Môn Quản lý mỹ thuật: Chất liệu tranh sơn dầu

Bài tập cá nhân:Đề bài: CHẤT LIỆU SƠN DẦU I.Tiểu sử họa sĩ Tô Ngọc Vân Chân dung họa sĩ Tô Ngọc Vân Tô Ngọc Vân 1906-1954 là một họa sĩ Việt Nam nổi tiếng, tác giả bức Thiếu nữ bên hoa h

Bài tập cá nhân:

Đề bài: CHẤT LIỆU SƠN DẦU

I.Tiểu sử họa sĩ Tô Ngọc Vân

Chân dung họa sĩ Tô Ngọc Vân

Tô Ngọc Vân (1906-1954) là một họa sĩ Việt Nam nổi tiếng, tác giả bức Thiếu nữ bên hoa huệ Ông còn có những bút danh Tô Tử, Ái Mỹ.Tô Ngọc Vân (sinh ngày

15-12-1906 tại Hà Nội, hy sinh ngày 17 tháng 6 năm 1954, tại km 41 Ba Khe, bên kia Đèo Lũng Lô), quê ông ở làng Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên Thuở nhỏ, Tô Ngọc Vân là một cậu bé con nhà nghèo, quá tuổi mới được đến trường học chữ và rất yêu thích vẽ Đang học trung học năm thứ 3, Tô Ngọc Vân bỏ học để đi theo con

đường nghệ thuật

Năm 1926, ông thi đỗ vào trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, thuộc thế hệ đầu tiên của trường, tốt nghiệp khóa 2 năm 1931 Sau khi ra trường, Tô Ngọc Vân đã có tác phẩm xuất sắc, được giải thưởng cao ở Pháp Ông đi vẽ nhiều nơi ở Phnom Penh, Băng Cốc, Huế Ông hợp tác với các báo Phong Hóa và Ngày Nay của Nhất Linh, báo Thanh Nghị Từ 1935 đến 1939 ông dạy học ở trường trung học Phnom Penh, sau đó ông về dạy

ở Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương tới 1945 Thời gian đó ông vừa giảng dạy vừa sáng tác Sau cách mạng Tháng Tám, Tô Ngọc Vân tham gia kháng chiến chống Pháp Năm 1950

ông phụ trách Trường Mỹ thuật Việt Bắc.Những năm học ở đây, Tô Ngọc Vân hăng say tiếp nhận những kiến thức về nghệ thuật tạo hình mới của châu Âu, đặc biệt là lối sử dụng chất liệu sơn dầu

Tô Ngọc Vân là hoạ sĩ rất thành công với chất liệu sơn dầu Tranh của ông không đơn thuần là sao chép vẻ đẹp thiên nhiên, mà qua đó ông đã gửi gắm nỗi lòng của người nghệ sĩ Thời kì đầu, chủ yếu ông hay vẽ mô tả vẻ đẹp duyên dáng của người phụ nữ thị thành; những bức tranh nổi tiếng thời đó là: Thiếu nữ bên hoa huệ (1943), Hai thiếu nữ và

em bé (1944), Thiếu nữ với hoa sen (1944) Cách mạng tháng Tám 1945 thắng lợi, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đã thức tỉnh và lay động tâm hồn người nghệ sĩ Tô Ngọc Vân đoạn tuyệt với đề tài cũ, bắt đầu một giai đoạn mới trong sự nghiệp sáng tác của mình, mở đầu là bức tranh thể hiện hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh làm việc tại Bắc Bộ phủ (1946) Từ đó, ông đi vào cuộc kháng chiến với tất cả những nỗi trăn trở day dứt của một người nghệ sĩ chân chính, đồng thời, đời sống thực tế của cuộc kháng chiến chống Pháp cũng đưa đến cho ông nhận thức mới về sự nghiệp nghệ thuật của dân tộc Ông tham gia cải cách ruộng đất rồi đi chiến dịch, làm nhiệm vụ của một người chiến sĩ Ông còn được giao trọng trách mở lớp vẽ để đào tạo ra nhiều cán bộ làm công tác mĩ thuật phục vụ cho công cuộc kháng chiến Ông từng là Trưởng đoàn Văn hóa kháng chiến Việt Bắc, Giám đốc Xưởng hoạ kháng chiến và Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Mĩ thuật Việt Nam Trong giai đoạn này, ông vẽ nhiều về người nông dân và chiến sĩ Tô Ngọc Vân đã phát hiện được trong cái mộc mạc, giản dị của họ biết bao vẻ đẹp thiêng liêng và cao quý Từ bức sơn mài Nghỉ chân bên đồi (1948), Hai chiến sĩ (1949) - màu nước, đến nhiều kí hoạ

