Lý luận về văn hóa, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Văn hóa là những hệ thống giá trị cả vật chất lẫn tinh thần như những chuẩn mực, những thói quen, những hoạt động trong thực tiễn, có ý thức, mang tính xã hội; là hoạt động sáng tạo của con người trong quá trình lịch sử nên mang đậm tính nhân văn của cộng đồng người nhất định nhằm thỏa mãn nhu cầu của cuộc sống và tạo ra bản sắc riêng, nét đặc trưng của dân tộc, phân biệt giữa nền văn hóa này với nền văn hóa khác

BÀI THAM LUẬN

LÝ LUẬN VỀ BẢN SẮC VĂN HÓA, GIỮ GÌN VÀ PHÁT

HUY BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC

Họ tên: Nguyễn Thị Tuyết Lớp: Triết K37

Khoa: Triết học Mác- Lênin Học viện Báo chí & Tuyên truyền

Tóm tắt

Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ, sâu sắc đối với mỗi quốc gia Nó không chỉ dừng lại trong lĩnh vực kinh tế, mà còn mở rộng, lan tỏa, thâm nhập vào các lĩnh vực khác của đời sống, từ xã hội, môi trường đến khoa học công nghệ, pháp luật, giáo dục và cả văn hóa Vì vậy, văn hóa quốc gia đang có những

cơ hội mới và đứng trước những thách thức đầy gam go Nước ta muốn xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc thì đòi hỏi phải có lý luận đúng đắn về bản sắc văn hóa dân tộc làm cơ sở vững chắc để thực hiện nhiệm vụ bảo vệ, xây dựng

và phát triển văn hóa trong giai đoạn hiện nay.

MỞ ĐẦU

Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm có viết:

“Em ơi em Hãy nhìn rất xa Vào bốn ngàn năm Đất nước”

Những dòng thơ nhẹ nhàng, da diết cùng với cụm từ ngắn gọn “bốn ngàn năm” vẻn vẹn có ba chữ thôi nhưng nó như lời khuyên, lời nhắn nhủ của nhà thơ với chúng ta rằng: “Đất nước luôn gắn liền với lịch sử văn hóa dân tộc bao ngàn đời nay, cái nhìn xa

và trách nhiệm của thế hệ trẻ hôm nay về điều đó.” Và đúng như vậy, đối với sự hình thành, phát triển của một dân tộc quốc gia không thể không kể đến yếu tố quan trọng đó

là văn hóa

Văn hóa cũng là một hiện tượng đặc trưng của con người và xã hội loài người, là cách ứng xử của con người với tự nhiên Không những thế, ở tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, quân sự, ngoại giao,… đều thấy xuất hiện bóng dáng của văn hóa Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế hiện nay, người ta càng nhận thấy rõ văn hóa là một lĩnh vực hết sức quan trọng vì thế việc tìm hiểu, nghiên cứu văn hóa là điều cần thiết Nhiều quốc gia đã khẳng định vị trí nền tảng, động lực của văn hóa đối với sự tiến bộ và phát triển của xã hội nên ngày nay văn hóa vừa có tính dân tộc, tính khu vực và quốc tế

NỘI DUNG

1 Một số vấn đề lý luận về bản sắc văn hóa dân tộc

a Khái niệm văn hóa, bản sắc văn hóa dân tộc

Văn hóa là một lĩnh vực rộng lớn, phức tạp nhất và có nhiều khái niệm, cách định nghĩa khác nhau về nó

Trong tác phẩm Chống Đuy-rinh khi nói về sự tiến triển về tư tưởng tự do của loài người, Ph Ăng-ghen đã viết “mỗi bước tiến lên trên con đường văn hóa là một bước tiến tới tự do.” Theo ông, con người trong tiến trình lịch sử của mình, khi thoát khỏi người vượn cổ, nghĩa là ngày càng tự do hơn, “tự do” ở đây chính là bản chất con người Thời kì C.Mác và Ph.Ăng-ghen, khái niệm văn hóa học chưa xuất hiện còn văn hóa thì vẫn chưa hoàn toàn tách khỏi văn minh

