SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM - Sử dụng tư liệu văn học trong dạy học lịch sử 7

Sáng kiến kinh nghiệm - Sử dụng tư liệu văn học trong dạy học lịch sử 7- Trong nền giáo dục của các dân tộc nói chung, dân tộc Việt Nam xưa và nay nói riêng môn Lịch sử chiếm một vị trí quan trọng. Với mục đích được xác định "Truyền thụ cho học sinh ý nghĩa của quá khứ và sự tiếp tục hiện tại, dẫn dắt học sinh hiểu vai trò của con người trong cộng đồng và vai trò cộng đồng trong thế giới nói chung". Từ Lịch sử, người học biết rút ra những bài học kinh nghiệm bổ ích cho cuộc sống hiện tại ở các trường trung học hiện nay qua môn lịch sử...

MỤC LỤC

SỬ DỤNG TƯ LIỆU VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 7 2

I ĐẶT VẤN ĐỀ 2

1 L Ý DO CHỌN ĐỀ TÀI 2

2 M ỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI 3

3 N HIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI 4

4 P HƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 4

5 P HẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI 4

6 Đ ỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 4

7 K HẲNG ĐỊNH TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC TẾ CỦA NGÀNH VÀ ĐỊA PHƯƠNG 4

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ: 5

1 C Ơ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ : 5

1.1 Quan niệm chung về tài liệu văn học 5

1.2 Các loại tài liệu văn học 6

1.3 Vai trò và ý nghĩa của tư liệu văn học 7

1.4 Phương pháp sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử 8

1.5 Một số yêu cầu khi sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử 8

2 T HỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 9

3 C ÁC BIỆN PHÁP ĐÃ TIẾN HÀNH ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ : 11

4 H IỆU QUẢ CỦA VIỆC SỬ DỤNG TƯ LIỆU VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

16 III KẾT LUẬN 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

SỬ DỤNG TƯ LIỆU VĂN HỌC TRONG DẠY HỌC

LỊCH SỬ LỚP 7

I ĐẶT VẤN ĐỀ.

1. Lý do ch n đ tài ọn đề tài ề tài

Trong nền giáo dục của các dân tộc nói chung, dân tộc Việt Nam xưa và nay nói riêng môn Lịch sử chiếm một vị trí quan trọng Với mục đích được xác định “Truyền thụ cho học sinh ý nghĩa của quá khứ và sự tiếp tục trong hiện tại, dắt dẫn học sinh hiểu vai trò con người trong cộng đồng và vai trò cộng đồng trong thế giới nói chung” Từ lịch sử, người học biết rút ra những bài học kinh nghiệm bổ ích cho cuộc sống hiện tại ở các trường trung học hiện nay qua môn học lịch sử giáo dục đạo đức, chính trị tư tưởng, truyền thống và lòng tự hào dân tộc Đồng thời phát triển tư duy và nhận thức toàn diện cho học sinh theo mục tiêu và nhiệm vụ giáo dục của Đảng và Nhà nước đề ra

Ngày nay, trong thời kỳ khoa học – kỹ thuật các nhà sử học dù có ý kiến khác nhau nhưng đều công nhận bộ môn Lịch sử không những vẫn giữ nguyên

mà còn có vị trí ngày càng cao và những ý nghĩa của nó trong việc đào tạo thế

hệ trẻ Nhà sử học Xô viết Pasutô đã khẳng định rằng: “Muốn đào tạo con người phù hợp với thời đại, chúng ta cần phải không ngừng cải tiến và nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử Chính lịch sử là bằng chứng hiển nhiên về sự toàn thắng của công cuộc xây dựng, sáng tạo đối với sự tàn phá, chiến thắng của hoà bình đối với chiến tranh Sự gần gũi hiểu biết các dân tộc về văn hoá và các mặt khác khắc phục tình trạng biệt lập”

