Ý thức nữ tính trong truyện ngắn võ thị hảo

Ở nước ta, phái tính là một khái niệm mới xuất hiện gần đây và đượcxem như một tiêu chí để khu biệt sáng tác của các nhà văn nam và nhà văn nữ.Trong những cuộc đấu tranh đòi bình đẳng gi

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TAO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN

ĐẶNG THỊ KIỀU OANH

• •

Ý THỨC NỮ TÍNH TRONG TRUYỆN NGẮN VÕ THỊ HẢO

• •

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60 22 01 21 Khóa: 18

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

• •

Bình Định - Năm 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TAO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN

ĐẶNG THỊ KIỀU OANH

• •

Ý THỨC NỮ TÍNH TRONG TRUYỆN NGẮN VÕ THỊ HẢO

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60 22 01 21 Khóa: 18

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

• •

Người hướng dẫn: PGS.TS HỒ THẾ HÀ

Bình Định - Năm 2017 LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

và kết quả nghiên cứu được nêu trong luận văn là trung thực, được các đồngtác giả cho phép sử dụng và chưa từng được tuyên bố trong bất kỳ một côngtrình nào khác

Tác giả luận vănĐặng Thị Kiều Oanh

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU

1.

2

3 MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

4. Ở nước ta, phái tính là một khái niệm mới xuất hiện gần đây và đượcxem như một tiêu chí để khu biệt sáng tác của các nhà văn nam và nhà văn nữ.Trong những cuộc đấu tranh đòi bình đẳng giới, trong phong trào đòi giải phóngphụ nữ, người ta nhắc rất nhiều đến phái tính và phái tính trong văn học luôn đượcđưa ra như một minh chứng cụ thể, một khí giới đắc lực Bởi lẽ, văn học là nơi pháitính phát lộ rõ nét nhất và cũng là công cụ hữu hiệu nhất để các nhà nữ quyền vànhà văn nữ phất cao ngọn cờ giải phóng phụ nữ

5. Hoàn cảnh xã hội mới đã giúp người phụ nữ Việt Nam khai mở cái tôi

cá nhân của mình Họ muốn tự hát lên để ca ngợi, để khẳng định vẻ đẹp, vai trò,thiên chức của mình và của tất cả những người phụ nữ như mình Họ muốn tạo chomình và văn mình một giọng điệu, một âm hưởng riêng

6. Từ khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, đời sống kinh tế - xã hội,đời sống tư tưởng có nhiều thay đổi, đặc biệt là nhà văn có sự thay đổi trong cáchnhìn về cuộc sống, thay đổi trong quan niệm nghệ thuật Vì vậy mà nền văn học dântộc đã có những chuyển mình rõ rệt và đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận Mộttrong những thành tựu đó phải kể đến là sự đóng góp lớn của thể loại tự sự cụ thể làtruyện ngắn và tiểu thuyết, trong việc thể hiện nhân vật người phụ nữ, nhất là nhữngtác phẩm do chính nhà văn nữ viết

7. Thực tế xã hội hiện đại, cuộc sống xã hội mà ngày nay với sự phát triểnnhư vũ bão của kinh tế, khoa học kỹ thuật, con người trong khi bị những áp lựccạnh tranh căng thẳng nên càng mong ước được sống trong yên bình với những cảmgiác quý giá về hạnh phúc gia đình Người phụ nữ hiện đại tuy rất năng động nhưngvẫn luôn cần có một cuộc sống tình cảm làm điểm tựa Luôn khát khao một tình yêuđẹp, đó không chỉ là nhu cầu tự thân mà còn là khao khát tự khẳng định tư cách tồntại của họ.Nhạy cảm với mặt trái của cuộc sống với bao xô bồ hỗn độn, các giá trị

về tình yêu- hạnh phúc- gia đình dễ có nguy cơ bị đảo lộn, người phụ nữ với bảnchất yếu đuối càng khát khao một bến bờ hạnh phúc bình yên Để việc tìm hiểu vànghiên cứu về nữ tính trong truyện ngắn của một nhà văn có hiệu quả nhất, chúngtôi nghĩ nên xuất phát từ một nhà văn nữ cụ thể.

8. Hàng loạt cây bút nữ trẻ được bạn đọc mến mộ trong những năm quanhư: Lê Minh Khuê, Võ Thị Hảo, Y Ban, Lý Lan, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan ThịVàng Anh, Võ Thị Xuân Hà, Thuận Một vấn đề hết sức nổi bật trong sáng tác củacác cây bút nữ, là sự xuất hiện đặc biệt đông đảo và chiếm ưu thế của các nhân vật

nữ Các nhà văn nữ với những cố gắng đã khẳng định được vị trí của mình trên vănđàn

9. Trong số các nhà văn nữ đương đại, Võ Thị Hảo hiện lên như một đạidiện xuất sắc Võ Thị Hảo được thừa nhận là một trong vài cây bút nổi bật và giàuchất nữ tính trong làng truyện ngắn hiện đại Việt Nam Đọc các sáng tác của chị,người đọc dễ nhận thấy bên cạnh những khắc khoải về chiến tranh thì những mảnhđời ngang trái, những đau đớn khôn nguôi của những con người bất hạnh là sựthường trực trong mỗi tác phẩm Đồng thời đó còn là những cảm thông, day dứt củamột trái tim phụ nữ khi nói về những nỗi đau của người đồng giới Hơn nữa, vấn đềphụ nữ không chỉ là vấn đề riêng của sáng tác Võ Thị Hảo hay của văn học ViệtNam mà là vấn đề chung của văn học thế giới hiện nay Chính vì thế mà những nămgần đây xu hướng nghiên cứu nữ tính đã thành một trào lưu phê bình, mới, hấp dẫngây ck)|Ọ'c nhiều sự chú ý

10. Là một độc giả rất yêu thích sáng tác của các nhà văn nữ, người viếtmuốn từ góc độ nữ tính tiếp cận sáng tác của Võ Thị Hảo, tìm hiểu đóng góp riêngcủa nhà văn nữ này vào việc diễn đạt tinh thần thời đại và khẳng định một chỗ đứngtrong tiến trình vận động của văn xuôi Việt Nam hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những bài viết liên quan đến ý thức phái tính

11. Là một khái niệm tương đối mới mẻ, phái tính đang dần xâm nhập vàođời sống, nhất là thế giới mạng Trang web văn học tienve.org đã dành hẳn mộtchuyên mục Việt số 04.2000 để nói về: “Tình yêu, tình dục và phái tính trong văn

học” Các bài viết trong chuyên mục này như Phái tính trong ngôn ngữ và văn học (Phan Việt Thủy), Văn tự và phái tính (Tú Ân), Chuyện hiếp dâm và vấn đề phái tính trong văn học Việt Nam (Nguyễn Hưng Quốc), Phụ nữ và văn chương (Châm Khanh), Dục tính hay đỉnh tháp của văn chương (Nguyễn Hoàng Đức), Dục Tính trong văn chương và vấn đề đạo đức (Hoàng Ngọc Tuấn), Tình dục trong văn học Việt Nam dưới cách nhìn của đạo lí hồn nhiên và của đạo lí học thuyết (Nguyễn

Hữu Lê) đều đề cập đến vấn đề phái tính Trong lời mở đầu cho chuyên mục này,Thư tòa soạn có nhấn mạnh: “Về phái tính dường như chưa bao giờ thực sự đượcnghiên cứu tại Việt Nam Một số công trình đã in về các nhà thơ hay các nhà văn

nữ, thường có tính chất xã hội học, tuy nhiên hiếm có ai liên hệ những đặc điểm ấyvới vấn đề phái tính, chẳng hạn: nam và nữ viết khác nhau ra sao? Khác đến chừngmức nào? Những sự khác biệt ấy có dính líu gì đến những sự khác biệt về sinh lí

của nam và nữ.”.

12. Trong nhiều bài viết khác, phái tính cũng được đề cập đến khá nhiều,song chưa tác giả nào định nghĩa Thế nào là ý thức phái tính? Họ coi ý thức pháitính như một khái niêm tương đồng với giới tính Đặc biệt trong mục đăng kí cánhân trên mạng ở các trang web điện tử, nguời ta cũng dùng khái niệm phái tínhnam/nữ thay thế cho giới tính

13. Cũng như phái tính nói chung, phái tính trong văn nữ nói riêng là một

đề tài tương đối mới mẻ cho nên rất hiếm có công trình nghiên cứu trọn vẹn về vấn

đề này Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng đã chú ý đề cập ở một số khía cạnh

Trong cuốn Văn học miền Nam, tổng quan, Nhà văn Võ Phiến đã nhận định: “Về

phương diện phái tính, văn học Việt Nam thời kì 1945 -1975 ngày càng nghiêng về

nữ phái Thời gian ủng hộ hồng quần Thoạt đầu trên văn đàn nghe tiếng ồm ồm, cuối cùng nghe ra eo éo” Đồng ý với quan niệm trên, Châm Khanh, khi nghiên cứu

Phụ nữ và văn chương đã đặt ra một vấn đề bức bách “Thông thường, bằng kinh

nghiệm, ai cũng biết nam giới và nữ giới khác nhau trong rất nhiều phương diện, từ cách ăn, cách mặc, cách giải trí đến cảm xúc, cách suy nghĩ và cách ứng xử trong cuộc sống Nếu giữa hai phái tính có một sự khác biệt sâu rộng như vậy thì trong lĩnh vực văn chương chắc hẳn họ cũng rất khác nhau Mọi người đều có thể đồng ý một cách dễ dàng là một cây bút nữ hẳn phải viết khác một cây bút nam Thế

nhưng, chỉ đồng ý điều này không chưa đủ, vấn đề là chúng ta phải tìm ra những

điểm khác biệt cụ thể giữa hai phái tính trong khía cạnh sáng tác văn học” Cuối

cùng tác giả đi đến kết luận: “Đây có lẽ không phải là một công việc dễ dàng”

2.2 Những bài viết liên quan về ý thức tính nữ trong sáng tác Võ Thị Hảo

14. Võ Thị Hảo đã từng làm thơ từ rất sớm và từng nghĩ mình sẽ trở thành một nhà thơ, tuy nhiên chị lại bắt đầu xuất hiện chính thức và đều đặn vào thập niên

90 ở lĩnh vực văn xuôi và lập tức gây được sự chú ý và cảm tình của bạn đọc Vì có một quá trình sáng tác dài, nên có khá nhiều bài viết, bài phỏng vấn hay nghiên cứu

về các sáng tác của Võ Thị Hảo ở những khía cạnh, những phương diện đa dạng vớimức độ khác nhau:

15. Trong bài giới thiệu tập truyệ n ngắn Biển cứu rỗi của Võ Thị Hảo,

Đoàn Minh Tuấn nhận định về đặc trưng thể loại và nội dung của tác phẩm này:

“Võ Thị Hảo đã tận dụng được những đặc trưng lớn nhất, tiêu biểu nhất của thể loạinhỏ này Mỗi truyện của chị như một tia nắng chiếu vào tầm rộng và chiều sâu biển

cả cuộc đời” Theo tác giả: có thể nói ở tập truyện ngắn này, chị tập trung ở hai cái nhìn:“Cái nhìn thứ nhất vào mặt trái của vầng trăng chiến tranh Cái nhìn thứ hai vào những con người nhỏ bé (số đông nhân loại) tồn tại trong im lặng” Nhận định