và phác thảo hoàn chỉnh được vẽ vào năm 1954 của ông như Đi học đêm, Con trâu quả thực, Lên đèo, Hành quân qua suối, Đèo Lũng Lô với tình cảm cách mạng, ông đã xây dựng thành công hình tượng con người mới trong thời kì kháng chiến chống Pháp

Tô Ngọc Vân được đánh giá là người có công đầu tiên trong việc sử dụng chất liệu sơn dầu ở Việt Nam Ông còn được xem là một trong những họa sĩ lớn của hội họa Việt Nam, nằm trong "bộ tứ" nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn (Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân, Trần Văn Cẩn).Ngay từ những năm học trong trường Mỹ thuật, ông đã sớm nghiên cứu kỹ lưỡng kỹ thuật sử dụng chất liệu sơn dầu Ông đã viết những dòng tự sự ngay từ lúc đi học đã mơ xây dựng một nền hội họa Việt Nam có tính chất

dân tộc, phản ứng lại sự lan tràn của hội họa Pháp sang ta và để giành một địa vị mỹ thuật trọng yếu cho dân tộc trên thế giới Thông qua kỹ thuật, ông đã cố gắng diễn tả được vẻ đẹp của duyên dáng người Việt Nam đương thời mà tiêu biểu là chân dung thiếu nữ

Tô Ngọc Vân cũng là một trong số rất ít hoạ sĩ Việt Nam đã sớm vẽ tem ngay từ thời Pháp thuộc (Postes Indochine) Mẫu tem Apsara được ông thiết kế từ nguồn tư liệu của những chuyến đi vẽ, sáng tác ở khu đền Angkor Wat, Angkor Thom của Campuchia Hình tượng chính của con tem là nữ thần Apsara, một trong hàng ngàn tượng vũ nữ điêu khắc nổi trên những vách đền đài của nền văn hoá cổ Khmer Tem Apsara của hoạ sĩ Tô Ngọc Vân là mẫu tem thứ 23 của Bưu điện Đông Dương kể từ khi Pháp phát hành tem thư

ở Việt Nam Và cũng là tem duy nhất ông góp vào nền nghệ thuật tem thư ở Việt Nam

Họa sĩ Tô Ngọc Vân được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I về văn học nghệ thuật (1996) sau khi mất Gần đến ngày kết thúc cuộc kháng chiến gian lao và ác liệt, ông đã hi sinh tại chân đèo Lũng Lô (chiến dịch Điện Biên Phủ) trong lúc sự nghiệp sáng tác của ông đang rực rỡ Toàn bộ các tác phẩm ông vẽ trong chiến dịch Điện Biên Phủ được trao giải nhất tại Triển lãm Mĩ thuật Toàn quốc tháng 11-1954 ở thủ đô Hà Nội Nhiều tác phẩm của Tô Ngọc Vân được lưu giữ ở Bảo tàng Mĩ thuật Việt Nam và trong các bộ sưu tập cá nhân trong và ngoài nước Tô Ngọc Vân được Nhà nước truy tặng danh hiệu Liệt sĩ Thi hài của ông được mai táng tại nghĩa trang Mai Dịch Khoá học 1955 -

1957 của Trường Cao đẳng Mĩ thuật Việt Nam mang tên “Tô Ngọc Vân” Tên ông còn được đặt cho một đường phố ở thủ đô Hà Nội và ở Thành phố Hồ Chí Minh và cũng được đặt cho một miệng núi lửa trên Sao Thủy

