Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáo khoa môn khoa học cho học sinh lớp 5

Tuynhiên, cho đến nay, vấn đề rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK cho HSTHvẫn chỉ bó hẹp trong phạm vi các tài liệu bồi dỡng GV và một số sách thamkhảo về việc dạy và học môn Khoa học dới

Trong thời gian qua, đề tài Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáo“Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáo

khoa môn Khoa học cho học sinh lớp 5” đợc hoàn thành không chỉ dựa vào

sự nỗ lực cố gắng của bản thân mà còn nhờ sự giúp đỡ và hớng dẫn tận tình,

chu đáo của PGS TS Thái Văn Thành.

Luận văn cũng nhận đợc những lời góp ý quý báu của các Thầy Cô giáokhoa Giáo dục tiểu học - Trờng Đại học Vinh

Trên trang giấy này, xin đợc bày tỏ và gửi tới các Thầy Cô giáo lời cảm

ơn chân thành và sâu sắc của chúng tôi

Luận văn tuy đợc đầu t nghiên cứu cẩn thận, nhng do thời gian hạn chếnên chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót cần sửa chữa Rất mong tiếptục nhận đợc những góp ý, bổ sung của các Thầy Cô và bạn đọc

Vinh, tháng 12 năm 2008.

Tác giả

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các

số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và cha từng đợc ai công

bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác

Lời cảm ơn

Lời cam đoan

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt

Danh mục các bảng, biểu, sơ đồ

Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tợng nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phơng pháp nghiên cứu 3

7 Đóng góp của đề tài 4

8 Cấu trúc của luận văn 4

Chơng 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài 5

1.1 Cơ sở lý luận 5

1.1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 5

1.1.2 Một số khái niệm cơ bản 6

1.1.3 Các thành phần cơ bản của kĩ năng làm việc với SGK môn Khoa học 12

1.1.4 ý nghĩa của việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5 13

1.1.5 Một số đặc điểm của SGK môn Khoa học lớp 5 14

1.1.6 Một số đặc điểm tâm lý của HSTH 22

1.2 Cơ sở thực tiễn 28

1.2.1 Thực trạng việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5 trờng tiểu học 28

1.2.2 Thực trạng trình độ kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học của HS lớp 5 ở trờng tiểu học 32

1.2.3 Đánh giá chung về thực trạng 33

1.3 Kết luận chơng 1 34

2.1 Các nguyên tắc xây dựng quy trình 36

2.2 Quy trình thực hiện chung 37

2.3 Quy trình cụ thể 39

2.4 Những điều cần lu ý trớc khi GV bắt đầu thực hiện quy trình rèn luyện 59

2.5 Những điều kiện đảm bảo rèn luyện có kết quả kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5 61

2.5.1 Tổ chức hợp lý hoạt động học tập của HS với SGK môn Khoa học ở trên lớp và ở nhà 61

2.5.2 Phối hợp hoạt động học tập của HS với SGK môn Khoa học với các dạng hoạt động học tập khác của HS 63

2.5.3 Kiểm tra, đánh giá kết quả làm việc của HS với SGK môn Khoa học và lu ý giúp đỡ HS yếu 65

2.6 Kết luận chơng 2 65

Chơng 3 Thực nghiệm s phạm 67

3.1 Mục đích thực nghiệm 67

3.2 Đối tợng thực nghiệm 67

3.3 Nội dung thực nghiệm 67

3.4 Thời gian tiến hành thực nghiệm 67

3.5 Chỉ tiêu đánh giá kết quả thực nghiệm 68

3.6 Tiến trình thực nghiệm và kết quả 69

3.7 Kết luận chơng 3 78

Kết luận và kiến nghị 79

Tài liệu tham khảo 82

Phụ lục 84

1 Danh mục các bảng

Bảng 1: Kết quả nhận thức của GV tiểu học về kỹ năng làm việc

với SGK môn Khoa học 29Bảng 2: Các mức độ nhận thức của GV tiểu học về vai trò của kỹ

năng làm việc với SGK môn Khoa học 30Bảng 3: Các mức độ GV rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn

Khoa học cho HS 31Bảng 4: Mức độ sử dụng thành thạo kỹ năng làm việc với SGK

môn Khoa học trong quá trình học tập của HS 33Bảng 5: Kết quả học tập của HS lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

70Bảng 6: Kết quả học tập của HS lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

73Bảng 7: Mức độ hứng thú làm việc với SGK môn Khoa học của HS

trong giờ học 75Bảng 8: Mức độ hình thành kĩ năng làm việc với SGK môn Khoa

học của HS 76

2 Danh mục biểu đồ

Biểu đồ 1: Kết quả học tập của HS lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

73

3 Danh mục sơ đồ

Sơ đồ 1: Quy trình rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa

học cho HS 38Sơ đồ 2: Hệ thống thao tác của kĩ năng làm việc với các ký hiệu chỉ

dẫn trong SGK môn Khoa học 5 41Sơ đồ 3: Hệ thống thao tác của kỹ năng làm việc với các hình trong

SGK môn Khoa học 42Sơ đồ 4: Hệ thống thao tác của kỹ năng hiểu lời trình bày trong văn

bản SGK môn Khoa học 45Sơ đồ 5: Hệ thống thao tác của kỹ năng tìm câu trả lời cho câu hỏi

trong văn bản SGK môn Khoa học 49Sơ đồ 6: Hệ thống thao tác của kỹ năng rút ra nội dung chủ yếu của

bài học 53Sơ đồ 7: Mối quan hệ giữa các kỹ năng làm việc với SGK môn

Khoa học 60

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

HSTH thờng cha có kỹ năng sử dụng sách, cha biết cách khai thác hếtnhững nội dung mà SGK muốn cung cấp cho các em trong từng bài học Dovậy, SGK cha thật sự phát huy hết vai trò của nó Trong khi đó, SGK là nguồncung cấp kiến thức cơ bản cho HSTH Nếu có thể hình thành cho các em kỹnăng sử dụng SGK một cách có hiệu quả thì sẽ góp phần nâng cao chất lợnghọc tập cho HS

Thực tế cho thấy, khi sử dụng SGK, HS ít khi quan tâm đến tên bài học

là gì, hoặc chỉ đọc lớt qua, phần lớn các em chỉ tìm câu trả lời trong SGK khi

“Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáobị” GV đặt câu hỏi Trong khi đó, mục bài là thông tin rất quan trọng, giúp

HS định hớng nội dung bài học, đồng thời mục bài cũng là câu chứa đựngnhững dấu hiệu tri thức cô đọng nhất Với cách làm việc với SGK nh vậy,HSTH vẫn không phát huy đợc tính tích cực nhận thức, vẫn duy trì lối học thụ

mẽ về nội dung và phơng pháp đào tạo nh Nghị quyết Trung ơng II của Đảng

đã nhấn mạnh: “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoĐổi mới mạnh mẽ phơng pháp giáo dục - đào tạo, khắc phụclối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp t duy sáng tạo của ngời học.Từng bớc áp dụng cho các phơng pháp tiên tiến và phơng tiện hiện đại vào quátrình dạy học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho HS”[22, 41]

Môn Khoa học lớp 5 là môn học đợc HS khá hứng thú vì nội dung kiếnthức phong phú, phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi của HSTH là ham hiểubiết cái mới và muốn khám phá thế giới tự nhiên xung quanh Tuy nhiên, đểnhững tri thức bổ ích của SGK đọng lại đợc trong mỗi HSTH thì không chỉcần có phơng pháp dạy hấp dẫn, lôi cuốn HS mà cần phải giúp HS hình thành

kỹ năng sử dụng SGK để SGK trở thành ngời bạn yêu thích của HSTH, biết

“Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáotrả lời” những câu hỏi của các em, đồng thời cũng biết “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáođặt câu hỏi” để các

em trả lời, chứ không đơn thuần chỉ cung cấp tri thức một chiều khi HS cầntìm thông tin để trả lời câu hỏi

Hiện nay đã có một số tác giả nghiên cứu về việc rèn luyện kỹ năng sửdụng SGK cho HSTH Tuy nhiên, những nghiên cứu đó của họ chỉ đợc tiếnhành ở những môn học đợc chú ý nhiều hơn nh Toán, Tiếng Việt Trong khi

đó, do yêu cầu của việc nâng cấp chất lợng học tập toàn diện cho HSTH, cácmôn học cha thật sự đợc coi trọng nh Khoa học, Kỹ thuật cũng cần đợcnghiên cứu để tìm ra biện pháp nâng cao chất lợng dạy và học, đồng thời giúp

HS tìm thấy hứng thú khi học các môn này Do đó, việc nghiên cứu để tìm raphơng pháp rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5

là việc làm cần thiết và quan trọng Nó sẽ góp phần thực hiện tốt chơng trìnhSGK môn Khoa học mới Chính vì lý do đó mà chúng tôi lựa chọn đề tàinghiên cứu này

2 Mục đích nghiên cứu

Nhằm góp phần nâng cao chất lợng học tập môn Khoa học của HSlớp 5

3 Khách thể và đối tợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình học tập môn Khoa học của HS lớp 5

3.2 Đối tợng nghiên cứu

Quy trình rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho

HS lớp 5

4 Giả thuyết khoa học

Nếu chúng ta xây dựng đợc một quy trình rèn luyện kĩ năng làm việcvới SGK môn Khoa học cho HS lớp 5 theo các bớc, các giai đoạn một cáchhợp lý, khoa học thì sẽ giúp HS nhanh chóng nắm bắt đợc kĩ năng làm việc vớiSGK môn Khoa học, góp phần nâng cao chất lợng học tập môn học này choHS

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc rèn luyện kỹ năng làm việc với

SGK môn Khoa học cho HS lớp 5

5.2 Nghiên cứu cơ sở thực tiễn của việc rèn luyện kỹ năng làm việc với

SGK môn Khoa học cho HS lớp 5

5.3 Thực nghiệm s phạm nhằm kiểm tra tính hiệu quả của quy trình rèn

luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5

6 Phơng pháp nghiên cứu

6.1 Phơng pháp nghiên cứu lý luận

Nhằm nghiên cứu những khái niệm cơ bản, cơ sở khoa học của việc xâydựng phơng pháp hình thành kỹ năng học tập môn Khoa học cho HS lớp 5

6.2 Nhóm các phơng pháp nghiên cứu thực tiễn

Nhằm nghiên cứu thực trạng nhận thức, thái độ, khả năng học tập mônKhoa học của HS lớp 5 hiện nay

6.2.1 Phơng pháp quan sát: Nhằm nghiên cứu thực trạng học tập môn

Khoa học của HS lớp 5, đánh giá chất lợng học tập của lớp thực nghiệm và lớp

đối chứng

6.2.2 Phơng pháp điều tra: Nhằm nghiên cứu thực trạng nhận thức,

thái độ của HS lớp 5 trong việc sử dụng SGK môn Khoa học, đánh giá chất l ợng đầu vào và đầu ra của HS lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

-6.2.3 Thực nghiệm s phạm: Nhằm kiểm tra hiệu quả của quy trình rèn

luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5

6.3 Phơng pháp thống kê toán học

Nhằm xử lý các số liệu thực nghiệm

7 Đóng góp của đề tài

7.1 Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn của việc rèn luyện kỹ năng

làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5

7.2 Xây dựng quy trình rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa

học góp phần thực hiện tốt chơng trình SGK môn Khoa học lớp 5, nâng caochất lợng học tập môn Khoa học cho HSTH

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dungluận văn gồm 3 chơng:

Chơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài.