đó đánh giá chiều rộng, chiều sâu của phạm vi phản ánh trong truyện ngắn Võ Thị

Hảo, khái quát được đối tượng phản ánh trong truyện ngắn của chị Đồng thời, tác giả bài viết còn nhận xét truyện ngắn Võ Thị Hảo đã “bộc lộ cái nhìn dung dị, bẩm sinh của các cây bút nữ nhưng ở chị còn sâu sắc hơn bởi khi chấm dứt câu chuyện, chị đã gióng lên trong lòng người đọc âm vang của sự lo lắng Những lo lắng mơ hồ

về cuộc đời biển cả” Về nghệ thuật, Đoàn Minh Tuấn còn nhận xét về: “lối viết trữ

tình để đạt hiệu quả nhận thức - một trong những đặc điểm của thể loại truyện ngắn

hiện đại” Nét riêng của bút pháp truyện ngắn Võ Thị Hảo, theo ông, còn ở:“cốt truyện vững chắc với xung đột được đẩy tới cao trào” [7, tr.303-304] Trong bài Võ Thị Hảo giữa những trang viết, trang đời, Lương Thị Bích Ngọc nhận xét khá toàn

diện về truyện ngắn Võ Thị Hảo: “Truyện ngắn của Võ Thị Hảo phản ánh hiện thực một cách nghiệt ngã nhưng người đọc lại không nhìn thấy sự cay nghiệt của một người viết Lan toả trên những trang viết, một tấm lòng nhân ái của một người đàn

bà cầm bút hết lòng yêu cuộc sống và con người”

16. Chị còn nhận xét: “Trong truyện Võ Thị Hảo, cái tôi của tác giả dường như chỉ thấp thoáng đâu đó, để rồi người đọc thấy cái tôi của hiện hữu” [14]

17. Nguyễn Lương trong bài viết Gương mặt Võ Thị Hảo cũng nêu ấn

tượng tổng quát truyện ngắn củaVõ Thị Hảo: “Mỏng manh đến điệu đà, nhạy cảmđến mức khắt khe, đó là cảm giác ban đầu về nữ văn sĩ xứ Nghệ này khi mới đọc,mới tiếp xúc với chị Còn ẩn sâu đằng sau những câu chữ trau chuốt là những tâm

sự day dứt khôn nguôi về số phận con người, về cuộc đời và nhân tình thế thái Đọctruyện của Võ Thị Hảo, người ta thường buồn Một nỗi buồn có lẫn ngọt ngào vàcay đắng” [9, tr.209-230]

18. Trong bài giới thiệu tác phẩm Giàn thiêu, trên báo Người đại biểu nhân dân số 3 năm 2005, một tác giả viết:“Giàn thiêu mặc dù hấp dẫn nhưng là cuốn tiểu

thuyết không dễ đọc Cũng như những truyện ngắn của Võ Thị Hảo, cuốn tiểuthuyết Giàn thiêu đang đi theo con đường riêng của nó, ngấm dần vào trái tim người

ta, và những tầng lớp ngữ nghĩa cũng như những tầng lớp nghệ thuật của cuốn tiểu

thuyết này thường trở đi trở lại và ám ảnh người đọc” [15].

19. Xuất hiện chưa lâu trên văn đàn tiểu thuyết Việt Nam, Giàn thiêu là

một sự bứt phá đầy ngoạn mục của nhà văn Võ Thị Hảo thực sự thu hút được sự chú

ý của độc giả, các nhà phê bình và nghiên cứu Trong lời giới thiệu có tính chất đề

dẫn cho cuốn tiểu thuyết Giàn thiêu - xứ sở của lối văn chương mê hoặc và huyền

bí, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên viết: “Văn Võ Thị Hảo không chỉ là nhữngdòng chữ, không chỉ là truyện ngắn hay tiểu thuyết Văn Võ Thị Hảo có nhiều tầnghình tượng mà mỗi lần tiếp cận, người đọc lại ngạc nhiên thấy mình khám phá ramột tầng lớp ngữ nghĩa khác ẩn mình sau những câu chữ Đó là lối văn đã được tácgiả thổi linh hồn Linh hồn đó tạo lên những câu văn huyền ảo, mê hoặc thậm chí

ma quái” [15] Rõ ràng, theo Phạm Xuân Nguyên, chính lối văn chương mê hoặc ấy

là thanh nam châm thu hút bạn đọc, nhưng đồng thời cũng là một thách thức, đòihỏi bạn đọc phải có bản lĩnh, thực sự tự tin khi bước vào khám phá thế giới vănchương huyền bí của Võ Thị Hảo, phải tìm hiểu, phát hiện ra những tầng hìnhtượng, lớp ngữ nghĩa khác ẩn sau những câu chữ của văn chương thì mới thấy hếtđược cái hay, cái hấp dẫn của tác phẩm và thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

20. Truyện ngắn của nhà văn Võ Thị Hảo qua các tập sau:

21. - Chuông vọng cuối chiều - tập truyện ngắn, Nxb Lao động, 1993.

22. - Truyện ngắn chọn lọc Võ Thị Hảo, Nxb Hội nhà văn, 1995, giải

thưởng 5 năm văn học Hà Nội

23. - Ngậm cười - tập truyện ngắn, Nxb Phụ nữ, 1998.

24. - Nàng tiên xanh xao - tập truyện ngắn viết cho thiếu nhi, Nxb Kim

Đồng, 2000

25. - 101 cái dại của đàn ông (phóng tác), Nxb Văn hoá dân tộc,1994.

26. - Những truyện không nên đọc lúc nửa đêm - tập truyện ngắn, Nxb Phụ

nữ, 2005.

27. - Goá phụ đen - tập truyện ngắn, Nxb Phụ nữ, 2005.

28. - Hồn trinh nữ - tập truyện ngắn, Nxb Phụ nữ, 2005.

29. - Người sót lại của rừng cười, Nxb Phụ nữ, 2006.

30. - Tiểu thuyết Giàn thiêu, Nxb Phụ nữ 2003, giải thưởng Hội nhà văn

Hà Nội năm 2004

3.2 Phạm vi nghiên cứu

31. Những biểu hiện của ý thức nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo trên hai bình diện chính là nội dung nghệ thuật và hình thức nghệ thuật đặc sắc

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp vận dụng lí thuyết Thi pháp học

32. Với phương pháp này, chúng tôi tập trung xét tầng suất và mối quan hệgiữa nội dung và hình thức của tác phẩm để chỉ ra đặc điểm thi pháp nổi trội trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

4.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

33. Phân tích các yếu tố tham gia cấu thành tác phẩm, xét tầng xuất và sau

đó khái quát được ý thức nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo qua các luận điểm, luận cứ và luận chứng cụ thể

4.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

34. So sánh, đối chiếu trong chừng mực nhất định với sáng tác của các nhàvăn đương đại để làm nổi bật nét khác biệt, độc đáo hay những tương đồng trong quan niệm cũng như cách thể hiện ý thức nữ tính của nhà văn Võ Thị Hảo

4.4 Phương pháp thống kê, phân loại

35. Với phương pháp này, chúng tôi vận dụng để khảo sát các tác phẩm, phân loại tài liệu, làm cơ sở cho việc phân tích, tổng hợp và khái quát nội dung vấn

đề nghiên cứu

4.5 Một số phương pháp hỗ trợ khác

36. Ngoài các phương pháp chủ yếu trên, chúng tôi còn sử dụng các yếu tố

có liên quan của các khoa học tâm lý học, phân tâm học, xã hội học, văn hóa, lịchsử để phân tích, lý giải đặc điểm hình tượng nhân vật nữ trong truyện ngắn Võ ThịHảo

5 Đóng góp của đề tài

37. Về mặt lý luận, người viết muốn góp phần đưa ra hướng tiếp cận mới đối với truyện ngắn Võ Thị Hảo, từ đó thấy được những sắc diện riêng, những đặc trưng riêng của truyện ngắn Võ Thị Hảo từ góc nhìn nữ tính

38. Về mặt thực tiễn, người viết muốn bước đầu thử ứng dụng các lý thuyết về văn hóa học, nữ quyền luận vào việc nghiên cứu các tác phẩm văn học nói chung cũng như giảng dạy trong nhà trường, khi mà vấn đề giới ngày càng được xã hội quan tâm

6 Cấu trúc luận văn

39. Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung của luận văn được phân chia thành các chương sau:

40 Chương 1 Giới thuyết về phái tính và khái lược về nữ tính trong sáng

tác Võ Thị Hảo

41 Chương 2 Ý thức nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo nhìn từ

phương diện nội dung nghệ thuật

42 Chương 3 Ý thức nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo nhìn từ

43. phương diện hình thức nghệ thuật

44 NỘI DUNG

45 Chương 1 GIỚI THUYẾT VỀ PHÁI TÍNH VÀ KHÁI LƯỢC VỀ NỮ TÍNH TRONG SÁNG TÁC VÕ THỊ HẢO

1.1 Giới thuyết về phái tính và văn học nữ giới

1.1.1 Giới thuyết về phái tính

46. Chủ nghĩa nữ tính (feminism) cũng gọi là chủ nghĩa nữ quyền, nữquyền luận vốn là danh từ dịch từ Nhật văn ra Trung văn Thật ra, từ thế kỉ XVIII

do phong trào tự do lớn mạnh, người ta đã đưa ra vấn đề nam nữ bình đẳng và chủnghĩa nữ tính tự do (liberal feminism) Một cách hiểu thông dụng nhất cho chủnghĩa nữ quyền: “Nếu hiểu ở cấp độ rộng là quyền lợi của người phụ nữ trong thếtương quan với quyền lợi của nam giới để đạt đến cái gọi là nam nữ bình quyền Ởcấp độ hẹp thì nữ quyền có mối liên quan với các khái niệm như giới tính, phái tínhtrong văn học” [41]

47. Chủ nghĩa nữ quyền xuất hiện là do sự bất bình đẳng về giới Vì nữtính từ xưa đến nay, về chính trị thì bị áp bức, về xã hội thì bị chèn ép, về kinh tế thìcam chịu nghèo khổ, về văn hóa thì bị nam tính tước đoạt quyền lợi Trong xã hội

cũ, phụ nữ chỉ biết sống lệ thuộc, nương tựa vào đàn ông, chưa bao giờ được pháthuy khả năng của mình, họ sống với bản năng của một người đàn bà chỉ biết sinhcon đẻ cái, chăm lo cho gia đình và công việc Một bản năng vừa hàm chứa cả hạnhphúc lẫn khổ đau Chuyện tình yêu, chuyện hôn nhân, ngay cả những khoái cảmtrong chuyện gối chăn cũng do người đàn ông thống ngự Tất cả những điều đó dẫnđến sự nổi dậy, đòi hỏi duy trì nữ quyền mà trong đó yếu tố lớn nhất là giải phóng

về hôn nhân và quyền bình đẳng về giới, đòi lại sự công bằng cho phái nữ

48. Trong văn học thế giới, ngay từ thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, một làn

sóng văn học nữ quyền ở Anh và Mĩ xuất hiện Với sự ra đời của tập bút kí A Room

Of One's Own (Một căn phòng của riêng mình, 1929), Virginia Woolf được xem là

một trong những cây bút đầu tiên chạm đến vấn đề nữ quyền trong văn học Đây

được coi là cuốn sách “vỡ lòng” của phê bình nữ quyền Nhờ Woolf mà các tác giả

nữ ngày nay có những khái niệm gợi mở về cách suy nghĩ lùi thông qua người mẹ,

về ý kiến của đàn bà, về tinh thần song giới

49. Làn sóng tiếp theo tương ứng với cao trào nữ quyền ở các nước

phương Tây, mà đại diện là Simone de Beauvoir với tác phẩm Giới thứ hai (1949).

