Chức năng Giáo dục của Gia đình ở Việt Nam hiện nay

1. Khái niệm gia đình 2. Các chức năng cơ bản của gia đình 3. Các yếu tố tác động đến chức năng giáo dục của gia đình ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay 4. Thực trạng việc thực hiện chức năng giáo dục của gia đình ở Việt Nam hiện nay 5. Những giải pháp nâng cao chức năng giáo dục của gia đình ở Việt Nam hiện nay 6. Liên hệ bản thân

KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TIỂU LUẬN HỌC PHẦN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Tên đề tài CHỨC NĂNG GIÁO DỤC CỦA GIA ĐÌNH Ở

VIỆT NAM HIỆN NAY

Hồ Chí Minh, tháng 8 năm 2021

PHẦN MỞ ĐẦU

Gia đình là nơi “chôn rau cắt rốn”, là chốn dừng chân của mỗi cá nhân sau một ngày làm việc mệt mỏi “Mỗi cây mỗi hoa mỗi nhà mỗi cảnh” tuy khác nhau nhưng gia đình là tế bào của xã hội Gia đình có vững mạnh thì xã hội mới văn minh Không

ai có thể phủ nhận được vai trò của gia đình đối với cá nhân và xã hội

Trong giai đoạn đầu của lịch sử nhân loại, gia đình đã là đơn vị đầu tiên và duy nhất đảm nhiệm vai trò của giáo dục Ông bà, cha mẹ chính là người thầy của trẻ cả về nghĩa đen và nghĩa bóng Trong môi trường gia đình, trẻ bắt đầu hình thành nhân cách, lối sống và đặc biệt là nhân sinh quan Có thể nói, gia giáo là bước đầu tiên của quá trình xã hội hóa giáo dục trong xã hội

Trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển không ngừng của nền kinh tế,

sự thay đổi bộ mặt chung của xã hội Giáo dục gia đình không chỉ gồm những ảnh hưởng từ phía cá nhân đối với cá nhân (giữa cha mẹ với con cái, giữa ông bà với cháu)

mà còn bao gồm ảnh hưởng của cả tập thể gia đình liên kết với nhau tác động từng cá nhân qua lối sống, nếp sống, ở mỗi gia đình Việc giáo dục trong gia đình giờ đây trở nên sinh động, phong phú, phù hợp với tâm lý, nhu cầu của mỗi thành viên trong gia đình

NỘI DUNG

1 Khái niệm gia đình

Gia đình là một hình thức cộng đồng xã hội đặc biệt, được hình thành, duy trì

và củng cố chủ yếu dựa trên cơ sở hôn nhân, quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dưỡng, cùng với những quy định về quyền và nghĩa vụ của các thành viên trong gia đình [1]

2 Các chức năng cơ bản của gia đình

2.1 Chức năng tái sản xuất ra con người

Chức năng này vốn dĩ nó tồn tại một cách tự nhiên, vì xã hội chỉ tồn tại được khi hành vi sinh sản vẫn còn được duy trì Bản thân F Engel, một nhà duy vật vĩ đại cũng cho rằng theo quan điểm duy vật, nhân tố quyết định trong lịch sử suy cho cùng là sự tái sản xuất ra bản thân con người, là sự truyền nòi giống Chức năng sinh sản của gia đình là một giá trị trường tồn [2]

Thực hiện chức năng này quyết định đến mật độ dân cư và nguồn lực lao động của một quốc gia và quốc tế. Vì vậy, tùy theo từng nơi, phụ thuộc vào nhu cầu của xã hội, chức năng này được thực hiện theo xu hướng hạn chế hay khuyến khích Như Nhật Bản đang có những chính sách thưởng tiền để khuyến khích sinh con trong khi Việt Nam cần phải kế hoạch hóa gia đình với tiêu chí “2 con là đủ”

2.2 Chức năng kinh tế và tổ chức tiêu dùng

Gia đình là một đơn vị sản xuất ra của cải vật chất cho xã hội, hơn thế nữa nó cũng là đơn vị tiêu dùng chủ yếu các sản phẩm do nền kinh tế sản xuất ra Thực hiện tốt chức năng này, không những tạo cho gia đình có cơ sở để tổ chức tốt đời sống, nuôi dạy con cái, mà còn đóng góp to lớn đối với sự phát triển của xã hội [1]