Chơng 2: Xây dựng quy trình rèn luyện kỹ năng làm việc với sách

giáo khoa môn Khoa học cho học sinh lớp 5.

Chơng 3: Thực nghiệm s phạm.

Chơng 1 cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Kỹ năng học tập nói chung và kỹ năng làm việc với SGK nói riêng làvấn đề đã đợc nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nớc đề cập tới trong nhiềucông trình khoa học Ngay từ những năm 1920, ở Liên Xô (cũ) và các nớc

Đông Âu trớc đây đã có những công trình nghiên cứu về kỹ năng học tập của

HS Tuy nhiên, đến những năm 1960, vấn đề này mới trở thành hệ thống lýluận với những công trình của các nhà s phạm giảng dạy bộ môn

Chơng trình môn tự nhiên - xã hội nói chung và phân môn Khoa học ở tiểuhọc nói riêng đã và đang hoàn thiện dần với những thành tựu nghiên cứu xâydựng chơng trình Với mục tiêu: “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoXây dựng nội dung - chơng trình giáo dục toàndiện thế hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triển nhân lực, phục vụ công nghiệp hoá -hiện đại hoá đất nớc, phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam, tiếp cậntrình độ giáo dục phổ thông ở các nớc phát triển trong khu vực và trên thế giới”,

Bộ Giáo dục - Đào tạo đã cho ra đời chơng trình tiểu học năm 2000 Sự ra đờicủa chơng trình này đã tạo nên một bớc ngoặt lớn không chỉ với phân mônKhoa học lớp 4 - 5 mà còn đối với toàn bộ chơng trình tiểu học nói chung Vìthế, nó nhận đợc nhiều sự quan tâm từ phía GV, HS, phụ huynh, đặc biệt là sựquan tâm của những học viên trong ngành giáo dục tiểu học

Kỹ năng học tập đợc nhiều tác giả xem nh đó là một trong những biệnpháp để góp phần nâng cao chất lợng dạy - học bộ môn nói chung cũng nhchất lợng dạy học môn Khoa học ở tiểu học nói riêng Trong đó, kỹ năng làmviệc với SGK là một dạng của kỹ năng học tập mà chúng ta cần phải có địnhhớng để hình thành và rèn luyện cho HS trong quá trình dạy học môn Khoahọc ở bậc tiểu học

Trong đề tài Hình thành cho học sinh trờng THCS kỹ năng làm việc với

sách giáo khoa Vật lý, tác giả Phạm Thế Dân đã đa ra đợc những biện pháp

hình thành kỹ năng làm việc với SGK môn Vật lý cho HS trờng THCS Tuynhiên, cho đến nay, vấn đề rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK cho HSTHvẫn chỉ bó hẹp trong phạm vi các tài liệu bồi dỡng GV và một số sách thamkhảo về việc dạy và học môn Khoa học dới dạng những hớng dẫn đơn giảnnhằm giúp GV tiểu học tham khảo chứ không phải là một nội dung chínhthống trong chơng trình môn Khoa học ở tiểu học Chính vì vậy, nhiều GVkhông chú ý đến việc rèn luyện kỹ năng này cho HS Hơn nữa, những hớng

dẫn mang tính chất tham khảo đó không đa ra một quy trình cụ thể nào đểgiúp GV áp dụng một cách dễ dàng vào thực tiễn dạy học nên nếu GV nàomuốn giúp HS hình thành và rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK thì cũngkhông có cơ sở khoa học chắc chắn để đảm bảo việc hình thành và rèn luyện

kỹ năng làm việc với SGK là có kết quả

Việc hình thành và rèn luyện kỹ năng cho HS không phải là việc có thểthực hiện thành công trong một hay hai tiết học, mà nó đòi hỏi phải có mộtquá trình lâu dài cùng với sự kiên trì của GV và sự hởng ứng tích cực từ phía

HS Qua việc tìm hiểu các tài liệu trên đây, chúng tôi nhận thấy một điều là:các tác giả đã đề cập đến vấn đề rèn luyện kỹ năng học tập cho HS dới nhiềukhía cạnh và góc độ khác nhau, nhng vấn đề rèn luyện kỹ năng làm việc vớiSGK cho HSTH thì cha có tài liệu nào đi sâu nghiên cứu

Trên cơ sở kế thừa và phát huy những thành tựu có trớc, trong phạm vinghiên cứu của đề tài này, chúng tôi xin đề xuất một quy trình rèn luyện kỹnăng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5, nhằm giúp GV tiểu học

có cơ sở khoa học để tiến hành tổ chức rèn luyện kỹ năng này cho HS, gópphần nâng cao chất lợng dạy - học môn Khoa học ở bậc tiểu học

1.1.2 Một số khái niệm cơ bản

1.1.2.1 Hoạt động học tập

Làm việc với SGK là một dạng hoạt động học tập mà tơng ứng với nó là

kỹ năng làm việc với SGK Vì vậy để nghiên cứu vấn đề rèn luyện kỹ nănglàm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5, trớc hết cần xem xét bản chất,

đặc điểm của hoạt động học tập

Hoạt động học tập của HS là hoạt động đặc thù, đợc điều khiển bởi mục

đích tự giác lĩnh hội những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo (còn gọi là những kinhnghiệm xã hội) mới và diễn ra dới sự tổ chức, hỡng dẫn, điều khiển của hoạt

động dạy của GV

Đối tợng của hoạt động học tập là tri thức và những kỹ năng, kỹ xảo

t-ơng ứng với nó Có thể nói cái đích mà hoạt động học tập hớng tới là chiếmlĩnh tri thức và những kỹ năng, kỹ xảo của xã hội thông qua sự tái tạo của cánhân Việc tái tạo này sẽ không thể thực hiện đợc nếu ngời học chỉ là kháchthể bị động của những tác động s phạm Muốn học tập có kết quả, ngời họcphải tích cực tiến hành các hoạt động học tập bằng chính ý thức tự giác vànăng lực trí tuệ của bản thân mình

Hoạt động học tập là hoạt động hớng vào làm thay đổi chính bản thânchủ thể của hoạt động này: Tri thức mà loài ngời tích lũy đợc là đối tợng củahoạt động học tập Nội dung của đối tợng này không thay đổi sau khi nó bịchủ thể của hoạt động học tập chiếm lĩnh Nhng ngợc lại chính nhờ có sựchiếm lĩnh này mà tâm lý của chủ thể mới đợc thay đổi và phát triển.

Hoạt động học tập không chỉ hớng vào việc tiếp thu những tri thức và

kỹ năng kỹ xảo tơng ứng với chúng, mà còn hớng vào việc tiếp thu cả nhữngtri thức của chính bản thân hoạt động học tập Nói cách khác hoạt động họctập còn tiếp thu cả phơng pháp dành đợc tri thức đó (hay còn gọi là cách học)

Muốn cho hoạt động học tập diễn ra có kết quả cao, ngời học phải biếtcách học, nghĩa là phải có những tri thức về bản thân hoạt động học tập Sựtiếp thu tri thức này không thể diễn ra một cách độc lập với việc tiếp thunhững tri thức và kỹ năng, kỹ xảo đợc coi là đối tợng của hoạt động học tập

Do đó, trong khi tổ chức hoạt động học tập của HS, ngời GV phải xác định

đ-ợc những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo đó

Nh vậy, việc hình thành hoạt động học tập cũng phải đợc xem xét làmục đích quan trọng của hoạt động dạy Hoạt động dạy phải đợc tổ chức saocho thông qua đó hình thành đợc hoạt động học tập cho HS một cách tốt nhất,giúp cho các em có khả năng tiếp thu tri thức một cách chủ động và có hiệuquả cao

Việc xem xét bản chất và đặc điểm tâm lý của hoạt động học tập chophép chúng ta rút ra kết luận rằng, việc tổ chức cho HS làm việc với SGK mônKhoa học nhằm chiếm lĩnh tri thức khoa học đợc trình bày trong SGK mônKhoa học phải diễn ra nh thế nào đó để đảm bảo hình thành và rèn luyện đợccho HS lớp 5 những kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học (tức là cảnhững tri thức về hoạt động học tập với SGK môn Khoa học)

1.1.2.2 Kỹ năng và kỹ năng học tập

Các nhà tâm lý học dạy học và lý luận dạy học quan niệm rằng kỹ năng

là tri thức về hành động [6] Đó là khả năng của con ngời biết sử dụng mộtcách có mục đích và sáng tạo những kiến thức về kỹ xảo của mình trong quátrình hoạt động lý thuyết cũng nh thực tiễn, là khả năng thực hiện có hiệu quảhành động tơng ứng với các mục đích và điều kiện mà trong đó hành động xảyra

Kỹ năng bao giờ cũng mang tính khái quát và đợc sử dụng trong nhữngtình huống khác nhau, chỉ trên cơ sở kiến thức và kỹ xảo đã tập luyện từ trớcmới hình thành đợc kỹ năng.

