150 câu hỏi ôn tập môn Dược liệu về các chủ đề : Đại cương, Carbohydrat, đại cương về glycosid, Glycosid tim, saponin, antranoid, flavonoid, coumarin và tanin. Công dụng, các phản ứng đặc trưng, một số dược liệu
Trang 1I/ ĐẠI CƯƠNG VỀ DƯỢC LIỆU
1 Định nghĩa môn Dược liệu học: Môn học nghiên cứu về sinh học và hóa học các nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc thực vật và động vật (bỏ khoáng vật)
2 Dược liệu học ngày nay tập trung vào nghiên cứu các lĩnh vực chính nào?
a Tạo nguồn nguyên liệu làm thuốc,
b Kiểm nghiệm và tiêu chuẩn hoá dược liệu,
c Chiết xuất dược liệu,
d Nghiên cứu thuốc mới từ dược liệu
3 Hippocrates là ai? + Hippocrates (460 - 377 ? TCN) được xem như là người thầy thuốc giỏi nhất thời cổ đại Ngoài những công trình về giải phẫu, sinh lý, ông còn đưa vào sử dụng hơn 200 cây thuốc Ông được suy tôn là tổ sư ngành y học hiện đại phương Tây với Lời tuyên thệ Hipocrat nổi tiếng
4 Tuệ Tĩnh là ai?: (Nguyễn Bá Tĩnh, 1341-1369Ư Đai danh y đã mở đường xây dựng nền y học dân tộc Ông nghiên cứu cây cỏ Việt Nam, sưu tầm những bài thuốc giản dị thường dùng trong dân gian kết hợp kinh nghiệm trị bệnh của y học Trung Hoa để xây dựng một nền y học có tính chất dân tộc, đại chúng và sáng tạo
5 Lý Thời Trân là ai?: “Bản thảo cương mục” do Lý Thời Trân biên soạn (1596) là bộ sách quan trọng và đầy đủ nhất về các dược liệu và công dụng của chúng đề cập tới 12.000 bài thuốc và phương thuốc trong đó có 1892 vị thuốc
6 Thu hái dược liệu
Chất lượng dược liệu tốt hay xấu chủ yếu là do hàm lượng hoạt chất của nó nhiều hay ít Hàm lượng hoạt chất liên quan đến vấn đề thu hái
Mỗi dược liệu có nhiều hoạt chất khác nhau, có thể thay đổi theo mùa và chu kỳ phát triển của cây
Thu hoạch đúng vụ sẽ thu được dược liệu chứa hoạt chất tối đa
Hàm lượng menthol/tinh dầu bạc hà đạt tối đa khi cây bắt đầu ra hoa
Hàm lượng rutin cao nhất trong nụ Hoa hòe
Hàm lượng alkaloid trong vỏ cây Canh ki na tăng theo sự phát triển của cây và đạt tối đa vào năm thứ 7
7 Nguyên tắc chung trong thu hoạch các bộ phận dùng
- Rễ và thân rễ nên thu hoạch vào thời kỳ sinh dưỡng, thường vào thời kỳ thu đông, đặc biệt, rễ Bồ công anh thu hái vào giữa mùa hè
- Vỏ cây thường vào mùa đông, là thời kỳ nhựa cây hoạt đông mạnh
- Lá và ngọn cây có hoa hái vào thời kỳ quang hợp mạnh nhất, thường là thời kỳ cây bắt đầu ra hoa, không nên hái khi quả và hạt đã chín
- Hoa hái lúc trời nắng ráo, trước hoặc đúng vào thời kỳ thụ phấn Ngọi trừ nụ Hòe, nụ Đinh hương
Trang 2- Quả thu hái tùy loại: Quả già như tiểu hồi, sà sàng, quả sắp chín (Mơ, Hồ tiêu), quả xanh (Chỉ thực)
Tuy nhiên, cần theo dõi hàm lượng hoạt chất để định thời gian thu hai tốt
8 Mục đích ổn định dược liệu để làm gì?:
9 Mục đích làm khô dược liệu để là gì?: Bảo quản, tranh nhiễm mốc, vi khuẩn, biến đổi hóa học do bị thủy phân, oxy hóa, đồng phân hóa, trùng hợp hóa Dễ xay nghiền, vận chuyển
10 Bảo quản dược liệu là gì? Giữ hình thức và phẩm chất của dược liệu không bị giảm sút
