CUỘC CẢI CÁCH DÂN CHỦ MẠNH MẼ CỦA NHẬT BẢN GIAI ĐOẠN SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ II (1945 – 1951)

Tháng 81945, khi vừa bại trận, Nhật Bản bị tàn phá nặng nề về mọi mặt. Theo điều tra của cơ quan ổn định kinh tế sau chiến tranh thì 80% tàu bè, 34% máy móc trong công nghiệp bị phá huỷ; 21% nhà cửa và tài sản riêng của gia đình bị thiệt hại, tài sản của nhà nước bị tổn thất 25% so với thời kỳ trước chiến tranh (19341936). Tổng thiệt hại về vật chất lên tới 64,3 tỉ yên, bằng 2 lần tổng thu nhập quốc dân năm tài chính 1948 1949. Như vậy là toàn bộ của cải tích luỹ được trong 10 năm (19351945) đã bị tiêu huỷ hoàn toàn. Những thiệt hại về người cũng vô cùng to lớn. Nếu tính cả những người chết, bị thương và mất tích ở nước ngoài thì con số này lên tới gần 3 triệu

VIỆN ĐÀO TẠO SAU ĐẠI HỌC

KHOA ĐÔNG PHƯƠNG HỌC

-TIỂU LUẬN

CUỘC CẢI CÁCH DÂN CHỦ MẠNH MẼ CỦA NHẬT BẢN GIAI ĐOẠN SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ II (1945 – 1951)

Giáo viên hướng dẫn: GS.TS TRẦN NAM TIẾN Học viên thực hiện : HỨA THỊ HƯƠNG

Lớp : MOS21K2

Vũng Tàu : 08/2021

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

LỜI CẢM ƠN 2

A MỞ ĐẦU 3

B NỘI DUNG 4

CHƯƠNG I: TÌNH HÌNH NHẬT BẢN SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ II VÀ SỰ CẦN THIẾT CẢI CÁCH 4

1: Tổn thất nặng nề của Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ II 4

2: Sự cần thiết cải cách cho sự phát triển ở tương lai 5

CHƯƠNG II: CÁC CẢI CÁCH CHỦ YẾU CỦA NHẬT BẢN SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ II (GIAI ĐOẠN 1945 - 1952) 6

1: Cải cách về Chính trị 7

2: Cải cách về Kinh tế 10

3 Cải cách về Giáo dục 15

4: Cải cách về Đối ngoại 15

C KẾT LUẬN 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

CHÚ THÍCH 19

LỜI CẢM ƠN

Em xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo Viện Đào tạo sau đại học – Trường Đại học Bà Rịa Vũng Tàu đã tạo điều kiện tốt nhất cho em tham gia theo học lớp thạc sĩ

Đông phương học

Đặc biệt em xin trân trọng gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thầy giáo, GS.TS Trần Nam Tiến – giảng viên môn Cải cách và cách mạng các con đường phát triển của xã hội

phương Đông đã tận tình giúp đỡ và trực tiếp giảng dạy những kiến thức, hướng dẫn em

nghiên cứu và hoàn thành tiểu luận này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong quá trình nghiên cứu, song do khả năng và kinh nghiệm của bản thân có hạn, nên tiểu luận không tránh khỏi những tồn tại, hạn chế và

thiếu sót Vì vậy em rất mong được nhận được sự góp ý chân thành của Thầy nhằm bổ

sung hoàn thiện trong quá trình nghiên cứu tiếp theo

Xin chân thành cảm ơn!

Vũng Tàu, tháng 8 năm 2021

A MỞ ĐẦU

Nhật Bản sau năm 1945 gặp khó khăn rất lớn bởi Nhật Bản là đất nước nằm trong phe Pháp xít – là đất nước bại trận và hướng chịu thiệt hại nặng nhất với hai quả bom

nguyên tử xuống hai thành phố lớn là Hiroshima và Nagasaki Sau chiến tranh Nhật Bản

còn phải chịu sự chiếm đóng của Mỹ Quá trình chiếm đóng của Mỹ xét về mặt dân tộc là một sự tổn thương và gây lên sự thù hằn rất lâu của người Nhật đối với người Mỹ Tuy

nhiên sự chiếm đóng của Mỹ ở Nhật Bản mở ra con đường phát triển mới Bên cạnh các

yếu tố có tính dân tộc rất đặc trưng của người Nhật có thể nói tạo nên sự phát triển mới

này còn dựa vào sự tác động của người Mỹ Cụ thể từ năm 1945, trực tiếp là từ 1946 kéo dài đến năm 1952 Nhật Bản đã có một cuộc cải cách dân chủ diễn ra một cách mạnh mẽ, một sự thay đổi rất lớn ở Nhật Bản