Kỹ xảo là những hành động đợc hình thành trong quá trình luyện tập vànằm trong cấu trúc của hành động phức tạp hơn - nằm trong kỹ năng Nóicách khác, xỹ xảo là thành phần tự động hóa của kỹ năng đảm bảo hoànthành kỹ năng đó một cách tốt đẹp và nhẹ nhàng [23] Chỉ trong quá trình hoạt

động có mục đích đặc biệt là trong quá trình luyện tập mới hình thành đợc kỹnăng và kỹ xảo

Các kỹ năng đợc hình thành trong quá trình hoạt động của con ngời Vìthế cần xem xét khái niệm "hoạt động"

Trong tâm lý học, ngời ta hiểu hoạt động là khái niệm đặc trng cho tác

động của cá nhân trong quá trình tác động qua lại của cá nhân với thế giớixung quanh Hoạt động đợc kích thích bởi nhu cầu, hớng đến đối tợng để thỏamãn nhu cầu và đợc thực hiện bởi một hệ thống các hành động Hành động làquá trình phụ thuộc vào quan niệm về kết quả cần đạt đợc Hành động đợcthực hiện thông qua các thao tác, hay nói cách khác thao tác là phơng thứcthực hiện hành động Lúc đầu mỗi thao tác đợc hình thành nh một hành độngtùy thuộc vào mục đích đã xác định Nhng sau đó, nó có thể tham gia vào mộthành động khác có thành phần thao tác phức tạp và trở thành một trong cácphơng thức thực hiện hành động - tức là thao tác

Phần quan trọng nhất của cơ chế tâm lý của hành động là cơ sở định h ớng Có ba kiểu cơ sở định hớng của hành động và tơng ứng với chúng là bakiểu định hớng vào việc giải quyết nhiệm vụ Mỗi kiểu định hớng có kết quả

-và quá trình hành động riêng

Trong kiểu cơ sở định hớng thứ nhất, GV giới thiệu cho HS mẫu củahành động và kết quả của hành động, còn những chỉ dẫn cần phải thực hiệnhành động nh thế nào không đợc nêu ra HS thực hiện nhiệm vụ một cách mòmẫm theo phơng pháp thử và sai Kết quả là nhiệm vụ có thể đợc thực hiện,nhng hành động mà nhờ đó nhiệm vụ đợc thực hiện không bền vững khi thay

đổi điều kiện Chính vì thế, nếu áp dụng cơ sở định hớng này để rèn luyện kỹnăng làm việc với SGK cho HS thì sẽ không đem lại hiệu quả cao

Trong kiểu cơ sở định hớng thứ 2, GV giới thiệu cho HS biết mẫu củahành động và những chỉ dẫn để thực hiện hành động ở đây HS nắm vững đợc

kỹ năng thực hiện hành động và có khả năng chuyển sang thực hiện nhiệm vụ

mới, nhng sự di chuyển này đòi hỏi phải có trong thành phần của nhiệm vụmới những yếu tố tơng tự các yếu tố trong thành phần của nhiệm vụ đã nắmvững.

Trong kiểu cơ sở định hớng thứ ba, GV tiến hành dạy có kế hoạch về sựphân tích các nhiệm vụ nhằm rút ra những điểm tựa để thực hiện nhiệm vụ.Những điểm tựa này là cơ sở định hớng để thực hiện đúng hành động ở đây

GV cần xây dựng những điều kiện để kích thích HS tự xây dựng cơ sở định ớng của hành động và sau đó thực hiện hành động theo cơ sở định hớng đó.Hành động đợc hình thành trong điều kiện nh vậy có khả năng dịch chuyểnsang một lớp các nhiệm vụ rộng lớn hơn

h-Để rèn luyện có kết quả kỹ năng thực hiện một hành động nào đó, tr ớchết GV cần phân tích cấu trúc của hành động, xác định rõ việc thực hiệnhành động bao gồm những thao tác nào và trình tự hợp lý nhất của các thaotác đó Sau đó, GV xây dựng hệ thống các bài luyện tập đảm bảo để HS thựchiện đúng đắn, hầu nh tự động hóa các hành động đơn giản và tổ chức thựchiện chúng

Việc vạch ra các thành phần thao tác tạo thành hành động là điều kiệncần thiết để lựa chọn phơng pháp hợp lý cho việc rèn luyện kỹ năng Khi biếtthành phần các thao tác, GV xác định trình tự hợp lý nhất để rèn luyện kỹnăng thực hiện mỗi thao tác đơn giản và sau đó là rèn luyện kỹ năng thực hiệntoàn bộ hành động ở đây HS ý thức đợc mục đích của hành động, ý nghĩa củaviệc nẵm vững kỹ năng và trình tự các thao tác tạo thành hành động sẽ chophéo các em nhanh chóng nắm vững kỹ năng đó hơn

Sự thực hiện các hành động phức tạp đợc thực hiện theo giai đoạn vàviệc rèn luyện các kỹ năng đợc tổ chức trên cơ sở kiểu định hớng thứ hai haythứ ba là tùy thuộc vào mục đích s phạm và đặc tính của hành động

Theo cách hiểu về kỹ năng nh đã nói ở trên thì có thể hiểu kỹ năng họctập là kỹ năng của hoạt động học tập, một trong những dạng hoạt động cơ bảncủa con ngời

Theo A.V.Uxôva, để rèn luyện kỹ năng học tập có hiệu quả thì cần đitheo các bớc cơ bản nh sau:

Trớc hết, HS thấy đợc ý nghĩa của kỹ năng cần rèn luyện và mục đíchcủa hành động tơng ứng

Hai là, HS lĩnh hội các thành phần cấu trúc cơ bản của hành động vàtrình tự hợp lý nhất để thực hiện các thao tác tạo thành hành động

Ba là, HS thực hiện các bài luyện tập để rèn luyện kỹ năng thực hiệnhành động

Bốn là, HS sử dụng những kỹ năng đang rèn luyện vào việc thực hiệntrên một đối tợng mới để củng cố thêm kỹ năng cần rèn luyện

Quá trình rèn luyện kỹ năng theo các bớc đã nêu đảm bảo phát huy caotính tích cực, tính tự lực và sáng tạo của HS khi thực hiện các nhiệm vụ họctập Điều đó cho phép HS có khả năng áp dụng kỹ năng thực hiện hành dộng

đã biết trong tình huống mới

Nh vậy việc xem xét những cơ sở lý thuyết của phơng pháp rèn luyện

kỹ năng học tập cho phép rút ra kết luận rằng để rèn luyện có kết quả kỹ nănglàm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5 thì trớc hết cần phải xác địnhcác thành phần cấu trúc của kỹ năng này rồi sau đó tổ chức cho HS luyện tậpthực hiện các kỹ năng thành phần đó

1.1.2.3 Kỹ năng làm việc với SGK

Làm việc với SGK là một dạng hoạt động học tập của HS nhằm mục

đích lĩnh hội tri thức đợc trình bày trong SGK

Theo cách hiểu chung về kỹ năng (mục 1.1.1.2) thì có thể coi kỹ nănglàm việc với SGK môn Khoa học là tri thức về hoạt động học tập theo SGKmôn Khoa học Đó là khả năng vận dụng sáng tạo những kiến thức và kỹ xảo

đã có để giải quyết có kết quả những nhiệm vụ học tập theo SGK môn Khoahọc nhằm lĩnh hội tri thức khoa học đợc trình bày trong SGK môn Khoa học

Kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học là kỹ năng tự lĩnh hội trithứctừ SGK môn Khoa học Đó là một kỹ năng nhận thức quan trọng cần rènluyện cho HS trong quá trình dạy học môn Khoa học ở tiểu học việc tổ chứccho HS làm việc với SGK môn Khoa học là một trong những biện pháp đểphát huy tính tích cực và tính tự lực của HS trong quá trình dạy học môn Khoahọc ở tiểu học nhằm nâng cao hiệu quả của quá trình này Sự quan tâm, chú ýrèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS điều kiện cần thiết

để đảm bảo hoạt động học tập của HS với SGK môn Khoa học có kết quả

1.1.3 Các thành phần cơ bản của kĩ năng làm việc với SGK môn Khoa học

Khi làm việc việc với SGK môn Khoa học, HS phải biết làm việc vớikênh hình và kênh chữ của SGK môn Khoa học, bao gồm các văn bản, cáctranh ảnh, các hình vẽ, các bảng biểu, các kí hiệu chỉ dẫn hoạt động học tập

Nh vậy, kĩ năng làm việc với SGK môn Khoa học bao gồm các thànhphần: Kĩ năng làm việc với kênh hình và kĩ năng làm việc với kênh chữ: Trong

đó, chúng tôi quan niệm rằng, kĩ năng làm việc với kênh hình bao gồm kĩnăng làm việc với các kí hiệu chỉ dẫn hoạt động học tập trong SGK môn Khoahọc và kĩ năng làm việc với các hình trong SGK môn Khoa học; còn kĩ nănglàm việc với kênh chữ bao gồm các kĩ năng thành phần là: Kĩ năng hiểu lờitrình bày trong SGK môn Khoa học, kĩ năng tìm câu trả lời cho câu hỏi trongSGK môn Khoa học, và kĩ năng rút ra nội dung chủ yếu của bài học trongSGK môn Khoa học

Để hiểu đợc lời trình bày trong SGK môn Khoa học, trớc hết HS phải

đọc và suy nghĩ để hiểu các từ có trong mỗi câu hay đoạn và xác định mỗi câuhay đoạn đó nói về cái gì, và nói gì về cái đó Khi viết SGK môn Khoa học,các tác giả luôn dự kiến ở HS đã có sẵn những kiến thức gì đã học và nhữngkinh nghiệm gì đã có để có thể hiểu đợc điều các tác giả trình bày trong vănbản và đòi hỏi HS phải vận dụng những hiểu biết đó để hiểu những điều mới

mẻ mà bài học muốn cung cấp cho các em

Những yêu cầu, những câu hỏi đợc đặt ra cho HS khi đọc lời trình bàytrong SGK môn Khoa học nhằm mục đích tập trung suy nghĩ của HS vàonhững điểm quan trọng trong bài học Khi hệ thống câu hỏi đã đ ợc các tácgiả biên soạn kĩ lỡng để đa vào SGK thì việc HS tìm câu trả lời cho câu hỏitrong SGK môn Khoa học sẽ tạo khả năng phát triển các thao tác t duy nhphân tích, tổng hợp, đối chiếu, so sánh trên cơ sở đó mà rút ra đ ợc câu trảlời đúng Nh vậy, khi làm việc với SGK môn Khoa học, việc tìm câu trả lờicho câu hỏi cho trớc là điều cần thiết và cần phải rèn luyện kĩ năng này choHS

Tuy nhiên, để rèn luyện kĩ năng làm việc với SGK môn Khoa học màchỉ giới hạn ở việc cho HS thực hiện các nhiệm vụ nh tìm trong văn bản câutrả lời cho những câu hỏi riêng rẽ cho trớc mà không phải là rèn luyện kĩ năngrút ra nội dung chủ yếu của văn bản là cha đủ Việc xác định những ý chínhtrong văn bản cho phép HS lĩnh hội đợc cấu trúc logic cũng nh là nội dung chủyếu của bài học, và nh vậy HS mới thực sự hiểu đợc bản chất của tri thức cầnlĩnh hội một cách sâu sắc Điều đó chỉ có thể thực hiện đợc thông qua việc HSrút ra đợc những ý chính trong văn bản SGK môn Khoa học trên cơ sở xây

dựng đợc các dàn bài khái quát Chúng tôi sẽ đề cập đến kĩ năng lập các dànbài khái quát trong chơng tiếp theo.