Cuốn sách được xem là bản tuyên ngôn nữ quyền, một công trình lí luận triết học vềphụ nữ, xuất phát từ quan điểm nam nữ bình quyền Tác phẩm của Simone deBeauvior với lời khẳng định quyết liệt: “On ne nait pas femme, on le devient”(Người ta không sinh ra là phụ nữ, người ta trở thành phụ nữ) đã ảnh hưởng khôngnhỏ đến tư duy triết học, ngôn ngữ học, phân tâm học trước đó Bà cho rằng sự khácbiệt sâu sắc của một số hiện tượng sinh lý ở nữ giới như có kinh nguyệt, thai nghén

và sinh con không hề là nguyên nhân khiến cho người phụ nữ lệ thuộc vào đàn ông

mà chính yếu tố văn hóa, đặc biệt là văn hóa nhận thức đã quyết định điều đó Có

thể nói, tác giả của Giới thứ hai đã nhìn nhận người phụ nữ dưới một cái nhìn mới,

đó là những khu biệt thuộc về văn hóa chứ không phải tự nhiên

50. Sau sự ra đời của công trình Giới thứ hai của Simone de Beauvior vào

năm 1949 thì ngay lập tức ở châu Âu đã có hàng trăm công trình nghiên cứu khoahọc khác nhau bàn về nữ quyền xuất hiện (ví dụ như quyền được đi học, quyềnđược ly hôn, được làm chủ kinh tế, được tự do bầu cử và tham gia chính trường,

51. Cuốn A handbook of Critical Approaches to Literature (1979) (Sổ tay

các khuynh hướng tiếp cận phê bình văn học) của các tác giả Wilfred L Guerin,Earle Labor, Morgan do Nhà xuất bản Oxford ấn hành là công trình nghiên cứuđược đánh giá cao Công trình này đã tập trung trình bày cụ thể và chi tiết vềkhuynh hướng phê bình nữ quyền trên các khía cạnh: khái niệm phê bình nữ quyền,các khuynh hướng phê bình nữ quyền chủ yếu và mối quan hệ giữa phê bình nữquyền và những nghiên cứu về giới,

52. Công trình nghiên cứu The New Feminist Criticism (1985) (Lý thuyết

phê bình nữ quyền mới) của Elaine Showalter đã tập hợp hơn 300 bài tiểu luận vàbài nghiên cứu có giá trị theo hướng phê bình nữ quyền ở Mỹ Công trình nghiên

cứu này được chia thành ba phần bao gồm: Phần một - Những mục tiêu mà các nhà phê bình nữ quyền muốn hướng đến: các vấn đề học thuật và điển phạm; Phần hai - Những khuynh hướng phê bình nữ quyền và nền văn hóa nữ giới; Phần ba - Sáng

tác của các tác giả nữ và lý thuyết phê bình nữ quyền

53. Vào năm 1986, nhà nghiên cứu Robert Con Davis đã tuyển chọnnhững bài nghiên cứu quan trọng về các trường phái phê bình văn học hiện đại

trong cuốn Contemporary Literary Criticism (Phê bình văn học đương đại), trong

đó tác giả đưa những bài viết có nội dung nữ quyền vào phần “The sexual dialectic”(Biện chứng giới)

54. Cuốn The Bedford Glossary of Critical and Literary Terms (Từ điển

thuật ngữ phê bình và thuật ngữ văn học) xuất bản năm 1990 và tái bản năm 2003

đã trình bày khá kỹ về khái niệm và các đặc trưng cơ bản của lý thuyết phê bình nữquyền; so sánh phê bình nữ quyền với phê bình giới

55. Những năm gần đây, người ta bàn nhiều đến cuốn Feminism and Autobiography (Nữ quyền và tự truyện) do Tess Cosslett, Celia Lury và Penny

Summerfield biên soạn được xuất bản lần đầu năm 2000 tại Anh, Mỹ và Canada.Đây là một công trình tiêu biểu cho một khía cạnh đang rất được quan tâm của phêbình nữ quyền, sưu tập, nghiên cứu những tác phẩm tự truyện (autobiography) củacác nhà văn nữ Sau đó, vào năm 2001, cuốn sách này đã được Nhà xuất bản Taylorand Francis đưa lên Thư viện điện tử ebook.com để bán bản mềm cho những ngườimuốn tiếp cận tác phẩm

1.1.2 Văn học nữ giới

56. Quan niệm văn học nữ giới, văn học nữ quyền, phân biệt giữa văn học

nữ quyền và văn học nữ giới là vấn đề khá phức tạp, tuy rằng nó không mới Xungquanh vấn đề này, có nhiều vấn đề gây tranh cãi như: trong các sáng tác của nữ giới

mang yếu tố nữ quyền hoặc là sáng tác của nhà văn nam về nữ giới phản ánh quyềngiải phóng phụ nữ thì liệu có được xếp vào văn học nữ quyền hay không?

57. Về khái niệm văn học nữ giới cho đến nay vẫn chưa đi đến thống nhất.Tuy nhiên, có thể tham khảo ý kiến của nhà nghiên cứu văn học Lưu Tư Khiêm

(Trung Quốc) trong bài viết Văn học nữ tính (Phan Trọng Hậu lược dịch) trên báo

Văn nghệ số ra ngày 14 tháng 1 năm 2006, ông cho rằng: “Văn học ra đời trongđiều kiện lịch sử nhất định”; “Có nội hàm tinh thần nhân văn hiện đại, lấy nữ tínhlàm chủ thể ngôn từ, chủ thể trải nghiệm, chủ thể tư duy, chủ thể thẩm mỹ” [21,tr.15] Từ quan điểm này có thể thấy rằng, tác giả đặc biệt chú ý đến “chủ nghĩa nữtính”, xem việc có mặt hay không có mặt “chủ thể nữ tính” là điều kiện tiên quyếtcho việc xác định văn học nữ giới Văn học nữ giới, hiểu theo nghĩa rộng không baohàm một thể loại nhất định như thơ ca, tiểu thuyết hay kịch mà là một loại văn bảntồn tại dưới nhiều dạng: viết bởi phụ nữ là chính, ngoài ra còn có những sáng tác

nam giới về phụ nữ, nói về phụ nữ, các dạng này không tồn tại riêng lẻ mà giao

thoa với nhau trong các văn bản văn học, thể hiện tính đa dạng của văn học nữ giới

58. Khác với văn học nữ giới, văn học nữ quyền xuất hiện như một dòngvăn học phản kháng, văn học dấn thân Dòng văn học này chỉ được viết bởi phụ nữ.Văn học nữ quyền không tồn tại cách biệt với văn học nữ, nó nằm bên trong vănhọc nữ nhưng với một ý đồ đấu tranh bình đẳng giới rõ rệt hơn Văn học nữ quyềntrên thế giới đã đi qua giai đoạn đỉnh cao của nó, với sự vinh danh của nhiều cây bút

nữ như: S de Beauvoir, V Woolf, M Duras,.Các cây bút nữ đã thực sự mang đếncho những người phụ nữ một vị thế mới và tầm nhìn mới, tác động mạnh mẽ đếnvăn học trên thế giới, trong đó, có văn học đương đại Việt Nam

59. Quan niệm về văn học nữ giới và văn học nữ quyền là quá trình pháttriển có sự phân hóa mạnh của sáng tác nữ giới về văn học Giai đoạn đầu thường

mô phỏng, hoặc chịu ảnh hưởng quan niệm sáng tác của các nhà văn nam giới Sau

đó, các nhà văn nữ tìm cách xây dựng và khẳng định chỗ đứng của mình bằng

thuyết nữ quyền xoay quanh trục trung tâm nữ giới đối lập với nam giới, cuối cùnghòa nhập thành bộ phận văn học trong đời sống, diện mạo của một nền văn học Đểphân định giữa văn học nữ giới và văn học nữ quyền, có nhiều ý kiến khác nhau.Chúng tôi xin đưa ra quan niệm của hai tác giả khá thuyết phục, đó là Giáo sư WangNinh chuyên gia ngành tiếng Anh và văn học so sánh, đồng thời là giám đốc Việnvăn học so sánh và nghiên cứu văn hóa thuộc đại học Bắc Kinh: Văn học nữ là vănhọc do phụ nữ sáng tác, không quan tâm mang cảm thức nữ quyền hay không, cònvăn học nữ quyền bao gồm các sáng tác có ý thức nữ quyền mạnh mẽ Quan niệmthứ hai là của Elaine Showater, ông phân chia quan niệm văn học nữ tính, văn học

nữ quyền và văn học nữ dựa trên ý thức nữ giới theo tiến trình lịch sử; quan niệmlịch sử phát triển ý thức hệ gắn với sự chuyển đổi trong ý thức về vai trò, vị trí củabản thân đối với xã hội của người phụ nữ:

1 Giai đoạn văn học nữ tính: Giai đoạn văn học nữ phỏng mẫu văn học truyềnthống của sáng tác nam quyền từ 1840 đến 1880

2 Giai đoạn văn học nữ quyền: Giai đoạn các nhà văn nữ đứng lên đấu tranhbênh vực cho các thành phần thiểu số bộc lộ tiếng nói phản ứng các giá trịtruyền thống trong văn chương nam giới từ 1880 đến 1920

3 Giai đoạn văn học nữ: Giai đoạn phụ nữ khẳng định bản thể đặc trưng, cưỡnglại sự phụ thuộc vào nam giới Đây là thời kì văn học cắt đuôi hậu tố “tính”trong nữ quyền để phục vụ vai trò chủ thể của nguyên thể nội tại chính họ.Thời kì đó kéo dài từ 1920 đến nay

1.2 Dấu ấn ý thức nữ tính trong văn học Việt Nam

1.2.1 Dấu ấn ý thức nữ tính trong văn học truyền thống

60. “Tất cả mọi thứ bí ẩn trên thế gian này cũng không thể sánh nổi với sự

bí ẩn của đàn bà” Không phải chỉ khi người ta được chiêm ngưỡng bức tượng thần

Venus - vị nữ thần tình yêu và sắc đẹp của Hy Lạp thì người ta mới thấy được sự bí

ẩn và sức quyến rũ của người đàn bà mà ngay từ khi các “đấng” tối cao kiến tạo nên

thế giới thì người ta đã muốn đặt những người phụ nữ đầy quyền năng vào đó Dùvậy, bức tượng thần Venus được phát hiện tại Milos năm 1820 trong tình trạng bịrời làm hai mảnh, dường như đã mang đến thế giới này nỗi ám ảnh về “phận đànbà” Những người đàn bà vốn được sinh ra là để chịu khổ đau hay chính họ đã bịThượng đế phạt kể từ khi nàng Eva dụ dỗ chàng Adam ăn trái cấm?