Trong quá trình công tác ông đã được tặng Huân chương Độc lập hạng nhất; Huân chương kháng chiến hạng Nhì; Huy chương Vì sự nghiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam; Huy chương Vì sự nghiệp Mĩ thuật Việt Nam; thư khen của Bác Hồ (1952) và chiếc áo Bác Hồ tặng (1954) Năm 1996 ông đã được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh

về Văn học Nghệ thuật đợt I cho các tác phẩm: Bác Hồ làm việc ở Bắc Bộ Phủ - Sơn dầu (1946); Hồ Chủ tịch làm việc - Khắc gỗ - 60x40cm (1947); Bộ đội nghỉ chân bên đồi - Sơn mài - 35x49,7cm (1948); Xưởng quân giới - Sơn dầu - 40x50cm (1951); Bừa trên đồi - Bột màu (1953); Bộ tranh ký hoạ về nông dân cải cách ruộng đất (1953); Bộ tranh ký hoạ về bộ đội trong chiến dịch Điện Biên Phủ (1954)

II Một số tác phẩm tiêu biểu

1.Thiếu nữ bên hoa huệ (1943)

Hình ảnh tranh Thiếu nữ bên hoa huệ

Kiệt tác "Thiếu nữ bên hoa huệ" được Tô Ngọc Vân sáng tác vào năm 1943, khi ông đang giảng dạy tại Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương Nguyên mẫu của bức tranh là

cô Sáu, người từng nhiều lần xuất hiện trong tác phẩm của Tô Ngọc Vân, trong đó có bức

"Thiếu nữ với hoa sen" Không chỉ "hợp tác" với Tô Ngọc Vân, cô Sáu còn là người mẫu cho nhiều họa sĩ nổi tiếng thời bấy giờ, như Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Lương Xuân Nhị

"Thiếu nữ bên hoa huệ" mô tả cảnh một thiếu nữ mặc áo dài trắng đang nghiêng đầu một cách đầy duyên dáng, khơi gợi về phía lọ hoa huệ trắng Hình dáng cô gái kết hợp với những chi tiết và màu sắc xung quanh tạo thành một hình khối giản dị, toát lên một nét buồn dịu nhẹ Những bông huệ cắm trong lọ bên cô gái không phải là loại hoa huệ bông nhỏ mà ta thường dùng trong các ngày rằm mà là hoa huệ tây (được gọi phổ biến dưới cái tên hoa loa kèn) Điều này lý giải cho câu hỏi: Vì sao bức tranh rành rành tên gọi "Thiếu

nữ bên hoa huệ" song những bông hoa trong bình lại là hoa… loa kèn

Với bố cục chặt chẽ, hoàn hảo, cách sử dụng màu điêu luyện, "Thiếu nữ bên hoa huệ" đã thể hiện được cái mềm mại gợi cảm ở đường cong trên đùi thiếu nữ và nhất là cách dùng dao gạt bớt lớp sơn phía trên để lộ ra lớp sơn hồng bên dưới tạo nên sắc ửng hồng trên má thiếu nữ… Ngay trong lần triển lãm đầu tiên tại Hà Nội, bức họa đã được nhiều người chú ý Năm 1945, "Thiếu nữ bên hoa huệ" được trưng bày tại Nhà Khai Trí Tiến Đức (Hà Nội) cùng với tranh của Nguyễn Đỗ Cung, Lê Văn Đệ… Bác Hồ đã đến xem triển lãm này Tại triển lãm, đã có hai người khách Nhật Bản ngỏ lời mua bức tranh, nhưng tác giả từ chối không bán

Kiệt tác "Thiếu nữ bên hoa huệ" quả là có số phận của một "hồng nhan đa truân" Theo GS-TS Tô Ngọc Thanh, trưởng nam của họa sĩ Tô Ngọc Vân kể lại thì: "Khi gia đình

đi kháng chiến, bức tranh được để lại trong nhà chúng tôi ở ngõ Trại Khách, phố Khâm Thiên, nay là ngõ Thổ Quan Đến khi hòa bình trở về Hà Nội thì nó đã trở thành sở hữu của nhà sưu tập nổi tiếng Đức Minh Ông Đức Minh nói là ông mua lại bức tranh từ một người khác"