Theo V.I.Lênin, nền văn hóa vô sản có khả năng phát triển toàn diện năng lực bản chất của con người cho nên nó phải là sự kế thừa có phê phán các giá trị văn hóa của dân tộc và nhân loại để phát triển lên một tầm cao mới, mang đậm chất liệu văn hóa bản chất người, ông viết: “Nền văn hóa vô sản không phải từ trên trời rơi xuống, nó không phải do những người tự cho mình là chuyên gia về văn hóa vô sản bịa đặt ra… văn hóa

vô sản phải là sự phát triển hợp quy luật của vốn kiến thức mà loài người đã tạo ra dưới ách áp bức của xã hội tư bản, địa chủ và của xã hội quan liêu.”

Đề cập đến văn hóa, các nhà lãnh đạo Đảng và nhà nước ta đã khẳng định: “Văn hóa sản sinh ra trong quá trình con người tác động vào tự nhiên và tiến hành đấu tranh

xã hội.”

Một định nghĩa khác về văn hóa: “Văn hóa là biểu hiện của phương thức sống của con người, là tổng hòa mọi giá trị người”, trong các trường hợp văn hóa ở đây luôn chỉ là thuộc tính trong mối quan hệ sự vật - quan hệ, thuộc tính, hay nói một cách khác

văn hóa ở đây chỉ có thể là mặt, là khía cạnh, là phương diện hay là thuộc tính của cái khác

Định nghĩa “Văn hóa” được cộng đồng thế giới sử dụng nhiều và đã được nhiều người trích dẫn hơn cả là định nghĩa của UNESCO, nêu trong “tuyên bố về chính sách văn hóa” tại hội nghị quốc tế về chính sách văn hóa của UNESCO từ ngày 26/7 đến ngày 6/8/1982 tại Mêhicô: “Văn hóa là tổng thể những nét đặc thù về tinh thần và vật chất, về trí tuệ và xúc cảm qui định tính cách của một xã hội hay của một nhóm xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản (tồn tại – being) người, những hệ thống giá trị, những truyền thống và tín ngưỡng Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét (reflect – phản tư) về bản thân Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt – con người, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm kiếm không mệt mỏi những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt qua cả giới hạn của bản thân”

Trong sách Việt Nam văn hóa sử cương, Đào Duy Anh viết: “Người ta thường cho rằng văn hóa là chỉ những học thuật tư tưởng của loài người, nhân thế mà xem văn hóa vốn có tính chất cao thượng đặc biệt Thực ra không phải như vậy Học thuật tư tưởng cố nhiên là ở trong phạm vi của văn hóa nhưng phàm sự sinh hoạt về kinh tế, về chính trị, về xã hội cũng hết thảy các phong tục tập quán tầm thường lại không phải là ở trong phạm vi văn hóa hay sao? Hai tiếng văn hóa chẳng qua là chỉ chung tất cả các phương diện sinh hoạt của loài người cho nên ta có thể nói rằng: “Văn hóa tức là sinh hoạt”

Nhà nghiên cứu văn hóa Phan Ngọc nói ông đã tìm được trên 300 định nghĩa về văn hóa và những định nghĩa này đều theo tinh thần luận, theo thao tác luận ông định nghĩa: “Văn hóa là mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng trong óc một cá nhân hay một

tộc người với cái thế giới thực tại ít nhiều đã bị cá nhân này hay tộc người này mô hình hóa theo cái mô hình tồn tại trong biểu tượng Điều biểu hiện rõ nhất chứng tỏ mối quan

hệ này, đó là văn hóa dưới hình thức dễ thấy nhất, biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của cá nhân hay tộc người, khác các kiểu lựa chọn của các cá nhân hay các tộc người khác”

Khái niệm văn hóa của Trần Ngọc Thêm “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”

Nghiên cứu về văn hóa các nhà văn hóa Việt Nam cũng đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau: “Văn hóa là một hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra và sử dụng các giá trị ấy trong quá trình hoạt động thực tiễn của mình – tức là trong quá trình nhận thức và tương tác của con người với thiên nhiên, với xã hội; trong quá trình con người tự nhận thức, tự hoàn thiện, - để chủ động nhân đạo hóa ngày càng cao cuộc sống của mình”