Cuộc cải cách được thực hiện một cách khá cương quyết và toàn diện về kinh tế,

chính trị, văn hóa, xã hội, là cơ sở cho sự cuộc cải cách thần kì lần thứ II của Nhật Bản

Đây là một trong những giai đoạn quan trọng tạo những biến đổi cơ bản về mọi mặt của

đời sống kinh tế, xã hội, có những tác động to lớn thúc đẩy phát triển lịch sử Nhật Bản

giai đoạn sau đó

Cùng với những tác động có hiệu quả của các cuộc cải cách trong các lĩnh vực

khác nhau, ý đồ của Mỹ cùng với những bối cảnh quốc tế thuận lợi sau chiến tranh, mặc

dù vẫn còn những hạn chế nhưng những cuộc cải cách này thực tế có ý nghĩa kinh tế,

chính trị, xã hội to lớn (1) Nhờ các cuộc cải cách này mà nền chính trị dân chủ, hòa bình

ở Nhật Bản được thiết lập, nền kinh tế thị trường đầy đủ được hình thành, dân chủ hóa

kinh tế được đảm bảo, cạnh tranh thực sự trở thành động lực phát triển, chúng không chỉ

góp phần khôi phục kinh tế mà còn tạo điều kiện quan trọng cho thời kỳ tăng trưởng tiếp theo, tạo nên sự thần kỳ lần thứ II của Nhật Bản

B NỘI DUNG CHƯƠNG I: TÌNH HÌNH NHẬT BẢN SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ II VÀ SỰ CẦN THIẾT CẢI CÁCH

1: Tổn thất nặng nề của Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ II

Tháng 8-1945, khi vừa bại trận, Nhật Bản bị tàn phá nặng nề về mọi mặt Theo

điều tra của cơ quan ổn định kinh tế sau chiến tranh thì 80% tàu bè, 34% máy móc trong

công nghiệp bị phá huỷ; 21% nhà cửa và tài sản riêng của gia đình bị thiệt hại, tài sản của nhà nước bị tổn thất 25% so với thời kỳ trước chiến tranh (1934-1936)

Tổng thiệt hại về vật chất lên tới 64,3 tỉ yên, bằng 2 lần tổng thu nhập quốc dân

năm tài chính 1948 - 1949 Như vậy là toàn bộ của cải tích luỹ được trong 10 năm (1935-1945) đã bị tiêu huỷ hoàn toàn Những thiệt hại về người cũng vô cùng to lớn Nếu tính

cả những người chết, bị thương và mất tích ở nước ngoài thì con số này lên tới gần 3 triệu

(2)

Những vấn đề kinh tế, xã hội gay cấn nhất của Nhật Bản lúc này là: thất nghiệp,

thiếu nguyên liệu và lương thực, lạm phát Khoảng 4 triệu người thất nghiệp do ngừng

hoạt động sản xuất quân sự, 7,6 triệu binh lính giải ngũ, 1,5 triệu người từ các thuộc địa

hồi hương, nâng tổng số người không có việc làm lên tới 13,1 triệu Người năng lượng

chính lúc bấy giờ là than và thuỷ điện giảm sút nghiêm trọng, các mỏ than hầu như tê liệt hoàn toàn Do thiếu than, ngành đường sắt bị khủng hoảng nghiêm trọng