1.1.4 ý nghĩa của việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5

Đối với HSTH, việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK là vô cùngquan trọng và cần thiết Bởi vì ở giai đoạn này, học tập là hoạt động chủ đạocủa các em và việc tiếp xúc làm việc với SGK môn Khoa học là điều kiện đểhoạt động học tập của các em diễn ra có kết quả tốt Nếu nh sự hình thành các

kỹ năng làm việc với SGK đã chủ yếu đợc hình thành ở các lớp đầu bậc tiểuhọc, thì việc rèn luyện các kỹ năng đó lại cần đợc củng cố và luyện tập cho HS

ở các lớp 4,5 ở các lớp cuối bậc tiểu học, nhu cầu và yêu cầu tự học của HScũng đòi hỏi cao hơn Vì vậy, việc trang bị cho các em phơng pháp tự học nóichung và phơng pháp làm việc với SGK môn Khoa học nói riêng một cách

đúng đắn và phù hợp là điều kiện cần thiết để các em có thể làm chủ hoạt

động chủ đạo - hoạt động học tập của mình

ở lớp 4, HS đã đợc làm quen với SGK môn Khoa học 4 và phần nào HS

đã đợc hình thành cách làm việc với SGK môn Khoa học Lên lớp 5, mặc dùnội dung chơng trình và cấu trúc của SGK môn Khoa học có thay đổi chút ít

so với SGK môn Khoa học lớp 4, nhng hầu nh các em cũng không còn bỡ ngỡ

và xa lạ gì với cuốn SGK môn Khoa học Tuy nhiên, thực tế cho thấy HS lớp 5vẫn không phát huy đợc hết vai trò của SGK môn Khoa học vì kỹ năng làmviệc với SGK môn Khoa học của các em vẫn cha chắc chắn, cha thành thạo vàcha có một trình tự thao tác đúng mỗi khi các em cầm cuốn SGK môn Khoahọc trong tay Vì vậy, việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoahọc cho HS lớp 5 sẽ góp phần làm tăng chất lợng học tập môn này cho HS,giúp HS “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáolấy” đợc tri thức từ SGK một cách nhẹ nhàng mà có hiệu quả khi các

em đã nắm đợc kỹ năng sử dụng SGK thành thạo

Việc rèn luyện cho HS kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học mộtmặt góp phần nâng cao chất lợng kiến thức, phát triển t duy ngôn ngữ ở HS,mặt khác là cơ sở để hình thành cho HS kỹ năng làm việc với các sách, báo về

tự nhiên - xã hội, về đời sống xung quanh rất thiết thực và gần gũi, mà điềunày lại rất cần thiết trong điều kiện phát triển nh vũ bão của cách mạng khoahọc và công nghệ hiện nay

Ngoài ra, sự định hớng đến việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK mônKhoa học cho HS trong quá trình dạy học môn Khoa học ở tiểu học còn góp

phần giáo dục cho HS những thói quen và phẩm chất quý báu của nhân cách nhnhu cầu đọc sách để tiếp nhận kiến thức cần thiết, lòng quý trọng đối với sách,tính tích cực và tính tự lực, lòng kiên trì, sự miệt mài, chịu khó đối với công việc

1.1.5 Một số đặc điểm của SGK môn Khoa học lớp 5

1.1.5.1 Vai trò của môn Khoa học ở tiểu học

Do đặc điểm t duy của HS lớp 4-5, chơng trình môn Khoa học tích hợpcác kiến thức về các lĩnh vực Vật lý, Hóa học, Sinh học, Dân số, Môi trờng.Trong đó, một số kiến thức đợc phát triển kế thừa từ các chủ đề của môn Tựnhiên - Xã hội 1, 2, 3 (nh các chủ đề “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoCon ngời và sức khỏe”, “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoThực vật và

động vật”) Chơng trình đợc cấu trúc thành các chủ đề lớn: “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoCon ngời và sứckhỏe”,"Vật chất và năng lợng", “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoThực vật và động vật”, “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoMôi trờng và tàinguyên thiên nhiên” [13]

Chơng trình môn Khoa học không chỉ làm nhiệm vụ cung cấp cho HSnhững kiến thức cơ bản ban đầu về thế giới vật chất xung quanh (giới vô sinh,giới hữu sinh) mà còn dạy cho HS cách học và cách vận dụng những kiến thức

đã học vào thực tiễn cuộc sống hàng ngày

Nội dung môn học đợc lựa chọn thiết thực, gần gũi, có ý nghĩa đối với

HS, giúp HS có thể vận dụng chúng vào cuộc sống hàng ngày

Bên cạnh đó, môn Khoa học ở tiểu học cũng chú trọng hình thành vàphát triển các kỹ năng học tập các môn Khoa học thực nghiệm, tạo tiền đề cho

HS có cơ sở khi học tập các môn Khoa học tự nhiên ở các bậc học cao hơn

Một đặc điểm rất phù hợp với việc rèn luyện cho HS kỹ năng làm việcvới SGK môn Khoa học đó là chơng trình môn Khoa học đợc biên soạn theohớng tích cực hóa hoạt động nhận thức của HSTH Bởi vì quan điểm dạy họcnhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS cũng là cái đích mà việc rènluyện kỹ năng làm việc với SGK cho HS đang hớng tới và mong muốn hìnhthành đợc ở HSTH

1.1.5.2 Vị trí, chức năng của SGK môn Khoa học ở tiểu học

Các nhà tâm lý học dạy học, các nhà lý luận dạy học và các nhà phơngpháp giảng dạy bậc tiểu học đều coi SGK bộ môn là một nguồn tri thức cơbản đối với HS và là phơng tiện dạy học có vị trí đặc biệt quan trọng trong quátrình dạy học bộ môn Chẳng hạn nh, theo Đ Đ Zuep thì “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoSGK là nguồn trithức quan trọng nhất đối với HS”, “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáolà loại sách học tập phổ biến”, “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáolà phơngtiện mang nội dung học vấn và là phơng tiện dạy học giúp HS lĩnh hội tài liệu

học tập” Còn X G Sapôvalencô thì khẳng định rằng: “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoTrong hệ thống cácphơng tiện dạy học mỗi bộ môn thì SGK là phơng tiện dạy học quan trọngnhất vì nó đóng vai trò chủ yếu trong dạy học, có quan hệ trực tiếp hoặc giántiếp với các phơng tiện dạy học khác, đặc biệt là nó chi phối nội dung và việcchế tạo các loại phơng tiện dạy học này” [2] N A Lôskareva thì cho rằng:

“Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoSGK có vai trò to lớn trong việc hình thành các kỹ năng và kỹ xảo học tậpcho HS” [7]

Thật vậy, SGK môn Khoa học ở tiểu học đợc phát hành với mục đíchchủ yếu là dùng làm tài liệu học tập chính thức, cơ bản đối với HS, trong SGKmôn Khoa học ở tiểu học trình bày tơng đối rõ ràng, chi tiết những nội dungkiến thức cần cung cấp cho HS cơ sở vận dụng các nguyên tắc dạy học và tínhlogic về cấu trúc của nội dung môn học Vì vậy, SGK môn Khoa học ở tiểuhọc, một mặt, nó đợc dùng làm tài liệu chủ yếu để GV lập kế hoạch giảng dạy

và soạn giáo án lên lớp, mặt khác, nó chủ yếu đợc dùng làm nguồn tài liệu họctập cơ bản của HS HS có thể làm việc với SGK môn Khoa học để lĩnh hội trithức mới, đào sâu, củng cố, ôn tập, khái quát hóa hay hệ thống hóa kiến thức

đã học Nh vậy, ở đây SGK môn Khoa học ở tiểu học đóng vai trò là một

ph-ơng tiện dạy học môn Khoa học Việc tổ chức cho HS làm việc với SGK làmột trong những biện pháp để phát huy tính tích cực, tính tự lực của HS trongquá trình dạy học môn Khoa học ở tiểu học nhằm nâng cao chất lợng kiếnthức môn Khoa học ở HS, đồng thời hình thành cho HS kỹ năng làm việc vớiSGK môn Khoa học cũng theo đúng tinh thần của quan điểm dạy học lấy HSlàm trong tâm là phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS bằng cáchtạo điều kiện cho HS làm việc nhiều hơn với SGK trong tiết học, để cho HS tựrút ra các ý chính trong văn bản, tự phân tích các hình vẽ, các bảng biểu, tự trảlời các câu hỏi nêu ở cuối mục khi đã hình thành và rèn luyện đợc ở HSnhững kỹ năng làm việc với SGK

Với t cách là phơng tiện dạy học, SGK bộ môn có thể đợc sử dụng phùhợp với các phơng pháp dạy học khác nhau M N Xkatkin cho rằng: “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoCôngviệc với SGK chỉ có thể là phơng pháp giải thích - minh họa khi mà HS đọcSGK, là phơng pháp tái hiện khi HS luyện tập theo một đoạn nào đó, là phơngpháp nghiên cứu nếu HS giải quyết theo SGK những nhiệm vụ không phải làmẫu quen biết đối với chúng” [1]

Chúng tôi quan niệm rằng, tất cả những điều nói trên về SGK nói chung

và về SGK môn Khoa học ở tiểu học nói riêng cha mất đi ý nghĩa đối với quá

trình dạy học các môn học ở bậc tiểu học ở nớc ta hiện nay và trong một tơnglai khá xa Thực tế, trong SGK môn Khoa học ở nớc ta hiện nay, ở nhiều bàihọc hay các phần của bài học còn đợc trình bày theo phơng pháp thông báo -minh họa hay phơng pháp trình bày nêu vấn đề Trong tơng lai xa, mặc dù với

sự áp dụng các phơng pháp dạy học nhằm tăng nhanh quá trình hình thành đầu

óc khoa học, năng lực sáng tạo cho HS [21] thì trong SGK môn Khoa học cóthể có những bài hay phần của bài đợc biên soạn cho phù hợp với các phơngpháp này nhng vẫn không thể bỏ hoàn toàn những bài hay phần của bài đợctrình bày theo phơng pháp thông báo - minh họa hay trình bày nêu vấn đề nh