11 Đánh giá dược liệu là gì? Là xác định dược liệu có đạt tiêu chuẩn quy định hay không
Đánh giá dựa trên tiêu chuẩn Nhà nước ghi trong Dược điển hoặc tiêu chuẩn ngành
12 Tiêu chuẩn của một dược liệu thường bao gồm:
a Đặc điểm hình thái gồm các đặc điểm cảm quan, đặc điểm vi học của dược liệu
b Thử tinh khiết: độ ẩm, độ tro, tạp chất hay các hằng số vật lý
c Định tính thành phần chính trong dược liệu
d Đinh lượng thành phần chính hoặc hàm lượng cao chiết được của dược liệu
13 Phương pháp dùng nhiệt khô: Sử dụng trong chế biến chè xanh
14 Các mục tiêu học tập Môn Dược liệu của sinh viên Dược là gì?: Những kiến thức
về nguồn gốc, thành phần hóa học, kiểm nghiệm, tác dụng và công dụng của dược liệu Chủ yếu là xác định được sự thật giả, chất lượng và cách sử dụng dược liệu
15 Nguồn thuốc phòng và chữa bệnh hầu hết là từ nguồn dược liệu và hóa dược
16 Ứng dụng phương pháp phổ học trong nghiên cứu dược liệu để làm gi? Cho biết các đặc điểm cấu trúc của các chất, dùng định danh và định lượng các chất
17 Sắc ký để tách các chất ra khỏi một hỗn hợp là phương pháp phân tích loại gì? Là một phương pháp phân tách lý —hoá Phân tích định tính, định lượng, theo dõi thành phần các chất và phân lập các chất
18 Chiết xuất dược liệu là dùng dung môi để làm gì?: để lấy các chất tan ra khỏi các
mô thực vật
19 Thông tư số 19/2019/TT-BYT ngày 30/7/2019 của Bộ trưởng Bộ Y tế? (Nói về việc quy định thực hành tốt nuôi trồng, thu hái dược liệu và các nguyên tắc, tiêu chuẩn khai thác dược liệu tự nhiên)
20 Alexandre Émile Jean Yersin đã làm gì với cây Canh-ki-na?:
Ông trồng thử nghiệm cây canh-ki-na để sản xuất thuốc ký ninh chữa bệnh sốt rét
21 Dược điển Việt Nam hiện hành (năm 2021) được xuất bản lần thứ mấy? 5
II/ / CARBOHYDRATE
22 Carbohydrates là những nhóm hợp chất hữu cơ gồm có gì?
Trang 3- Monosaccharid
- những dẫn chất
- những sản phẩm ngưng tụ của chúng qua dây nối glycoside
23 Phân tử amylose gồm nhiều đơn vị α-D-glucose nối với nhau theo dây nối gì?: 1-4
24 Với thuốc thử Iod, amylose cho màu gì?: Xanh đậm
25 Với thuốc thử Iod, amylosepectin cho màu gì?: tím đỏ
26 Phân tử amylosepectin gồm nhiều đơn vị α-D-glucose nối với nhau theo dây nối gì?: (1→4), chỗ phân nhánh theo (1→6)
27 Gôm, chất nhầy, pectin là những hợp chất loại gì?: Heteropolysaccharid
28 Tinh bột, cellulose là những hợp chất loại gì?: Homopolysaccharid
29 Tinh bột, gôm, chất nhầy, pectin, là những hợp chất loại gì?: polysaccharid
30 Tinh bột là sản phẩm quang hợp của đối tượng nào?: Tinh bột là sản phẩm quang hợp của cây xanh, được dự trữ trong các hạt lạp không màu của tế bào thực vật
31 Tinh bột có tính chất gì?: Tinh bột tồn tại dưới dạng hạt, kích thước và hình dáng khác nhau, không tan trong nước lạnh, đun với nước tinh bột bị hồ hóa
Thủy phân bởi acid: sp cuối cùng là glucose
C6H12O6(C6H10O5) + nH2O → (n+1)C6H12O6
Thủy phân bằng enzyme
- α- amylase: maltose, glucose, dextrin phân tử bé
- β-amylase: 50 – 60% maltose + dextrin