Do đặc điểm của bộ môn Lịch sử khô khan, khó nhớ, khó học bởi những con số, ngày tháng và sự kiện đã diễn ra trong quá khứ không nhìn thấy được, đòi hỏi khi giảng dạy giáo viên phải tái hiện lại bằng ngôn ngữ và hình ảnh làm sống lại những sự kiện đó Một khó khăn lớn nhất của môn sử hiện nay là nhận thức của học sinh và gia đình về bản thân môn học xem là môn phụ không cần

phải quan tâm Làm cho việc dạy học sử lại càng khó khăn hơn, hạn chế về mặt hiệu quả Nó vẫn bị coi là môn học đối phó Lịch sử vẫn là môn học khó đối với

tư tưởng của học sinh Vấn đề cơ bản vẫn chưa làm được là xây dựng tình cảm, tình yêu lịch sử đối với những học sinh trên ghế nhà trường trong các giờ học đối với môn học này “Tư tưởng không thông vác bi đông cũng nặng”

Để giải quyết bài toán khó đó là một gánh nặng cũng là trách nhiệm đặt lên vai người giáo viên dạy sử Chính vì thế, trong quá trình giảng dạy để thực hiện tốt nhiệm vụ trồng người, giáo viên dạy sử cần tích cực tìm tòi những phương pháp và phát huy tối đa việc phối hợp các phương pháp một cách linh hoạt để thiết kế soạn và giảng dạy có hiệu quả, xây dựng tình cảm của học sinh đối với môn học và đưa các em đến với những sự kiện lịch sử một cách tự nhiên, nhẹ nhàng Có như thế mới hoàn thành nhiệm vụ môn học

Xuất phát từ thực tiễn nhận thức, trách nhiệm và thực tiễn giảng dạy tôi đã

áp dụng phương pháp này khá hiệu quả Vì vậy, tôi chọn đề tài: “Sử dụng tư liệu văn học trong dạy học lịch sử lớp 7”.

2 Mục đích của đề tài

Lịch sử vốn tồn tại khách quan và đã diễn ra trong quá khứ, nên muốn học sinh tiếp thu được vấn đề đòi hỏi giáo viên phải lựa chọn phương pháp phù hợp, nhằm đạt kết quả cao Đặc thù của bộ môn là: dài, nhiều sự kiện với những mốc thời gian khác nhau, nên khó ghi nhớ Ngoài ra, đây còn là bộ môn có tầm quan trọng và có tình giáo dục rất lớn, nó cung cấp cho học sinh một bức tranh sinh động về lịch sử dân tộc, về một thời quá khứ hào hùng

Từ đặc điểm bộ môn và yêu cầu thực tế, đòi hỏi chúng ta phải thay đổi phương pháp dạy học, tạo hứng thú, phát huy tính tích cực của học sinh… Vì vậy người giáo viên phải sử dụng kiến thức liên môn với các môn học khác như Ngữ văn, Địa lý, GDCD… những bộ môn đó giúp giờ học thêm sinh động, hấp dẫn hơn Trong đó, nếu giáo viên biết sử dụng những câu trích dẫn, câu thơ để

tường thuật lại một câu chuyện… sẽ làm phong phú trí trức học sinh, không bị nhàm chán khô khan, nâng cao chất lượng, hiệu quả môn học

3 Nhiệm vụ của đề tài

Thông qua đề tài “Sử dụng tư liệu văn học trong dạy học lịch sử lớp 7”, tôi

mong muốn góp phần giúp học sinh tự giác, chủ động lĩnh hội kiến thức và ngày càng yêu thích môn lịch sử, đem lại chất lượng và hiệu quả cho bộ môn

4. Ph ương pháp nghiên cứu của đề tài ng pháp nghiên c u c a đ tài ứu của đề tài ủa đề tài ề tài

Ngay sau khi có ý tưởng thực hiện đề tài này tôi bắt đầu đi tìm tài liệu tham khảo, tư liệu văn học có nội dung liên quan Trong quá trình thực hiện đề tài, ngoài việc vận dụng kiến thức chuyên ngành như phương pháp giảng dạy lịch

sử, phương pháp lịch sử, phương pháp logic…tôi còn vận dụng một số kiến thức khoa học khác có liên quan như tâm lí học