đã nêu ở trên Do đó, SGK môn Khoa học ở tiểu học vẫn đợc coi là một trongnhững nguồn tri thức cơ bản đối với HS và là phơng tiện để tổ chức hoạt độnghọc tập của HS nhằm góp phần nâng cao chất lợng kiến thức môn Khoa họccủa HS, đồng thời rèn luyện cho HS khả năng tự học, tự lĩnh hội tri thức

Khi làm việc với SGK môn Khoa học ở tiểu học, một mặt, do sự trìnhbày tài liệu trong SGK môn Khoa học đã đợc suy nghĩ kỹ lỡng, đảm bảo chínhxác, gọn gàng và súc tích mà không bài ghi nào có thể thay thế đợc, kể cả bàighi do GV đọc cho HS chép, mặt khác, do đặc điểm của sự tiếp xúc với ngônngữ viết mà ở đây HS không bị ép buộc bởi nhịp điệu làm việc liên tục, không

bị phụ thuộc vào đặc điểm lời nói của GV cũng nh các yếu tố khác nh sự ồn

ào, mất trật tự trong lớp học khi nghe giảng bài, đồng thời có thể dừng lại hayquay lại nhiều lần ở những chỗ cần thiết, cho nên chất lợng kiến thức, đặc biệt

là tính chính xác của kiến thức có thể nói tốt hơn so với khi lĩnh hội tri thức từlời nói của GV

Việc tổ chức cho HS làm việc với SGK môn Khoa học ở tiểu học còn cótác dụng hình thành cho HS kỹ năng làm việc với sách, báo để lĩnh hội nhữngtri thức cần thiết Điều này có ý nghĩa to lớn trong điều kiện phát triển nh vũbão của khoa học và công nghệ hiện nay

Do đặc điểm của chơng trình môn Khoa học ở trờng tiểu học là đặttrọng tâm vào những kiến thức tự nhiên và xã hội gần gũi với HS, có trongkinh nghiệm sống của HS, cho nên càng có nhiều thuận lợi để phát huy vai tròcủa SGK môn Khoa học trong việc tổ chức hoạt động nhận thức của HS khi

mà sự trình bày tài liệu trong SGK môn Khoa học có chú ý đến môi trờng vàkinh nghiệm sống của HS

1.1.5.3 Đặc điểm trình bày tri thức trong SGK môn Khoa học lớp 5

Để thực hiện chức năng là một nguồn tri thức cơ bản và là phơng tiệndạy học môn Khoa học ở tiểu học, SGK môn Khoa học phải có đặc điểm trìnhbày tri thức phù hợp để đáp ứng yêu cầu đó Chính vì vậy, trong SGK mônKhoa học, tri thức cần truyền thụ cho HS đợc trình bày thông qua kênh chữ vàkênh hình.

Trong SGK môn Khoa học ở tiểu học, nội dung tri thức đợc trình bàytheo nhóm, tạo thành các chủ đề lớn Đó là các chủ đề về: “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoCon ngời và sứckhỏe”, “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoVật chất và năng lợng”, “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoThực vật và động vật”, “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoMôi trờng và tàinguyên thiên nhiên” Trong từng chủ đề, tri thức đợc phân thành bài cho phùhợp với khả năng lĩnh hội của HS trong từng tiết học Nội dung cốt lõi của mỗichủ đề đợc giới thiệu ngay trên trang bắt đầu của chủ đề đó bằng những hình

ảnh minh họa Mỗi chủ đề lại đợc trình bày bằng màu sắc và ký hiệu riêng đểphân biệt với các chủ đề khác

Mỗi bài học đợc trình bày gọn trong hai trang mở liền nhau, giúp HS dễdàng theo dõi và có cái nhìn hệ thống toàn bài học Tiến trình mỗi bài học đợcsắp xếp theo một logic hợp lý Điều đó thể hiện ở chỗ:

- Bài học có thể bắt đầu bằng việc yêu cầu HS suy nghĩ, nhớ lại nhữngkiến thức cũ hoặc liên hệ đến những hiểu biết của các em rồi mới yêu cầu HSlàm thí nghiệm, thực hành hoặc quan sát các hình trong SGK để phát hiệnnhững kiến thức mới

- Bài học cũng có thể bắt đầu bằng một trò chơi học tập hoặc một hoạt

động thực hành làm bài tập hay thí nghiệm để tìm ra những kiến thức mới, rồisau đó trả lời các câu hỏi nhằm áp dụng những điều đã học đợc vào thực tếcuộc sống

- Kết thúc bài, HS đợc củng cố lại những điều đã học bằng nhiều hoạt

động khác nh vẽ hoặc su tầm tranh ảnh, thông tin liên quan đến bài học màkhông đơn thuần chỉ là trả lời câu hỏi

Trong SGK môn Khoa học lớp 5 cũng có nhiều nội dung tri thứckhông đợc trình bày tờng minh mà đợc trình bày dới dạng câu hỏi, đặt ranhững yêu cầu đòi hỏi HS phải quan sát, liên hệ hoặc suy luận để tìm ra kiếnthức mới

Ví dụ:

- Quan sát một đoạn dây đồng, mô tả màu sắc, độ sáng, tính cứng vàtính dẻo của đoạn dây đồng đó (Bài 24: Đồng và hợp kim của đồng)

- Nêu cách bảo quản các đồ dùng trong gia đình bằng chất dẻo (Bài 31:Chất dẻo).

Vì môn Khoa học ở tiểu học là một môn tích hợp những tri thức về tựnhiên - xã hội và bớc đầu giúp HS làm quen với các môn Khoa học thựcnghiệm, trong đó giới thiệu các tính chất của các vật thể hay các hiện tợng th-ờng xảy ra trong tự nhiên mà HS thờng gặp trong cuộc sống hàng ngày, nêntrong SGK môn Khoa học cần có cả những tài liệu minh họa nh các tranh ảnh,hình vẽ, bảng biểu đơn giản Những tài liệu này nhằm minh họa, bổ sung chonhững điều đã đợc trình bày bằng từ ngữ trong văn bản SGK môn Khoa học,

Nh vậy, bên cạnh kênh chữ đóng vai trò cơ bản trong việc chuyển tảinội dung tri thức của SGK môn Khoa học đến với HS thì kênh hình cũng đóngvai trò quan trọng có thể nói là không kém kênh chữ với nhiệm vụ làm cho nộidung bài học trong SGK trở nên sinh động, cụ thể, trực quan, rõ ràng - mà

điều này rất quan trọng đối với hoạt động nhận thức của HSTH

Một đặc điểm dễ nhận thấy là trong SGK môn Khoa học lớp 5, kênhhình đợc tăng cờng trong tất cả các bài học vì các hình trong sách không chỉnhằm mang tính minh họa cho nội dung bài học mà còn là kênh thông tinquan trọng trong việc cung cấp tri thức mới cho HS Ví dụ:

- Trong hình 1 và hình 2, loại gạch nào đợc dùng để xây tờng, loại gạchnào để lát sàn nhà; lát sân hoặc vỉa hè; ốp tờng (Bài 27: Gốm xây dựng; gạch,ngói)

- Hãy chỉ vào từng hình và nói về sự phát triển của hạt mớp từ khi đợcgieo xuống đất cho đến khi mọc thành cây, ra hoa, v.v (Bài 53: Cây con mọclên từ hạt)

Có thể nói, không gì dễ hiểu và cũng không gì thú vị bằng việc đa ranhững hình ảnh sinh động, thực tế, đầy tính trực quan khi muốn chuyển tải

đến cho HSTH những kiến thức mới trong các bài học nói trên Trớc hết, việc

sử dụng kênh hình để chuyển tải nội dung tri thức trong SGK đến cho HSTH

là hoàn toàn phù hợp với đặc điểm nhận thức đầy tính cụ thể, trực quan của

các em Và bên cạnh đó, chúng ta cũng thừa nhận rằng, một số tri thức nếuchuyển tải qua kênh chữ thì có khi lại rất dài dòng mà không hiệu quả bằngviệc chuyển tải qua kênh hình Ví dụ nh đó là kiến thức về quá trình phát triểncủa thực vật, của động vật Ví dụ nh đó là việc phân biệt sự giống và khácnhau giữa các loại gạch, ngói có cùng tính chất nhng lại khác nhau về kiểudáng, hình thức và sự ứng dụng trong cuộc sống.

Nói đến kênh hình phải kể đến các ký hiệu chỉ dẫn các hoạt động họctập của HS (những ký hiệu này đợc dùng thống nhất với các ký hiệu ở bộ SGKmôn Tự nhiên và Xã hội các lớp 1, 2, 3 và SGK môn Khoa học lớp 4) Có 6loại ký hiệu là:

+ “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoKính lúp”: Yêu cầu HS phải quan sát các tranh ảnh trong SGK trớckhi trả lời câu hỏi

+ “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoDấu chấm hỏi”: Yêu cầu HS ngoài việc quan sát các hình ảnh trongSGK còn phải liên hệ thực tế hoặc sử dụng vốn hiểu biết của bản thân để trảlời câu hỏi

+ “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoCái kéo và quả đấm”: Yêu cầu HS phải thực hiện các trò chơi học tập.+ “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoBút chì”: Yêu cầu HS vẽ về những gì đã học

+ “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoống nhòm”: Yêu cầu HS làm thực hành, thí nghiệm hoặc bài tập.+ “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoBóng đèn tỏa sáng”: Thể hiện mục “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoBạn cần biết” (chỉ yêu cầu HS

đọc, hiểu; không yêu cầu HS đọc thuộc lòng)

Nh vậy, chức năng của kênh hình không đơn thuần làm nhiệm vụ minhhọa cho kênh chữ mà nó còn làm nhiệm vụ cung cấp thông tin hoặc chỉ dẫnhoạt động học tập cho HS và cách tổ chức dạy học cho GV

Và cũng chính kênh hình là một trong những kênh chủ đạo trong việcchuyển tải tri thức trong SGK môn Khoa học đến HS nên khi tiến hành rènluyện các kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học thì GV cần chú ý đến

đặc điểm này để phát huy tối đa giá trị của kênh hình nhằm hình thành nănglực quan sát, kỹ năng dựa vào kênh hình để tìm câu trả lời và khai thác đợcnhững thông tin cần thiết phục vụ cho việc lĩnh hội tri thức từ bài học

Bên cạnh kênh hình đợc đa vào SGK môn Khoa học lớp 5 một cách cólựa chọn, cân nhắc, với nhiều màu sắc sinh động và nội dung cô đọng, kênhchữ luôn đợc đi kèm, song hành để làm rõ “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáonghĩa” cho kênh hình Tuy nhiên,kênh chữ không chỉ làm nhiệm vụ cung cấp thông tin mà còn có chức năng h-ớng dẫn các hoạt động quan sát, thí nghiệm, thực hành cho HS để các em cóthể hoạt động chiếm lĩnh tri thức mới Đó là hệ thống gồm các câu hỏi và các

“Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáolệnh” yêu cầu HS làm việc, thực hiện các hoạt động học tập Một số bài họccòn đa ra các thông tin và yêu cầu HS đọc thông tin để làm bài tập Nhiều bàihọc có mục “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoBạn cần biết” cung cấp cho HS những thông tin quan trọng,những khái niệm ở mức độ đơn giản.

