1. Mục đích, yêu cầu: Nhằm giới thiệu cho các đồng chí nắm được những căn cứ để xác định nguồn tư liệu Lịch sử Đảng Nắm chắc những Phương pháp sưu tầm, lưu trữ và sử dụng tư liệu trong nghiên cứu và giảng dạy LSĐ. Nghiên cứu phương pháp sưu tầm, tích luỹ tư liệu cần đặt trong liên hệ với các PP khác trong PP chuyên ngành LSĐ, góp phần nâng cao hiệu quả trong nghiên cứu, học tập và giảng dạy của từng người.
Trang 1CHUYÊN ĐỀ PHƯƠNG PHÁP SƯU TẦM, TÍCH LUỸ TƯ LIỆU TRONG
NGHIÊN CỨU, GIẢNG DẠY LỊCH SỬ ĐẢNG
1 Mục đích, yêu cầu: Nhằm giới thiệu cho các đồng chí nắm được
những căn cứ để xác định nguồn tư liệu Lịch sử Đảng
- Nắm chắc những Phương pháp sưu tầm, lưu trữ và sử dụng tư liệu trong nghiên cứu và giảng dạy LSĐ.
- Nghiên cứu phương pháp sưu tầm, tích luỹ tư liệu cần đặt trong liên
hệ với các PP khác trong PP chuyên ngành LSĐ, góp phần nâng cao hiệu quả trong nghiên cứu, học tập và giảng dạy của từng người
2 Nội dung: ( 2phần).
I NGUỒN TƯ LIỆU LỊCH SỬ ĐẢNG
II PHƯƠNG PHÁP SƯU TẦM, TÍCH LUỸ, SỬ DỤNG TƯ LIỆU LỊCH SỬ ĐẢNG
3 Thời gian:
4 Phương pháp:
- Trình bày khái quát nội dung, đưa ví dụ lịch sử chứng minh, dùng
hệ thống sơ đồ minh họa nội dung.
- Định hướng một số nội dung, tài liệu các đồng chí tiếp tục nghiên cứu
5 Tài liệu tham khảo:
2.Giáo trình phương pháp nghiên cứu giảng dạy LSĐCSVN (Dùng cho đào tạo giảng viên LSĐCSVN bậc đại học ), Nxb.QĐND, H.2010,Tr 178-187.
3.Tài liệu về PP NC, biên soạn và giảng dạy LSĐCSVN, Nxb Lý luận chính trị, H2008.
Trang 2Nội dung bài giảng
I NGUỒN TƯ LIỆU LỊCH SỬ ĐẢNG
1 Khái niệm tài liệu, tư liệu lịch sử
* Khái niệm tài liệu, tư liệu
-Tài liệu: Là những văn bản mang tính chất hoàn chỉnh về một nội dung, một vấn đề nào đó, giúp cho việc tìm hiểu về nó.
-Tư liệu: được khai thác từ tài liệu, phục vụ cho nghiên cứu về một lĩnh vực nào đó
-Tài liệu và tư liệu có điểm khác nhau, nhưng quan hệ chặt chẽ với nhau, có lúc thay thế cho nhau.
* Ví dụ: Tờ báo ra hàng ngày vừa là tư liệu, vừa là tài liệu.
* Khái niệm tài liệu, tư liệu lịch sử
-Tài liệu lịch sử, là những tài liệu hoàn chỉnh về một nội dung nào đó, được hình thành trong quá trình hoạt động của một tổ chức hay cá nhân,
có ý nghĩa chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội…tài liệu phần lớn do các cơ quan Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị– xã hội thống nhất quản lý, được
sử dụng theo những quy định thống nhất.
-Tư liệu lịch sử, được khai thác từ tài liệu lịch sử, phục vụ cho nghiên cứu giảng dạy về một lĩnh vực nội dung nào đó
* Tài liệu và tư liệu lịch sử được chia thành các nhóm
- Tư liệu thành văn (văn tự, văn bằng, chiếu chỉ ).
- Tư liệu hiện vật (công cụ, khí cụ, đền miếu).
- Tư liệu dân gian truyền miệng (ca dao tục ngữ hòa vè).
- Tư liệu ngôn ngữ, tư liệu dân tộc, tư liệu phim ảnh băng ghi hình và ghi âm.