61. Việt Nam là đất nước có xuất phát điểm là văn hóa Mẫu hệ Từ xa xưa,tục thờ Mẫu đã đi vào lòng công chúng và trở thành nguyên lý “Mẫu là hiện thâncủa sự được mùa, một ước vọng truyền kiếp về hạnh phúc phồn thực của ngườinông dân Mẫu còn biểu hiện một tinh thần nhân ái rất cao” [5, tr.174] Tư tưởng vàtục thờ Mẫu của người Việt vốn xuất phát từ nền văn hóa nông nghiệp lúa nước lâuđời Người ta cần mùa màng tươi tốt để duy trì cuộc sống, và người ta thờ Mẫu đểcầu xin sự sinh sôi nảy nở của hoa màu và của con người

62. Đạo Mẫu, nhờ vậy, dần đi sâu vào đời sống người Việt không chỉ trongtâm thức mà trong cả ngôn từ Trong tiếng Việt, hầu hết danh từ đều đi kèm vớiđịnh từ “con”, “cái” “Cái” còn được dùng như một tính từ để chỉ những gì có vẻlớn, quan trọng, trung tâm: sông lớn gọi là sông Cái, ao lớn gọi là ao Cái, đường lớngọi là đường Cái, cột lớn gọi là cột Cái, Người Việt cho rằng “phúc đức tại Mẫu”nên mới có câu: “Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà”, “Lệnh ông không bằng cồngbà”,

63. Việt Nam nằm trong khu vực văn minh Đông Nam Á bản địa trước khi

tiếp thu ảnh hưởng của nền văn hóa Ấn - Hoa, vốn có đặc trưng là nền văn minh

độc canh cây lúa nước, từng tồn tại chế độ mẫu hệ phổ biến và dai dẳng, có nhiều

nữ thần đến mức người ta cho rằng thế giới thần linh Việt toàn là nữ Tuy nhiên,theo dòng lịch sử của nhân loại, xã hội Việt Nam dần chuyển sang chế độ phụquyền Người phụ nữ Việt Nam bắt đầu chịu sự chi phối của tư tưởng Khổng Tử vàchế độ phụ quyền Nho giáo Thuyết “tam tòng, tứ đức” đã biến người phụ nữ ViệtNam thành những sinh thể thụ động, phụ thuộc hoàn toàn vào đàn ông

64. Đảm đang, chung thủy, yêu chồng, thương con và luôn tự an phận, hysinh bản thân mình cho gia đình được coi là những phẩm chất của người phụ nữViệt Nam truyền thống Có lẽ, tiêu chí để đánh giá những “chuẩn mực” về phẩmchất đạo đức như thế đối với người phụ nữ bắt nguồn từ những quy định của Nhogiáo dành riêng cho người phụ nữ về “tam tòng”, “tứ đức”.

65. Với cội nguồn văn hóa Mẫu hệ, lại coi đền, chùa là nơi gửi gắm khátvọng tâm linh, người phụ nữ Việt Nam gần gũi với Đạo Phật hơn Đạo Nho Và có

lẽ, họ cũng không quan tâm lắm đến những triết lý cao siêu của Đạo Phật mà chỉ tựtâm tự nguyện hướng tới cách ứng xử mang tính đạo lý của Phật, đó là: “ở hiền gặplành”, “ác giả ác báo”, “tu thân tích đức cho đời sau”,.còn những điều lệ hà khắc doNho giáo mang đến thì lại bó buộc họ vào những thứ phải tuân theo, phải chấpthuận Sống trong sự áp chế của Nho giáo, người phụ nữ vẫn luôn được khuyếnkhích cam chịu thân phận, an phận thủ thường Có lẽ vì thế, bóng dáng người phụ

nữ trong ca dao vẫn như những thân cò lặn lội trong đêm, chỉ lặng lẽ làm tròn bổnphận của mình, hoặc giả khi chợt mơ hồ nhận ra “thân em” là “phận gái”, “phận nữnhi”, “phận đàn bà” thì cất tiếng than thân trách phận và gửi gắm nỗi niềm riêngvào những câu ca, lời hát thấm đẫm dự cảm về sự mỏng manh của kiếp phận

66. Trong văn học dân gian, người phụ nữ xuất hiện thường đại diện choquan niệm và lí tưởng thẩm mĩ của nhân dân Từ thần thoại, sử thi, truyền thuyếtluôn xuất hiện những vị thần nữ được nhân dân ưu ái và tôn kính: Nữ Oa, nữ thầnmặt trời, mẹ Âu Cơ Nhưng có lẽ, không ở thể loại nào như trong ca dao lại xuấthiện nhiều những vẻ đẹp, nỗi niềm của người phụ nữ nhiều đến như vậy Những câu

ca dao ca ngợi những người phụ nữ có vẻ đẹp sắc sảo, đằm thắm, hồn hậu là nhữngminh chứng cụ thể Ca dao ca ngợi vẻ đẹp của người phụ nữ thường bằng nhữnghình ảnh, lối so sánh vừa chân thực, vừa thuần Việt, lại vừa gần gũi: “Cổ tay emtrắng như ngà/ Con mắt em liếc như là dao cau/ Miệng cười như thể hoa ngâu/ Cái

khăn đội đầu như thể hoa sen”

67. Qua ca dao, người ta thấy bóng dáng thân thương của bà, của mẹ, củachị, của em với bao nỗi lòng thầm kín cần được sẻ chia, bao buồn vui cần đượcnâng niu trân trọng Những bài ca dao bắt đầu bằng từ “Thân em” dường như là sựthể hiện tất yếu những lời than thân trách phận của những người trong cuộc Chúng

ta có thể dễ dàng tìm thấy những câu ca dao chan chứa cảm thương cho phận nữ:

“Thân em như tấm lụa đào/ Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai; Thân em như giếnggiữa đàng/ Người khôn rửa mặt, người phàm rửa chân; Thân em như hạt mưa rào/Hạt rơi xuống giếng, hạt vào vườn hoa; Thân em như hạt mưa sa/ Hạt vào đài các,hạt ra ruộng cày; Thân em như miếng cau khô/ Kẻ thanh tham mỏng, người thô

tham dày”

68. Bên cạnh cảm quan thân phận mang đặc thù của tính nữ đó, người phụ

nữ xưa đã mơ hồ nhận ra sự bất bình đẳng nam nữ trước sự tồn tại, sự sống Ca daomới là tiếng nói phản kháng lại quan niệm đạo đức đã trói chặt người phụ nữ trongluân lý, tam tòng: “Không chồng mà chửa mới ngoan/ Có chồng mà chửa thế gian

sự thường”, “Chữ “trinh” đáng giá ngàn vàng/ Từ anh chồng cũ đến chàng là năm”,

“Vắng sao Hôm có sao mai/ Vắng chàng thiếp đã có trai trong nhà, Chơi cho thủngtrống long bồng/ Rồi ra ta sẽ lấy chồng lập nghiêm”,

69. Với ca dao mới, mặc dù lời ca được cất lên có chút chua ngoa, bôngđùa, nhưng dường như ý thức giải phóng tính dục đã dậy sóng trong tâm thức ngườiphụ nữ

70. Đến văn học trung đại, vị trí của nam giới được củng cố vững chắc bởi

lễ giáo phong kiến và đạo đức Nho gia Người phụ nữ bị ràng buộc khắt khe Vì thế,văn học trung đại đã có biết bao tiếng nói xót xa, thương cảm cho thân phận của

những người phụ nữ bị vùi dập, chà đạp (Truyện Kiều - Nguyễn Du, Chuyện người con gái Nam Xương - Nguyễn Dữ) Trong vòng cương tỏa ấy, xuất hiện những tiếng

nói phản kháng qua thơ mà tác giả của chúng là nữ giới như: Đoàn Thị Điểm, BàHuyện Thanh Quan và đặc biệt là Hồ Xuân Hương

71. Với một “thiên cổ kỳ bút” như Chuyện người con gái Nam Xương trong tập Truyền kỳ mạn lục, (thế kỷ XVI), Nguyễn Dữ đã xây dựng nên hình tượng

người phụ nữ tài hoa, chăm chỉ, đức hạnh nhưng lại gặp bất hạnh trong cuộc sống

bởi chiến tranh, cường quyền và lễ giáo khắt khe Với Cung oán ngâm khúc,

Nguyễn Gia Thiều kể lại câu chuyện cuộc đời của một nàng cung nữ xinh đẹpnhưng phải chôn vùi tuổi xuân của mình trong chốn thâm cung xa hoa nhưng lạnh

lẽo Và chúng ta càng không thể không nhắc tới Truyện Kiều của Nguyễn Du, có thể xem Đoạn trường tân thanh là tiếng kêu xé ruột về số phận của một người phụ nữ

tài hoa nhưng bạc mệnh Rất quý trọng tấm lòng đồng cảm, sự cảm thông, thấu hiểucủa các bậc tài danh nhưng dù sao, đó cũng là những cảm quan nam giới, khó lòngdiễn tả hết đời sống nội tâm phức tạp của nữ giới Trong bối cảnh xã hội namquyền, nơi người phụ nữ vẫn luôn được răn dạy phải sống theo lễ giáo, phải biếtcam chịu thân phận thì tiếng nói của những nhà thơ nữ như Hồ Xuân Hương đề cậpđến quyền sống phụ nữ dưới góc độ đời sống bản năng thực sự là một tiếng nóimới, có ý nghĩa bênh vực nữ quyền sâu sắc Trong thơ Hồ Xuân Hương, người tathấy rõ sự khát khao một tình yêu xứng đáng, một tình yêu mang yếu tố tính dục làhiện hữu: “Tài tử văn nhân ai đó tá/ Thân này đâu đã chịu già tom” (Tự tình 1)

72. Lời kêu gọi của nữ sĩ họ Hồ ẩn chứa trong đó cả một sự đau đớn của người phụ nữ vẫn còn trẻ, còn khao khát nồng nàn mà có dễ gì tìm kiếm được tri ân

1.2.2 Dấu ấn ý thức nữ tính trong văn học hiện đại

73. Đầu thế kỷ XX, bên cạnh những cây bút nam giới đã khá quen thuộctrên văn đàn Việt Nam thời bấy giờ như Phan Khôi, Trần Trọng Kim, Phan VănTrường, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Huỳnh Thúc Kháng, Phan Bội Châu,Nguyễn Phan Long, thì những cây bút nữ như Manh Manh nữ sĩ, Vân Hương nữ

sĩ, Nguyễn Thị Hồng Đăng, Lê Thị Huỳnh Lan, Đạm Phương nữ sĩ, Phan Thị BạchVân, đã có những trao đổi, tranh luận trên văn đàn, đưa ra những cách nhìn nhận,

những quan điểm về vấn đề nữ quyền Đến khi Tố Tâm xuất hiện, Hoàng Ngọc

Phách đã thực sự thể hiện những cung bậc của tình yêu đôi lứa, là khi người phụ nữmạnh dạn thể hiện tình cảm của mình, sống hết mình vì tình yêu.

74 Đến giai đoạn văn học 1930 - 1945, người phụ nữ ngày càng ý thức

sâu sắc hơn vị thế và vai trò của mình trong xã hội mới Những nhà văn của nhóm

Tự lực văn đoàn là những người nói nhiều hơn về người phụ nữ trong quá trình tựgiải phóng thông qua các hình ảnh “gái mới” Ngay từ khi ra đời, Tự lực văn đoàn

đã đề ra tôn chỉ: “lúc nào cũng trẻ, yêu đời” Chống lại lễ giáo phong kiến hà khắc

và đề cao hạnh phúc cá nhân luôn là mục đích mà Tự lực văn đoàn hướng đến Và

để đạt được mục đích sáng tác của mình, Tự lực văn đoàn đã xây dựng hình ảnhnhững cô “gái mới” không chỉ đẹp về ngoại hình mà luôn mang trong mình mongmuốn được sống thực là mình trong tình yêu và được hạnh phúc Những cô “gái

mới” trong Nửa chừng xuân, Đoạn tuyệt, Lạnh lùng, Đôi bạn, Gia đình, Thoát ly, Thừa tự, thể hiện rất rõ điều đó Tác phẩm của Tự lực văn đoàn chĩa mũi nhọn đả

kích lễ giáo phong kiến và nếp sống của đại gia đình phong kiến một cách trực diện.Thông qua những xung đột trong tác phẩm, các nhà văn của Tự lực văn đoàn hô hàogiải phóng phụ nữ khỏi cảnh mẹ chồng nàng dâu, mẹ ghẻ con chồng và cảnh thủ tiếtcủa những người đàn bà trẻ góa bụa