Việc xem xét các đặc điểm của sự trình bày tri thức trong SGK mônKhoa học lớp 5 cho phép rút ra kết luận rằng, việc tổ chức cho HS làm việcvới SGK môn Khoa học là cần thiết, phù hợp với mục đích biên soạn và pháthành SGK môn Khoa học nói riêng và mục đích của việc dạy học môn Khoahọc ở tiểu học nói chung

HS cần có những kỹ năng để làm việc với SGK môn Khoa học Sự sắpxếp tiến trình mỗi bài học, những yêu cầu của 6 loại ký hiệu cho thấy ý đồ củanhững ngời biên soạn SGK cũng đòi hỏi HS phải có những kỹ năng làm việcvới kênh hình, kỹ năng đọc hiểu nội dung văn bản, kỹ năng tìm câu trả lời chocâu hỏi cho trớc, kỹ năng rút ra nội dung chủ yếu đợc đề cập đến trong SGK Vậy để HS có thể tiếp thu tri thức từ SGK môn Khoa học một cách hiệu quả,

GV cần rèn cho các em kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học

1.1.6 Một số đặc điểm tâm lý của HSTH liên quan đến việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5

1.1.6.1 Về mặt nhận thức

 Tri giác:

Tri giác của HSTH có đặc điểm là tơi sáng, sắc bén nhng mang tínhchung chung, đại thể, ít đi vào chi tiết và mang tính không ổn định Nét đặc tr-

ng nhất của tri giác là tính chất ít phân hóa của nó Các em phân biệt những

đối tợng giống nhau còn sai lầm và cha chính xác Khi tri giác, sự phân tích có

định hớng, có tổ chức và sâu sắc của trẻ còn yếu Thờng trẻ phân biệt nhữngchi tiết ngẫu nhiên mà ngời lớn ít chú ý đến nhng cha nhìn thấy đợc những chitiết quan trọng và bản chất [3; 5]

Trong quá trình học tập, tri giác của trẻ em đợc tổ chức lại Nhờ quátrình tổ chức việc học đúng đắn, tri giác trẻ em trở thành một hoạt động nhằmmục đích đặc biệt, trở nên phức tạp và sâu sắc hơn, trở thành một hoạt động cóphân tích, phân biệt hơn Và lúc đó, tri giác sẽ mang tính chất của một sự quansát có tổ chức

V A Krutecxki cho rằng: “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoSự phát triển của tri giác không tự bản thân

nó xuất hiện đợc ở đây, vai trò của GV rất lớn, GV là ngời hàng ngày khôngchỉ dạy trẻ kỹ năng nhìn, xem mà còn nhận xét, không chỉ nghe mà còn lắng

nghe, đặc biệt là tổ chức cho HS hoạt động để tri giác những đối tợng nào đó,dạy cho trẻ vạch ra những dấu hiệu bản chất, những thuộc tính bản chất, chỉdẫn cho trẻ cần chú ý đến cái gì, rèn luyện cho trẻ phân tích những đối tợng trigiác một cách có hệ thống và có kế hoạch [10].

2 không thể tập trung lâu dài vào giờ học, chú ý của trẻ còn dễ bị phân tán;nhng HS lớp 4, 5 có thể duy trì sự chú ý liên tục trong suốt giờ học Do vậy,

GV cần phải luân phiên thay đổi các loại hoạt động cho HS không bị ức chế,nhàm chán Những hoạt động muôn màu, muôn vẻ sẽ kích thích tính bềnvững của chú ý ở HS

Khả năng phát triển của chú ý có chủ định, bền vững, tập trung đối vớiHSTH trong quá trình học tập là rất cao Bản thân quá trình học tập đòi hỏi rènluyện thờng xuyên sự chú ý có chủ định, nỗ lực ý chí để tập trung Sự chú ý cóchủ định đợc phát triển cùng với sự phát triển của động cơ học tập mang tínhchất xã hội cũng đồng thời có sự trởng thành về ý thức trách nhiệm đối với kếtquả của hoạt động học tập Trên cơ sở đó, kỹ năng tổ chức và điều chỉnh sựchú ý của HSTH đợc hình thành và củng cố một cách tự giác

Trong quá trình rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho

HS lớp 5, GV cần biết cách thu hút sự chú ý của HS trong từng bớc, từng thaotác để việc rèn luyện diễn ra nhanh gọn và có hiệu quả Nếu HS dễ bị phân tántrong quá trình rèn luyện kỹ năng thì việc rèn luyện kỹ năng sẽ phải mất nhiềuthời gian và có khi không thu đợc kết quả nh mong muốn

 Trí nhớ:

ở HSTH, cả ghi nhớ có chủ định và không chủ định đều đang pháttriển ở cuối bậc tiểu học (nhất là lớp 4, 5), ghi nhớ có chủ định của các emphát triển mạnh Tuy vậy, ở lứa tuổi này, ghi nhớ không chủ định vẫn giữ vaitrò quan trọng Việc ghi nhớ các tài liệu trực quan hình tợng có nhiều hiệuquả Đồng thời, hiệu quả của việc ghi nhớ các tài liệu từ ngữ cũng tăng rất

nhanh Trong việc ghi nhớ các tài liệu từ ngữ thì ghi nhớ các tài liệu từ ngữ cụthể vẫn có nhiều hiệu quả hơn việc ghi nhớ các tài liệu từ ngữ trừu tợng Việcghi nhớ cả hai loại tài liệu đó vẫn còn phải dựa trên những tài liệu trực quanhình tợng mới vững chắc [3].

Dựa vào đặc điểm trí nhớ của HS lớp 4, 5 đã nói ở trên, GV cần chútrọng, tăng cờng khuyến khích HS làm việc với kênh hình trong SGK mônKhoa học trong quá trình rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK để ghi nhớ cáctài liệu từ ngữ trở nên bền vững, sâu sắc dựa trên những tài liệu trực quanhình tợng

lý rất quan trọng trong hoạt động nhận thức

Tởng tợng của HSTH rất phong phú, tuy nhiên còn tản mạn và ít có tổchức Hình ảnh của tởng tợng còn đơn giản, hay thay đổi, cha bền vững ở cáclớp đầu bậc tiểu học, nhng càng lên các lớp cuối bậc tiểu học, hình ảnh tởng t-ợng của các em càng bền vững và gần với thực tế hơn Đặc biệt, lúc này các

em đã bắt đầu có khả năng tởng tợng dựa trên những tri giác đã có từ trớc vàdựa trên ngôn ngữ [5] Sự tởng tợng của các em phản ánh đầy đủ và đúng đắnhiện thực khách quan hơn Sở dĩ nh vậy là vì các em đã có kinh nghiệm phongphú, đã lĩnh hội đợc những tri thức khoa học do nhà trờng đem lại Tởng tợngcủa các em HS lớp 1, 2 mang nặng tính trực quan, cụ thể; còn đối với HS lớp

4, 5, tính trực quan cụ thể của tởng tợng đã giảm đi nhờ sức tởng tợng trênngôn ngữ đã phát triển ở các em

Về mặt cấu tạo hình tợng trong tởng tợng, HS lớp 1, 2 chỉ lặp lại hoặcthay đổi chút ít về mặt kích thớc và hình dáng những hình tợng tri giác trựctiếp đã có Các em HS lớp 4, 5 thì đã có khả năng nhào nặn, gọt dũa nhữnghình tợng cũ để sáng tạo ra hình tợng mới Sở dĩ nh vậy là vì các em đã biết t-ởng tợng sáng tạo dựa trên ngôn ngữ để xây dựng hình tợng mang tính chấtkhái quát và trừu tợng hơn

Dựa trên những đặc điểm này, khi rèn luyện kỹ năng làm việc với SGKmôn Khoa học cho HS, ngời GV cần lu ý trớc những chi tiết, những thànhphần cơ bản của các bớc, các thao tác cần rèn luyện ở HS

 T duy:

T duy cũng nh cảm giác và tri giác, đó là một quá trình tâm lý Nhngkhác với quá trình nhận thức cảm tính, quá trình t duy phản ánh những dấuhiệu, những thuộc tính bên trong và mối liên hệ bản chất của các sự vật, hiệntợng tồn tại trong thế giới khách quan

Theo nghiên cứu của các nhà tâm lý học, t duy của trẻ em ở bậc tiểuhọc chuyển dần từ tính cụ thể trực quan sang tính trừu tợng, khái quát [15].HSTH khi tiến hành phân tích, tổng hợp, khái quát thờng căn cứ vào những

đặc điểm bề ngoài cụ thể, trực quan, nhất là đối với HS đầu bậc tiểu học (lớp

1, 2, 3) Lên đến lớp 4 - 5, các em có thể đã thoát khỏi ảnh hởng chủ quan củanhững dấu hiệu trực tiếp và hoàn toàn dựa vào những tri thức và những kháiniệm đợc hình thành trong quá trình học tập

Khi hình thành khái niệm, HS hoàn toàn dựa vào những dấu hiệu phản

ánh mối liên hệ và quan hệ bản chất giữa các sự vật và hiện tợng, các em đãbiết phân biệt những khái niệm rộng hơn, hẹp hơn, đặt mối quan hệ giữa cáckhái niệm về giống loài Trên cơ sở này, các em nắm đợc phơng pháp phânloại các đối tợng, kỹ năng xây dựng kết luận, chứng minh, hệ thống lập luậncũng đợc phát triển Đến cuối bậc tiểu học, sự phân tích bằng trí óc của các

em đã phát triển rất rõ vì các em đã bắt đầu nghiên cứu có hệ thống các lĩnhvực rộng rãi của các môn học

Nh vậy, trong quá trình học tập, t duy của HSTH thay đổi rất nhiều ởlứa tuổi này Sự phát triển mạnh mẽ về trí tuệ đang xảy ra ở đây vai trò của

kỹ năng làm việc độc lập với SGK, vai trò của GV với t cách là ngời tổ chức,

điều khiểm quá trình học tập, giáo dục có ảnh hởng đặc biệt, rất dẽ nhận thấy

V A Krutecxki khẳng định: “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoKhi tổ chức một quá trình học tập khác đi, khithay đổi nội dung học tập phù hợp với phơng pháp khác của nó, thì trẻ có thể

có đợc đặc điểm t duy hoàn toàn khác” [10; 78] Trong quá trình dạy họcmôn Khoa học, GV không chỉ sử dụng các phơng pháp dạy học để truyền thụkiến thức cho HS mà ngời GV cũng nên yêu cầu HS có thao tác làm việc vớiSGK xen kẽ với việc sử dụng các phơng pháp dạy học để quá trình học tậpcủa HS không bị đơn điệu, nhàm chán, cũng nh không để HS rơi vào trạngthái ỷ lại, thụ động đối với nội dung bài học Do vậy, trong quá trình dạy họcmôn Khoa học ở tiểu học, ta thấy việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGKcho HS cũng là một việc làm cần thiết, hữu ích, gắn liền với việc nâng cao

chất lợng học tập của môn học, đồng thời gắn liền với việc phát triển t duytrừu tợng, khái quát cũng nh khả năng t duy độc lập cho HSTH.