- Mỗi loại tư liệu có nội dung, hình thức biểu hiện khác nhau.
2 Khái niệm tài liệu, tư liệu lịch sử Đảng
Trang 3- Tài liệu lịch sử Đảng: là những tài liệu phản ánh quá trình ra đời, trưởng thành của Đảng và hoạt động lãnh đạo của Đảng qua các giai đoạn, thời kỳ lịch sử.
- Tài liệu lịch sử Đảng do các cơ quan của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị – xã hội thống nhất quản lý, được sử dụng theo những quy định nhất định.
- Tư liệu lịch sử Đảng: được khai thác từ tài liệu lịch sử Đảng phục
vụ cho nghiên cứu, giảng dạy về một giai đoạn, thời kỳ lịch sử của Đảng, hay một lĩnh vực cụ thể nào đó và sử dụng theo những quy định nhất định.
- Các dạng tài liệu, tư liệu lịch sử Đảng
- Tư liệu thành văn : Là nguồn tư liệu hết sức phong phú rất đáng tin cậy
+ Bao gồm các dạng
-> Văn kiện, nghị quyết, chỉ thị của Đảng
> Văn kiện của các kỳ đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng phần lớn
là trình bày đường lối chiến lược, sách lược cách mạng của Đảng trong từng giai đoạn, thời kỳ cách mạng; tổng kết thực tiễn, rút ra những bài học kinh nghiệm của cách mạng.
-> Nghị quyết các Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư, thường là các nghị quyết chuyên đề bàn về một mặt, một lĩnh vực cụ thể Đảng cần tập trung lãnh đạo, chỉ đạo trong một thời gian nhất định
> Nhưng cũng có nghị quyết có giá trị, có vị trí đặc biệt chỉ đạo cách mạng một cách toàn diện, nhất là ở những thời điểm có tính bước ngoặt của lịch sử Ví dụ như, Nghị quyết Trung ương 15(1-1959),
-> Các tác phẩm, các bài viết quan trọng của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước
> Tác phẩm : “Bản án chế độ thực dân”, Tác phẩm : “Đường cách mệnh” của đồng chí Nguyễn Ái Quốc.
- Tài liệu của địch mà ta thu giữ được
Trang 4+ Là tài liệu tham khảo có ý nghĩa rất lớn, giúp ta phân tích, nhận định, làm rõ hơn về bản chất, âm mưu thủ đoạn, chống phá của kẻ địch đối với cách mạng Việt Nam.
+ Khi sử dụng tài liệu phản diện phải thận trọng, có phân tích, phê phán một cách đầy đủ, xác thực.
- Tư liệu hiện vật: là những tư liệu quý, có giá trị như những tư liệu thành văn
+ Bao gồm các di tích lịch sử, các hiện vật lịch sử, các băng ghi hình, băng ghi âm Các nhân chứng lịch sử.
* Ví dụ: - Xe tăng húc đổ Dinh độc lập 30/4/1975.
- Đồng chí: Bùi Quang Thận người cắm cờ; Người soạn lời đầu hàng cho Dương Văn Minh là Hoàng Tùng, Phạm Xuân Thệ, NguyễnTrọng Tình Phó chính uỷ QK4.
3 Những căn cứ để sưu tầm tư liệu lịch sử Đảng
- Căn cứ vào đối tượng, nhiệm vụ của môn lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.
+ Đối tượng, nhiệm vụ môn học quy định và chi phối nội dung, phạm
vi sưu tầm tư liệu lịch sử Đảng để loại bỏ những tư liệu không cần thiết.
- Căn cứ vào nội dung chủ đề bài giảng
+ Mỗi cấp học và đối tượng khác nhau, có cấu trúc chương trình, chủ đề khác nhau, nó phản ánh mục tiêu, yêu cầu đào tạo; phù hợp với khả năng kiến thức của người học
+ Hiện nay trong các học viện, nhà trường quân đội Môn học lịch sử Đảng có các dạng:
-> Bài giảng bổ dọc theo các thời kỳ lịch sử.
-> Bài giảng bổ ngang theo chuyên đề lịch sử.
-> Bài giảng về các bài học kinh nghiệm.
-> Bài giảng giới thiệu tác phẩm, kinh điển, các văn kiện của Đảng -> Bài giảng hỗ trợ về một nội dung cụ thể.