Tổng quan về khái niệm văn hóa, chúng ta có thể thấy, có rất nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về văn hóa đã được đề xuất và lưu hành rộng rãi ở Việt Nam và trên thế giới nhưng văn hóa vẫn có những điểm chung cơ bản và có thể khái quát như sau:

“Văn hóa là những hệ thống giá trị cả vật chất lẫn tinh thần như những chuẩn

mực, những thói quen, những hoạt động trong thực tiễn, có ý thức, mang tính xã hội; là hoạt động sáng tạo của con người trong quá trình lịch sử nên mang đậm tính nhân văn của cộng đồng người nhất định nhằm thỏa mãn nhu cầu của cuộc sống và tạo ra bản sắc riêng, nét đặc trưng của dân tộc, phân biệt giữa nền văn hóa này với nền văn hóa khác.”

Cũng từ đó mà văn hóa được thể hiện rõ thông qua mọi lĩnh vực như: địa lý- lịch

sử, ngôn ngữ, tâm linh, tín ngưỡng, phong tục, tập quán, nghệ thuật… và mang những đặc trưng riêng

b Đặc trưng của văn hóa

-Văn hóa là một phạm trù lịch sử: quá trình sáng tạo văn hóa của nhân loại cũng

là quá trình sáng tạo lịch sử Quá trình đó bị chi phối bởi các điều kiện lịch sử cụ thể, mang đặc trưng của từng thời kỳ lịch sử và nó chính là dấu ấn của thời đại Do đó văn hóa cũng chính là các trang lịch sử sống động và đầy đủ nhất

-Văn hóa mang tính giai cấp: mọi nền văn hóa đều được hình thành trên cơ sở nền tảng chính trị, xã hội nhất định, không có một nền văn hóa phi chính trị “Chính trị nào, văn hóa ấy” Nhà nước, giai cấp, chính trị chi phối sự phát triển của văn hóa Mọi sáng tạo văn hóa đều do nhu cầu, sự định hướng và sự chi phối của giai cấp thống trị

-Văn hóa mang tính nhân văn: văn hóa vì mục đích con người, con người vì mục tiêu văn hóa Con người vừa là chủ thể sáng tạo ra văn hóa vừa là khách thể của văn hóa, là chủ thể tiếp nhận các giá trị văn hóa Con người sáng tạo ra văn hóa, văn hóa góp phần thúc đẩy xã hội phát triển theo chiều hướng tiến bộ, nhân văn Các giá trị văn hóa góp phần hoàn thiện con người, hướng tới giá trị chân, thiện, mỹ

-Văn hóa có tính dân tộc và tính quốc tế: Tính dân tộc là đặc tính quan trọng, căn cốt của văn hóa Mỗi sản phẩm văn hóa sinh ra là hiện thân của đặc trưng sắc thái dân tộc của chính dân tộc ấy Tính quốc tế thể hiện ở sự lan tỏa tự thân và sự giao thoa giữa các nền văn hóa khác

c Khái niệm bản sắc văn hóa dân tộc

Từ việc làm rõ vấn đề văn hóa mới có thể khái quát nên khái niệm bản sắc văn hóa dân tộc Vậy chúng ta cần hiểu bản sắc văn hóa là gì?

Theo cách cắt nghĩa riêng lẻ theo chiết tự từ trong Tiếng Việt thì: “bản” là cơ bản nhất, là nét căn bản, chủ yếu, đặc trưng tiêu biểu nhất và “sắc” là sắc thái, khía cạnh được thể hiện qua bên ngoài

Bản sắc văn hóa gồm 4 yếu tố chủ yếu: yếu tố nội tại (bên trong), yếu tố quốc tế (bên ngoài), yếu tố khu vực, yếu tố sáng tạo và thể hiện trên các lĩnh vực chính trị, kinh

tế, văn hóa, xã hội

Khi nói đến bản sắc văn hóa là người ta muốn nói đến tinh hoa của một nền văn hóa, đã là tinh hoa thì phải là những gì tốt đẹp nhất đã được lịch sử kế thừa và sàng lọc, thử thách và khẳng định tiêu biểu cho dân tộc trong một giai đoạn nhất định của lịch sử

