Hơn bất cứ một môn học nào, GDQP là môn không chỉ đo bằng điểm số mà còn bằng chứng thực, kiểm tra bằng hành vi, điều đó thể hiện rõ trong quá trình tích cực, tự giác học tập của học sin
Trang 1PHẦN I PHẦN MỞ ĐẦU
I ĐẶT VẤN ĐỀ
Hiện nay, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) nói chung
và PPDH môn giáo dục quốc phòng (GDQP - AN) nói riêng đang được bàn luận và thực hiện như là một vấn đề cấp bách để nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo
Khác với các môn học khác, GDQP – AN là một môn học trực tiếp trang bị cho học sinh một cách có hệ thống những tri thức về Quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân, về truyền thống đánh giặc giữ nước của tổ tiên, truyền thống lịch sử của quân đội và công an nhân dân…rèn luyện cho học sinh những kỹ năng tối thiểu về điều lệnh đội ngũ, kỹ thuật - chiến thuật bộ binh, biết sử dụng một số loại súng, đạn thông thường, có kỹ năng tự bảo
vệ mình Qua đó xây dựng niềm tự hào và sự trân trọng đối với các truyền thống của dân tộc, của các lực lượng vũ trang nhân dân; xác định nghĩa vụ trách nhiệm của người công dân đối với các hoạt động về quốc phòng - an ninh, xây dựng và bảo vệ tổ quốc…nhằm góp phần quan trọng vào việc giáo dục đào tạo thế hệ trẻ trở thành con người mới XHCN sẵn sàng đóng góp năng lực và trí tuệ vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc Do đó, việc đổi mới PPDH môn GDQP - AN được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm bởi “con người là động lực của sự nghiệp xây dựng xã hội mới đồng thời là mục tiêu của CNXH”1, và bởi “Điều đặc biệt đáng lo ngại là một bộ phận học sinh, sinh viên có tình trạng suy thoái đạo đức, mờ nhạt về
lý tưởng, có lối sống thực dụng, thiếu hoài bão về lập thân vì tương lai của bản thân, đất nước”.2 Vì vậy Đảng đã chủ trương “đổi mới mạnh mẽ
1 Đảng cộng sản việt nam – Văn kiện hội nghị lần thứ IV BCHTW khoá VII, Hà Nội, NXB CTQG, 1993.
2 Đảng cộng sản việt nam – Văn kiện hội nghị lần thứ II BCHTW khoá VIII, Hà Nội, NXB CTQG, 1997.
Trang 2phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện tư duy sáng tạo của người học, nâng cao năng lực tự học của học sinh”
Phải nói rằng phương pháp chủ đạo để rèn luyện nhân cách cho học sinh tronh giảng dạy môn GDQP là phải thông qua việc thực hành của các
em Hơn bất cứ một môn học nào, GDQP là môn không chỉ đo bằng điểm
số mà còn bằng chứng thực, kiểm tra bằng hành vi, điều đó thể hiện rõ trong quá trình tích cực, tự giác học tập của học sinh Nếu rèn luyện cho học sinh có được phương pháp, tinh thần tự học, tự rèn luyện thì sẽ tạo cho học sinh lòng say mê, ham học, khơi dậy nội lực vốn có của học sinh qua
đó góp phần hình thành lối sống có ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần sẵn sàng nhận và hoàn thành mọi nhiệm vụ được giao Để đạt được kết quả đó, điều cơ bản và quan trọng là người giáo viên phải sử dụng PPDH, cách thức tổ chức dạy học như thế nào để phát huy tính tích cực, tự giác học tập của học sinh
Vì vậy để nâng cao hiệu quả công tác giáo dục và đào tạo môn
GDQP - AN, tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu lựa chọn một
số biện pháp nhằm phát huy tính tự giác tích cực của học sinh THPT trong học tập bộ môn Giáo dục quốc phòng - An ninh”
Trang 3II MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.