Trang 5+ Căn cứ vào từng dạng bài, người nghiên cứu, giảng dạy tiến hành công tác sưu tầm, tích luỹ để phục vụ cho nghiên cứu giảng dạy đạt kết quả cao.
II PHƯƠNG PHÁP SƯU TẦM, TÍCH LUỸ, SỬ DỤNG TƯ LIỆU LỊCH SỬ ĐẢNG
1 Phương pháp sưu tầm tư liệu lịch sử Đảng
a Đối với tư liệu thành văn
* Các bước sưu tầm
- Chọn đề tài, là khâu đầu tiên hết sức quan trọng giúp ta xác định được phạm vi, nội dung cần sư tầm và hệ thống tư liệu đạt kết quả.
- Đọc và tập hợp tư liệu
- Hệ thống tư liệu
- Ba bước trên luôn luôn gắn bó chặt chẽ với nhau Do đó, nghiên cứu vấn đề gì, giảng nội dung gì, nên tự mình sưu tầm tư liệu, tập hợp tư liệu về vấn đề đó.
* Các cách sưu tầm
- Đọc trực tiếp toàn bộ tài liệu, hoặc những điểm, mục có liên quan đến vấn đề mà mình nghiên cứu (tra phần mục lục).
-Thông qua các buổi sinh hoạt khoa học (Hội thảo; trao đổi; toạ đàm; bảo vệ luận văn, luận án)
- Thông qua thăm quan, đây là hình thức thu thập tư liệu sinh động nhất
* Ví dụ: Cũng là bút tích của Bác Hồ, nhưng được đọc trực tiếp khác
với bài đã đăng tải, những chỗ Bác xoá viết đi, viết lại cân nhắc câu chữ, ý
tứ nó chứa đựng trí tuệ tình cảm của Bác trong đó
* Yêu cầu cần nắm vững khi khai thác tư liệu thành văn
- Mọi tài liệu khi sử dụng khai thác phải kiểm tra cả về nội dung, thời gian và không gian
- Khi trích phải đúng tránh sai sót
Trang 6* Ví dụ: Theo một tài liệu thì nhà Tù Hoả Lò (Hà Nội) được thành
lập ngày 1/1899 (là khởi công, khánh thành hay đưa vào sử dụng)
- Không lấy Hồi ký thay cho các văn kiện, nghị quyết (Vì Hồi ký có tính chất văn học và gắn liền với tư tưởng, tình cảm của cá nhân trong đó)
-Khi sử dụng tài liệu phải lược bỏ những nội dung quan điểm tư tưởng phản động trong đó
b Đối với các tư liệu hiện vật
- Đây là những tư liệu quý phản ánh từng mặt hoặc toàn bộ các sự kiện lịch sử, quá trình lịch sử…thường được lưu giữ ở các khu lịch sử, trong các bảo tàng, ở nhà truyền thống, một đang được nhiều cá nhân lưu giữ
- Sưu tầm tư liệu từ các nhân chứng lịch sử
+ Các dạng nhân chứng lịch sử
=>Nhân chứng lịch sử trực tiếp tham gia hoặc chứng kiến một sự kiện, quá trình lịch sử đã qua.
=>Nhân chứng lịch sử trực tiếp tham gia Chỉ huy, lãnh đạo một sự kiện, quá trình lịch sử đã qua.
+ Tác dụng
=> Làm sáng tỏ thêm sự kiện lịch sử mà các tư liệu thành văn đã ghi chép được
* Ví dụ: Bắt Tướng Đcát tơ ri (tài liệu đã viết), nhưng thông qua nhân chứng kịch sử mô tả rõ hơn
=> Khôi phục lại một số nội dung của sự kiện lịch sử mà các tư liệu thành văn chưa ghi chép được (Tài liệu thời kỳ Đảng hoạt động bí mật)
=> Căn cứ để kết luận một số vấn đề thực tiễn lịch sử để lạ, đính chính một số nội dung trong các tư liệu thành văn đã đề cập, có thể minh oan cho các vấn đề thuộc về lịch sử
* Ví dụ: Anh Trần Quyết Định ở Thái Bình sau 20 năm kiên trì làm
thủ tục được sống, qua tư liệu thu thập được của nhà báo Minh chuyên,
Trang 7Các cơ quan của Tỉnh Thái Bình Quân Khu III, Bộ Quốc phòng đã làm thủ tục cho anh (vì trước đây anh đã có giấy báo tử)
+ Yêu cầu khi toạ đàm với nhân chứng lịch sử để sưu tầm tư liệu
=>Xác định rõ nội dung cần khai thác, chuẩn bị các câu hỏi rõ, ngắn gọn, các mẫu điều tra phải khoa học để các nhân chứng giải đáp
=>Người sưu tầm tư liệu phải khiêm tốn, có thái độ bình tĩnh, kiên nhẫn chờ đợi không làm cho người cung cấp tư liệu phật ý, có phương pháp khai thác tốt (Người cung cấp tư liệu thường hay đề cao cái tôi của mình).