Bốn năm sau ngày tác giả bức vẽ hy sinh, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đã mượn

"Thiếu nữ bên hoa huệ" từ bộ sưu tập của nhà sưu tập Đức Minh để đưa đi tham gia "Triển lãm mỹ thuật 12 nước XHCN" tổ chức tại Liên Xô, Hungary, Ba Lan, Rumani… Đây là lần đầu tiên "Thiếu nữ bên hoa huệ" được "xuất ngoại" Ngay lập tức, Tô Ngọc Vân được báo chí của những nước này ca ngợi như một hiện tượng của hội họa Việt Nam

Sau khi triển lãm kết thúc, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam có nhờ họa sĩ Nguyễn Văn Thiện chép lại bức tranh và treo ở đây, nhưng không ghi chú là tranh chép Sau năm 1990, phiên bản này mới được gỡ bỏ bởi nỗ lực chỉ treo tranh bản chính của bảo tàng

Theo một tài liệu thì năm 1965, nhà sưu tập Đức Minh có nhã ý nhượng toàn bộ số tranh, trong đó có "Thiếu nữ bên hoa huệ" cho Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam chỉ với điều kiện: Lập một gian trưng bày riêng, ghi rõ xuất xứ tranh của nhà sưu tập Đức Minh tặng bảo tàng Hẳn vì quan niệm "không dính líu với tư sản" nên Bảo tàng đã từ chối đề nghị này

Sau khi ông Đức Minh tạ thế (vào năm 1983), bộ tranh được chia cho các con ông hưởng quyền thừa kế Có người giữ được, nhưng cũng có người đem bán

Họa sĩ Tô Ngọc Thành, con trai thứ của nhà danh họa cho biết: Khi nhận được tin về việc bức tranh nổi tiếng của bố mình sẽ được bán đấu giá, lo sợ bức tranh bị đưa ra nước ngoài, ông đã báo cho các cấp quản lý có liên quan biết, nhưng không thấy ai hồi âm (có lẽ Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam không dám mua vì theo quy định lúc đó, giá cao nhất dành cho một bức tranh chỉ là 2.000USD) Thế là kiệt tác nghệ thuật này lọt ra nước ngoài Cũng theo ông Thành, trong cuốn "100 năm mỹ thuật đương đại Việt Nam" do gallery Đông Sơn của ông Hà Thúc Cần ấn hành tại Singapore có in ảnh bức "Thiếu nữ bên hoa huệ" Đây là bức sao chụp từ bản gốc Còn thì tuyệt đại đa số các bức "Thiếu nữ bên hoa huệ" mà người Việt Nam ta được chiêm ngưỡng, thưởng thức từ mấy chục năm nay (cả bức in trên logo triển lãm nhân 100 năm sinh Tô Ngọc Vân) cũng chỉ là tranh chép, trong

đó có những phiên bản không đồng nhất

Thực chất kiệt tác “Thiếu nữ bên hoa huệ” đã được bán cho một nhà sưu tập tên là

Hà Thúc Cẩn với giá 15.000 USD Sau khi mua được kiệt tác này, ông Hà Thúc Cẩn đã đưa tranh ra nước ngoài và bán cho một người sưu tầm khác Kể từ đó đến nay, kiệt tác của hội họa Việt Nam - “Thiếu nữ bên hoa huệ” lưu lạc ở đâu, số phận ra sao là câu hỏi được rất nhiều người quan tâm, song đáng tiếc là chưa có câu trả lời Hai thiếu nữ và em

bé của danh họa Tô Ngọc Vân đã chính thức trở thành Bảo vật Quốc gia năm 2013 Nếu như “Thiếu nữ bên hoa huệ” được tìm thấy, có lẽ sẽ có 02 tác phẩm của Tô Ngọc Vân cùng trở thành Bảo vật quốc gia, bởi thực tế từ lâu “Thiếu nữ bên hoa huệ” đã là một kiệt tác của hội họa Việt Nam trong lòng công chúng Đáng tiếc là số phận của kiệt tác này giờ vẫn là câu hỏi khiến nhiều nhà quản lý băn khoăn