1 Mục đích nghiên cứu.
- Nghiên cứu một số phương pháp nhằm phát huy tính tích cực, tự giác của học sinh trong học tập bộ môn Giáo dục quốc phòng
- Thông qua kết quả nghiên cứu của đề tài này mong được đóng góp vào sự nghiệp khoa học, giúp cho quá trình giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh đạt kết quả cao
2 Nhiệm vụ nghiên cứu:
2.1 Nghiên cứu, tìm hiểu thực trạng và nguyên nhân của những bất
cập trong việc dạy và học môn GDQP ở trường trung học phổ thông (THPT)
2.2 Nghiên cứu một số biện pháp nhằm phát huy tính tự giác, tích
cực học tập của học sinh
3 Đối tượng nghiên cứu:
Là các em học sinh ở một số trường THPT như: Minh Khai, Phan Đình Phùng – Hà Tĩnh, Diễn Châu III, Diễn Châu II, Quỳnh Lưu I, Thạch Thành I, II – Thanh Hoá
4 Phương pháp nghiên cứu:
Để giải quyết các nhiệm vụ của đề tài này chúng tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
4.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu:
Khi xác định hướng nghiên cứu mảng đề tài này chúng tôi đã tìm hiểu, thu thập các tài liệu có liên quan Qua đó, chúng tôi chắt lọc, ghi
Trang 4chép, đánh dấu những nội dung cần thiết để đưa ra các giả định, hay kết luận quan trọng giúp chúng tôi tìm hiểu hoàn thành đề tài Trong quá trình
nghiên cứu đề tài chúng tôi đã sử dụng các tài liệu sau đây để tham khảo:
- Sách lý luận và phương pháp dạy học Giáo dục quốc phòng – An ninh
- Phương pháp nghiên cứu khoa học giáo dục
- Sách Giáo dục quốc phòng tập IV
- Một số tạp chí giáo dục
- Văn kiện đại hội Đảng khóa VII Và VIII
4.2 Phương pháp quan sát sư phạm:
Trong quá trình đi thực tập và thực hiện đề tài, tại các trường chúng tôi đã sử dụng quan sát sư phạm, dự giờ của các thầy cô giáo trong môn GDQP - AN Qua đó, chúng tôi rút ra những kinh nghiệm thực tiễn kết hợp với lý luận để có thể tìm hiểu thực trạng dạy và học bộ môn GDQP ở các trường THPT để có thể đưa ra một số biện pháp nhằm phát huy tính tự giác tích cực của học sinh trong học tập môn GDQP - AN
- Khi quan sát chúng tôi luôn đề ra mục đích và nhiệm vụ rõ ràng, xây dựng kế hoạch quan sát trong quá trình nghiên cứu theo từng buổi và quan sát có chọn lọc
- Khi quan sát chúng tôi ghi chép lại những kết quả thu được thông qua
đó chúng tôi đánh giá được chính xác vấn đề
Để thực hiện tốt phương pháp này chúng tôi sử dụng các hình thức: + Quan sát trực tiếp giờ dạy thể dục và có nhận định, đánh giá khách quan
+ Quan sát công khai
+ Quan sát liên tục
4.3 Phương pháp điều tra phỏng vấn
Trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi đã phỏng vấn một số giáo viên và các em học sinh, cùng các bạn sinh viên trong lớp đi thực tập tại các trường về thực trạng việc dạy và học ở các trường THPT Tham khảo
Trang 5các ý kiến của một số sĩ quan Quân đội và giáo viên dạy GDQP - AN về các biện pháp để phát huy tính tự giác học tập của các em
PHẦN II KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
TRONG VIỆC DẠY VÀ HỌC MÔN GDQP - AN Ở CÁC TRƯỜNG THPT.
1.1 Đối với công tác giảng dạy của giáo viên.