Mặc khác, trong quá trình giảng dạy và dự giờ tôi cũng học hỏi được một

số kinh nghiệm từ các giáo viên để phục vụ công tác giảng dạy của bản thân

5 Phạm vi nghiên cứu của đề tài.

Với đề tài “Sử dụng tư liệu văn học trong dạy học lịch sử lớp 7”, tôi giới

hạn phạm vi nghiên cứu của mình là ở phần hai: Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến giữa thế kỷ XIX, trong chương trình sử 7

6 Đối tượng nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu tôi áp dụng cho đề tài là học sinh lớp 7 trường THCS Thái Hòa

7 Khẳng định tính mới của đề tài trong điều kiện thực tế của ngành và địa phương

Thực tế giảng dạy cho thấy, nếu người giáo viên sử dụng kiến thức liên môn, đặc biệt là sử dụng tài liệu văn học vào dạy học lịch sử sẽ giúp cho học sinh hứng thú, sáng tạo và nhớ lâu hơn những kiến thức được học Cách làm này

sẽ rèn luyện cho học sinh tư duy logic, mạch lạc, giúp các em hiểu bài và ghi nhớ kiến thức tốt hơn, thay thế hình thức học vẹt, học nhưng không hiểu như những năm trước đây

II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:

1 Cơ sở lí luận của vấn đề:

1.1 Quan niệm chung về tài liệu văn học

Văn học và lịch sử có mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhau Vì thế trong dạy học lịch sử, tài liệu văn học rất cần thiết cho việc tiếp thu tri thức học tập cho học sinh, đồng thời làm cho bài giảng thêm sinh động hấp dẫn hơn Như vậy, ta thấy văn học là một tài liệu tham khảo quan trọng trong dạy học lịch sử ở trường Do đặc trưng của việc học tập lịch sử, các loại tài liệu tham khảo nói chung và tài liệu văn học nói riêng góp phần nhất định vào việc khôi phục, tái hiện hình ảnh quá khứ

Tuy nhiên, một vấn đề đặt ra song song với việc xác định tầm quan trọng của tài liệu văn học là cần phải có quan niệm đúng đắn về việc sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử Một số người cho rằng, trong dạy học lịch sử chỉ cần cung cấp cho học sinh những kiến thức đã có trong sách giáo khoa, việc sử dụng tài liệu tham khảo nói chung và tài liệu văn học nói riêng không cần thiết, không phù hợp với trình độ và yêu cầu về trình độ của học sinh Nhiều người lại

sử dụng quá nhiều tài liệu tham khảo này trong việc cụ thể hoá, làm sâu sắc thêm kiến thức lịch sử Điều đó đã dẫn đến tình trạng quá tải Do vậy, việc xác định đúng mức của việc sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử cũng là một việc làm hết sức quan trọng Các tác phẩm văn học rất gần gũi với lịch sử vì mọi sáng tác văn học đều phản ánh trực tiếp hay gián tiếp cuộc sống, số phận con người và hiện thực xã hội

Nhưng văn học cũng có những đặc trưng khác biệt so với lịch sử Nói tới văn chương, người ta thường thiên về giá trị nghệ thuật Vì thế, không phải tất

cả mọi sự kiện, nhân vật lịch sử được phản ánh trong văn học đều chân thực,

khách quan mà đôi khi còn có yếu tố hư cấu, hoang đường để tạo nên sự hấp dẫn, cuốn hút, thể hiện giá trị văn chương cho các tác phẩm đó Cho nên khi sử dụng các tác phẩm văn học trong dạy học lịch sử, giáo viên phải biết chắt lọc những tác phẩm, chi tiết văn học phản ánh khách quan nhất, chân thực nhất hiện thực xã hội để minh họa cho bài giảng thêm sinh động, hấp dẫn Quan niệm đúng đắn về tài liệu văn học trong dạy học lịch sử là một vấn đề vô cùng quan trọng Từ đó, tài liệu văn học mới phát huy được vai trò to lớn của nó trong dạy học lịch sử, góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn 1.2 Các loại tài liệu văn học