Ví dụ: Bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam thể hiện cụ thể qua các phong tục, truyền thống quý báu như: truyền thống yêu nước và chống giặc ngoại xâm (truyền thuyết Thánh Gióng), truyền thống uống nước nhớ nguồn (truyền thuyết Lạc Long Quân

và Âu Cơ, nói đến sự ra đời của con người Việt Nam; tín ngưỡng thờ tổ Hùng Vương; phong tục búi tóc, nhai trầu; qua các lễ hội,…

Trong bất kì thời kì nào của lịch sử thì bản sắc văn hóa cũng là một sức mạnh Đó

là sức mạnh nội tại của dân tộc, là hạt nhân năng động nhất trong toàn bộ tinh thần sáng tạo truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Bản sắc văn hóa làm cho một dân tộc luôn là chính mình Với một dân tộc trải qua hàng nghìn năm Bắc thuộc cùng với sự đô hộ của thực dân Pháp hàng trăm năm, nhưng với tinh thần ý chí nghị lực, tự cường, người Việt

đã và vẫn giữ được những tinh hoa văn hóa đặc sắc mà bao đời nay cha ông ta gìn giữ Chúng ta vẫn giữ được tiếng nói của mình, vẫn giữ được vốn văn nghệ dân gian, vẫn giữ và phát triển được bản sắc văn hóa của mình

Bản sắc dân tộc của nền văn hóa không phải là cái nhất thành bất biến, mà nó cũng vận động biến đổi theo bước phát triển của lịch sử, mỗi bước phát triển mới luôn

có sự sàng lọc, lọc bỏ, kế thừa một cách tự giác thông qua hoạt động của chủ thể

Tóm lại, bản sắc văn hóa là những nét căn bản, căn cốt của văn hóa được thể

hiện ra dưới những sắc thái khác nhau.

Nếu như một dân tộc mà đánh mất đi bản sắc văn hóa, thì có thể nói dân tộc ấy đã đánh mất đi chính mình, một nền văn hóa có tính dân tộc là một nền văn hóa mang đầy

đủ bản sắc văn hóa của dân tộc, là một vấn đề có ý nghĩa lớn lao đối với mỗi dân tộc

2 Bản sắc văn hóa Việt Nam trong thời kì hiện nay

Bản sắc văn hóa dân tộc là giá trị cốt lõi nhất của nền văn hóa, thể hiện tâm hồn, cốt cách, tình cảm, ý chí, sức mạnh dân tộc, tạo nên chất keo kết nối các cộng đồng người gắn bó, đoàn kết với nhau để cùng tồn tại và phát triển Những giá trị của bản sắc văn hóa dân tộc là một trong những động lực to lớn đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của quốc gia dân tộc Bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam được hình thành, phát triển gắn liền với lịch sử dựng nước, giữ nước và quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, trải qua các kỳ đại hội của Đảng, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn khẳng định xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm

đà bản sắc dân tộc làm nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực, là mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội

Chúng ta cần hiểu rằng, bản sắc dân tộc không phải là cái nhất thành bất biến, mà là một sản phẩm gắn với từng bước phát triển của cộng đồng dân tộc, tức là luôn có xu thế hướng tới hiện đại, và nó chịu tác động của quá trình biến đổi của nền kinh tế - xã hội của một quốc gia Trong điều kiện xây dựng nền kinh tế thị trường và xu thế toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, đặc biệt là sự phát triển của công nghệ thông tin - truyền thông, con người và những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam ít nhiều đã bị tác động và biến đổi

Sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa ở nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn,

xây dựng được một nền văn hóa giàu bản sắc dân tộc Đó là nền văn hóa bao gồm sự thống nhất trong tính đa dạng và phong phú của nền văn hóa của 54 dân tộc anh em trên đất nước Việt Nam, của các vùng, các địa phương trong nước; tính phong phú đa dạng

