Tiếp cận tác phẩm văn học theo đặc trưng thể loại

Đặc trưng đó là ở cách chọn lựa nhân vật, các tuyến nhân vật phụ, tư tưởng mà người sáng tác muốn truyền đạt tới người đọc và yếu tố thần kì - đặc trưng nổi bật nhất của thể loại truyện

BÀI TIỂU LUẬN MÔN TIẾP CẬN TÁC PHẨM VĂN HỌC THEO ĐẶC TRƯNG THỂ

LOẠI

ĐỀ BÀI Chọn một tác phẩm văn học trong chương trình Ngữ văn phổ thông

để tiếp cận và làm rõ đặc trưng thi pháp thể loại của tác phẩm ấy.

BÀI LÀM

Tác phẩm văn học là một công trình nghệ thuật ngôn từ, do một cá nhân hoặc tập thể sáng tạo ra nhằm khái quát bằng hình tượng hiện thực đời sống khách quan; bộc lộ tư tưởng, tình cảm chủ quan của người nghệ sĩ

Thể loại văn học là hiện tượng loại hình trong hoạt động sáng tác và tiếp nhận văn học, được xây dựng dựa trên những đăc điểm, quy luật có tính lặp lại, tương đối ổn định của các thành tố cấu thành nên tác phẩm như: loại hiện tượng đời sống phản ánh, cách thức tổ chức, các phương tiện nghệ thuật trong tác phẩm, tính chất mối quan hệ giữa nhà văn với

các loại hiện tượng được phản ánh Kế thừa quan niệm của Aisstotelí luận

văn học chia tác phẩm văn học ra 5 loại đó là tác phẩm trữ tình, tác phẩm

tự sự, tác phẩm kí, tác phẩm chính luận và tác phẩm kịch.Qua môn học

“Tiếp cận tác phẩm văn học theo đặc trưng thể loại” khi tìm hiểu về các thể loại em thấy ấn tượng với tác phẩm tự sự, cụ thể là về truyện cổ tích thần kì

Truyện cổ tích Việt Nam luôn có một sức hút vô cùng to lớn đối với bất cứ thế hệ người Việt Nam nào.Yếu tố chính để làm nên sức hút này không chỉ ở cốt truyện mà còn ở đặc trưng của thể loại này Đặc trưng đó

là ở cách chọn lựa nhân vật, các tuyến nhân vật phụ, tư tưởng mà người sáng tác muốn truyền đạt tới người đọc và yếu tố thần kì - đặc trưng nổi bật nhất của thể loại truyện cổ tích Những đặc trưng ấy thể hiện thật rõ

nét qua câu chuyện cổ tích Tấm Cám quen thuộc.Những đặc trưng của thể

loại truyện cổ tích thần kì được biểu hiện trong Tấm Cám đó là cốt truyện

có sự tham gia của nhiều yếu tố thần kì: nhân vật Bụt, xương cá bống và những lần biến hóa của nhân dân chính.Về kết cấu, truyện có dạng: nhân vật chính phải trải qua nhiều hoạn nạn cuối cùng mới được hưởng hạnh phúc Đây là một trong những kiểu kết cấu khá phổ biến của loại truyện

cổ tích thần kì.Truyện phản ánh những xung đột trong xã hội thời kì đã có

sự phân chia giai cấp.Kết thúc truyện có hậu mang tính nhân đạo và lạc quan.So với cổ tích loài vật và cổ tích sinh hoạt, cổ tích thần kì là loại truyện mang những đặc trưng nổi bật của thể loại: Phản ánh mơ ước, nguyện vọng, lí tưởng xã hội của nhân dân thông qua chiến thắng tất yếu của cái thiện, cái đẹp; yếu tố kì ảo tham gia như một phần không thể thiếu trong cốt truyện, làm cho truyện hấp dẫn và kết thúc truyện thường có hậu, mang lại sự vui vẻ, lạc quan, thoả mãn ước mơ của nhân dân.Những câu chuyện cổ tích mở ra trước mắt người đọc một không gian lấp lánh,

ấm áp đầy diệu kì và cuốn hút.Có thể nói, chính những đặc trưng nổi bật

của thể loại này đã đem lại cho nó một sức hút kì lạ, từ nhân vật tới tư tưởng của truyện, tới yếu tố thần kỳ

Nói về đặc trưng của thể loại truyện cổ tích, đầu tiên, ta có thể nhận thấy ngay ở thể loại này đó là cách chọn lựa nhân vật trung tâm của câu chuyện Nhân vật trung tâm của thể loại này thường là những người lao động nghèo nhưng lương thiện, từ khi xuất hiện vốn đã chịu nhiều thiệt thòi Thế nhưng, trải qua những khổ ải và thử thách liên tiếp, cuối cùng họ được đổi đời, sống cuộc sống hạnh phúc, đầy đủ.Có thể nhận thấy, bất cứ truyện cổ tích nào cũng có lớp nhân vật chính là như thế.Đối chiếu vào

truyện cổ tích Tấm Cám, ta thấy trong truyện nhân vật trung tâm là Tấm.