32 Trong tế bào thực vật, tinh bột tồn tại dưới dạng gì? dạng dự trữ carbohydrat của thực vật, có trong rễ (củ), quả, hạt, thân, vỏ thân, ít khi gặp trong lá
33 Tinh bột tác dụng với dung dịch Iod trong nước sẽ cho màu gì?: Tím
34 Enzym tách nhánh là các enzym có khả năng tác động vào vị trí nào?: dây nối 1-6
35 Enzym đã được sử dụng trong quy trình kỹ nghệ để chuyển tinh bột thành glucose
là gì?: amyloglucosidase, glucoamylase
36 Trong ngành Dược, tinh bột được dùng để làm gì?: tá dược viên nén
ựa trên cơ sở của Purse để định lượng tinh bột đối với trường hợp nào? phương pháp này hiện nay dùng để định lượng tinh bột trong nguyên liệu thực vật ao gồm các giai đoạn: loại đường bằng ethanol, hòa tan tinh bột bằng acid perchloric loãng và nguội, tách tinh bột dưới dạng phức tinh bột – iod không tan, phân hủy phức rồi thủy phân tinh bột bằng glucose và định lượng glucose bằng phương pháp tạo màu với althrol (màu xanh) hoặc bằng các phương pháp khác
38 Các cách định lượng tinh bột
Trang 4- Phương pháp thủy phân acid:
Thủy phân trực tiếp
Thủy phân bằng enzyme rồi tiếp theo bằng acid
Phương pháp dựa trên cơ sở của Purse
- Phương pháp không thủy phân:
Dùng phân cực kế
Tạo phức với Iod
39 Công dụng của Cát căn là gì?: cao huyết áp, mạch vành, trị sốt, nhức đầu, khát nước, kiết lỵ, ban sởi
40 Bộ phận dùng của Cát căn (Sắn dây) (Pueraria thomsonii, họ Đậu Fabaceae) là
gì?: rễ củ
41 Ý dĩ (Coix lachryma-jobi L var mayuen (Rom Caill.) Stapf., họ Lúa- Poaceae)
có công dụng gì?: Trị tiêu hoá kém, viêm ruột, thông tiểu,
42 Bộ phận dùng của Ý dĩ (Coix lachryma-jobi L var mayuen (Rom Caill.) Stapf.,
họ Lúa- Poaceae) là gì?: nhân hạt
43 Ý dĩ (Coix lachryma-jobi L var mayuen (Rom Caill.) Stapf., họ Lúa- Poaceae)
có hoa loại gì?: đơn tính, cùng gốc
44 Bộ phận dùng của Hoài sơn (Dioscorea persimilis, họ Củ mài - Dioscoreaceae) là
gì?: thân rễ, củ Trị lỵ mạn tính, mồ hôi trộm,chóng mặt, hoa mắt, đau lưng…
45 Cellulose vi tinh thể là một tá dược loại gì? Tá dược rã
46 Cellulose vi tinh thể là gì?: Là cellulose thủy phân một phần
47 Con người không tiêu hóa được cellulose vì thiếu men bẻ gãy dây nối nào? 1-4
48 Động vật nhai lại có thể tiêu hóa được cellulose nhờ sự giúp đỡ từ đâu?: vi sinh vật sống trong ruột
49 Thủy phân hoàn toàn cellulose sẽ thu được gì?: Glucose
50 Nhiều tá dược dính và rã cho viên nén, bào chế nhũ dịch, hỗn dịch, thuốc mỡ, ,
có nguồn gốc cellulose là các dẫn chất loại gì?: dẫn chất alkyl hoá
51 Sợi cellulose gọi là gì?: micel
52 Cellulose không tan trong dung môi nào? nước và dung môi hữu cơ
53 Trong cây Bông (Gossypium sp., họ Bông- Malvaceae), gossypol có nhiều trong
bộ phận nào? Hạt bông
Trang 554 Trong y học, loại bông xơ có đặc điểm gì?: Bông tự nhiên, được cán, không chế biến, không hút nước
55 Đặc điểm của Chất nhầy là gì?: Là sản phẩm sinh lý của cây, cấu tạo thường có pentose, hoà tan trong nước, có trong mọi cơ thể thực vật