2.3 Chức năng thỏa mãn nhu cầu tâm sinh lí, duy trì tình cảm gia đình

Đây là chức năng thường xuyên của gia đình, bao gồm việc thỏa mãn tình cảm tinh thần và thể xác giữa hai vợ chồng; thỏa mãn tình cảm giữa cha mẹ và con cái (sống vì nhau, chăm sóc nhau), tình cảm giữa anh chị em trong gia đình (thương yêu, đùm bọc lẫn nhau) Sự quan tâm, chăm sóc lẫn nhau giữa các thành viên trong gia đình vừa là nhu cầu tình cảm vừa là trách nhiệm, đạo lý, lương tâm của mỗi người

Do vậy, gia đình là chỗ dựa tình cảm cho mỗi cá nhân, là nơi nương tựa về mặt tinh thần chứ không chỉ là nơi nương tựa về vật chất của con người Phần đông mọi người trong xã hội đều coi gia đình là “tổ ấm”, nơi người ta đi về, nơi người ta chia sẻ với nhau về niềm vui, nỗi buồn, tức là nơi tình cảm của con người được thỏa mãn

2.4 Chức năng văn hóa chính trị

Với chức năng văn hóa, gia đình là nơi lưu giữ truyền thống văn hóa của dân tộc cũng như tộc người Những phong tục, tập quán, sinh hoạt văn hóa của cộng đồng được thực hiện trong gia đình Gia đình không chỉ là nơi lưu giữ mà còn là nơi sáng tạo và thụ hưởng những giá trị văn hóa của xã hội

Với chức năng chính trị, gia đình là một tổ chức chính trị của xã hội, là nơi tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật của nhà nước và quy chế (hương ước) của làng

xã và hưởng lợi từ hệ thống pháp luật, chính sách và quy chế đó Gia đình là cầu nối của mối quan hệ giữa nhà nước với công dân [1]

2.5 Chức năng giáo dục của gia đình

Nhiều nhà tâm lý học đã cho rằng, sự hình thành nhân cách con người từ giáo dục gia đình là những dấu ấn kiến thức đầu tiên không dễ phai mờ đối với con người Những bài học cơ bản mà mỗi người tiếp thu được trong gia đình sẽ giống như những vết mực đầu tiên trên trang vở trắng, tạo thành những nguyên tắc sống cho một nhân cách trong suốt cuộc đời họ

Thứ nhất: Gia đình có vai trò giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ.

Nhà thơ R Tagore đã từng nói “Một ngày mà quên giáo hóa, ta lùi về gần thú tính hơn” [3], mà trong đó sự giáo huấn ở đây nằm ở phạm trù đạo đức (học từ gia đình), không phải là kiến thức trường học Đa số trẻ từ lứa tuổi trẻ em đến vị thành niên, ngoài thời gian học tập trên trường lớp thì thời gian dành cho gia đình là nhiều nhất

Gia đình là nơi chúng ta được học những thứ trường lớp không dạy Giáo dục gia đình không chỉ giới hạn trong việc cha mẹ bảo ban, dạy dỗ con về hành vi ứng xử, đạo đức mà còn được thể hiện qua rất nhiều khía cạnh, từ kinh nghiệm, tri thức, lối sống, ý thức, ứng xử, cho đến những vấn đề như tôn giáo hoặc chính trị

Trong quá trình lớn lên của trẻ thì hành vi đạo đức mang tính nêu gương của ông, bà, cha, mẹ và những người lớn tuổi trong gia đình có ảnh hưởng lớn đến quá trình hình thành nhân cách, đạo đức cho thế hệ trẻ khi trưởng thành

Thứ hai: Gia đình có vai trò giáo dục học tập văn hóa cho con trẻ.