Thêm vào đó vụ lúa năm 1945 bị thất bát nặng, sản lượng chỉ còn 2/3 so với năm

trung bình trước đó Tham hoa đói rét đe doạ toàn dân nước Nhật Nạn lạm phát nghiêm

trọng bùng nổ từ giữa 1945 kéo dài đến đầu 1949, biểu hiện ở mức tăng giá phi mã: chỉ

số gái tiêu dùng (lấy 1945 là cơ sở) đã tăng 515% vào 1946, 1655% (1947), 4857%

Ngoài những thất bại về kinh tế đã phải chịu đựng trong chiến tranh cũng như khi

bị thất bại trong cuộc chiến tranh, Nhật Bản còn bị các nước đồng minh đòi hỏi quá nhiều

về mặt bồi thường chiến tranh Con số đầu tiên của phái đoàn đòi bồi thường chiến tranh

Tuy nhiên, tình hình kinh tế - xã hội Nhật dần dần được phục hồi Điều này chủ

yếu là do yếu tố trong nước quyết định, song cũng chịu ảnh hưởng không nhỏ của tình

hình quốc tế, của quan hệ Xô Mỹ lúc bấy giờ mà trong đó có những nhân tố có tính quốc

tế đã có tác động rất thuận lợi đến sự phát triển kinh tế Nhật Bản

2: Sự cần thiết cải cách cho sự phát triển ở tương lai

Cho đến khi kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản vẫn theo đuổi mục

đích phát triển đất nước thông qua bành trướng lãnh thổ bằng các hành động xâm lược vũ trang Từ khi nổ ra cuộc chiến tranh với Trung Hoa vào tháng 7 năm 1937 đến khi tuyên

bố đầu hàng vào tháng 8 năm 1945, Nhật Bản đã tung mọi lực lượng vào cuộc chiến Gần

như tất cả các công ty thuộc các ngành dân sự đều bị đóng cửa và tuyệt đại đa số nhà máy

và thiết bị nghành dệt đã được biến thành nơi sản xuất thép Các nhà máy được chuyển

sang sản xuất đạn dược và quân trang, quân dụng Các công ty và tất cả các nghành công nghiệp đều bị đóng cửa và nhân viên của họ đều bị cưỡng bức vào làm trong các cơ sở

sản xuất đạn dược Việc huy động mọi nguồn lực cho chiến tranh đã khiến cho cuộc sống

của người Nhật Bản ngày càng theo chiều hướng xấu đi Các mặt hàng thiết yếu hàng

ngày cực kỳ thiếu thốn, hầu như tất cả các mặt hàng đều được cung cấp theo khẩu phần

và chẳng có gì để ăn nên mọi người làm việc trong các nhà máy quân sự đã phải bỏ ra

ngoài tới các vùng nông thôn để tìm mua lương thực Chất lượng cuộc sống giảm mạnh

và liên tục

Người dân Nhật Bản nói chung và giới lãnh đạo Nhật Bản nói riêng nhận thức rõ

một điều là: Không thể phát triển đất nước bằng các bóc lột, cưỡng bức và kìm kẹp người dân nước mình và xâm lược, đàn áp người dân nước khác bằng vũ lực, mà phải bằng các biện pháp phát triển kinh tế trong một môi trường dân chủ và hoà bình, khiến mọi người

tự nguyện đem mọi nguồn lực sẵn có của mình phục vụ đất nước

Sau chiến tranh, Nhật Bản còn phải đương đầu với tình trạng bao vây, cấm vận từ

bên ngoài, khiến cho việc nhập khẩu nguyên liệu từ bên ngoài bị gián đoạn Việc chiếm

đóng và các chính sách của Mỹ đối với Nhật Bản trong giai đoạn sau chiến tranh cũng là

một trong những điều kiện cực kỳ quan trọng gây sức ép, cổ vũ, thúc đẩy Nhật Bản cải

cách và chi phối tiến trình cải cách của Nhật Bản Không ít ý kiến cho rằng, không có