56 Đặc điểm của Gôm là gì?: Là sản phẩm bệnh lý của cây, cấu tạo thường có acid uronic, trương nở trong nước thành dung dịch keo, phân bố hạn hẹp trong thực vật
57 *Để kết tủa pectin có thể dùng gì?: ethanol hoặc isopropanol
58 Gôm arabic được dùng làm gì?: Làm dịu tại chỗ (viêm họng, viêm dạ dày), làm chất ổn định, chất nhũ hoá, tá dược dính trong bào chế
59 Pectin được dùng làm thuốc gì?: thuốc cầm máu đường ruột
60 Quả xanh có độ cứng nhất định là do có gì?:
61 Pectin hòa tan có ở đâu?: dịch tế bào
62 Pectin là những carbohydrat có phân tử lớn mà phần chính của phân tử cấu tạo bởi những đơn vị gì?: acid α – D – galacturonic
63 Một phần hay toàn bộ các nhóm carboxyl của các đơn vị acid α-D-galacturonic cấu tạo nên pectin đã được hóa hợp ra sao?: methyl este hoá
64 Acid pectic là mạch dài các đơn vị acid α-D-galacturonic nối với nhau theo dây nối gì?: α (1-4)
65 Thạch (Agar- agar) được chế biến từ đâu?: Là sản phẩm chế biến từ một số loài tảo biển thuộc ngành tảo đỏ Rhodophyta
66 Tác dụng của Liên tâm (Embryo Neulumbinis) là gì?: An thần, gây ngủ
67 Lấy hạt lúa: Loại vỏ xay mịn phơi khô, ta được gì?: xay mịn phơi khô, ta được gì?: xay mịn phơi khô, ta được gì?:
68 Cây Báng (Arenga pinnata Merr., họ Arecaceae) dự trữ tinh bột ở đâu?: ruột thân
cây
69 Nhiệt độ hồ hoá là gì? Là khoảng thời gian nhất định để hạt tinh bột hấp thu nước
và trương nở
70 Tác dụng của Xa tiền tử là gì?: Nhuận tràng, chống viêm, long đờm, lợi tiểu
71 Thành phần hóa học chính của Sâm bố chính là gì?: chất nhầy, tinh bột
72 Glycan là gì? Polysacharide
III/ ĐẠI CƯƠNG VỀ GLYCOSID
73 Những dung môi thường gặp có thể hòa tan được aglycon của glycoside: aceton, benzene, toluen
74 Phần đường trong glycosid gọi là gì? Ose, glycon
75 Thành phần một heterosid gồm có gì? Glycon + Aglycon
76 Thành phần một holosid gồm có gì? Glycon + Glycon
77 C – glycoside/ O – glycoside/ S – glycoside/ N - glycosid là gì? Là Các dây nối trong cấu trúc Glycosid
Trang 6C-glycosid : phần aglycon và đường liên kết bằng dây nối C-C
O-glycosid : nhóm OH bán acetal của đường ngưng tụ với nhóm OH alcol hoặc phenol của aglycon tạo thành cầu nối Oxy
S-glycosid : nhóm OH bán acetal của đường ngưng tụ với nhóm thiol
N-glycosid : có nhóm amin liên kết với phần đường
78 Holosid là gì? Carbohydrat
79 Các glycosid sau khi thủy phân có thể cho phản ứng gì?: phản ứng khử
80 Pseudoglycosid là gì?là dây nối giữa đường và aglycon là dây nối ester
IV/ GLYCOSID TIM
81 Nghiên cứu glycosid tim, dùng phản ứng Keller- Kiliani để định tính gì? Đường 2-desoxy
82 Oleandrin có ở cây nào? Trúc đào
83 Đường 2,6- desoxy thường gặp ở nhóm chất nào? Glycosid tim
84 Bộ phận dùng của Thông thiên là gì? Hạt
85 Phương pháp đánh giá glycosid tim dùng đơn vị mèo là xác định liều tối thiểu của dược liệu hay của glycosid tim làm cho tim mèo thế nào?: Ngừng đập
86 Glycosid tim có vị gì?: đắng
87 Tác dụng của glycosid tim khi thay khung steroid sẽ thế nào?: Mất tác dụng
88 Glycosid tim thuộc loại glycoside gì?: Glycosid steroid