Trong việc dạy học lịch sử ở trường, giáo viên thường sử dụng các loại tài liệu văn học sau: văn học dân gian, văn học hiện đại, các tác phẩm văn học, tiểu thuyết lịch sử, hồi kí, thơ ca cách mạng Văn học dân gian ra đời sớm và rất phong phú, bao gồm nhiều loại: thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, ca dao, dân ca Đây là những tài liệu có giá trị, phản ánh nhiều nội dung lịch sử quan trọng trong lịch sử dân tộc Nếu gạt bỏ những yếu tố thần bí, hoang đường chúng ta có thể tìm thấy nhiều yếu tố hiện thực về lịch sử dân tộc Các loại hình văn học dân gian không chỉ góp phần minh họa những sự kiện lịch sử

mà còn làm cho bài giảng thêm sinh động, tạo không khí gần gũi với bối cảnh lịch sử, góp phần quan trọng vào việc giáo dục tư tưởng đạo đức cho học sinh Tiểu thuyết lịch sử có vai trò không nhỏ trong việc dạy học lịch sử vì các tiểu thuyết lấy chủ đề từ các sự kiện của lịch sử dân tộc, giúp học sinh khôi phục lại bối cảnh lịch sử, hình ảnh các sự kiện và nhân vật của quá khứ Song cần lựa chọn và xác định những tiểu thuyết những yêu cầu của dạy học, loại bỏ yếu tố

hư cấu và những yếu tố ảnh hưởng xấu đến nhận thức của học sinh

Hồi kí cách mạng là một thể loại văn học ra đời không trùng với thời kì xảy

ra các sự kiện lịch sử nhưng lại có giá trị lịch sử rất lớn Người viết hồi kí ghi lại phần hiện thực mà tác giả chứng kiến dựa trên cơ sở những ấn tượng và hồi ức riêng, trực tiếp mình trải qua

Thơ ca là những sáng tác văn học ra đời cùng thời với tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc, trực tiếp hoặc gián tiếp phản ánh các sự kiện lịch sử

Tuy nhiên khi sử dụng thơ ca, giáo viên cần chọn lọc những bài thơ, câu thơ dễ hiểu, phản ánh trực tiếp tình hình lịch sử, tránh sử dụng các tác phẩm, đoạn trích mang ý nghĩa trừu tượng làm cho bài giảng không đạt hiệu quả Các loại tài liệu văn học đều có ưu thế nhất định trong dạy học lịch sử, nhưng giáo viên cần phải biết kết hợp hài hoà các thể loại văn học Trong một bài học, một chương mục, giáo viên không nên sử dụng lặp đi lặp lại một tác phẩm văn học,

dễ gây nhàm chán cho học sinh, hiệu quả sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học lịch sử không cao

1.3 Vai trò và ý nghĩa của tư liệu văn học

Các tác phẩm văn học từ xưa đến nay, trong lịch sử dân tộc cũng như lịch

sử thế giới, có vai trò to lớn đối với việc dạy học lịch sử ở trường Tài liệu văn học là một trong những nguồn tài liệu tham khảo rất cần thiết cho việc nâng cao hiệu quả dạy và học bộ môn lịch sử, nhằm phát huy tính tích cực, tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh Tài liệu văn học cũng là một căn cứ bằng chứng về tính chính xác, tính cụ thể, phong phú của sự kiện lịch sử, nó giúp học sinh khắc phục việc hiện đại hoá lịch sử hoặc hư cấu sai sự thật lịch sử Việc sử dụng tài liệu văn học còn giúp học sinh có thêm cơ sở để nắm vững bản chất các sự kiện, hình thành khái niệm, hiểu rõ những quy luật, bài học quan trọng của lịch sử, rèn luyện cho học sinh say mê tìm hiểu lịch sử, phát triển tư duy lịch sử cho các em Đặc biệt, tài liệu văn học góp phần quan trọng làm cho bài giảng lịch sử mềm mại, hấp dẫn, sinh động gây hứng thú học tập cho học sinh Điều này lại có tác dụng to lớn trong việc giáo dục tư tưởng tình cảm cho học sinh trong dạy học lịch sử