Nếu giáo dục văn hóa tốt sẽ tạo ra một nền tảng tri thức phổ thông cơ bản và có

vai trò những hiểu biết nhất định về một ngành nghề giúp trẻ có việc làm ổn định, tạo

ra của cải vật chất, nâng cao chất lượng sống cho bản thân và gia đình, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội trong bối cảnh cuộc Cách mạng khoa học công nghiệp 4.0 đang phát triển mạnh mẽ

Thứ ba: Gia đình có vai trò giáo dục tinh thần yêu lao động, tính tự lập cho thế

hệ trẻ

Chính trong gia đình, con người mới thể hiện một cách đầy đủ nhất những nhu cầu khát vọng lao động để nâng cao đời sống vật chất cho gia đình từ đó các thế hệ trẻ

sẽ thấy được ý nghĩa của lao động và yêu lao động Bên cạnh đó đời sống gia đình được tổ chức tốt, cuộc sống của mỗi thành viên cũng được đảm bảo quyền riêng tư, là điều kiện rất quan trọng để mỗi con trẻ trong gia đình có cơ hội được nuôi dưỡng, rèn luyện tính tự lập để phát triển năng lực toàn diện của bản thân

Thứ tư: Gia đình có vai trò giáo dục giới tính cho thế hệ trẻ

Việc giáo dục giới tính trong gia đình giúp thế hệ trẻ nâng cao được đạo đức, phẩm hạnh, hiểu biết và tự bảo vệ được sức khỏe sinh sản của bản thân Giáo dục giới tính cho thế hệ trẻ góp phần làm cho trẻ hiểu biết về sức khỏe sinh sản tạo ra một thế

hệ tương lai phát triển toàn diện đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công cuộc đổi mới đất nước hiện nay

3 Các yếu tố tác động tới chức năng giáo dục của gia đình ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Từ bản thân các thành viên trong gia đình: phụ thuộc vào con người, kiến thức

và kinh nghiệm của các bậc cha mẹ, vào thời gian dành ra cho con cái, vào tính cách mỗi người, lối suy nghĩ “cha mẹ sinh con trời sinh tính”, thói quen dỗ con bằng cách cho xem điện thoại, quan niệm việc dạy dỗ là của giáo viên…

Từ sự phát triển kinh tế, thị trường đã tạo cơ hội cho mỗi cá nhân, mỗi gia đình

có điều kiện tích lũy, làm giàu Nhờ đó chức năng giáo dục của gia đình được cải thiện đáng kể Trong gia đình con trai và con gái đều được tới trường học tập và được chuẩn

bị cơ sở vật chất cần thiết cho việc thực hiện giáo dục tại gia đình

Từ sự phát triển của khoa học, công nghệ tạo điều kiện để con người có cơ hội tiếp xúc với các ứng dụng mới Sự phổ biển internet, điện thoại di động… đã có những tác động không nhỏ tới việc giáo dục nói chung và giáo dục tại gia đình nói riêng

Từ sự ổn định của môi trường chính trị, là một yếu tố góp phần phát triển mọi mặt của xã hội Khi môi trường sống có trật tự, ổn định thì việc thực hiện các chức năng của gia đình, trong đó có chức năng giáo dục sẽ được đầu tư hơn về mặt thời gian, công sức, qua đó sẽ thu được những hiệu quả như mong đợi

Từ ảnh hưởng của yếu tố văn hóa, sự tác động của phong tục, tập quán Trong thời kỳ phong kiến, do ảnh hưởng sâu đậm của tư tưởng Nho giáo nên trong gia đình,

sự giáo dục thường được thực hiện bởi người đàn ông – người giữ vai trò gia trưởng, cùng với những tư tưởng như “thương cho roi cho vọt”, trọng nam khinh nữ, “dạy vợ” Ngày nay, với việc tăng cường quyền bình đẳng giới, trong gia đình và ngoài xã hội người phụ nữ được tôn trọng và được trao quyền nhiều hơn, cả trong giáo dục con cái

Từ pháp luật, Các quy định trong Hiến pháp, Luật Hôn nhân và gia đình, Luật Bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em, Luật Giáo dục… đã ghi nhận trách nhiệm giáo dục con cái là của cha mẹ và quyền lợi của trẻ em trong gia đình là cơ sở pháp lý đảm bảo việc thực hiện chức năng giáo dục của gia đình Qua đó cụ thể vai trò giáo dục trong gia đình hơn, mỗi người tự nhận thức, không xem nhẹ việc đào tạo con trẻ