đó được nhân lên gấp nhiều lần do được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử gắn liền với công cuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc, biểu hiện cụ thể ở những giá trị văn hóa bền vững, là tổng hợp các giá trị tinh thần tiêu biểu của dân tộc, như: Tinh thần yêu nước, ý chí tự cường, tính cộng đồng gắn kết giữa cá nhân, gia đình, quê hương, tổ quốc, tinh thần nhân nghĩa, nhân ái thấm nhuần chủ nghĩa nhân văn, nhân đạo sâu sắc, tinh thần lao động cần cù sáng tạo, lối sống tinh tế, khiêm tốn, giản dị và trung thực Chúng ta đưa văn hóa Việt Nam đến với thế giới, xây dựng hình ảnh một đất nước Việt Nam thân thiện trong mắt bạn bè quốc tế, đồng thời tiếp thu những giá trị văn hóa, khoa học kỹ thuật tiên tiến của nhân loại phục vụ cho sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước Bản sắc văn hóa dân tộc đã trở thành cơ sở để liên kết xã hội và liên kết các thế

hệ tạo nên sức mạnh tinh thần của cả dân tộc Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực còn có mặt tiêu cực của nó là nguy cơ xói mòn, phai nhạt và biến dạng hệ thống giá trị bản sắc văn hóa dân tộc, sự ru nhập của lối sống tư sản, giảm thuần phong mỹ tục, sự chống phá của chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch trên lĩnh vực tư tưởng văn hóa Trước bối cảnh hội nhập quốc tế, tác động của mặt trái cơ chế thị trường, văn hóa phương Tây và văn hóa phương Đông du nhập vào nước ta một cách tràn lan, bên cạnh văn hóa trong sạch, lành mạnh thì sản phẩm xấu độc cũng nhanh chóng thâm nhập, len lỏi vào từng ngõ ngách, tâm hồn, đời sống của con người Việt Nam, đặc biệt là giới trẻ Bởi họ là những người tiếp thu văn hóa một cách nhanh chóng và nồng nhiệt nhất Biểu hiện là không ít người sử dụng ngôn ngữ ngoại lai, làm giảm sự trong sáng của tiếng Việt; xu hướng ăn mặc, cách cư

xử thì trái với thuần phong mỹ tục Có một số bộ phận không nhỏ tham gia vào các lễ hội truyền thống chỉ với mục đích đi để giải trí là chính, không có thái độ thành tâm,

hiện tượng đùa cợt trong lễ hội, xem bói, xem quẻ xuất hiện ngày càng trở nên phổ biến…Đây là những hiện tượng cần chú ý trong quá trình nhận thức và giáo dục con người hiện nay

3 Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay

Sự phát triển đất nước trong bối cảnh hiện nay kéo theo sự mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa, đây là bài toán khó đối đòi hỏi sự chỉ đạo đúng đắn của Đảng, Nhà nước và trách nhiệm của mỗi người

a Quan điểm của Đảng về giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc

Để tiếp tục sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiến tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc làm nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực, sức mạnh nội sinh quan trọng của sự nghiệp đổi mới đất nước, bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế, các nghị quyết của Đảng tiếp tục đề cao nhiệm vụ văn hóa với những phương châm, giải pháp cụ thể

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát

triển năm 2011) đã nhấn mạnh: “Xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, phát triển toàn diện, thống nhất trong đa dạng, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, tiến bộ;… Kế thừa và phát huy những truyền thống văn hoá tốt đẹp của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, tiếp thu những tinh hoa văn hoá nhân loại, xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh, vì lợi ích chân chính và phẩm giá con người, với trình độ tri thức, đạo đức, thể lực và thẩm mỹ ngày càng cao Phát triển, nâng cao chất lượng sáng tạo văn học, nghệ thuật; khẳng định và biểu dương các giá trị chân, thiện, mỹ, phê phán những cái lỗi thời, thấp kém, đấu tranh chống những biểu hiện phản văn hoá ”

Nghị quyết trung ương 9, khóa XI của Đảng về xây dựng văn hóa, con người Việt Nam