Vì thế tài liệu văn học cũng thể hiện vai trò, ý nghĩa to lớn, đáp ứng được mục tiêu giáo dục đề ra theo tư tưởng Hồ Chí Minh Như vậy, tài liệu văn học rất cần thiết cho việc dạy học lịch sử nói chung và lịch sử Việt Nam nói riêng ở

trường phổ thông Nếu biết khai thác và sử dụng một cách hợp lí thì hiệu quả bài học nâng cao rõ rệt, học sinh sẽ nhớ và hiểu sâu sắc về sự kiện lịch sử đang học Đồng thời học sinh rèn luyện kĩ năng tư duy, đặc biệt là làm cho bài giảng lịch

sử của giáo viên thêm sinh động, hấp dẫn, góp phần nâng cao chất lượng học tập

bộ môn

1.4 Phương pháp sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử

Theo Trịnh Tùng, trong cuốn Phương pháp dạy học lịch sử, để sử dụng văn học trong giờ dạy lịch sử, có thể tiến hành theo cách sau:

- Thứ nhất: Đưa vào bài giảng một đoạn thơ, một đoạn văn ngắn nhằm minh họa những sự kiện đang học làm cho bài học phong phú, sinh động

- Thứ hai: Dùng một đoạn trích để cụ thể hóa sự kiện, nêu ra kết luận khái quát giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về một thời kỳ, một sự kiện lịch sử

- Thứ ba: Tài liệu văn học được sử dụng trong những buổi ngoại khóa

Tùy vào nội dung bài học, tiết dạy và năng lực của mỗi giáo viên mà có thể

sủ dụng một trong những cách trên để phù hợp với tiết dạy

1.5 Một số yêu cầu khi sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử

Sử dụng tư liệu văn học trong giờ học sử giúp sinh động nội dung bài giảng, hấp dẫn và lôi cuốn học sinh, giúp học sinh có cái nhìn đa chiều đối với một sự kiện, một nhân vật, một hiện tượng lịch sử Dễ dàng đua kiến thức đến với học sinh Tuy nhiên, theo tôi khi dùng tư liệu văn học để dạy sử phải đảm bảo các yêu cầu sau:

Thứ nhất: tài liệu văn học đó phải đảm bảo cả giá trị giáo dưỡng, giáo dục

và giá trị văn học

Thứ hai: tài liệu ấy phải là một bức tranh sinh động về những sự kiện, nhân vật lịch sử đang học và phải phù hợp với năng lực của học sinh

Thứ ba: đối với giáo viên trước khi sử dụng, cần có sự chọn lựa kĩ càng, phải loại bỏ những yếu tố không phù hợp, đặc biệt với những loại tư liệu văn học dân gian như thần thoại, cổ tích, ca dao giáo viên cần loại bỏ những yếu tố thần bí hoang đường và giữ lại những điểm cơ bản, khoa học và phù hợp với bài giảng

Khi sử dụng giáo viên cũng tránh lạm dụng, đưa vào những nội dung không phù hợp, làm loãng nội dung bài học lịch sử, biến giờ học sử thành giờ giới thiệu các tác phẩm văn học, ảnh hưởng tới sự tập trung và nhận thức của học sinh vào nhũng vấn đề đang học Đồng thời, cần phải sử dụng ngữ điệu phù hợp với tài liệu văn học, với nội dung sự kiện lịch sử cần minh họa phải đưa vào nội dung bài giảng một cách logic, hợp lý làm được điều đó thì tính hấp dẫn, thuyết phục sẽ tăng lên rất nhiều