2.Thiếu nữ bên hoa sen (1951)

Hình ảnh Thiếu nữ bên hoa sen

Khi bức tranh này của Tô Ngọc Vân ra đời vào năm 1944, ông đã đặt tên cho bức tranh

là “Bên hoa sen” hoặc “Thiếu nữ bên hoa sen” Nhưng họa sĩ Nam Sơn lại đùa “đặt” cho bức tranh một cái tên khác là “Thiếu nữ ngửi hoa sen” Tô Ngọc Vân phản đối, ông cho rằng họa sĩ Nam Sơn đã “nhìn sai” về không gian, vì bức tranh có ba lớp, người thiếu nữ trong tranh đứng ở lớp giữa, hoa sen thì ở lớp trước, làm sao mà ngửi được Thật ra chỉ cần xét tương quan tỷ lệ (giữa đầu người thiếu nữ và các bông hoa) - đã có thể thấy, tên của bức tranh, “Thiếu nữ bên hoa sen”, đã được Tô Ngọc Vân đặt theo đúng chủ ý sáng tác của ông

3.Hai thiếu nữ và em bé (1944)

Hình ảnh tranh Hai thiếu nữ và em bé

Một không gian thật tĩnh lặng và hình ảnh 2 cố gái mặc áo dài ngồi bên hiên nhà và một em bé đang ngồi chơi được thể hiện rõ ràng trong bức tranh Ngoài ra bức tranh có bố

cụ rất đẹp tạo cảm giác hài hòa với mắt nhìn, kết hợp với màu sắc vàng ấm tạo nên một bức tranh đẹp tuyệt vời Hiện tại bức tranh có nhiều giá trị về lịch sử, văn hóa và thẩm mỹ

4.Tranh sơn dầu Hồ Chủ tịch làm việc tại Bắc Bộ phủ năm 1946

Hình ảnhTranh sơn dầu Hồ Chủ tịch làm việc tại Bắc Bộ phủ năm 1946

Đầu năm 1946, ông được giới thiệu vào Bắc Bộ phủ vẽ tranh và nặn tượng Bác Hồ Ông đã sáng tác bức tranh sơn dầu “Hồ Chủ tịch làm việc tại Bắc Bộ phủ” và đây là bức tranh chân dung sơn dầu đẹp nhất của ông sáng tác về Bác

III Hướng phát triển của tranh sơn dầu

Sơn dầu là một loại họa phẩm được làm từ sắc tố (pigment), thường dưới dạng bột

khô được nghiền kỹ với dầu lanh (cây gai) hay dầu cù túc Tuy nhiên, việc chế màu đòi hỏi phải có kiến thức chuyên môn để tránh pha trộn, gây những phản ứng hóa học giữa các chất màu bởi sắc tố có thể là nguyên liệu khoáng, nguyên liệu hữu cơ hoặc nguyên liệu hóa học

Sơn dầu không thấm nước, có độ dẻo và độ che phủ mạnh (dễ dàng phủ kín lớp sơn khác ở dưới, trừ các màu có tính đặc biệt)

Cũng có lúc người ta dùng từ "màu dầu" thay cho từ "sơn dầu" với ý định chỉ chất liệu dùng trong tác phẩm

*Quá trình tìm ra sơn dầu:

Từ xa xưa, khi bắt đầu biết vẽ, con người đã chủ ý tìm kiếm những chất liệu tốt để

vẽ và mong tranh có màu sắc đẹp bền vững Ngay từ thời cổ đại, con người đã biết dùng màu trộn với dầu để vẽ, nhưng chất liệu lúc này vẫn rất thô sơ, còn nhiều nhược điểm và hạn chế Trải qua thời gian, nhiều thế hệ họa sĩ đã dày công tìm tòi nguyên liệu, mày mò tự chế ra sơn vẽ