Đổi mới PPDH, từ dạy và học thụ động sang dạy và học tích cực, người giáo viên không đơn thuần là người truyền đạt kiến thức mà trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh tri thức còn học sinh không còn là người thụ động ngồi nghe, ghi chép mà trở thành người chủ động, tích cực, sáng tạo trong quá trình lĩnh hội tri thức
Đối với mô hình dạy học mới thì “Học” là quá trình kiến tạo, học sinh tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lý thông tin…
tự hình thành những hiểu biết, năng lực và phẩm chất Điều đó đòi hỏi người giáo viên phải biết tổ chức, hướng dẫn các hoạt động học tập của học sinh Giáo viên là người gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài… trong các hoạt động tranh luận, thảo luận của học sinh Do vậy, người giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có kinh nghiệm, vốn hiểu biết
và cả sự nhiệt tình tâm huyết với nghề Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hiện nay là nhiều giáo viên đã quen với cách dạy cũ với sự “thăng hoa” của phương pháp thuyết trình: Thầy đọc – trò chép, học sinh thụ động tiếp thu bài giảng gây ức chế trong quá trình lĩnh hội tri thức mới, học sinh dễ mệt mỏi, nhàm chán và tất nhiên khó có thể phát huy được tính tích cực, sáng tạo của các em Đa số giáo viên khi được hỏi đều trả lời phương pháp thuyết trình là phương pháp thông dụng nhất, được sử dụng nhiều nhất Các phương pháp được xem là hiện đại như: Thảo luận nhóm, phương pháp nêu
Trang 6vấn đề, phát triển câu hỏi…hầu như ít được sử dụng bởi giáo viên sẽ tốn nhiều thời gian công sức cho việc thiết kế hướng dẫn, đầu tư…
Rõ ràng việc phát huy tính tự giác, tích cực học tập của học sinh đến mức độ nào phụ thuộc khá nhiều vào phương pháp giảng dạy của giáo viên,
cụ thể là thông qua khâu thiết kế, tổ chức và hướng dẫn của giáo viên Trên thực tế, bên cạnh những giáo viên tích cực đổi mới phương pháp dạy học thì vẫn còn nhiều giáo viên không muốn đổi mới hoặc cũng dạy theo hướng đổi mới nhưng vẫn còn mang nặng tính hình thức, đối phó, giảng dạy khô khan, cứng nhắc, máy móc làm cho người học chán nản, coi thường môn học…Thậm chí nhiều giáo viên cho rằng: Việc phát huy tính tích cực tự giác của học sinh ở môn học GDQP còn nhiều hạn chế do vị trí của môn học ở trường THPT bị xem nhẹ, không phải là môn thi tốt nghiệp, do vậy học sinh không chịu học…
Một thực tế đặt ra nữa là số lượng giáo viên GDQP ở các trường THPT đang còn thiếu và chất lượng cũng chưa cao Chỉ thị 08/ 2002/ CT – BGD&ĐT ngày 20 tháng 03 năm 2002 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc đào tạo giáo viên GDQP cho các trường trung học phổ thông và trung học chuyên nghiệp đã xác định “Từ nay đến năm 2005 mỗi trường trung học phổ thông và trung học chuyên nghiệp phải có ít nhất một giáo viên GDQP làm nòng cốt giảng dạy và đến năm 2010 có đủ giáo viên GDQP…”
Nhưng thực tế hiện nay, rất nhiều trường còn thiếu giáo viên và mới chỉ cử giáo viên thể dục đi học ngắn hạn GDQP để về giảng dạy Các giáo viên này được học và huấn luyện qua chỉ có 6tháng với thời gian còn ngắn nên kiến thức và kỹ năng cũng còn nhiều hạn chế Cụ thể qua quá trình chúng tôi đi thực tập và thực hiện nghiên cứu đề tài ở một số trường THPT, chúng tôi đã thu được một số kết quả sau:
Trang 7- Trường THPT Minh Khai – Hà Tĩnh có trên 40 lớp nhưng chỉ mới
có 2 giáo viên thể dục học ngắn hạn về giảng dạy và có một số giáo viên lịch sử dạy kiêm nhiệm Môn GDQP - AN ở đây được phân cho 2 tổ là tổ Thể dục phụ trách dạy thực hành và tổ Lịch sử dạy lý thuyết nên rất bất cập, khó khăn trong một số nội dung giảng dạy Chương trình và lịch học chưa phù hợp và đúng quy định: Môn GDQP - AN được xếp học theo từng