Sự ảnh hưởng của các yếu tố trên không diễn ra một cách riêng lẻ và một chiều

mà có sự tác động đồng bộ, qua lại giữa các yếu tố Khi một trong các yếu tố có sự thay đổi sẽ kéo theo sự thay đổi của một hoặc một số yếu tố khác Như khi nền kinh tế

xã hội có những thay đổi sẽ kéo theo những biến đổi trong đời sống chính trị, trong lối sống, trong phong tục…

4 Thực trạng việc thực hiện chức năng giáo dục của gia đình ở Việt Nam hiện nay

Trong xã hội Việt Nam truyền thống, giáo dục gia đình là cơ sở của giáo dục xã hội thì ngày nay, giáo dục xã hội bao trùm lên giáo dục gia đình và đưa ra những mục tiêu, những yêu cầu của giáo dục xã hội cho giáo dục gia đình [4]

4.1 Tích cực

4.1.1 Về phía cộng đồng,

Phong trào như “kế hoạch hóa gia đình”, công tác chăm sóc và giáo dục trẻ em… đã có những bước tiến đáng kể trong những năm qua Ở nhiều địa phương, tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng có xu hướng giảm, tỷ lệ trẻ em được đến trường, trẻ được tiêm chủng theo chương trình tiêm chủng quốc gia, và ý thức người dân về chăm sóc và giáo dục trẻ em được tăng cao…

4.1.2 Về phía gia đình

Đa số các bậc cha mẹ và ngay cả bản thân thế hệ trẻ đều nhận thức rõ vai trò của việc nâng cao kiến thức văn hóa khoa học công nghệ, quan niệm đầu tư cho “con cái” chính là đầu tư cho phát triển đã trở nên khá phổ biến Nội dung giáo dục gia đình hiện nay không nặng về giáo dục đạo đức, ứng xử trong gia đình, dòng họ, làng xã, mà hướng đến giáo dục kiến thức khoa học hiện đại, trang bị công cụ để con cái hòa nhập với thế giới [1]

Theo thống kê tỷ lệ chưa tốt nghiệp phổ thông cơ sở đối với lứa tuổi từ 20 - 44 (cần nuôi dạy con cái nhiều) ở nữ từ 42% đến 55%, ở nam là từ 38,4% đến 41,8% [5]

Trình độ và kiến thức của cha mẹ hạn chế đã làm ảnh hưởng đến việc giáo dục học tập của con cái Nếu cha mẹ tạo ra được bầu không khí học tập trong gia đình (cha mẹ đọc sách báo không những tăng thêm sự hiểu biết, mà còn tạo không khí yên tĩnh cho con cái học tập, giúp chúng giải đáp những vướng mắc các vấn đề về kiến thức văn hóa, xã hội ), sẽ tạo cho con cái lòng hăng say thi đua học tập, đem lại kết quả ngày càng tiến bộ

Trước đây, người Việt Nam thường quan niệm khi nam nữ lớn lên độ 13 đến 16 tuổi “Gái thập tam, nam thập lục” đã được coi là phát triển đầy đủ về mặt giới tính, có thể dựng vợ gả chồng Ca dao Việt Nam có câu “lấy chồng từ thuở mười ba, đến năm mười tám em đà năm con” Vấn đề giáo dục giới tính trước đây ở nước ta, kể cả trong nhà trường, dường như không được đề cập tới, một mặt do khoa học (y học, tâm lý, xã hội học, giáo dục học, ) chưa phát triển mạnh mẽ và phổ biến rộng rãi; mặt khác, do ảnh hưởng của quan niệm truyền thống, nên người ta e ngại, né tránh không nói tới vấn đề giới tính, tình dục, nói tới là “vạch đường cho hươu chạy” và coi đó thuộc phạm trù đạo đức, mà quan hệ khác giới, bạn bè, tình yêu, là thầm kín và giữ khuôn phép chặt chẽ “nam nữ thụ thụ bất thân” Trong xã hội hiện nay, do sự phát triển của khoa học, công nghệ, của điều kiện kinh tế, văn hóa và xã hội, những quan niệm về giới và giới tính đã có nhiều thay đổi theo hướng tiến bộ, nhất là các gia đình ở khu vực thành phố, thị xã Do đó, việc giáo dục giới tính cũng phù hợp hơn, hiệu quả hơn