Lực lượng đồng minh chiếm đóng, trong đó, chủ yếu là Mỹ, thì sẽ không có cải cách kinh

tế-xã hội ở Nhật Bản

Từ những điều kiện và bối cảnh trên ở Nhật Bản sau chiến tranh đã dẫn đến việc

chính phủ Nhật Bản (hay chính phủ kép ở Nhật Bản) phải tiến hành những cải cách kinh

tế, xã hội và chính trị căn bản, nhất là cải cách kinh tế, nhằm biến xã hội và nền kinh tế

bất bình thường của Nhật Bản trong và ngay sau Chiến tranh thế giới thứ hai, thành một

xã hội và nền kinh tế bình thường Đó sẽ là một xã hội hoà bình, dân chủ và quyền con

người được tôn trọng, đó là một nền kinh tế thị trường, vận hành theo quy luật cạnh tranh

tự do, lấy nhu cầu dân sự của người tiêu dùng làm đối tượng phụ

CHƯƠNG II: CÁC CẢI CÁCH CHỦ YẾU CỦA NHẬT BẢN SAU

CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ II (GIAI ĐOẠN 1945 - 1952)

Sau chiến tranh thế giới thứ II, Nhật Bản là nước bại trận và bị Đồng minh chiếm

đóng, buộc phải thực hiện những cải cách toàn diện về mọi mặt nhằm thúc đẩy dân chủ,

hòa bình, diệt trừ tận gốc chủ nghĩa quân phiệt Cùng với sự nỗ lực, chủ động của chính

phủ và nhân dân Nhật Bản, cuộc cải cách đã thành công, cứu nguy cho dân tộc Nhật Bản Dưới tác động của cuộc cải cách kinh tế, xã hội giai đoạn 1945-1951, Nhật Bản đã có

những biến chuyển thực sự về mọi mặt như: cơ sở kinh tế, xã hội, nhân tố con người,

quan hệ kinh tế Đây được xem là những nhân tố mới hết sức quan trọng tạo sự tăng

trưởng thần kỳ cho kinh tế Nhật Bản sau chiến tranh, được coi là giá trị mới trong phát

triển kinh tế Nhật Bản mà nhiều quốc gia khác đang nghiên cứu và học tập

Bảng: Các cuộc cải cách chính thời hậu chiến

1: Cải cách về Chính trị

Ngày 15/9/1945, Nhật Bản chấp nhận “Tuyên cáo Posdam” đầu hàng Đồng minh

vô điều kiện Đất nước bị quân đội Đồng minh mà thực tế là quân Mỹ chiếm đóng Người

chỉ huy tối cao của Bộ tư lệnh Đồng minh chiếm đóng Nhật Bản là tướng Douglas Mac

Arthur Chính phủ Nhật Bản vẫn được công nhận và tiếp tục cai trị đất nước Quân đội

chiếm đóng tuy chỉ điều khiển bộ máy một cách gián tiếp nhưng lại thảo ra các chính

sách cải cách cơ bản ảnh hưởng lớn đến chiều hướng phát triển kinh tế đất nước

Cuộc cải cách Dân chủ mạnh mẽ giai đoạn sau chiến tranh thế giới thứ II, cụ thể là

từ năm 1946 đến năm 1951 là một cuộc cải cách lớn, toàn diện trên tất cả các lĩnh vực tạo

ra sự thay đổi mạnh mẽ cả mặt chế độ và mặt xã hội Ở đây người ta nhắc nhiều đến vai

trò của Mỹ chứ không hẳn là lực lượng lãnh đạo của Nhật Bản lúc bấy giờ Sau khi chiếm đóng Nhật Bản, Mỹ đã hỗ trợ để mà đưa ra một lực lượng dân tộc theo hướng những

người mà được Mỹ lựa chọn ngay từ chiến tranh thế giới thứ II kết thúc và họ ủng hộ để

đưa lên lãnh đạo Một tầng lớp lãnh đạo mới của Nhật Bản đã xuất hiện Một trong những điều mà người Mỹ can thiệp rất mạnh trong bản Hiến pháp mà Mỹ đề xuất với Nhật Bản

đó là Người Mỹ kiên quyết thủ tiêu toàn bộ chế độ phong kiến Nhật Bản, điều mà Mỹ

làm rất thành công ở Hàn Quốc Nhưng đối với người Nhật điều này không hề đơn giản