Nhưng phải đến thời anh em họa sỹ Van Eyck (khoảng 1390-1441) họ mới có thành công lớn trong việc hoàn thiện và phát triển kỹ thuật vẽ chất liệu sơn dầu Màu sắc sơn dầu đến thời kỳ này đã trong trẻo tươi sáng hơn, có độ bóng đẹp, không thấm nước, bền vững

và chịu được thử thách của thời gian

Từ đó, sơn dầu được sử dụng rộng rãi, được dùng phổ biến ở hầu hết các nước trên thế giới Có thể nói, việc hoàn thiện chất liệu sơn dầu là một cuộc cách mạng kỹ thuật lớn, làm chuyển biến và nâng cao nghệ thuật vẽ tranh

*Kỹ thuật vẽ tranh sơn dầu

Có nhiều loại sơn dầu chất lượng màu cũng khác nhau: mỗi thứ đều có ưu điểm và nhược điểm riêng Các màu sơn được chế tạo bởi nguyên liệu khoáng chất thường cho ta chất sơn tốt hơn cả

Người vẽ cần có kiến thức về chất liệu sơn dầu thì tranh mới bảo tồn được lâu Ví dụ: nếu dùng sơn pha ít dầu quá thì dễ gây nứt rạn tranh,nếu pha nhiều dầu lanh thì lâu khô

gây bất tiện khi chờ vẽ nhiều lớp, nếu dùng dầu lanh pha với màu sáng sẽ làm màu ấy mau ngả vàng,

Người sản xuất sơn dầu thường lập ra bảng phân loại hoặc dùng kí hiệu in trực tiếp lên ống sơn để giới thiệu màu tốt hoặc màu kém cho người vẽ tiện dùng

Tranh sơn dầu là loại tranh được vẽ trên vải Màu vẽ được sử dụng để vẽ tranh được tạo ra từ các loại khoáng chất được chiết suất dưới dạng bột rồi đem nghiền với dầu lanh hoặc dầu cây cù túc Lớp sơn dầu này thường không bị thấm nước và được phủ rất kĩ bằng một lớp sơn bóng giúp cho tranh sơn dầu giữ được độ bền đẹp và không bị bong tróc

1 Con đường phát triển của tranh sơn dầu

Từ khi các bức vẽ được con người tạo ra, người vẽ luôn chú ý tìm những chất lượng mới để vẽ với mong muốn làm sao giữ được độ bền đẹp cho bức tranh cũng như luôn lại lâu nhất có thể màu sắc của màu sắc Ngay từ thời cổ đại, các họa sĩ đã tìm ra các cách trộn dầu với màu vẽ tuy còn khá thô sơ và mắc nhiều nhược điểm Tuy nhiên, qua thời gian kĩ thuật này ngày càng được nâng cao và phát triển Cho đến thời kì phục hưng hai anh em họa sĩ người Hà Lan Van Eyck (1385 – 1441) đã phát triển kĩ thuật vẽ tranh sơn dầu đạt đến đỉnh cao, bố cục tranh đạt đến độ hoàn hảo và màu sác cũng nhẹ nhàng trong trẻo hơn Có thể nói bắt đầu từ đây, chất liệu sơn dầu được cả thế giới biết đến và ưa chuộng cho đến tận ngày này

2 Những kĩ thuật cơ bản trong vẽ tranh sơn dầu

Sơn dầu cũng có rất nhiều loại, mỗi loại lại mang đến chất lượng màu sắc khác nhau Trong đó các màu sơn được tạo ra từ nguyên liệu khoáng chất được đánh giá là cho chất lượng tốt hơn cả

Phải là những người học và tìm hiểu những kiến thức chuyên sâu về tranh sơn dầu mới có thể tạo ra những bức tranh bền màu và chắc chắn theo thời gian Trước hết là đối với lớp vải bổ, lớp sơn phủ lên vải phải đều và đủ độ mới có thể giữ màu sơn tươi sáng Những bức tranh quá dày thường là những bức vẽ không được bảo quản cẩn thận dễ dẫn đến tình trạng rạn nứt Nếu người vẽ pha quá ít dầu lanh cũng là nguyên nhân dẫn đến tranh dễ rạn nứt, còn nếu quá nhiều dầu sẽ khó cho người vẽ khi phải sơn lên nhiều lớp Đồng thời nếu pha những gam màu sáng với dầu lanh thì những bức vẽ thường nhanh bị ngả màu