75. Đến thời kì cả nước bước vào hai cuộc kháng chiến chống thực dânPháp và đế quốc Mĩ từ năm 1945 đến năm 1975, dưới ánh sáng của lí tưởng anhhùng cách mạng, hình tượng người phụ nữ trong văn học lại mang một diện mạomới, bừng sáng trong hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc Trong nhiều tácphẩm, người phụ nữ được hình dung như những anh hùng tiêu biểu cho vẻ đẹp của

thời đại như chị Út Tịch (Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi), chị Sứ (Hòn đất của Anh Đức), Nguyệt (Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu), Trần Thị Lý (Người con gái Việt Nam của Tố Hữu), Tuy nhiên, do yêu cầu của phương pháp

sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa, đời sống tinh thần của nữ giới mới được khaithác nhiều ở khía cạnh xã hội mà chưa chú ý nhiều đến đặc trưng về giới Hình

tượng nhân vật được xây dựng trong văn học hầu hết là những hình tượng conngười phi giới tính Trong suốt cả giai đoạn văn học này, chúng tôi nhận thấy hiệntượng thơ Xuân Quỳnh là một hiện tượng hy hữu Đọc thơ Xuân Quỳnh, người ta

có thể cảm nhận được một khát vọng tình yêu mang hơi hướng phái tính khá rõ nét

với những Sóng, Thuyền và biển, Mùa hoa doi,.Trong Thiên tính nữ trong thi giới

Xuân Quỳnh, PGS.TS Hồ Thế Hà nhận định: “Những triết lý, chiêm nghiệm trong

cuộc đời và trong tình yêu đã nâng tầm tư tưởng, tính nhân bản của thơ chị lênchiều cao của tư duy sáng tạo Bản tính thiên bẩm tài hoa cùng với vốn sống và tâmhồn luôn rộng mở trước bao giông bão cuộc đời và chính mình đã đem đến cho thigiới Xuân Quỳnh sức quyến rũ và sức sống kì diệu” [5, tr.85]

1.3 Khái lược về nữ tính trong sáng tác Võ Thị Hảo

1.3.1 Chân dung và sự nghiệp của Võ Thị Hảo

76. Võ Thị Hảo sinh ngày 13 - 4 - 1956 tại Diễn Bình, Diễn Châu, Nghệ

An, một mảnh đất “gừng cay muối mặn”, được lớn lên trong tình yêu thương củasong thân là những cán bộ Đảng viên của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, “cô đồgàn” với bản tính “khó lành” - đặc trưng rất Nghệ Chị tốt nghiệp khoa Ngữ văntrường Đại học Tổng hợp Hà Nội Ra trường chị về công tác tại nhà xuất bản Vănhoá dân tộc Chị làm thơ từ rất sớm và từng nghĩ sẽ trở thành nhà thơ, nhưng chị lạiviết văn và thành danh với văn xuôi Dù vào nghề văn chưa được bao lâu, song VõThị Hảo nhanh chóng được người đọc biết đến Chị được đánh giá là một trongnhững cây bút sắc sảo và giàu tính nữ Thông minh, cá tính, quyết đoán, có mộtchút lãng mạn nhưng hơi “gàn”, Võ Thị Hảo đã thể hiện một tay viết lăn xả, bụibặm nhưng đầy nhiệt huyết Những thân phận bé nhỏ, lam lũ trước cuộc đời luônkhiến chị trăn trở trên từng trang viết của mình Ngoài ra, Võ Thị Hảo còn “bénduyên” với điện ảnh và hội hoạ Ba kịch bản phim truyện của chị được đánh giá khá

cao (Con dại của đá, Mùa thu kiếp sau, Biển cứu rỗi) Bên cạnh đó, chị còn say mê

vẽ tranh và đã mở một triển lãm tranh với tên gọi Đường chân trời khiến bạn bè hội

họa không khỏi kinh ngạc Giản dị trong đời thường nhưng mạnh mẽ trong vănchương là điều dễ nhận thấy ở nhà văn này.

77. Chị xuất hiện chính thức, nhiệt tình và đều đặn trên văn đàn vào thập

kỉ 90 Chị trở nên gần gũi và quen thuộc với bạn đọc cả nước với những truyện

ngắn lạ Từ những mẫu chuyện nhỏ đến trang tiểu thuyết lịch sử như Giàn thiêu,

trang viết của Võ Thị Hảo chất chứa suy tưởng, ý niệm về cuộc đời, về thân phậncon người

78. Với bản tính hiền lành nhưng đôi khi cương trực đến thô mộc, ngườiđàn bà nhỏ nhắn và khiêm nhường Võ Thị Hảo chân chất chở bao khát vọng, hoàibão văn chương cùng với giấc mộng đẹp về tình yêu và con người Vốn đam mê, đatài, nên ở lĩnh vực nào, viết văn hay làm báo hoặc từng nắm giữ những cương vịquan trọng: Trưởng đại diện Báo Phụ nữ tại thành phố Hồ Chí Minh; Trưởng banThư kí tòa soạn cho Báo Gia đình - Xã hội; Tạp chí Vì trẻ thơ; Giám đốc của Công

ty truyền thông Võ Thị , Võ Thị Hảo luôn đảm nhiệm tốt chức phận của mình.Mặc dù bận rộn trong công việc, nhưng người phụ nữ bé nhỏ, cá tính này vẫn kiêntrì dành dụm, đốt cháy tất khoảng thời gian thư thái cho trang viết

79. Võ Thị Hảo đã lập gia đình, có 2 con, nhưng đã li hôn Dấn thân theocon đường mà chị tôn thờ, sống và chết vì nó - cõi văn chương, Võ Thi Hảo tỏ racan trường, miệt mài, bền bỉ làm những cuộc điều trần đắm say về thân phận conngười thông qua ý thức tính nữ Có lẽ, có những điều ở trong con người khi cuộcsống không thỏa hiệp thì chị mang vào trang viết Những dồn nén ấy đã tạo nên mộtlực đẩy để chị mạnh dạn viết, tường trình và minh dẫn

1.3.2 Khái lược về nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

80. Trong bầu không khí trong trẻo của cõi văn chương, Võ Thị Hảodường như tìm được không khí để thở cho riêng mình Để làm thanh sạch sự thanhkhiết đó và cũng để cho trái tim đầy nhiệt huyết văn chương được chảy tự do, VõThị Hảo đã viết tới tốc, vắt kiệt sức bằng những tác phẩm nhiều mồ hôi và lắm nước

mắt Tận cùng những trang viết bằng lòng thành và sự khát khao chính nghĩa lànhững suy nghĩ dũng cảm, tinh tế và đầy mẫn tuệ của một người phụ nữ từng trải.

Võ Thị Hảo như một người chân trần lặng lẽ mang ánh sáng của mình kiên nhẫn đitrong thăm thẳm đời sống, ngụp lặn trong dòng đời bộn bã để sống và viết, và sángtạo Võ Thị Hảo viết nhiều, viết đều đặn trong tâm trạng của một người hiểu rõ giátrị của cuộc sống hiện thực nhiều tầng nấc; từ phút giây cảm thấy cô đơn đến tậnniềm đau khổ đích thực của nghệ sĩ

81. Sáng tác của Võ Thị Hảo chất chứa đầy đủ những màu sắc làm nên đời

Nơi đó, có màu đen của cảnh đời bất hạnh (Trận gió màu xanh rêu, Người đàn bà

Âu Lạc); có màu hồng của sự chở che, hạnh phúc, yêu thương (Làn môi đòng trinh, Dây neo trần gian) Nhưng có lẽ gam màu đặc trưng nhất là những góc tối, nỗi

buồn và miền tiếc nuối, cả khi ý niệm về con người, cuộc sống mới luôn bị chới với

trong hiện tại (Bán cốt, Người sót lại của Rừng Cười, Biển cứu rỗi, Góa phụ đen).

82. Như là nợ duyên nợ kiếp, hầu hết sáng tác của Võ Thị Hảo đều phảnánh những ước mơ thầm kín nhưng mãnh liệt, đến độ bộc phát thành những cơnđiên dại bản năng của con người Nhân vật của chị luôn thể hiện nỗi đắng chát củahành trình sống, những dư vị lắm đỗi lắm đời của ngày sống, ngày yêu, ngày trở vềvới cát bụi Mỗi cảnh đời trong tác phẩm là một giọt buồn riêng biệt; mỗi con ngườivới mỗi số phận nghiền nát, thấm đẫm, bầm dập, khiếp đảm, đớn khổ Những dòngkiểm khảo thế giới dối gian của Võ Thị Hảo như muốn và bắt cuộc đời, con ngườitrả lại sự bình đẳng cho mỗi việc làm, cách đối xử của mình Chị đã sáng tác nhiều

cốt truyện mang hơi hướm mới mẻ và trong số đó Lời hẹn của mùa thu, Con dại của đá, Biển cứu rỗi đã được dựng thành phim.

83. Thế mạnh của Võ Thị Hảo là viết về chính mình, về chính người phụ

nữ ở trong mình Chị thông cảm, chia sẻ nỗi đau của từng người phụ nữ là bé thơ, là

cô gái, là thiếu phụ, là đàn bà, là người già Chị tài tình khi phỏng chiếu, khúc xạnhững đặc tính của nữ giới qua từng trang viết Ở đấy, chị đắc ý khi cắt nghĩa và lí

giải biểu đồ tâm lí của con người từ chỗ lắng sâu nhất đến chỗ nổi loạn nhất Đấycũng là sự nhạy cảm, tài giỏi của Võ Thị Hảo.

84. Đủ bình tĩnh để tường minh từng hành động qua mỗi thân phận con người, với cái nhìn cay độc nhưng đầy tự tin về xã hội tan chiến nhưng chưa tàn chiến, Võ Thị Hảo đã xây dựng nhân vật của mình qua những cuộc đấu tranh khốc liệt với hiện tại

85. Có thể thấy, cuộc đấu tranh gay cấn nhất là cuộc đấu tranh trước sự

sống còn - Ngày không mút tay của chị là một minh chứng Cuộc đấu tranh lắm dữ

dằn nữa là cuộc chiến với bản năng Võ Thị Hảo đã từng nói, tình dục trong văn

chương là “chuyện không có gì mà ầm ĩ thế” Nó là vấn đề văn hóa - xã hội, là triết

lí sống, là hệ giá trị hoặc chuẩn mực Xu hướng ca ngợi quá trình xã hội hóa tìnhdục trong văn học thường nhấn mạnh tính hợp lí, hài hòa của sở hữu tuyệt đối trongquan hệ tình dục Đề cập đến vấn đề này, Võ Thị Hảo có quan niệm: đấy là dùngvăn chương để nói về những điều tiềm ẩn trong cuộc sống Tình dục trong sáng táccủa chị không phải là sự khêu gợi mà đó là nhu cầu bản năng của con người

86. Nếu có những cuộc đấu tranh mà hiện thực không có chiến trường đểdiễn thì Võ Thị Hảo cho nhân vật mình đi vào giấc mơ, vào ảo vọng, vào thế giớiphiêu bồng hư hư, thật thật Đó cũng là một trong những hình thức cứu rỗi hiệu quảtrong tâm lí con người

87. Có thể nhìn nhận rằng, từ cốt truyện, cách đặt vấn đề đến việc thể hiệnngôn ngữ, gọi tên nhân vật, bố trí và xử lí tình tiết, Võ Thị Hảo luôn trau chuốt vàtạo nên những chi tiết bất ngờ, thú vị Sáng tác của chị không dừng lại ở một mảng

đề tài nào, một khoảng không gian nào, cuộc sống người Mông hay người Kinh,trên đảo hay ở đất liền, mùa xuân hay mùa thu, ngày cũng như đêm, người và mahoặc quỷ thần đều được đưa vào trang viết với tất thảy những dụng ý không mơ hồ

88. Trong kiếp trầm luân của đời người, con người luôn mon men tronghành trình phủ bỏ hiện tại để tìm đến hiện tại khác bằng sự cứu rỗi cảm giác Bi

kịch và đôi khi cái chết của những nhân vật trong sáng tác Võ Thị Hảo như một sựliên tưởng, sự thức tỉnh lương tri con người hiện đại trong cuộc chiến giằng xé giữahạnh phúc và nỗi khổ đau Trên hết, có thể thấy nhân vật của chị dám vượt qua mọitrầm luân cuộc đời; dám sống, dám yêu; khi cần, dám chết để bảo vệ tình yêu củamình, bảo vệ tự do, bảo vệ phẩm cách làm Iigư'0'i Đó cũng là nỗi khát vọng muônđời của mỗi kiếp nhân sinh.