Mỹ kiên quyết xóa bỏ quyền lực cũng như sự tồn tại của Thiên Hoàng trong chế độ mới ở Nhật, nhưng vấp phải sự phản đối kịch liệt của người dân Thiên Hoàng vẫn được coi

trọng và có sự ảnh hưởng cực lớn đối với người dân Do đó việc Mỹ muốn xóa bỏ cơ chế tồn tại của Hoàng gia Nhật đặc biệt là sự tồn tại của Thiên Hoàng là không thể Một cuộc đấu tranh dữ dội giữa lực lượng dân tộc ở Nhật đối với người Mỹ và do đó Mỹ không

thành công trong việc xóa bỏ vị trí của Thiên Hoàng trong mô hình Nhà nước mới ở Nhật Bản

Hiến pháp 1946 thực tế công khai xóa bỏ những ràng buộc phong kiến và là điểm

khởi đầu cho những tư tưởng dân chủ, tự do, bình đẳng của xã hội Nhật Bản ngay sau

Chiến tranh thế giới thứ II, đã tạo cơ sở xã hội mới cho mọi người dân trong cuộc sống và

Hiến pháp hòa bình đã thực sự có hiệu quả trong thực tế cùng với áp lực của sức mạnh

Đồng minh, cùng nhiều lý do khách quan và chủ quan khác nhau, môi trường hòa bình do Hiến pháp mang lại đã tạo điều kiện thuận lợi cho Nhật Bản ổn định, an tâm phát triển

kinh tế Các cuộc cải cách chính trị như thanh trừng những người có tư tưởng quân phiệt, hiếu chiến ra khơi các công ty, xí nghiệp hay trong các cơ quan chính phủ đã tạo điều

kiện thổi vào đây những tư tưởng mới, hòa bình, dân chủ, tự do Cùng với những biến đổi trong nền chính trị, xã hội Nhật Bản do cải cách chính trị tạo ra, những thành quả của nó

đã tạo ra mối quan hệ hợp tác tốt đẹp giữa chủ-thợ trong quá trình lao động

Cải cách mà Mỹ đầu tư nhiều nhất là thay đổi một chế độ mà cụ thể là xây dựng

mô hình Nhà nước mới để xóa bỏ hoàn toàn chế độ từng tồn tại được gọi là chế độ “Quân phiệt chủ nghĩa ở Nhật Bản” Và muốn như vậy phải ngăn chặn nó trở lại trong tương lai

thì Mỹ buộc phải thủ tiêu vai trò của Thiên Hoàng Quá trình cải cách mục tiêu là hướng tới một chế độ mới, một xã hội theo hướng Dân chủ hóa Tất nhiên dân chủ hóa này chịu tác động rất mạnh của chế độ Dân chủ hóa phương Tây mà người Mỹ là một trong những quốc gia đầu tư rất lớn cho quá trình này Nói đúng ra bên cạnh sự nỗ lực của người Nhật, vai trò của người Mỹ rất lớn, đặc biệt là giai đoạn này là tiền đề để xây dựng những giá

trị dân chủ mới Nhưng nỗ lực tự thân của người Nhật cũng rất mạnh mẽ, cái xung đột

lớn nhất mà người Nhật và người Mỹ gặp phải là vấn đền Hiến pháp và mô hình nhà

nước mới Người Nhật cương quyết giữ vị tí của Thiên Hoàng , duy trì sự có mặt của

Hoàng gia trong cơ chế chính trị mới, trong một thể chế nhà nước mới

Có thể nói bên cạnh yếu tố mang tính chất tự cường, tính chất dân tộc, người Nhật Bản cũng có sự nhạy bén trong sự thay đổi Từ thời Minh Hoàng Thiên Trị họ đã có sự

chủ động trong việc tiếp nhận các giá trị phương Tây Và họ đã có quá trình đưa các giá

trị phương Tây vào trong xã hội Nhật Bản và tạo ra những sự tiến bộ, tạo nên những sự

phát triển mới Do đó việc trong một giai đoạn mới họ thay đổi là không quá khó Mô

hình Nhà nước mới mà Nhật Bản xây dựng là mô hình “Quân chủ lập hiến” hay “Quân

chủ đại nghị” Mà Thiên Hoàng vẫn giữ một vị trí trong mô hình Nhà nước mới và vị trí

này mang tính chất hình thức Hoàng gia vẫn có vị trí quan trọng nhưng chỉ mang tính

chất tinh thần gắn với yếu tố tình cảm Do đó chế độ Hoàng gia Nhật vẫn được duy trì

mức độ trong đời sống chính trị Nhật Bản nhưng chỉ là hình thức chứ không thực chất