và tôn trọng quyền con người hơn Đa phần, các em vào tuổi dậy thì, cha mẹ (nhất là người mẹ) đã chủ động quan tâm giáo dục cho các em về những nội dung liên quan đến vấn đề giới tính, tình dục, về sức khỏe sinh sản vị thành niên, về tình bạn, tình yêu, vệ sinh thân thể, về hôn nhân và gia đình

Đồng thời, gia đình Việt Nam cũng đã tiếp thu nhiều tinh hoa của gia đình hiện đại như: tôn trọng tự do cá nhân; tôn trọng sự lựa chọn cá nhân; dân chủ, bình đẳng trong quan hệ; bình đẳng về nghĩa vụ, trách nhiệm và thụ hưởng; không phân biệt đối

xử nam, nữ, trai, gái, dâu, rể Với những yếu tố trên, rõ ràng gia đình Việt Nam vẫn đang và sẽ là một giá trị xã hội bền vững Đây chính là cơ sở hiện thực để gia đình Việt Nam tiếp tục tồn tại và phát triển vững chắc và cũng là cơ sở để gia đình ngày càng thực hiện tốt hơn chức năng giáo dục của mình

4.2 Hạn chế

Thực tế cho thấy, ở một bộ phận gia đình hiện nay, nhân cách của con trẻ đang chịu tác động xấu bởi tư tưởng cá nhân chủ nghĩa, lối sống thực dụng, trọng tiền tài, vật chất nói chung, thiếu vắng sự chăm sóc, dạy dỗ, bảo vệ con trẻ nói riêng Nhận

thức sâu sắc thực trạng này, văn kiện các kỳ Đại hội của Đảng, nhất là những nhiệm

kỳ gần đây đã nhấn mạnh: “Tình trạng suy thoái, xuống cấp về đạo đức, lối sống, sự gia tăng tệ nạn xã hội và tội phạm đáng lo ngại, nhất là trong lớp trẻ” [6]

Về phía gia đình, nhiều phụ huynh còn thiếu kiến thức, kinh nghiệm và thời gian dành cho giáo dục con cái Mặt khác nhiều gia đình đang lúng túng trong cách giáo dục con cái Sự thay đổi của xã hội cũng như những ảnh hưởng của cuộc sống hiện đại tới mỗi thành viên trong xã hội đã khiến nhiều gia đình khó khăn trong việc giáo dục con em mình, và phó mặc cho nhà trường, xã hội Bên cạnh đó, những hoàn cảnh đặc biệt của gia đình như cha mẹ ly hôn, bất hoà, bạo hành… sẽ dẫn tới hành vi rối nhiễu, trầm cảm, tâm lý lệch lạc, phạm pháp… của trẻ em sau này

Hiện nay, việc giáo dục lao động và rèn luyện tính tự lập cho con cái còn có sự khác nhau giữa gia đình ở thành thị và gia đình nông thôn Đối với gia đình thành thị, còn khá phổ biến tâm lý cho rằng, những công việc nặng nhọc là việc làm của người lớn, cha mẹ phải làm tất cả, con cái chỉ lo học tập Xuất phát từ nhận thức ấy nên ở nhiều gia đình, ngoài việc học tập, con cái không phải tham gia bất cứ việc gì Thậm chí, những môn học thủ công, thực hành thí nghiệm nhà trường giao cũng do cha mẹ

và người lớn làm thay, từ đó nảy sinh tâm lý dựa dẫm, ỷ lại vào cha mẹ Hầu hết các

em sống trong những gia đình như vậy, khi phải tham gia các hoạt động ngoại khóa, lao động ở nhà trường hay do đoàn, đội tổ chức… thì thường tỏ ra lúng túng, trốn tránh hoặc làm qua loa Đây là hiện tượng không bình thường Đối với gia đình nông thôn, trẻ em phải tham gia lao động từ rất sớm, nhiều em nhỏ nhưng phải làm việc nặng nhọc quá sức, nhất là đối với trẻ em gái Do tính đặc thù của công việc nhà nông, nhất là vào thời vụ, hầu như mọi thành viên phải tập trung vào sản xuất, trẻ em thậm chí phải nghỉ học để giúp gia đình, nên chúng thường phải lao động quá sức và kéo dài suốt cả ngày, mà không có thời gian nghỉ ngơi