=>Tập hợp hệ thống lại đưa cho nhân chứng kiểm tra và cho kết luận cuối cùng về các thông tin vừa cung cấp (Đây là công đoạn không thể thiếu để đảm bảo tính chuẩn xác và trách nhiệm của người cung cấp thông tin).
=>Kiểm tra kỹ về nội dung, không gian, thời gian của các sự kiên lịch sử mà tư liệu lịch sử sưu tầm.
2 Phương pháp lưu trữ và sử dụng tư liệu trong nghiên cứu giảng dạy lịch sử Đảng
a Phương pháp lưu trữ tư liệu
* Khái niệm: Lưu trữ tư liệu là cách bố trí, sắp xếp tư liệu một cách
khoa học, để tiện cho việc khai thác và sử dụng tư liệu đã có
* Các bước tiến hành
- Đánh giá phân loại tư liệu theo nhóm (bốn nhóm cơ bản)
+Nhóm tư liệu xếp theo phân kỳ lịch sử, là nhóm các tư liệu thuộc về các thời kỳ lịch sử được săp xếp theo thứ tự thời gian
* Ví dụ: Tư liệu thời kỳ:(1920-1930);(1930-1945);(1945-1954);
(1954-1975)
+ Nhóm tư liệu theo chuyên đề lịch sử Đảng nhiều khi được trình bày dưới các dạng chuyên đề, chuyên sâu Do đó tư liệu cũng được sắp xếp theo các chuyên đề đó.
* Ví dụ: Các tư liệu bàn về cách mạng xã hội chủ nghĩa; tư liệu bàn
về xây dựng, sắp xếp lực lượng cách mạng…
Trang 8+ Nhóm tư liệu có ý nghĩa toàn quốc và địa phương: Đây là sắp xếp các tư liệu trên toàn quốc và các tư liệu liên quan đến địa phương
* Ví dụ: Tư liệu về: Tổng khởi nghĩa ở Hà Nôi; phong trào Đồng
Khởi ở Bến Tre(1959-1960)… Các tư liệu này không chỉ có giá trị ở địa phương mà còn bổ sung, làm phong phú thêm cho hệ thống tư liệu toàn quốc.
+ Nhóm tư liệu sắp xếp theo tác giả: Đó là những tư liệu trong các tác phẩm của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước, của các nhà khoa học
=> Nhóm tư liệu này sắp xếp theo tên tác giả là cách sắp xếp phổ biến, rất phổ biến cho việc khai thác, sử dụng các tư liệu.
- Yêu cầu sắp xếp tư liệu
+ Đảm bảo dễ thấy, dễ lấy và dễ sử dụng
+ Sắp xếp có thể theo thứ tự phân loại các nhóm tư liệu; có thể ghi trên các phích, có thể ghi chép vào sổ sách theo thứ tự từng vấn đề riêng biệt, khoa học thuận lợi cho việc sử dụng về sau
- Chỉnh lý và bổ sung tư liệu
+ Đây là bước không thể thiếu trong quá trình sưu tầm, tích luỹ tư liệu
+ Nhằm đảm bảo tính chính xác, hoàn chỉnh, đầy đủ của hệ thống tư liệu.