89. Võ Thị Hảo có văn chương để “ẩn náu” Tại bức bình phong quyến rũ

và đầy sắc khí ấy, chị muốn ngư0i đọc hiểu tận bố cục, đư0ng nét, sự phối màu vềbức tranh đa diện về hiện thực trong văn chị Với những nhân vật mới lạ, kì ảo:

bóng ma, linh hồn, thần tiên, con ngư0i siêu nhiên trong Giàn thiêu, Đêm bướm ma, Giấc cú, Mùi chuột, Dã nhân; con ngư0i hóa thân trong Hồn trinh nữ, Tim vỡ Võ

Thị Hảo phản ánh sự đa chiều của cuộc sống Mỗi loại hình nhân vật luôn tồn tạitrong nó quan điểm của nhà văn về sự lí giải, cắt nghĩa bản chất con ngư0i

90. Hơn bao gi0 hết, có thể thấy trong từng trang viết, trong từng hơi thởdồn dập và thổn thức của Võ Thị Hảo là âm mưu đánh thức trái tim ngư0i; làmnóng 70 phần chìm trong tảng băng trôi của cõi vô thức

91. Với 7 tập truyện ngắn, 3 kịch bản phim truyện sắc sảo, tinh tư0ng, 1tiểu thuyết lịch sử làm chấn động cả cõi Nam được giải thưởng Hội Nhà văn HàNội, Võ Thị Hảo đã thể hiện một tay viết lăn xả, bụi bặm và đầy nhiệt huyết

92. Mỗi thân phận, mỗi nhân vật trong sáng tác của Võ Thị Hảo là một látcắt của cuộc sống Tuy không có tính toàn diện, điển hình và biểu trưng, nhưng hầuhết đấy là những mảnh ghép có sự trao chuốt tử tế của ngư0i thợ vẽ Qua từng trangviết, chúng ta như bắt gặp ở đâu đó nơi ngư0i này, kẻ khác hay ở chính mình nhữngđiều cần biện luận và sám hối

93. Vừa là nhà văn nổi tiếng, nhà báo sắc sảo, là mẹ của hai cô con gái tuổicập kê, ngư0i phụ nữ “phận đàn bà, mệnh đàn ông” - Võ Thị Hảo còn đấy nhữngđiều mênh mang chưa xới vác hết Đôi khi chị giật mình bởi đằng sau hàng trăm

truyện ngắn và 1 tiểu thuyết, 3 kịch bản phim truyện, vẫn còn đó hàng loạt vấn đềdang dỡ chưa có thời gian nhã mực Chị luôn giục mình xông xáo cày sâu cuốc bẩmtrên mảnh đất văn chương màu mỡ của nước nhà để sống, viết và sáng tạo Coi vănchương như là của để dành, trong hành trình sáng tạo, chị tiếp tục hứa hẹn chinhphục người đọc bằng những tác phẩm tinh tường và tài hoa.

94. Bằng cảm quan sáng tác mới mẻ, hiện đại, sự tinh tế, nhạy cảm củangười phụ nữ, sáng tác của Võ Thị Hảo đã giúp người đọc khai thác kĩ âm bản củahằng số tối tăm, khuất lấp của chính mình Với hiệu ứng đó, sáng tác của chị có vịtrí hẳn hoi trong việc góp phần mang gia vị mới mẻ, lạ miệng cho nền văn học nướcnhà

97 Chương 2 Ý THỨC NỮ TÍNH TRONG TRUYỆN NGẮN VÕ THỊ HẢO NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG NGHỆ THUẬT

2.1 Ý thức về thiên tính nữ

2.1.1 Thiên tính nữ

98. Khi một người phụ nữ biểu lộ sự đằm thắm, dịu dàng về phong thái;tinh tế, nhạy cảm, sâu sắc về tâm hồn; mềm mỏng, nhân hậu, khoan dung trong cưxử thì chị ta sẽ được nhiều người quý mến; và con người chị sẽ được người khácnhìn nhận là rất nữ tính Như vậy, nữ tính là những nét đặc tính riêng của người phụ

nữ Và thiên tính nữ trong văn chương là sự phóng chiếu, khúc xạ những đặc tínhcủa nữ giới qua các phương diện như: sự lựa chọn đề tài, phát biểu chủ đề, xâydựng hình tượng, sự lựa chọn và kết hợp ngôn ngữ qua các mặt như: lòng tự tin, sựđồng cảm, sự sẻ chia, sự hoá thân, sự quan sát tinh tế, trí tưởng tượng v.v

99. Văn đàn Việt Nam những năm gần đây được nhiều nhà phê bình quantâm và đánh giá cao sự xuất hiện của các cây bút nữ, bởi họ đã đóng góp vào vănhọc những “khí sắc sôi nổi, tạo nên một nền văn học đa dạng, ít nhiều mới mẻ” [2,tr.22] Theo nhà phê bình Bùi Việt Thắng thì “đã hình thành một tỉ lệ giữa phái yếu

và phái mày râu là hai phần ba - một tỉ lệ đáng gờm bởi nhìn vào đó sẽ thấy truyệnngắn nữ hôm nay (và văn chương nói chung) mang gương - mặt - nữ Là bởi vănchương cần đến sự đằm thắm, tinh tế và khoan dung” [40, tr.36] Vâng, “sự đằmthắm, tinh tế và khoan dung” đang là điều cần thiết đối với văn chương nói chung

và đối với nền văn học đương đại Việt Nam nói riêng Hòa cùng dòng chảy văn họcvới những thành tựu đã được khẳng định của văn chương giới nữ hiện nay, Võ ThịHảo quả thực có sự đóng góp vượt trội bởi tài năng cùng với khí chất thiên bẩm ấy.Hay nói cách khác, thiên tính nữ chính là đặc điểm nổi bật được thể hiện một cáchhồn hậu, sâu sắc trong sáng tác của nhà văn Võ Thị Hảo

100 Chúng ta ai cũng đều thấy rõ rằng, Võ Thị Hảo đã rất thành công trong

nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ, đặc biệt là việc thể hiện ý thức nữ tính NhưFlaubert từng nói rằng, phụ nữ không viết gì khác ngoài mình, họ tự “ăn chínhmình” Hay nhà phê bình Đặng Anh Đào cũng cho rằng “Phụ nữ thường mạnh ở

chỗ đưa tất cả cuộc đời và tâm hồn họ vào trang sách” Bùi Việt Thắng trong Bình luận truyện ngắn cũng khẳng định nhân vật nữ trong truyện của “các chị” chính là

người “được nhận nhiều từ chính người viết” Như vậy, ý thức nữ tính trong sángtác của cá nhà văn nữ chính là sự hóa thân, hay chính là sự khúc xạ, phóng chiếutâm hồn và cuộc đời tác giả vào trong tác phẩm Nhà văn nữ Võ thị Hảo cũng vậy.Chị đã hóa thân khi miêu tả tâm hồn, tính cách và những khát vọng của các nhân vậtthuộc phái mình Những nhân vật nữ trong truyện của chị chính là sự bộc lộ cái Tôinội cảm đầy nữ tính của chị Nhạy cảm với nỗi đau của những cuộc tình duyên trắctrở, những ước vọng không thành, chị đã “đau cái đau của người cùng giới” Các tácphẩm của chị cũng là nỗi đau của người phụ nữ với từng số phận riêng Sáng táccủa chị đã thể hiện khát vọng tình yêu và niềm mong mỏi hạnh phúc của người phụ

nữ, bộc lộ cái nhìn trắc ẩn, niềm thương cảm với nỗi đau và thân phận đàn bà Chị

đã gọi người phụ nữ là những “thân phận bé mọn”, và chị cũng bộc bạch: “Nhữngngười mà tôi đã không quên họ, nếu họ sống thì cũng vẫn tiếp thân phận bé mọn,vẫn ngơ ngác, lạc lõng, hẳn phải có rất nhiều thời gian để vực dậy, đánh thức họsang giấc mơ khác, cả với tôi cũng vậy Có thể suốt đời chỉ mơ một giấc mơ mà thôi( ) Giấc mơ của tôi không rực rỡ mà lầm lụi, nhọc nhằn, thất thường như cuộc đờimột người đàn bà, và trong đó, tôi vừa là người đàn bà, vừa là đứa trẻ tự ngắm mình

và cái thế giới này từ xa” [11, tr.239] Nhân vật nữ của chị đa số có cuộc sống thấtthường, bất hạnh, nhiều âu lo, vướng mình vào nhiều hệ lụy cuộc đời, thường bị ámảnh bởi nỗi đau do những chấn thương tinh thần, tình cảm Họ sống khiêm nhường,nhiều khi cô đơn, tha thủi đến tội nghiệp, đáng thương, nhưng trái tim họ thì luônrung ngân những nhịp đập yêu thương, nhân ái; cũng như tấm lòng họ vị tha, baodung và tình nghĩa đến vô cùng Ý thức nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo chính

là thể hiện sự quan tâm sâu sắc, sự đồng cảm chân thành cũng như ước mơ cháybỏng của tác giả về hạnh phúc con người, nhất là những người cùng giới.

101 Cùng với sự thể hiện ý thức nữ tính làm thổn thức trái tim và ám ảnh

tâm hồn người đọc là lối văn phong vừa sắc sảo, tinh tế lại hồn hậu, chân thành củachị Từ ngôn ngữ, giọng điệu cho đến hình thức câu văn, chị như trang trải nỗi lòngmình đến từng số phận, từng cuộc đời riêng để đồng cảm, hiểu thấu từng ngócngách của đời sống nội tâm Chị cùng nhân vật nghiền ngẫm nỗi đau, cùng nhân vậttìm lối ra cho những khổ đau, bế tắc Những lối thoát có vẻ như là sự rút lui,nhượng bộ, nhưng đó lại chính là sự khoan hòa, bao dung ẩn chứa sự hi sinh caođẹp của tâm hồn con người, nhất là đối với tâm hồn những người phụ nữ như chị

102 Quan tâm sâu sắc đến đời sống riêng của con người trong cảm hứng

thế sự, Võ Thị Hảo đã lấy thân phận phái mình làm tâm điểm chú ý Chị đã chú ýmột cách toàn diện đến người phụ nữ với tấm lòng chân thành, độ lượng, thấu hiểu.Đây là điểm mạnh, đồng thời là lĩnh vực thể hiện sinh động thiên tính nữ trong sángtác của chị

2.1.2 Thiên tính nữ nhìn từ yếu tố vô thức

103 Sự hiện diện của văn học nữ tính và âm hưởng nữ quyền trong văn học

Việt Nam có thể coi là một bước phát triển thực sự của văn học theo hướng dân chủ hóa Ở Việt Nam, sau 1986, sự phát triển mạnh mẽ của văn học nữ tính với sự góp mặt của những cây bút: Phạm Thị Hoài, Lê Minh Khuê, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ đem đến cho văn đàn những tiếng nói mới mẻ vềquan niệm văn chương Sự lớn dậy của các cây bút nữ, những người thai nghén và

“tự ăn chính mình” đã viết theo phong cách cởi trói Họ đối mặt với cuộc sống, nhận thức sâu sắc về sự tồn tại của mình Họ ý thức về vai trò của mình và lên tiếng đòi hỏi nhu cầu chính đáng của phái mình Văn học nữ tính xuất hiện như một nhu cầu tự thân Họ vẽ chân dung và diễn đạt chi tiết từng ẩn ức của người đồng giới

Họ sẵn sàng hóa thân vào nhân vật, gửi gắm vào nhân vật chút nhẹ dạ, cả tin với ít

nhiều miền nhạy cảm và đôi phần tinh tế để kể lại câu chuyện của chính đàn bà Thông cảm trực tiếp với nỗi đau của từng thân phận, họ nhìn thấy đâu đó ở mỗi hành động những góc khuất tâm hồn Với đặc tính đa cảm, chịu thương và chịu khó,mềm mỏng, nhân hậu và khoan dung, họ đưa tất cả cuộc đời và tâm trạng phụ nữ vào trang viết Ý thức nữ tính và khí sắc nữ quyền, sự đằm thắm, tinh tế của ngôn ngữ đã góp phần tạo nên một nền văn học đa dạng.