Tóm lại, sử dụng văn trong giờ học sử là một trong những cách thức để giáo viên đưa tài liệu tham khảo vào quá trình dạy học Thực hiện theo sơ đồ của Đairi, qua đó hoàn thành mục tiêu bài học, kế hoạch dạy học và nâng cao chất lượng bộ môn trong trường phổ thông

2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

Đổi mới giáo dục là vấn đề toàn cầu trong thời đại ngày nay trước tác động của Cách mạng khoa học – công nghệ và xu thế toàn cầu hoá mạnh mẽ Để bắt kịp thời đại, trong những năm qua ta đã và đang thực hiện sự nghiệp đổi mới giáo dục để phát triển toàn diện đất nước Đổi mới toàn diện để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học, trong đó vấn đề phương pháp dạy học là cực kỳ quan trọng, chìa khoá của mọi sự thành công, trong sự nghiệp giáo dục và tất nhiên việc đó không thể thoát ly khỏi vai trò của người giáo viên

Lịch sử cũng như những môn học khác trong hệ thống giáo dục đều nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ giáo dục của Đảng, đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước Muốn có chất lượng và hiệu quả người thầy trước hết phải

có phương pháp tốt và hữu hiệu để dẫn dắt học sinh đến với những mảng kiến thức thích hợp, tiếp nhận chân lý tự nhiên Tuy nhiên, đổi mới phải tạo cơ sở sự

kế thừa và phát triển của các phương pháp truyền thống để làm cho hiệu quả và phải dựa trên những nguyên tắc cho phép của bộ môn Đặc biệt với môn Lịch sử gắn liền tư tưởng, tình cảm và giáo dục đạo đức truyền thống, một bộ môn nằm trong các bộ môn xã hội nó không thể biệt lập mà có những mối quan hệ với Văn, Giáo dục công dân, Địa lý Cho nên vấn đề dạy học liên môn là một nguyên tắc quan trọng và cần thiết giáo viên phải thực hiện, kết hợp trong quá trình dạy- học mới có hiệu quả

Trong đó, mối liên hệ giữa lịch sử và các tác phẩm tài liệu Văn học rất gần gũi Trong Sử có Văn, trong Văn có Sử Trong lịch sử dân tộc cũng như lịch sử thế giới từ xưa đến nay, các tác phẩm văn học có vai trò to lớn đối với việc giảng dạy Đây là một trong những tài liệu vô cùng quan trọng, không những thế còn góp phần sinh động, hứng thú và nhẹ nhàng cho môn học Lịch sử Trước hết, văn học bằng hình tượng cụ thể như những bức tranh sinh động về lịch sử,

có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm của người đọc, người học Giữa văn học và khoa học nói chung, sử học nói riêng có môi liên hệ khăng khít Không ít tác phẩm văn học tự nó là một tư liệu lịch sử Ví dụ: Hịch Tướng Sỹ văn (Trần Quốc Tuấn), Bài Cáo Bình Ngô (Nguyễn Trãi), Tuyên ngôn Độc lập (Hồ Chí Minh)… Các tác phẩm văn học (văn bản, bức thư, tuyện ngắn, tiểu thuyết hay thơ ca, hồi kí ) góp phần quan trọng làm cho bài giảng Lịch sử thêm sinh động, hấp dẫn và tự nhiên hơn, dễ đi vào lòng người, tạo hứng thú và tình cảm cho học sinh với môn học

Trong chương trình Lịch sử 7, cả thời kỳ phong kiến nước ta bên cạnh những cuộc đấu tranh, còn có khẳng định chủ quyền lãnh thổ Với những chiến công lịch sử hào hùng của dân tộc chính là mãnh đất màu mỡ ươm mầm những tác phẩm bất hủ Văn học gắn liền với Lịch sử, mỗi nhà văn, nhà thơ là một chiến sĩ hăng hái trên mặt trận văn hoá Nền văn học đã tái hiện rõ nét hình ảnh