1.1.6.2 Về mặt tình cảm hứng thú

Tình cảm của HSTH mang tính cụ thể, trực tiếp và giàu cảm xúc Tìnhcảm của các em không những chỉ biểu hiện ở trong quan hệ đời sống mà cònbiểu hiện ngay trong hoạt động trí lực của các em Các em đần dần biết chăm

lo đến kết quả học tập, hài lòng khi học tập có kết quả, không hài lòng khi họckém Tình cảm trí tuệ của các em còn thể hiện ở sự tò mò tìm hiểu sự vật xungquanh để nhận thức, đặc điểm này cho thấy rằng, khi chúng ta trang bị cho HSmột kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học có hiệu quả thì thấy chúng ta

đã kích thích đợc sự tò mò nhận thức của các em đã làm cho các em thự sự say

sa với cuốn SGK môn Khoa học và học tập với niềm đam mê khám phá trithức do nhà trờng và thế giới xung quanh mang lại

Hứng thú học tập của HSTH dần dần chiếm u thế so với hứng thú chơi.Vì lứa tuổi này học tập đã trở thành hoạt động chủ đạo Các nhà tâm lý học đãnhận xét, hứng thú của HS lớp 1 - 3 đợc xuất hiện với những sự vật hiện tợngriêng lẻ, còn HS lớp 4 - 5 hứng thú đợc gắn liền với sự phát hiện nhữngnguyên nhân, quy luật, các mối liên hệ phụ thuộc giữa các hiện tợng Tuynhiên những hứng thú đó cũng cha đợc bền vững, sự phân biệt cha đợc rõràng Trong dạy học, ngời GV cần bồi dỡng hứng thú học tập cho HS, pháttriển hứng thú đó từ đơn giản đến phức tạp, từ điều đã biết đến điều cha biết,

từ mô tả đến giải thích, từ sự kiện đến kết luận Bởi vì hứng thú có ý nghĩa rất

to lớn đối với việc học tập của trẻ Việc nắm tri thức của các em phụ thuộctrực tiếp vào chỗ các em có thái độnh trhế nào đối với học tập, hoạt động họctập ấy có động cơ nh thế nào Nếu động cơ học tập của HS là hứng thú đối vớibản thân lao động, học tập, với nội dung học tập thì hoạt động học tập của

HS sẽ hăng say và đều đặn, không đòi hỏi một sự căng thẳng thờng xuyên quámức và tri thức sẽ có chất lợng cao Nh K D Usinxki từng nói: “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáoMột sự họctập mà chẳng có hứng thú gì cả, chỉ biết hành động bằng sức mạnh cỡng bứcthì giết chết mất lòng ham muốn học tậo của cá nhân” Cũng chính vì vậy,việc rèn luyện cho HS có kỹ năng làm việc với SGK nói chung và SGK mônKhoa học nói riêng là một trong những cách đẻ làm tăng hứng thú họp tập choHSTH Bởi vì khi các em biết cách khai thác kho tàng trí thức khổng lồ từSGK thì các em mới thấy hứng thú, còn một khi các em đến với cuốn SGK màkhông tìm thấy, không tiếp nhận đợc cái gì chỉ vì không biết cách “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáomở” nó thì

các em sẽ rất mau chóng cảm thấy chán nản, mệt mỏi và không còn hứng thúgì với việc học nữa.

- Đối tợng điều tra: GV tiểu học, gồm 300 GV của các trờng tiểu họctrên địa bàn thành phố Vinh

- Nội dung điều tra:

+ Mức độ nhận thức của GVTH về vai trò của việc rèn luyện kỹ nănglàm việc với SGK môn Khoa học trong việc nâng cao chất lợng học tập mônKhoa học và phát huy năng lực t duy sáng tạo cho HS

+ Mức độ GV rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS.+ Hình thức GV tổ chức rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoahọc cho HS

- Các phơng pháp điều tra khảo sát:

+ Quan sát tiến trình dạy học của GV trên lớp

Bảng 1: Kết quả nhận thức của GVTH về khái niệm kỹ năng làm việc

với SGK môn Khoa học của HSTH

1 Là tri thức về hoạt động học tập theo SGK môn

Khoa học Đó là khả năng vận dụng sáng tạo những

kiến thức và kỹ xảo đã có để giải quyết có kết quả

những nhiệm vụ học tập theo SGK môn Khoa học

nhằm lĩnh hội tri thức khoa học đợc trình bày trong

SGK môn Khoa học.

2 Là khả năng hiểu đợc những nội dung đợc trình

bày trong SGK môn Khoa học

3 Là khả năng trả lời đợc các câu hỏi trong SGK môn

Khoa học

4 Là khả năng biết tìm ra câu trả lời trong SGK môn

Khoa học khi GV nêu câu hỏi

Qua kết quả điều tra cho thấy:

- ở phơng án trả lời thứ nhất: Đây là cách hiểu đúng nhất và đầy đủnhất nhng số GV đồng ý với ý kiến này chỉ có 84 ngời, chiếm tỷ lệ 28%

- ở phơng án trả lời thứ hai: Số GV đồng ý là 63 ngời, chiếm tỷ lệ 21%

Ph-ơng án này đã xác định kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học chỉ dừng lại ởkhả năng đọc hiểi văn bản Phơng án này đề cao kỹ năng đọc hiểu mà cha chú ý

đến tầm quan trọng của việc rút ra đợc nội dung chính cần lĩnh hội thông qua việcgiải quyết những yêu cầu, nhiệm vụ đặt ra trong SGK GV cha thật sự hiểu sâu sắcbản chất của kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học

- ở phơng án trả lời thứ ba: Có 93 GV đồng ý, chiếm 31% Điều nàychứng tỏ một số GV còn nhầm lẫn, cha phân biệt giữa kỹ năng làm việc vớiSGK và khả năng trả lời đợc các câu hỏi trong SGK Kỹ năng làm việc vớiSGK là một hệ thống các thao tác cần thực hiện để đi đến đích là lĩnh hộinhững tri thức đợc trình bày trong SGK, còn việc trả lời đợc các câu hỏi chotrớc trong SGK chỉ là một bớc cần phải thực hiện, cần phải trải qua để đi đến

đích đó

- ở phơng án trả lời thứ t: Có 60 GV đồng ý với ý kiến này, chiếm tỷ lệ

20 % Điều này cho thấy một số GV cho rằng HS sử dụng SGK là để tìm thấy

ở trong đó câu trả lời khi bị GV đặt câu hỏi Vì vậy những tri thức mà HS

“Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáonhặt” trong SGK ra để trả lời cho câu hỏi của GV sẽ mau chóng bị các emquên ngay vì bản chất của việc “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáotìm hiểu tri thức” đó chỉ là để đối phó với GV

mà thôi, đúng nh câu nói “Rèn luyện kỹ năng làm việc với sách giáochữ thầy trả lại cho thầy”

(2) Nhận thức của GV tiểu học về vai trò của kỹ năng làm việc với SGKtrong việc nâng cao hiệu quả tiếp nhận tri thức từ SGK, phát huy năng lực tduy sáng tạo, tính tự lực cho HS, nâng cao kết quả học tập cho HS

Bảng 2: Các mức độ nhận thức của GV tiểu học về vai trò của kỹ năng làm

việc với SGK môn Khoa học của HS

94 86 94 26

Từ kết quả điều tra, khảo sát cho thấy đa số GV tiểu học đánh giá caovai trò của kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học trong hoạt động chiếmlĩnh tri thức và nâng cao kết quả học tập của HS Có tới 60% đợc hỏi chorằng vận dụng kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học trong quá trình họctập là rất cần thiết

Theo đánh giá của những GV tiểu học đợc khảo sát, việc vận dụng kỹnăng này trong quá trình học tập môn Khoa học cho phép HS nâng cao kếtquả học tập, có 94% ngời đồng ý với ý kiến này

Số GV cho rằng khi vận dụng kỹ năng đó để làm việc với SGK giúp HS

có hứng thú đọc SGK hơn vì nó giúp các em tìm ra câu trả lời một cách mauchóng và giúp các em biết cách khai thác nội dung đợc trình bày trong SGKmột cách sâu sắc hơn chiếm tỷ lệ 94%

Những lý do cho rằng kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học làkhông cần thiết vì GV cho rằng kỹ năng đó khó có thể rèn luyện đợc cho HSchiếm tỷ lệ không đáng kể

Qua điều tra các ý kiến của GV về vai trò của kỹ năng làm việc vớiSGK trong quá trình học tập môn Khoa học lớp 5 cho phép chúng ta khẳng

định rằng: Kỹ năng này là cần thiết và có vai trò rất lớn trong việc nâng caotính tích cực nhận thức của HS, phát triển năng lực t duy sáng tạo cũng nh gópphần nâng cao kết quả học tập của các em

(3) Các mức độ GV tổ chức rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK mônKhoa học cho HS

3 Cha bao giờ 24 8

Mặc dù điều tra cho thấy GV thừa nhận vai trò tích cực của việc sửdụng kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học trong quá trình học tập mônnày, thế nhng số GV có ý thức rèn luyện thờng xuyên kỹ năng này cho HS chỉ

có 22% Phần lớn GV ở trờng tiểu học thừa nhận, họ chỉ thỉnh thoảng hớngdẫn cho HS cách sử dụng SGK nhng không theo một quy trình nào cả mà th-ờng dựa vào kinh nghiệm và vốn hiểu biết mà GV sẵn có là chủ yếu, số GVnày chiếm tỷ lệ 70% Những GV tiểu học cho biết họ cha bao giờ tiến hànhhoạt động rèn luyện này chỉ có 8% Những lý do họ đa ra ví dụ nh: đây là hoạt