Ý thức tiêu dùng trong lớp trẻ hiện nay đang có những biểu hiện lệch lạc Trong tình hình hiện nay, sự nghiệp đổi mới tạo cơ hội cho nhiều gia đình làm giàu chính đáng Nhưng ngay cả những gia đình giàu có, do tập trung vào mục đích kinh tế, nên

việc giáo dục con cái cũng có những hạn chế và thiên lệch Một điều tất yếu là gia đình nhiều tiền có nhu cầu tiêu dùng nhiều, nếu thế hệ trẻ không được giáo dục, cũng

dễ bị tiêm nhiễm tâm lý tiêu xài, đua đòi, chơi sang, tiêu dùng hàng ngoại, hợp mốt, Đến một lúc nào đó, khi cha mẹ kiếm tiền ít đi, không đáp ứng đầy đủ, thì con cái trở nên xoay xở, trộm cắp, lừa đảo và dễ dàng rơi vào phạm tội Vì vậy, “giáo dục cách tiêu dùng cũng là một mặt giáo dục quan trọng đối với con người hiện đại”

Có những bậc làm cha làm mẹ vì ít được học hỏi và thiếu kinh nghiệm nên rất bất cẩn Họ thường chỉ phản ứng theo bản năng, nghĩa là chỉ tuân theo tiếng gọi của tự nhiên mà không suy nghĩ hay có sự chuẩn bị nào Khi đứa trẻ được sinh ra thì cha mẹ chúng chỉ cố lo cho con đủ ăn, đủ mặc (với ý nghĩ rằng như vậy cũng đã tốt lắm rồi), gửi chúng đến trường rồi phó mặc toàn bộ việc giáo dục cho nhà trường Đây là một sai lầm rất căn bản vì thời gian ở trường của bé thường ít hơn thời gian ở nhà Nếu các bậc cha mẹ biết rằng mọi lời ăn tiếng nói, cử chỉ và cách cư xử của mình đều để lại những ấn tượng đầu tiên và sâu đậm nhất trong cuộc đời con họ thì có lẽ họ đã không dám bất cẩn đến như vậy

Nhiều bậc cha mẹ mong đợi ở con cái quá nhiều Họ mong con mình phải luôn thông minh, nhanh nhảu và học giỏi; mong con mình phải luôn xuất sắc trong mọi lĩnh vực Điều này thật tham lam! Có một sự thật mà ai cũng biết là không phải tất cả trẻ con được sinh ra đều thông minh, khoẻ mạnh và lanh lợi Mặc dù các bậc cha mẹ có

xu hướng lý tưởng thường làm hết cách để con họ có những điều kiện tốt nhất để học tập, vui chơi và sinh hoạt nhưng nhiều trẻ em đã không thoả mãn được những tham vọng của cha mẹ Những đứa trẻ tội nghiệp này thường cảm thấy thiếu tự tin, không xứng đáng với sự quan tâm và mong mỏi của cha mẹ các em Cảm giác bị đè nặng bởi

sự mong đợi của cha mẹ làm em thiếu tự nhiên và càng kém tự tin hơn

Trong xã hội, sự phân tầng xã hội, phân hóa giàu nghèo đã dẫn đến nhiều trẻ em trong các gia đình nghèo bị thất học, phải rời xa gia đình lao động giúp việc cho gia đình khá giả khác, phải làm việc nặng nhọc dẫn đến không được tiếp nhận hoặc tiếp nhận không đầy đủ sự giáo dục của gia đình Cùng với đó, hiện tượng coi thường giáo