104 Quả thực, người phụ nữ thời đại nào cũng là nguồn cảm hứng sáng tác

cho văn học nghệ thuật Viết về phụ nữ là viết về một thế giới đầy bí ẩn “đa sự đađoan” Nếu Y Ban từng tâm sự rằng: “Tôi hay kể chuyện ở ngôi thứ nhất, để tự đặtmình vào vị trí của những nhân vật một cách triệt để thì đối với Võ Thị Hảo - ngườiđàn bà vốn thích được che chở (theo cách nói của chị) ví thân phận đàn bà nhưnhững loài dây leo vân vít cần lắm một cây đại thụ Từ điểm nhìn trần thuật này chị

đã thấu hiểu khát vọng nhân bản muôn đời của phụ nữ và phô diễn trên từng trangviết những nhân vật nữ không thể nào quên Những thân phận nếu sống thì vẫn làthân phận bé mọn, vẫn ngơ ngác, lạc lõng, tật nguyền và cần rất nhiều thời gian đểvực họ dậy Trong trang viết của Võ Thị Hảo, họ là những người đàn bà nếm trảicay đắng nỗi cô đơn, niềm thương và vô vàn sự hối tiếc trong hành trình vượt quamuôn nỗi trầm luân của cuộc đời, dám sống, dám yêu và khi cần họ dám chết đểbảo vệ tình yêu của mình Và việc bảo vệ tình yêu, tự do, nhân cách, phẩm chất làmngười mãi là nỗi khát vọng sâu thẳm của mỗi kiếp nhân sinh Những nhân vật nữtrong sáng tác của chị là những người phụ nữ đẹp nhưng thiếu vắng tình yêu Lúcbuồn đau cũng như lúc bị người đời ức hiếp dọa nạt đều không có người bên cạnh.Thế nhưng, tình cảm của họ như tình mẹ sưởi ấm cho con, người tình đánh thứcmột người tình Những người phụ nữ trong sáng tác Võ Thị Hảo đều bải hoải thanphiền “Ôi, cái bánh xe chạm đất khắc khoải này ngươi đã được sinh ra, đã sống, đãvật lộn Đời người quá dài là dài Mỏi mệt Cái khoảnh khắc này để làm gì nhỉ?”[15, tr.432] Họ là nạn nhân của điều luật, lễ giáo còn sót lại của xã hội cũ và đã

chọn lấy cái chết vì không chờ đợi được chân lí, đó là Hương trong Ngậm cười, Sài trong Con dại của đá, dì cháu trong tình yêu mây trắng Và họ là nạn nhân của xã hội mới với những đòi hỏi khắt khe về sự hoàn thiện, hoàn mĩ: Phượng trong Phiên chợ người cùi; Hằng trong Làn môi đồng trinh; Bích, Phượng và người đàn bà thứ hai trong Khăn choàng sương Họ mong manh giữa bể dâu cuộc đời, gặp phải

những lầm lạc dễ thương Cuộc đời họ không bình ổn và nhiều bất hạnh Hầu hết,cái chết và sự hóa thân của họ đa phần là vì không chờ đợi nổi công lí Tận cùng bútmực, sự thông cảm, sự thông cảm và được chia sẻ cái đau của người đồng giới mãi

là khát vọng bình đẳng, khát vọng giải phóng, khát vọng được sống với chính mình,bằng chính mình của người phụ nữ Võ Thị Hảo

105 Bằng cái nhìn trắc ẩn, gắn mỗi thân phận đàn bà là một niềm thương

cảm và xót xa, những thân phận bé mọn được Võ Thị Hảo trăn trở trong cảm xúcmang nặng ý thức nữ tính Qua đó, nhà văn như muốn lên tiếng nhắc nhở mọi ngườihãy quan tâm nhiều hơn đến những vấn đề nhân sinh, về trật tự và công bằng xã hội.Quả thật, sự khiêm nhường, thất thường và cô đơn vướng phải nhiều hệ lụy củacuộc đời; sự run rủi, đáng thương và tội nghiệp của phụ nữ cần lắm một lòng tayđàn ông đủ rộng để họ biết được yêu thương và che chở; để trái tim nhân ái và vịtha của người phụ nữ lùi xa những nỗi bất hạnh vô cùng trong cuộc đời

106 Lấy thân phận phái nữ làm cảm hứng, bằng cái nhìn áp sát hiện thực,

đa dạng hóa các kiểu loại người, Võ Thị Hảo kêu gọi bình đẳng giới, triết thuyếtcon người cùng giải quyết những bất cập, chia sẻ thiệt thòi, áp lực đang đè nặng trênvai người phụ nữ Người phụ nữ hiện lên trong trang viết chị bạo liệt hơn, hoài nghihơn, dám sống hơn nhưng vẫn là người chịu thua thiệt trong tình yêu, gia đình và xãhội Chị cho rằng, cái mà người phụ nữ hiện đại trả giá cho quyền bình đẳng, quyềnhạnh phúc của mình là quá lớn Bởi hầu hết trong số họ, trước khi được cảm nhậnniềm hạnh phúc thì họ đã phải vắt kiệt sức mình cho cuộc sống này

107 Một chút gàn và bản tính bạo dạn, ngay thẳng, liều sống liều chết với

chính nghĩa, với lẽ phải; với lối văn phong sắc sảo, hồn hậu và tinh tế và kiểu phátngôn quyết liệt thể hiện chính xác nhất những trải nghiệm cá nhân giới nữ trongnhiều mối quan hệ khác nhau; bằng cái nhìn riêng của cá nhân, Võ Thị Hảo đã côngkhai bày tỏ thái độ chống lại sự lệ thuộc vào thế giới đàn ông và xông vào các đề tàicấm kị một cách tự do, nhất là đề tài tình dục Viết bằng thân thể, đàn bà, khôngphải lúc nào cũng chỉ là trò chơi và nô lệ tình dục cho đàn ông mà nhiều khi, tìnhdục với phụ nữ là một phương tiện thể hiện rõ nhất sự tụ do Võ Thị Hảo trongchuyện này thường miêu tả những vấn đề gần gũi với bản thân, gắn với đời sốngthường nhật, cảm xúc và nhịp sinh học của phái nữ Tinh thần dân chủ, thái độhưởng thụ mới trong văn học và ý thức nữ tính không chỉ thể hiện đậm đặc trong

truyện ngắn mà còn thể hiện gấp gáp, mãnh liệt trong tiểu thuyết Giàn thiêu qua các

nhân vật Nhuệ Anh, Ngạn La, Lê Thị Đoan như một minh chứng sống động

2.2 Ý thức về cái tôi cá nhân

2.2.1 Cái tôi cá nhân cô đơn và bi kịch

108 Văn chương xét tới cùng là thân phận con người Tác phẩm văn

chương chỉ có tác dụng khi người nghệ sĩ nhận thức rõ bản chất con người thực tạithì mới có thể phục vụ tốt cho con người Quả thật, con người trong sáng tác của VõThị Hảo là con người đích thực của cuộc sống thường ngày bị nén chìm trong vòngtròn im lặng của cõi cô đơn Họ - những cô thanh niên, những người phụ nữ, đàn bàbao giờ cũng biết hiến dâng Họ là những con người nhỏ bé trước bão lũ cuộc đời.Trong hành trình sống, ước mơ và ngay cả “Đường về trần” họ vẫn là những thânphận bé mọn, ngơ ngác, lạc lõng; Võ Thị Hảo từng nói: “Hẳn có rất nhiều thời gian

để vực dậy, đánh thức họ sang giấc mơ khác” Họ - những thân phận bé mọn, suốtđời chỉ mơ một giấc lầm lũi, nhọc nhằn, thất thường như cuộc đời một người đàn

bà Một giấc mơ của kẻ bộ hành dưới trần gian, không rực rỡ, vừa như thiếu phụ,vừa như đứa trẻ tự ngắm mình và thế giới này từ xa

109 Tinh tế và nhạy cảm trong cách nhìn hiện thực tâm trạng, với bút pháp

độc thoại nội tâm và dòng vô thức bản năng, nhà văn đã đi sâu vào cõi cô đơn tậncùng của con người một cách đa diện, đa chiều kích Ở đây, mỗi mảnh đời là mộttâm trạng, là hoài vọng, ảo vọng, là khổ đau, luôn phải ước mơ, khắc khoải, âu lo vàchờ đợi Họ là những con người bất hạnh, bệnh tật, là tàn dư, nạn nhân của chiếntranh, của đàn ông và của chính mình Ngoài việc biểu dương cho lực lượng siêunhiên nào đấy, tất thảy các nhân vật Võ Thị Hảo dựng lên trong trang viết đều lànhững “nữ chúa” cô đơn Họ cô đơn sau ngày chiến đấu, họ lạc lõng trong hiện thựccuộc sống đầy cám dỗ của thời hiện đại, họ cảm thấy phũ phàng khi sống khôngđược là chính mình, không còn là chính mình Họ, nói như nhà phê bình Bích Thu:

“Số phận của những người đàn bà đi suốt cuộc đời vẫn không tìm thấy một tổ ấm,một nơi trú ngụ tinh thần Họ luôn phải đối diện với sự trống rỗng, với sự hụt hẫngthất thường của trạng thái cô đơn” [34] Sự cô đơn của những người phụ nữ trongsáng tác của Võ Thị Hảo là chuyện con người đi giữa cuộc đời, đi với ham muốncủa mình vẫn cảm thấy cô đơn, nếu không muốn nói là vô nghĩa Nếu sau ngày tanchiến là hình ảnh làng Góa, những người đàn bà đội khăn tang như đàn cò trắngtrong ngày giỗ chung, thì trong thời hiện đại họ là những người phụ nữ chỏng lõngtrước tình yêu, lạc lẽo trong đời sống gia đình và nhiều hờn tủi về kiếp người

110 Trước hết, những thân phận đó là nạn nhân của chiến tranh, là tàn dư

của ngày hậu chiến Họ là những cô thanh niên xung phong tuổi còn mơn mởn, bịnúi rừng Trường Sơn phủ phục, sống cảnh thiếu đàn ông ròng rã suốt mùa chiếndịch Họ đã chọn lấy cái chết để tránh chạm phải nỗi đau ô nhục lõa lồ mà tronggiây phút không kiềm chế nổi đã bột phát Nỗi đau của những người con gái ở RừngCười làm cho ai cũng đau đớn, quặn thắt Rồi cả khi còn một mình sót lại sau chiếntranh, một trong năm cô gái Rừng Cười - Thảo lại rơi vào trạng thái cô đơn ngaychính với bạn bè của mình, người yêu của mình Cuộc sống của Thảo co mình trong

vỏ óc, lặng lẽ, trầm tư với những trang nhật kí và giấc mơ xa ngái, lắm nỗi kinhhoàng từ Rừng Cười Những tiếng cười mê sảng của Thảo sau ngày hòa bình lập lại

đó không chỉ là những đau khổ, mất mát lớn kao, mà còn là nỗi cô đơn, tuyệt vọng

không cùng trước chính mình và cuộc sống (Người sót lại của Rừng Cười).