Cô là một người con gái hiền lành, lương thiện, chăm chỉ, siêng năng và

vô cùng nhân hậu Thế nhưng, cuộc đời của Tấm lại đầy những chông gai khi mẹ mất sớm, cha lại lấy vợ kế Cảnh mẹ ghẻ con chồng, Tấm đã phải bao lần nhẫn nhục chịu những bất công mà mẹ kế gây ra Không những phải làm lụng vất vả, Tấm còn phải chịu những cảnh đối xử tệ bạc của mẹ

kế và em kế.Khi đi xúc tép với Cám, Tấm đã bị Cám lừa "hụp cho sâu, kẻo về mẹ mắng" mà mất hết cả giỏ đầy tép, bị cướp mất tấm yếm đỏ Rồi khi Tấm bầu bạn cùng cá bống, mẹ con Cám cũng nhẫn tâm ra tay sát hại người bạn duy nhất của Tấm Không chỉ vậy, Tấm còn bị mẹ con Cám ghen tức khi nàng thử vừa chiếc hài và trở thành hoàng hậu của vua Thế nhưng, Tấm lại chỉ phản kháng yếu ớt bằng cách khóc nức nở và chẳng đáp trả lại mẹ con Cám điều gì Tất cả những điều đó cho thấy Tấm đã

hiền lành và lương thiện tới mức nào khi hết lần này tới lần khác bị mẹ con Cám đối xử như kẻ ở đợ Và khi trở thành hoàng hậu, chặng đường hạnh phúc của Tấm cũng bị Cám và mẹ của mình cản trở khi chúng hết lần này tới lần khác ra tay hãm hại Dù nàng có hóa thân thành vật gì, mẹ con Cám cũng cố tình hãm hại.Thế nhưng, dù có bao nhiêu khó khăn, bao nhiêu lần bị hãm hại, Tấm vẫn vươn lên mạnh mẽ trong hành trình tìm kiếm hạnh phúc của mình.Và cuối cùng, nàng cũng được trở về với chồng

và sống cuộc sống hạnh phúc, đầy đủ Đó là một cái kết có hậu, đúng với mong muốn của người dân lao động xưa, cũng đúng với đạo lý mà ông cha ta đã dạy "Ở hiền gặp lành" Nhân vật trong truyện cổ tích dù có chịu bao nhiêu đau khổ và ức hiếp thì cuối cùng, họ cũng được hưởng một cuộc sống viên mãn Đó cũng chính là khát vọng của nhân dân lao động xưa

Đặc trưng thứ hai mà người ta có thể nhận thấy được ngay khi đọc những câu chuyện cổ tích, đó là kết thúc truyện có hậu mang tính nhân đạo.Tư tưởng đó thường là tinh thần lạc quan, yêu đời, sức sống mãnh liệt, mạnh mẽ, sự tin tưởng vào công lý, cái thiện sẽ chiến thắng cái ác.Tư

tưởng ấy đã thể hiện rất rõ qua truyện cổ tích Tấm Cám.

Tấm là một cô gái mồ côi, phải chịu nhiều thiệt thòi khi sống cùng mẹ

và em kế, thế nhưng nàng chưa bao giờ để mình tuyệt vọng.Ở nàng, người

ta luôn thấy một sức sống mãnh liệt, một tinh thần lạc quan yêu đời Hơn thế nữa, Tấm còn cho người đọc thấy rõ niềm tin vào công lý, vào cái thiện khi chính nàng bị hãm hại và phải trải qua bao nhiêu lần chết đi sống lại để đến cuối cùng nàng được hưởng hạnh phúc còn những kẻ hãm hại nàng phải chịu đựng sự trừng phạt đau đớn nhất Đây chính là niềm tin vào công lý mà người lao động muốn bày tỏ, họ luôn tin tưởng rằng nếu sống lương thiện thì chắc chắn cái chờ đợi họ ở phía trước sẽ là sự may mắn, hạnh phúc và cuộc sống đủ đầy Còn những kẻ độc ác, mưu mô, hãm hại họ, chắc chắn sẽ nhận được cái kết đau đớn nhất

Đặc trưng thứ ba cũng là đặc trưng nổi bật nhất của các câu chuyện cổ tích đó là yếu tố kì ảo, thần kỳ.Bất cứ một câu chuyện cổ tích nào chúng

ta đọc đều có yếu tố này.Nó là yếu tố quan trọng nhất, đặc sắc nhất của thể loại cổ tích.Sự tham gia của yếu tố thần kỳ đã giúp cho câu chuyện được liền mạch, nó giúp giải quyết những mâu thuẫn cũng như xung đột trong cả câu chuyện