động dạy học không bắt buộc, trên lớp không đủ thời gian để rèn luyện, không

có hớng dẫn cụ thể cho GV bộ môn, không có quy trình nào đa ra để có thểthực hiện thống nhất toàn trờng

(4) Hình thức GV tổ chức rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK mônKhoa học cho HS

Qua điều tra và dự giờ với GV, chúng tôi nhận thấy: Mặc dù GV đãnhận thức đợc vai trò và ý nghĩa của việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGKmôn Khoa học cho HS, cũng nh thừa nhận hiệu quả của kỹ năng đó trong việcnâng cao chất lợng giờ dạy, chất lợng học tập môn học này ở HS, nhng đa số

GV cha biết cách tổ chức rèn luyện, cha biết cách vận dụng kết hợp việc rènluyện kỹ năng với hoạt động truyền thụ tri thức mà chỉ rèn luyện một cách tựphát, ngẫu hứng Điều này chứng tỏ nhiều GV cha hiểu đợc bản chất của việcrèn luyện kỹ năng học tập là phải gắn với quá trình lĩnh hội tri thức của HSchứ không thể diễn ra độc lập với quá trình này đợc

1.2.2 Thực trạng kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học của HS lớp 5

ở trờng tiểu học

1.2.2.1 Khảo sát thực trạng

- Mục đích điều tra: Khảo sát nhằm đánh giá thực trạng kỹ năng làmviệc với SGK môn Khoa học của HS, từ đó xác lập cơ sở thực tiễn cho việc

xây dựng quy trình rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho

- Các phơng pháp điều tra khảo sát:

+ Điều tra bằng anket

+ Quan sát quá trình học tập trên lớp của HS

ít Cụ thể là: số HS vận dụng thành thạo chỉ có 32%, số HS vận dụng cha quen

có 54%, cố HS không biết sử dụng chiếm 14%

1.2.3 Đánh giá chung về thực trạng

Từ sự phân tích thực trạng trên với các vấn đề: Nhận thức của GV vềvai trò của việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS;khả năng vận dụng thành thạo kỹ năng này trong hoạt động chiếm lĩnh trithức môn học và vai trò của nó trong việc nâng cao kết quả học tập của HS,chúng tôi nhận thấy: phần lớn GV thừa nhận kỹ năng đó có thể giúp HS tiếpthu tri thức tốt hơn, nhng số HS có thể sử dụng thành thạo kỹ năng này lạikhông nhiều

Mặc dù phần lớn GV đều khẳng định vai trò quan trọng của kỹ nănglàm việc với SGK trong việc phát huy tính tích cực và tính tự lực của HS,nâng cao hiệu quả dạy học, song số GV tiến hành rèn luyện kỹ năng này cho

HS trong những giờ học môn Khoa học cũng cha phải là mức mà chúng ta

đang mong muốn

Qua điều tra thực tiễn dạy học cho thấy, khi HS có kỹ năng làm việc vớiSGK thì giờ học diễn ra rất thuận lợi, tính tích cực nhận thức của HS đợc nânglên rõ rệt, năng lực t duy đợc phát triển hơn và các em tỏ ra hứng thú với việc

đọc sách

Mặc dù việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học ở cáctrờng tiểu học có diễn ra và đạt đợc những kết quả nhất định, song nhìn chung,kết quả đạt đợc cha cao, cha đều, cha ổn định, cha phát huy đợc vai trò của kỹnăng này GV khi tổ chức rèn luyện kỹ năng còn lúng túng, tùy tiện, tự phát,vì họ còn thiếu một cơ sở khoa học vững chắc, cũng nh thiếu một quy trìnhrèn luyện hợp lý, khoa học

1.3 Kết luận chơng 1

1 Làm việc với SGK môn Khoa học là một dạng hoạt động học tập của

HS trong quá trình học tập môn Khoa học Để hoạt động này xảy ra có kếtquả, trong quá trình dạy học môn học này, GV phải quan tâm, chú ý đến việcrèn luyện kĩ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS

2 Trong quá trình dạy học môn Khoa học ở tiểu học, SGK môn Khoahọc cần phải đợc xem xét nh là một trong những nguồn tri thức cơ bản đối với

HS và là phơng tiện để tổ chức hoạt động học tập của HS nhằm nâng cao chấtlợng kiến thức và bồi dỡng cho HS khả năng tự học, tự lĩnh hội tri thức từ khicòn học ở bậc tiểu học

3 Các thành phần cơ bản của kĩ năng làm việc với SGK môn Khoa họcbao gồm: Kĩ năng làm việc với kênh hình và kĩ năng làm việc với kênh chữ.Trong kĩ năng làm việc với kênh hình bao gồm kĩ năng làm việc với các kíhiệu chỉ dẫn hoạt động học tập và kĩ năng làm việc với các hình trong SGKmôn Khoa học Trong kĩ năng làm việc với kênh chữ bao gồm các kĩ năngthành phần là: Kĩ năng hiểu lời trình bày trong SGK môn Khoa học, kĩ năngtìm câu trả lời cho câu hỏi trong SGK môn Khoa học và kĩ năng rút ra nộidung chủ yếu của bài học trong SGK môn Khoa học

4 Xuất phát từ tầm quan trọng của kĩ năng làm việc với SGK môn Khoahọc và thực trạng của kĩ năng này ở HSTH, chúng tôi thấy rằng trong quá

trình dạy học môn Khoa học, GV cần phải tổ chức cho HS làm việc với SGKmôn Khoa học một cách có hệ thốngvà có phơng pháp nhằm rèn luyện kĩnăng làm việc với SGK môn Khoa học cho HSTH Vấn đề quan trọng ở đây làphải xây dựng đợc một quy trình phù hợp và khoa học để giúp cho GV có thể

áp dụng đợc trong quá trình giảng dạy môn Khoa học ở tròng tiểu học

Chơng 2 Quy trình rèn luyện kỹ năng làm việc

với sách giáo khoa môn Khoa học

cho học sinh lớp 5

2.1 Các nguyên tắc xây dựng quy trình

Quy trình là trình tự phải tuân theo để tiến hành một công việc nào đó[15] Quy trình rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp

5 là một trật tự tuyến tính các giai đoạn, các bớc từ khi bắt đầu cho đến khi kếtthúc quá trình rèn luyện Khi xây dựng quy trình rèn luyện kỹ năng làm việcvới SGK môn Khoa học, chúng tôi dựa vào các nguyên tắc cơ bản sau:

- Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống, tính cụ thể:

Quy trình rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học phải trởthành một chỉnh thể bao gồm các giai đoạn, các bớc khác nhau Các giai đoạn,các bớc này phải đợc liên kết, gắn bó, thống nhất với nhau và phải đợc sắp xếptheo một trật tự tuyến tính Số lợng các giai đoạn, các bớc vừa đủ để thực hiệnhoạt động có hiệu quả Các thành tố trong quy trình cần đợc phân giải và sắpxếp sao cho chúng ta có thể kiểm soát đợc dễ dàng từng giai đoạn, từng bớc,từng thao tác cho đến sản phẩm cuối cùng

- Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn:

Việc xây dựng quy trình rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK mônKhoa học cho HS lớp 5 phải dựa trên thực tiễn dạy học ở bậc tiểu học, phảiphù hợp với đặc điểm, nội dung, yêu cầu của giáo dục tiểu học cũng nh mônKhoa học, làm sao cho HS tiếp cận đợc một cách dễ dàng, tạo đợc hứng thúlàm việc với SGK cho các em và nâng cao hiệu quả học tập môn Khoa học

- Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả:

Quy trình rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học phải đảmbảo hiệu quả nhận thức, phát huy đợc tính tự giác, tích cực sáng tạo, tính tựlực của HS và nâng cao hiệu quả học tập

- Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi: Quy trình rèn luyện kỹ năng làmviệc với SGK môn Khoa học phải phù hợp với trình độ nhận thức của HS, vớinăng lực chuyên môn của đông đảo GV tiểu học, có khả năng ứng dụng rộngrãi trong thực tiễn dạy học bộ môn Khoa học ở tiểu học

2.2 Quy trình thực hiện chung

Việc rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HS lớp 5

có thể quy trình hóa theo các giai đoạn, các bớc sau đây:

- Giai đoạn 1: Cung cấp hệ thống thao tác.

Trong bớc này, GV giới thiệu trình tự các thao tác tạo thành hành độngcho phép HS có thể làm việc với SGK môn Khoa học Rèn luyện kỹ năng nàothì GV cung cấp hệ thống thao tác của kỹ năng đó, chứ không giới thiệu đồngthời các hệ thống thao tác của tất cả các kỹ năng: làm việc với các hình, các kíhiệu chỉ dẫn hoạt động học tập, đọc hiểu nội dung kênh chữ, tìm câu trả lờicho câu hỏi cho trớc và rút ra nội dung chủ yếu của văn bản (xem mục 2.4.1

và 2.4.2)

- Giai đoạn 2: Đa ví dụ mẫu

Trong bớc này, GV thông qua ví dụ mẫu, thực hiện theo trình tự cácthao tác đã giới thiệu để HS biết cách thực hiện các thao tác này

- Giai đoạn 3: Tổ chức rèn luyện

Trong bớc này, GV tổ chức cho HS rèn luyện kỹ năng làm việc với SGKmôn Khoa học đồng thời với quá trình tổ chức hoạt động học tập để tìm ra nộidung tri thức

- Giai đoạn 4: Kiểm tra, đánh giá kết quả lĩnh hội tri thức của HS dựavào trình tự thao tác của kỹ năng đợc rèn luyện

Các giai đoạn, các bớc trên có mối liên hệ chặt chẽ với nhau và đợcthực hiện theo một trình tự tuyến tính

Quy trình rèn luyện kỹ năng làm việc với SGK môn Khoa học cho HSlớp 5 có thể biểu diễn bằng sơ đồ sau đây:

Giới thiệu hệ

thống thao tác

Cung cấp hệ thống thao tác Tiếp nhận

Thuyết trình

giảng giải

Đ a ví dụ mẫu

Quan sát lắng nghe

Quan sát, theo

dõi, h ớng dẫn,

giúp đỡ

Tổ chức rèn luyện

Vận dụng hệ thống thao tác

để khai thác, chiếm lĩnh nội dung bài học

Kiểm tra chất