kỳ, kỳ một thì dạy khối 10 và 12, kỳ hai dạy khối 11 Các giáo viên còn dạy theo hình thức tập trung từ 2 - 3 lớp trong một buổi
- Các trường Thạch Thành I, II – Thanh Hoá, Diễn Châu III, Phan Đình Phùng – Hà Tĩnh và rất nhiều các trường khác chưa có giáo viên GDQP được đào tạo chính quy ra, các trường mới chỉ cử 2 – 3 giáo viên thể dục đi học lớp ngắn hạn GDQP về giảng dạy, kiêm nhiệm Do vậy năng lực chuyên môn của các giáo viên còn nhiều hạn chế, thậm chí một số giáo viên thực hiện sai các động tác cơ bản trong quân đội như: động tác chào, động tác ngắm súng, bắn súng, các động tác chiến thuật ( Lăn, lê, bò, trườn ), tập hợp đội hình
- Trang thiết bị dạy học còn thiếu, chưa đầy đủ ở nhiều trường Chủ yếu là súng bắn tập, súng Trường CKC, súng Tiểu liên AK thật để dạy bắn
và tháo lắp ở chương trình học lớp 11 Do đó các trường vẫn chủ yếu là mượn của Huyện đội
- Một số trường đã mua sắm trang bị thiết bị đầy đủ, có bia bắn, súng
mô hình, tranh ảnh, có súng điện tử tập bắn nhưng rất ít giáo viên sử dụng các phương tiện dạy học ấy vào thực tế giảng dạy Một số giáo viên còn chưa biết sử dụng và bảo quản súng điện tử tập bắn
1.2 Đối với công tác học tập của học sinh
Trên thực tế ở nhiều trường trung học hiện nay, những môn học gắn liền với việc thi tốt nghiệp, tuyển sinh vào các trường chuyên nghiệp thì được học sinh và phụ huynh quan tâm đầu tư mọi công sức, tập trung mọi
Trang 8khả năng để giành được hiệu quả cao; còn những môn học không thi, trong
đó có môn GDQP – AN thường không được chú ý đúng mức Với cách nhìn nhận không đúng vị trí vai trò của môn học như thế sẽ dẫn đến cách học không đúng, bên cạnh những học sinh tích cực tự giác học tập vẫn có nhiều học sinh còn quen với cách học cũ: thụ động ghi chép và học thuộc sách vở, vẫn còn nhiều em học sinh học lệch, học tủ thậm chí là không học
Với nhận thức sai lệch, học tủ, học đối phó như vậy sẽ ảnh hưởng đến kết quả học tập, đến kiến thức, đạo đức nhân cách và lối sống của các
em bởi vì “ GDQP – AN là một trong những nội dung giáo dục toàn diện của nhà trường THPT, góp phần rèn luyện hình thành nhân cách; là một nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược trong đào tạo con người mới”
Thực tế thì việc dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác của học sinh ở bộ môn GDQP chưa phát huy được hiệu quả cao là do nhiều nguyên nhân, có cả khách quan lẫn chủ quan
2.1 Nguyên nhân khách quan
Do điều kiện cơ sở vật chất, phương tiện, trang thiết bị dạy học ở một số trường trung học còn chưa đầy đủ, thiếu đồng bộ
Do môn GDQP – AN mới được đưa vào giảng dạy chính khoá như các môn học khác nên trong công tác chuẩn bị đội ngũ giáo viên, trang thiết
bị còn chưa đáp kịp yêu cầu
Do một số trường chưa quan tâm đầu tư đúng mức cho bộ môn GDQP - AN, chương trình học, lịch học sắp xếp chưa hợp lý và đúng quy định
2.2 Nguyên nhân chủ quan
Trang 9Do ý thức tự giác học tập ở nhiều học sinh chưa cao Nhiều học sinh còn quá quen với cách học cũ: thụ động ngồi nghe, ghi chép, học thuộc lòng, học tủ để thi…
Do thái độ, nhận thức chưa đầy đủ của học sinh, phụ huynh và cả giáo viên về vị trí, vai trò của bộ môn
Do năng lực, trình độ chuyên môn nghiệp vụ của người giáo viên không được đào tạo đúng chuyên ngành Đa số các trường trung học phổ thông hiện nay đang còn thiếu giáo viên giảng dạy môn GDQP, các trường chủ yếu đang sử dụng một số giáo viên học tại chức GDQP về để giảng dạy
Do quá quen với cách dạy cũ, thiếu sự đầu tư, ngại đổi mới của giáo viên…
CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH.