Đối chiếu với Tấm Cám, chúng ta nhận thấy rằng yếu tố kì ảo này

được kể xuyên suốt trong cả truyện, từ khi Tấm còn là một cô gái nghèo tới khi cô trở thành hoàng hậu Ở giai đoạn đầu, khi Tấm còn là một cô

gái mồ côi bình thường nhưng lại thường xuyên bị mẹ kế và em kế bắt nạt, khi đó, hiện thân của yếu tố thần kỳ này chính là ông Bụt Ông Bụt được coi là vị thần tiên thường xuyên giúp đỡ những người hiền lành, lương thiện trong quan niệm của dân gian Việt Nam Ông chính là hóa thân của thần thánh chuyên đi giúp đỡ mọi người lao động nghèo mà lương thiện Vậy nên khi Tấm bị Cám lừa mất giỏ tép, mất cả yếm đỏ, Bụt

đã hóa phép để Tấm có được một con cá bống làm người bầu bạn Đến khi bống bị hại, nghe thấy tiếng khóc của Tấm, Bụt lại hiện lên chỉ bảo cho Tấm chôn xương bống vào bốn cái lọ dưới bốn chân giường để sau này chúng trở thành những bộ quần áo và giày đẹp để nàng đi dự hội Có thể nói, Bụt chính là hiện thân của yếu tố thần kỳ giúp cho Tấm những lúc nàng gặp khó khăn nhất

Giai đoạn thứ hai, khi Tấm đã lên ngôi hoàng hậu, hiện thân của yếu

tố thần kỳ không phải là Bụt nữa mà là những lần hóa thân của Tấm Đó

là khi nàng bị hãm hại ngã cây mà chết thì liền biến thành chim vàng anh, chim vàng anh bị giết thì nàng lại biến thành cây xoan đào, rồi thành khung cửi, thành quả thị, cuối cùng là trở về với hình dáng thật của mình Yếu tố thần kỳ không giúp Tấm chống lại kẻ thù nhưng lại giúp nàng hóa thân qua bao kiếp nạn, trải qua bao lần sống chết bất phân Chính sự hóa thân thần kỳ ấy là minh chứng rõ ràng nhất cho sự bất diệt của cái thiện, thể hiện đúng quan điểm cũng như khát vọng của người xưa

Yếu tố thần kỳ trong Tấm Cám đã dẫn dắt cốt truyện lên tới cao trào

và giúp giải quyết những xung đột, mâu thuẫn trong đó Nó là một phần quan trọng không thể thiếu của câu chuyện cổ tích bởi không có nó, câu chuyện sẽ bị dẫn dắt sang một hướng khác với những chuyển biến khác và

có lẽ xung đột trong đó cũng không thể giải quyết được

Đồng thời, yếu tố kì ảo này đã giúp người dân thực hiện được ước mơ khát vọng của mình, những ước vọng mà trong thực tế khó lòng thực hiện được.Có thể nói, yếu tố này chính là một đặc trưng không thể thiếu của truyện cổ tích thần kì

Tóm lại, một câu chuyện cổ tích được xây dựng lên bởi cốt truyện đặc sắc cũng như bởi các đặc trưng không thể thiếu là nhân vật trung tâm, tư tưởng phán ánh trong đó và quan trọng nhất là yếu tố thần kỳ Qua Tấm Cám, chúng ta đã thấy rõ được những đặc trưng được thể hiện rất rõ qua từng chi tiết truyện, từ nhân vật trung tâm là Tấm - một cô gái mồ côi hiền lành, nhân hậu, tư tưởng phản ánh cái thiện sẽ luôn chiến thắng trước cái

ác tới yếu tố thần kỳ, thần thánh theo sau giúp đỡ nhân vật cũng như giải quyết các mâu thuẫn trong truyện

Có thể nói, Tấm Cám đã thể hiện thật rõ những đặc trưng của một câu

chuyện cổ tích, đặc biệt là yếu tố thần kỳ Qua đó mà chúng ta thấy được

tư tưởng cũng như niềm tin bất diệt của người lao động xưa vào sức sống của cái thiện Và chính những yếu tố ấy cũng là thành phần quan trọng tạo nên một không gian huyền ảo, đầy màu sắc, hấp dẫn, thu hút tất cả mọi người

Để tiếp cận có hiệu quả tác phẩm tự sự cần đảm bảo các nguyên tắc sau: Nắm vững đặc trưng thi pháp thể loại; xác định được đặc điểm và vai trò của hệ thống nhân vật và nhân vật người kể chuyện; xác lập được hệ thống sự kiện, tính quan trọng trong tác phẩm; đánh giá và chỉ ra được những hiệu quả thẩm mĩ và nghệ thuật từ các bình diện nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ trong việc biểu đạt nội dung khách quan tác phẩm

Và để tạo hứng thú cho học sinh trong hoạt động học, đối với tác

phẩm tự sự, cụ thể là truyện Tấm Cám giáo viên có thể định hướng về

hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh như tổ chức hoạt động ngoại

khóa dưới hình thức sân khấu hóa câu chuyện Tấm Cám