89 Qui tắc 3R liên quan đến nhóm hoạt chất nào? glycosid tim
90 Công dụng làm thuốc của Folium Oleandri là gì? chữa suy tâm thu, viêm cơ tim não suy (loạn tim nhanh)
91 Cấu trúc cơ bản của glycoside tim: Aglycon + Đường
92 Digitoxin có ở cây nào? Dương địa hoàng
V/ SAPONIN
93 Bộ phận dùng của Cam thảo là gì? Rễ và thân rễ
94 Công dụng của saponin? Long đờm, chữa ho, chống viêm, hạ mỡ máu, hạ đường huyết, chống ung thư
95 Với cholesterol, saponin có khả năng gì? Giảm cholesterol trong máu Saponin có khả năng tạo phức không tan với cholesterol
96 Tính chất của saponin? Bột vô định hình màu trắng, vị đắng Tan trong nước, cồn Không tan trong dung môi phân cực trung bình – kém Tạo bọt khi lắc với nước Phá huyết độc với cá
97 Saponin có thuộc nhóm glycosid không? Saponin là những glycosid có phần aglycon là các triterpen (30 carbon) hay các steroid (27 carbon)
98 Tác dụng của Cỏ xước (Radix Achyranthes asperae ) là gì? Kháng viêm, giảm mỡ
máu, chữa thấp khớp
Trang 799 Để bán tổng hợp các thuốc steroid người ta thường dung nguyên liệu gì? Saponin
100 Glycyrrhizin có vị gì?: Ngọt
101 Cucurbitan thuộc nhóm saponin nào? Saponin triterpen
102 Hoạt chất chính trong Sâm bố chính là gì? Chất nhầy, tinh bột
103 Loại nào trong nhân sâm nào có giá trị nhất?
VI/ ANTHRANOID
104 Hoạt chất trong Lô hội là gì? Anthranoid : Aloe emodin, Barbaloin
105 Bộ phận dùng của Thảo quyết minh là gì? Hạt
106 Anthranoid nhóm phẩm nhuộm có cấu tạo như thế nào? Có 2 nhóm OH kế cận ở
vị trí α, β
107 Anthranoid nhóm phẩm nhuộm có màu như thế nào? màu từ đỏ cam đến tím
108 Tác dụng của Hà thủ ô đỏ là gì? Bổ gan thận, bổ máu, râu tóc bạc sớm, suy nhược
109 Liều dùng anthranoid để có tác dụng nhuận tràng là gì?: Liều vừa
110 Phản ứng Borntrӓger: Anthranoid tác dụng với kiềm cho ra màu gì? Đỏger: Anthranoid tác dụng với kiềm cho ra màu gì? Đỏ
111 Hà thủ ô đỏ, Đại hoàng, Cốt khí củ, Chút chít đều có anthranoid và cùng thuộc họ thực vật gì?: Họ Rau răm (Polygonaceae)
112 Cấu trúc nhóm Anthranoid nhuận tẩy?: Thường là dẫn chất của 1,8 – dihydroxy anthraquinon
Ở C3 thường có các nhóm thế CH2OH, CHO, COOH, CH3 nên còn gọi là nhóm oxy methyl anthraquinon
113 Phản ứng Borntrager dựa vào hiện tượng hợp chất anthranoid tác dụng với kiềm cho ra màu đỏ thể hiện rõ với anthranoid ở dạng nào? dạng oxyhoá
114 Phản ứng Borntrager dựa vào hiện tượng hợp chất anthranoid tác dụng với kiềm cho ra màu đỏ được áp dụng với nhóm anthranoid nào? (anthraquinon)
115 Alizarin là anthranoid thuộc nhóm nào? Nhóm phẩm nhuộm
116 Cấu trúc nhóm Anthranoid nhóm dimer?: 2 phân tử anthron
117 Khi làm phản ứng vi thăng hoa với 1 dược liệu bất kỳ cho kết quả dương tính thì kết luận gì với dược liệu này? Dược liệu có anthranoid
VII/ FLAVONOID
118 Brazilein thuộc nhóm flavonoid nào? Neo- flavonoid
119 Bộ phận dùng của Hòe là gì? Nụ hoa
120 Phần lớn flavonoid có màu gì? Vàng
121 Tác dụng của Râu mèo (Herba Orthosiphonis ) là gì?: lợi tiểu, thông mật, trị bệnh