111 Khắc họa nỗi đau thương sau chiến tranh, hầu hết những nhân vật của

Võ Thị Hảo không hề có cuộc sống bình lặng Họ cô đơn đến mức không thèm dòtìm hành động của mình đang làm gì? Đang đi về đâu? Gần như họ không còn nơineo giữ và bám víu Họ là những người vợ vắng chồng vô tăm tích, dở điên dở tỉnh

Họ - những bà mẹ điên, những người phụ nữ suốt đời sống, dò hỏi và tự trả lời vềnhững gì mình đặt ra trong cuộc sống “cực chẳng đã” Họ trở thành những bà góađơn độc, buồn tủi: “ Đa số họ là đàn bà đã lớn tuổi và khô liéo , ngồi lầm lì thànhmột đám khăn trắng trông xa lô nhô như cò đậu Không ai khóc, họ gần lặng thíttrước khói nhang” [11, tr.20] Họ là những người đàn bà có chồng chết trận Nóinhư lời bà cụ ở làng Đẽo (còn gọi là làng Góa): “Những con mẹ không chồng”

112 Nếu nỗi cô đơn của Thảo là tê dại, thảng thốt, buốt giá và thấm thía thì

nỗi cô đơn của những người đàn bà có chồng chết trận đã chai lì Họ sống và gặmnhấm từng nỗi đau và vô nghĩa đi trên cuộc đời

113 Bước ra khỏi thời chiến, tưởng chừng người phụ nữ sẽ được êm ấm

trong tình yêu và niềm hạnh phúc Nhưng không, khắc khoải trong tầng lớp nhânvật nữ của Võ Thị Hảo là những con người lầm lạc, đớn đau trong cuộc sống hiệnđại Họ, dẫu là tặng phẩm tuyệt vời của tạo hóa, mang gương mặt khoan dung vàtrái tim tràn đầy yêu thương, nhưng bi kịch tinh thần dường như vận vào người phụ

nữ đẹp Đó là những người phụ nữ nhẹ dạ, cả tin “Đàn bà thật ngộ nghĩnh Họ chỉnhớ những chi tiết phụ mà đàn ông không bao giờ để ý” [10, tr.32]; trót trao gửicuộc đời mình vào tay những gã sở khanh để lỡ một kiếp người: “Ôi khốn khổ!Khốn khổ thay cho đàn bà! Các người cứ suốt đời đuổi theo những cao siêu mâygió Còn ta và hầu hết những người thuộc phái ta, chỉ dừng lại khóe mắt, làn môi vàthân xác hứa hẹn đầy lạc thú của các người.” [10, tr.62] Đấy là tất cả nỗi đau củathế giới đàn bà thời hiện đại

114 Họ mang vào cuộc sống, tình yêu với trầm tích đớn đau của hoàn cảnh

“tạo hóa đã say rượu khi ặn ra” cô bé dị dạng với những ước mơ thánh thiện trong

Máu của lá; là cô gái mù hình dung cuộc đời qua âm thanh vọng lại từ chiếc ti vi bên nhà hàng xóm; là người đàn bà hủi trong Phiên chợ người cùi buồn tênh, lạnh

vắng Họ đi cùng cuộc sống với cảm thức: “Mẹ chị không hạnh phúc, chị gái củachị cũng đã không hạnh phúc Người hàng xóm của chị cũng không hạnh phúc giađình chị không thể có thêm người đàn bà bất hạnh thứ ba” [9, tr.69] Vì vậy, ThùyTrang rất thận trọng và dè chừng trong tình yêu Nỗi kiêu kì trong câu trả lời: “chịvẫn chưa lập gia đình ư? - không phải là chưa, mà là không bao giờ” đã trở thànhnỗi căm tức, ám ảnh trong lòng các chàng trai trẻ Cứ tưởng Thùy Trang sẽ kiênquyết thực hiện được tâm nguyện của mình, nhưng oái oăm thay, trò đùa quái áccủa đám sinh viên nam học cùng lớp đã làm cho Thùy Trang yêu trong đêm đầu tiên

và thất tình ngay trong đêm đầu tiên Tương tự như vậy, Hạnh trong Tiếng vạc đêm

đã mang trái tim tật nguyền do dòng họ có người thắt cổ chết vì đàn ông, Hạnh đãđeo đẳng một kí ức, một quá khứ nặng trĩu đi trên dòng đời, co ro trong cơn rét củalòng kiêu ngạo và Hạnh không dám đón nhận tình cảm chân thành của bất cứ mộtngười đàn ông nào Đã có lúc Hạnh tự hỏi: “Ta đã được dạy dỗ để trở thành như thế

và không có khả năng đón nhận hạnh phúc?”

115 Chẳng khác gì Hạnh và Thùy Trang, người con gái đủ tuổi nhón gót

vào Vườn yêu lắm khi rùn rụt vì thực tại phô bày những cảnh ái ân cám dỗ và cũng

lắm khi oải mình vì những người phụ nữ trong gia đình mình, gọi là chuỗi người đitrước vấp phải Dì của cô, người đàn bà đẹp nhất vùng chết vì băng huyết trong mộttúp lều ngoài đồng vì đã lấy phải người đàn ông có vợ Chị của cô, tuổi đã ngoàibốn mươi vì chờ đợi một người lính - chờ mãi rồi người ấy về - nhưng anh ấy lấymột người khác Nỗi ám ảnh của những cuộc đời ấy đi qua trong kí ức của cô gáitrẻ, làm cho cô không toàn tâm toàn ý bước vào vườn yêu lắm chông gai và tội lỗi

Cô nhón gót vào rồi thụt lại với bao ngờ vực, hoài nghi Cô lo lắng cuộc đời mình,

rồi chảy nhúm lại dưới cái nhìn của chàng trai khác sau lần yêu thứ nhất “Nhữngtấm bảng hiệu có chức năng tín báo” ấy làm cho những người con gái tuổi yêu ngờvực: dăm ba tháng tình nhạt như nước ốc? Nếu không gặp rối rắm này thì sẽ gặptrắc trở kia Và dẫu trong vô thức, họ thèm lắm cảnh sắt son của những con ngườichân thật Nhưng biết làm sao được trong cái thời buổi lít nhít trứng gà, trứng vịtnày, sự nhầm lẫn đôi khi không thể tránh khỏi Chờ đợi phía trước họ là sự can đảmhay liều mình? Đôi khi họ cũng không tường minh hết Cũng vì lẽ đó, họ đắm mìnhtrong ánh nhìn xa xăm, không một ai có thể hiểu họ đang nghĩ gì? Bởi đôi khi chính

họ cũng không hiểu mình đang nghĩ gì?

116 Cùng đề tài này, Thuận trong Góa phụ đen, một người con gái nói theo

cách của Võ Thị Hảo: “Từ lúc nàng còn bé đến tận bây giờ, đã có người đàn ôngnào bội bạc với nàng đâu”, nhưng trên vai nàng là hình ảnh nặng nhọc của câythánh giá chẳng ai cần đến, nhưng nàng cần để trêu ngươi: “Thích nếm lại cảm giácvờn một đấng nam nhi để khi anh ta bị thôi miên rồi thì nàng lại ngẩng cao đầu,nhón gót bỏ đi” Nàng cảm thấy làm như vậy sứ mệnh trả thù của nàng chiến thắng,trái tim tật nguyền của nàng được vuốt ve Nhưng khi tình yêu thực sự đến, nhữngtưởng cuộc đời sẽ không bao giờ kéo nàng ra xa thân thể người đàn ông dạo lướtmôi lên thân thể nàng - Người đàn ông đã khiến cho người đàn bà trong nàng bừngdậy Nhưng không, nàng đúng nghĩa đã trở thành góa phụ vì sự không trở về củangười mình yêu

117 Họ là những người phụ nữ cam chịu, có chồng nhưng không được yêu

thương, có con nhưng không được thừa nhận, có người tình nhưng không được săn

đón, chở che (Khăn choàng sương) Họ suốt đời là những người phụ nữ cô đơn

trước người đàn ông của mình, trước bóng dáng của mình, trước hiện thực cuộcsống của mình Họ là những vầng trăng mồ côi Nếu như trong chiến tranh, họ côđơn, hẫng hụt bao nhiu thì trong cuộc sống đời thường, họ đau đớn, dằn vặt bấynhiêu Nếu họ không trốn nổi trong bóng đêm để làm những thân phận điên dại, vật

vờ thì ra ánh sáng họ là những góa phụ côi cút Phần lớn, họ là những trinh nữ lỡ thìsau ngày hậu chiến, trinh nữ lỡ thì trong cung điện Họ, dẫu là những người đàn bà

có nhan sắc đủ sức mê hoặc cả diêm vương (Cung nữ Ngạn La) hay thánh thiện nhưPhật sống (Nhuệ Anh) nhưng vẫn sống vòng quanh trong quỹ đạo đau thương Bikịch lớn nhất của họ là nỗi cô đơn với chính mình

118 Là một nhà văn nữ, Võ Thị Hảo thấu hiểu những nỗi đau khôn nguôi

của những con người bất hạnh, chị tỏ ra khá mẫn cảm và tinh tế đề cập về phạm trù

cô đơn trong lòng người Sự đối lập giữa quá khứ và hiện tại, có khi biểu hiện bằngthời gian đồng hiện, bằng những mạch kể của thời gian tâm trạng, Võ Thị Hảo đãthăm dò đến tận cùng nỗi cô đơn của người phụ nữ Mỗi nhân vật là một ẩn số về bikịch và hạnh phúc Mỗi mảnh đời là một tâm trạng, khát vọng khắc khoải Mỗingười là một mảnh ghép của những rung động, yêu thương, hi sinh, đau khổ Trong những trang tình sử viết về đàn bà ấy, hầu như rằng con người đã và luônđắm mình trong nỗi cô đơn

2.2.2 Cái tôi cá nhân bao dung và tận hiến

119 Mối quan hệ đời tư - thế sự chính là một trong những bình diện quan

trọng của con người đặt trong quan hệ văn hóa - xã hội Trước hết là trong mối quan

hệ gia đình Đối với phụ nữ thì gia đình chính là “vũ trụ” của họ Vì vậy, xây dựnghình tượng nhân vật nữ, trước hết Võ Thị Hảo đặc biệt chú ý đến quan hệ này Họ lànhững con người dành tất cả tâm sức của mình vào việc chăm lo cho gia đình Họ lànhững người vợ thủy chung, những người mẹ tần tảo, âm thầm lo toan, gánh vácmọi việc vì chồng vì con Họ hầu như quán xuyến hết mọi công việc trong gia đình,

từ việc kiếm tiền cho đến những tính toán, chi tiêu hàng ngày, nói chung là phảiđảm đương duy trì sự tồn tại cho cái vũ trụ bé nhỏ ấy Họ được ví như “chiếc ruột

ốc èo uột phải cõng cả một tòa vỏ nặng lê đi, lê mãi không được ngừng nghỉ” [11,tr.110] Trong quan niệm của Võ Thị Hảo, sự hi sinh của những người phụ nữ dànhcho gia đình, chồng con là lớn lao, là vô cùng, vô tận Không chỉ là lúc bình thường,