Chức năng quan trọng bậc nhất của dạy học hiện nay là hình thành cho học sinh năng lực tự phát hiện vấn đề, tìm kiếm và xử lý thông tin, biết đưa ra các giải pháp giải quyết vấn đề; mục đích cơ bản của học tập là “học
để hiểu”, để “ vận dụng”, để”sáng tạo” Do vậy không thể giữ mãi lối mòn
mà cần phải đổi mới, đa dạng hoá, linh hoạt lựa chọn cách dạy phù hợp với mục đích, nội dung, thời gian, trình độ người học trên tinh thần lấy người học làm trung tâm Như Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng nói “Cái quan trọng nhất trong giảng dạy nói chung là rèn luyện bộ óc, rèn luỵện phương pháp suy nghĩ, phương pháp tìm tòi, phương pháp vận dụng kiến thức của người học”
Trang 10Khi áp dụng phương pháp dạy học mới, sẽ diễn ra sự chuyển đổi tự nhiên mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh Bảng so sánh dưới đây sẽ cho chúg ta thấy điều đó:
Phương pháp giáo dục truyền
thống: Lấy thầy làm trung tâm
Phương pháp giáo dục mới: Lấy học
sinh làm trung tâm
- Thầy truyền đạt kiến thức - Trò tự mình tìm ra kiến thức bằng
chính hoạt động của mình
- Thầy thuyết giảng – phát vấn - Trao đổi thầy – trò; trò – trò
- Thầy cung cấp kiến thức có sẵn
cho trò
- Thầy – trò hợp tác, khẳng định kiến thức mới
- Trò học thuộc kiến thức - Trò học cách học, cách giải quyết
vấn đề, cách vận dụng vào cuộc sống
- Thầy độc quyền cho điểm cố
định
- Trò tự đánh giá, tự điều chỉnh làm
cơ sở để thầy cho điểm
Như vậy, nếu nhìn chưa đầy đủ mối quan hệ giữa thầy và trò trong phương pháp dạy học mới có người sẽ cho rằng vai trò của người thầy bị xoá mờ Nhưng không phải thế, thực ra khi áp dụng PPDH mới này có thể thấy rõ bên cạnh một hoạt động tích cực của học sinh là một hoạt động tương ứng của người thầy:
Trang 11- Học sinh tự khám phá, tự nghiên cứu – Giáo viên hướng dẫn cung cấp thông tin
- Học sinh trao đổi, thảo luận – Giáo viên là người trọng tài điều khiển
- Học sinh hoạt động, tự kiểm tra đánh giá, tự điều chỉnh – Giáo viên
là người cố vấn…
Chính trong phương pháp mới vai trò của giáo viên được đáng giá cao hơn bao giờ hết với sự đòi hỏi về vốn kiến thức, khả năng tư duy, năng lực tổ chức, điều khiển hoạt động trí tuệ cho học sinh Điều đó đòi hỏi người giáo viên không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, tự học, tự nghiên cứu để đáp ứng việc dạy học trong thời đại mới
Phương pháp là con đường, là cách thức hành động để đạt được mục đích nhất định Phương pháp dạy học GDQP – AN là một quá trình sư phạm phức tạp, bao gồm toàn bộ các biện pháp và phương thức để thực hiện việc truyền thụ và tiếp thu những kiến thức quân sự phổ thông, tư duy quốc phòng, an ninh và hình thành kỹ năng, kỹ xảo cho người học
Để giáo dục tri thức khoa học, kỹ năng thực hành động tác, môn GDQP – AN cũng sử dụng các phương pháp dạy học chung giống các bộ môn khoa học khác trong nhà trường phổ thông như: thuyết trình, đàm thoại, trực quan…Nhưng bên cạnh đó còn sử dụng thêm một số phương pháp của các trường quân đội, gọi là phương pháp huấn luyện (PPHL) quân
sự như: phương pháp trình bày mẫu, tập bài, luyện tập, diễn tập, hội thao, phương pháp kiểm tra đánh giá…tuỳ theo đối tượng huấn luyện, khoa mục huấn luyện, mục đích, phương tiện…mà áp dụng PPHL cho phù hợp
Đổi mới PPDH, thực hiện dạy và học tích cực cần phát triển các phương pháp nghiêng về thực hành, trực quan theo kiểu tìm tòi, phát hiện