Thực chất người đứng đầu Chính phủ Nhật Bản là ‘Thủ tướng’ Và do đặc thù như vậy

nên chế độ Quân chủ lập hiến của Nhật Bản có các yếu tố khác với chế độ quân chủ lập

hiến khác trên thế giới Đó là vị trí ‘Thủ tướng’ của Nhật Bản sẽ có quyền lực hơn vị trí

‘Thủ tướng’ khác, ở các nước khác Mang tính đặc trưng của các nước phương Tây tập

trung quyền lực cho người đứng đầu bộ máy chính trị Bộ máy mới vẫn giữ vị trí Nguyên thủ quốc gia – tức là người đứng đầu Nhà nước Còn Thủ tướng đứng đầu chính phủ

nhưng Thủ tướng là người nắm toàn bộ quyền lực và phụ trách toàn bộ công việc quốc

gia Do đó sự cải cách rất rõ thông qua Bộ máy Nhà nước, thông qua hệ thống chính trị

được xác lập và gắn với phát triển theo mô hình tư bản chủ nghĩa

Các tổ chức quân sự hóa theo kiểu công nghiệp quốc phòng của Nhật Bản trước

đây bị thủ tiêu và những mô hình tập đoàn kinh tế theo mô hình của Mỹ phát triển Bộ

máy Nhà nước mới không có Bộ quốc phòng (lực lượng quân đội chính quy) mà chỉ có

lực lượng gọi là Cục phòng vệ Nhật Bản – tức là duy trì lực lượng vũ trang vừa đủ để bảo

vệ nền độc lập cho Nhật Bản chứ không có bộ máy Quốc phòng hoàn chỉnh như các nước khác Và đây là lí do mà Mỹ sẽ đóng vai trò là nước bảo hộ quân sự cho Nhật Bản và

đem quân độ đến đóng ở Nhật với việc đảm nhận là cái ô quân sự còn kéo dài đến tận

ngày nay Từ đó ta thấy Nhật Bản có sự khôn ngoan riêng, họ chấp nhận sự lệ thuộc nhất định về mặt quân sự của Mỹ, nhưng đó là chính sách để đảm bảo cho Nhật Bản an toàn

để đầu tư cho các mục tiêu khác Mà mục tiêu mà Nhật đánh giá cao nhất cho sự phát

triển của họ là mục tiêu phát triển kinh tế

2: Cải cách về Kinh tế

Có thể nói rằng cuộc cải cách Dân chủ của Nhật Bản diễn ra khá mạnh mẽ, nó đến

từ sự tự thân nỗ lực của người dân Nhật, từ tinh thần của người dân Nhật nhưng cũng

không thể không nhắc tới sự hỗ trợ rất tích cực của người Mỹ Ban đầu tác động theo

kiểu ép buộc nhưng sau đó là sự hỗ trợ, kích thích từ phía Mỹ để tạo ra được một cuộc

cách mạng Dân chủ khá mới mới Một trong những sự thay đổi mà sẽ tác động mạnh mẽ

sau này của Nhật Bản là ‘Cải cách kinh tế’

Trước hết là cải cách ruộng đất được coi là cải cách quan trọng nhất và có hiệu

quả nhất trong các cuộc cải cách kinh tế với mục tiêu: “ xóa bỏ những trở ngại kinh tế

nhằm khắc phục và củng cố các thiên hướng dân chủ để phá bỏ sự kìm hãm kinh tế vốn

đọa đày người nông dân Nhật Bản trong nhiều thế kỷ áp bức phong kiến” Đạo luật cải

cách ruộng đất ban bố ngày 11/10/1946 với nội dung là nghiêm khắc với đối tượng mua

đất, lập các Ủy ban ruộng đất, đề ra các phương thức mua đất, cách thanh toán và quy