui thú của hạng phong lu công tử Nhìn về những văn nghệ sĩ cùng thời, VũBằng thờng khám phá những niềm sinh thú muôn vẻ ở họ, coi nh đó là một lẽ tự

nhiên của sự sống con ngời Ngời nghệ sĩ cũng là ngời thờng với những niềm sinhthú thông thờng, chỉ có điều chúng đợc đẩy lên ở trạng thái tới hạn, nhiều khi mangmàu sắc quá khích

Do phần lớn các nhân vật đợc Vũ Bằng dựng chân dung đều là những chỗhoặc thân thiết, hoặc ít nhiều đã gặp họ, hoặc biết họ qua câu chuyện ngời này ngờikhác, rồi qua các tác phẩm của họ nữa, nên tác giả tìm mọi cách đa vào chân dungchất liệu đời thờng Ví dụ chân dung Nguyễn Văn Vĩnh - một con ngời mà Vũ Bằngtôn làm bậc thầy trong nghề viết văn của mình Thông thờng, với những đối tợngnày, cách viết dễ mang giọng điệu xng tụng, khoác cho nhân vật những ánh hàoquang dễ dãi mặc dù có xuất phát từ một động cơ rất đỗi chân thành Nhng VũBằng không đi theo cách này Ông miêu tả cụ thể từ giọng nói sang sảng, rành rọtmạch lạc của nhân vật, đến cách tiêu tiền, chiều chuộng vợ con, tốt bụng rộng rãivới mọi ngời đến mức bị lợi dụng, cách ăn mặc, đi lại bằng xe máy, thói quen cùngkhả năng lao động viết lách của nhân vật Tất cả những chi tiết đời thờng đợc miêutả dới cái nhìn cận cảnh đó làm cho chân dung nhân vật hiện lên thật chân thực, sắcnét

Dựng chân dung văn học từ góc độ nh vậy, Vũ Bằng đã làm sống dậy nhữnggì chân thực, gần gũi nhất của đối tợng, khiến ngời đọc có đợc cảm giác nh đangtiếp xúc với một con ngời thực ngoài đời Đồng thời qua đó, tác giả đã tỏ bày đợctấm thịnh tình của mình đối những kẻ đồng thanh đồng khí

Nhìn ra văn học thế giới, đặc biệt là văn học Xô Viết trớc đây, chúng ta cócảm nhận sự tơng đồng đáng kể giữa ngòi bút Vũ Bằng vối những nhà văn có sở tr-ờng dựng chân dung văn học nh Gorki, Pautôpxki Họ cùng chung quan điểm tiếp

cận tiểu thuyết Trong tác phẩm chân dung Tônxtôi, Gorki phát biểu “tôi không

muốn Tônxtôi biến thành ông thánh, hãy để cho ông vẫn là ngời tội lỗi gần gũi với mỗi trái tim của thế giới đầy tội lỗi ” [14] Những bạn văn thơ qua trang viết của Vũ

Bằng hiện lên nh vốn có với những tâm t, tình cảm, sở thích, cá tính Họ cũng nhhàng triệu con ngời khác giữa cuộc đời, có thể trở thành những điển hình, đại diện

cho một giai cấp xã hội, không cần tô vẽ, không cần nói quá lên vì “chúng tôi mang

đầy đủ thói h tật xấu của kiểu ngời nh chúng tôi trong xã hội nh những ích kỷ nhỏ nhen mọi thứ” [10, tr 17] Cái khác của ngời cầm bút là ở chỗ: họ đến với nghề

không giống nhau Mỗi nhà văn là một nét và số phận, họ có mặt giữa cuộc đời

trong t cách con ngời này (Heghen) Trừ một hai số phận mạch lạc gọn gàng, còn“

phần lớn họ cũng có cuộc sống xô bồ, tuỳ tiện, c xử lúc khôn lúc dại, tác phẩm viết

ra có cái hay cái dở và khi nhìn lại ở đó nhiều điều vô lí bất thờng sáng tối lẫn lộn, gây phiền phức cho những ai thích rõ ràng.’’ [5].

Từ một ngời cùng thời, trong cuộc, Vũ Bằng đã mở rộng quan sát con ngờitrong tính toàn vẹn, phức tạp của nó, đặc biệt đi sâu vào từng cá tính số phận củangời nghệ sĩ với cái nhìn cận cảnh và suồng sã Đây là một bớc chuyển trong cách

“tiếp cận tiểu thuyết” của Vũ Bằng ở thể loại chân dung văn học Chúng ta có thể

2.5.1 Những nét tơng đồng

Điểm gặp gỡ của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng khi dựng chân dung văn học là

đều nhìn nhà văn với con mắt ngời trong cuộc, trong giới Dờng nh những trang viếtcủa hai ông là cả một sự thấu hiểu đủ cảm thông, thơng yêu, trân trọng đối vớinhững bạn bè đồng nghiệp Đây là cái cốt lõi làm nên tính chân thực sức hấp dẫncho các tác phẩm chân dung văn học của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng Họ đã viết về

những ngời “cùng hội cùng thuyền”, những ngời mà mình yêu mến và đồng cảm Những nhà văn đã từng “chia ngọt xẻ bùi”, vợt lên trên những gian truân của đờng

đời, văn nghiệp Dựng chân dung văn học, Nguyễn Tuân và Vũ Bằng đã viết bằngtấm lòng thơng yêu trân trọng, bởi họ đã thấu hiểu tờng tận những nỗi niềm u uấttrong cuộc đời bạn bè, đồng nghiệp

Khi dựng chân dung văn học, Nguyễn Tuân và Vũ Bằng đều quan tâm đếngóc độ đời t của các nghệ sĩ Dới ngòi bút của Nguyễn Tuân và Vũ Bằng những

nghệ sĩ hiện lên nh những ngời thờng Mà đã là “ngời thờng” nên họ cũng có những

lúc vui, lúc buồn, những toan tính chi ly, những ganh ghét nhỏ nhen mọi thứ, họcũng ăn uống đi lại, cời nói suồng sã, không hiếm ngời lúc bộc lộ những nét tuềnhtoàng, nhếch nhác, những ngộ nhận cần đợc thông cảm Nghĩa là tác giả quan sát

họ ở mặt trái của đời sống với một cự ly gần và “ngời hơn”.