+ Thông qua thẩm định thực tiễn và những vấn đề mới được kết luận của Đảng, Nhà nước để bổ sung, chỉnh lý tư liệu, đảm bảo tính chân thực của tư liệu
* Ví dụ: Trước đây khi nói về cuộc chiến tranh ở miền Nam
(1954-1975), có tài liệu cho rằng đó là cuộc nội chiến Đến ngày 23/4/1994 Bộ Chính trị khoá VII đã kết luận, cuộc chiến tranh đó là cuộc chiến tranh chính nghĩa của nhân dân miền nam chống chiến tranh xâm lược do đế quốc Mỹ gây ra.
b Phương pháp sử dụng tư liệu lịch sử Đảng
Trang 9- Là khâu quan trọng và cũng là mục đích cuối cùng của công tác sưu tầm, tích luỹ tư liệu.
- Một số vấn đề có tính nguyên tắc khi sử dụng tư liệu lịch sử Đảng + Nắm vững tính đảng, tính khoa học khi sử dụng tư liệu.
Tư liệu sử dụng trong nghiên cứu, giảng dạy phải thật tiêu biểu, sát với hoàn cảnh lịch sử cụ thể Tư liệu đó phải xác thực, có độ tin cậy cao +Phải chọn lọc những tư liệu tiêu biểu, điển hình, không lạm dụng quá nhiều tư liệu dễ dẫn đến gây ức chế, nhàm chán đối với người đọc + Có thể trích dẫn toàn văn, hoặc cũng có thể trích dẫn ý của từng tư liệu Song cả hai loại trích dẫn đó đều phải có chú thích, nguồn gốc rõ ràng, chính xác.
- Một số phương pháp sử dụng tư liệu.
+Đưa vào lưu trữ ở các kho lưu trữ, ở các thư viện, phòng đọc đó là nơi lưu trữ, sử dụng rộng rãi các tư liệu
=> Bạn đọc qua các cơ sở đó sẽ tiếp cận, khai thác các tư liệu phục
vụ nghên cứu và giảng dạy.
+ Giới thiệu trên các phương tiện thông tin đại chúng, trong các Tạp chí chuyên ngành…
=> đây là hình thức phục vụ rộng rãi các đối tượng bạn đọc giúp mọi người có sự hiểu biết đúng, đầy đủ về các sự kiện lịch sử, quá trình lịch sử của Đảng trong quá khứ Qua đó, góp phần chống lại những luận điệu xuyên tạc lịch sử của các thế lực thù địch.
+Sử dụng tư liệu phục vụ cho các chủ đề nghiên cứu, nội dung giảng dạy là hình thức, phương pháp sử dụng phổ biến nhất
=> Đó cũng là mục đích trực tiếp của người sưu tầm, tích luỹ tư liệu lịch sử Đảng Mỗi chủ đề nghiên cứu, giảng dạy, có nội dung, yêu cầu nhất định do đó có yêu cầu về tư liệu cụ thể Vì mỗi tư liệu lịch sử cho ta một thông tin cần thiết để làm phong phú hơn, chuẩn xác hơn vấn đề nghiên cứu, giảng dạy.
Trang 10=> Người sử dụng tư liệu phải biết chọn lọc các tư liệu đảm bảo tính chân thực, tính điễn hình, và giá trị của tư liệu lịch sử sẽ làm tăng thêm tính thuyết phục và cũng cố niềm tin cho người nghiên cứu về lịch sử của Đảng
=>Không nên sử dụng tư liệu tràn lan, phải chọn lọc tư liệu có giá trị
có độ tin cậy cao Khi sử dụng tư liệu phải biết phê phán, đánh giá tư liệu, đảm bảo tính khách quan, trung thực, chính xác tư liệu đã được dùng.
Kết luận bài
- Sưu tầm, tích luỹ tư liệu lịch sử Đảng, là một trong những nhiệm vụ không thể thiếu của người nghiên cứu, giảng dạy lịch sử Đảng Làm tốt công tác này góp phần làm rõ, đúng, chính xác các sự kiện lịch sử, quá trình lịch sử.
- Sưu tầm, tích luỹ tư liệu lịch sử Đảng, giúp cho mọi người có hiểu biết về bản thân Đảng, hoạt động lãnh đạo của Đảng; làm phong phú thêm kho tàng trí thức về khoa học lịch sử Đảng
- Trách nhiệm đặt ra đối với người sưu tầm, tích , luỹ tư liệu lịch sử Đảng rất lớn, rất nặng nề, phải có lòng yêu ngành, yêu nghề và trách nhiệm chính trị cao Chỉ có như thế công tác sưu tầm, tích luỹ tư liệu lịch
sử Đảng mới đạt hiệu qủa cao