sỏi thận, sỏi mật
122 Màu của Flavonoid khi tác dụng với kiềm loãng sẽ như thế nào?: tăng màu sắc
123 Các khung cấu tạo cơ bản của flavonoid: C6-C3-C6 hay nói cách khác là khung
cơ bản gồm 2 vòng benzen A và B nối với nhau qua một mạch 3 carbon
Trang 8124 Trong nghiên cứu flavonoid, dùng Chì axetat trong trường hợp nào?: định tính Flavonoid chì acetat kièm cho tủa màu với hầu hết các flavonoid phenol còn chì acetat trung tính tạo tủa với các flavonoid c ó ortho-di-OH phenol
125 Rutin trong nụ Hoa Hòe ( Flos Styphnolobii japonici ) có tác dụng gì?: làm bền và
giảm tính thấm của mao mạch, hồng cầu Chống co thắt, giảm trương lực cơ tim Phòng chứng xơ vữa động mạch, trị xuất huyết
126 Rotenon trong dây mật – (Derris elliptica) - có độc tính với cá, nó thuộc nhóm
nào? Iso-flavonoid
127 Chophytol có trong dược liệu gì? Artiso
128 Cách đánh số khung flavonoid: Khi nào vòng B được đánh số chính? Trường hợp không có vòng C (nghĩa là mạch 3C hở)
129 Hợp chất flavonoid có tác dụng sinh học rộng rãi, được sử dụng trong ngành Dược như thế nào? Kiểu vitamin P, làm bền và giảm tính thấm của mao mạch, phòng chứng
xơ vữa động mạch, chống co thắt, giảm trương lực cơ tim
trị xuất huyết, trị các rối loạn về vận mạch, trị các thương tổn ngoài da do bức xạ, giúp mau lành sẹo
VIII/ COUMARIN
130 Bộ phận dùng của Bạch chỉ là gì? Rễ
131 Tác dụng của vị Cỏ mực (Herba Eclyptae) là gì? Cầm máu, bổ thận
132 Bộ phận dùng của Sài đất là gì? Toàn cây
133 Khi cho vài giọt FeCl3 1% vào một dung dịch coumarin có nhóm –OH phenol thì dung dịch coumarin sẽ có màu gi? Màu xanh
134 Khi cho dung dịch NaOH loãng vào dung dịch có coumarin rồi đun cách thủy thì màu của dung dịch coumarin sẽ như thế nào? Tăng màu
135 Tác dụng của Sài đất (Herba Wedeliae ) là gì?: Kháng khuẩn, kháng viêm Trị
mụn nhọt, mẩm ngứa, run sẩy
136 Công dụng của dầu Mù u (Oleum Calophylli inophylli) là gi?: Kháng viêm, chống
loét, chữa phỏng, mau lành sẹo
137 Hoạt chất trong rễ củ Bạch chỉ (Radix Angelicae dahuricae) là gì?: Coumarin
138 Coumarin là những Δˊ của khung cơ bản gì? benzo α-pyron (C6 – C3)
139 Warfarin thuộc nhóm nào? coumarin chính danh (2 vòng) dạng monomer
140 Xanthotoxin thuộc nhóm nào?: Nhóm furano-coumarin (psoralen)
IX/ TANIN
141 Công dụng của tanin là gì? Làm săn se, kháng khuẩn, cầm máu Giải độc kim loại nặng, alkaloid
142 Tác dụng với FeCl3, loại tanin ngưng tụ sẽ cho tủa có màu gì?: Xanh lá đậm
143 Tác dụng với FeCl3, loại tanin thủy phân được sẽ cho tủa có màu gì?: Xanh đen
Trang 9144 Tanin pyrogallic thuộc nhóm nào?: Tanin thuỷ phân được
145 Tanin pyrocatechic thuộc nhóm nào? Tanin ngưng tụ
146 Tanin có cấu trúc gì?: Polyphenol
147 Bộ phận dùng làm thuốc của Ổi là gì? Búp non, lá, vỏ thân, rễ hay quả
148 ** “Miếng da sống” trong thí nghiệm thuộc da được lấy từ đâu?
149 Khi làm phản ứng Stiasny không thấy có tủa, đó là tanin loại gì? Tanin pyrogallic
150 Khi làm phản ứng Stiasny thấy có tủa, đó là tanin loại gì? Tanin pyrocatechic