Nắm và hiểu được quá trình hình thành và phát triển của giai cấp công nhân Việt nam và phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân Việt nam trước khi Đảng ra đời. Phong trào yêu nước chống xâm lược cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Có luận cứ khoa học đấu tranh chống các quan điểm sai trái, phản động phủ nhận thành tựu kinh nghiệm của phong trào công nhân, phong trào yêu nước. Xây dựng niềm tin…..
Trang 1PHONG TRÀO CÔNG NHÂN VÀ PHONG TRÀO YÊU NƯỚC VIỆT NAM TRƯỚC KHI ĐẢNG RA ĐỜI
1 Mục đích, yêu cầu:
- Nắm và hiểu được quá trình hình thành và phát triển của giai cấp
công nhân Việt nam và phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân Việt nam trước khi Đảng ra đời.
- Phong trào yêu nước chống xâm lược cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX.
- Có luận cứ khoa học đấu tranh chống các quan điểm sai trái, phản động phủ nhận thành tựu kinh nghiệm của phong trào công nhân, phong trào yêu nước Xây dựng niềm tin…
3 Lịch sử Việt Nam (1897 - 1918), Nxb Khoa học xã hội, HN.1999
4 Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên, HN.1995, tr.306-335
Trang 2NỘI DUNG
I QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH PHÁT TRIỂN CỦA GIAI CẤP
CÔNG NHÂN VIỆT NAM
1 Sự xuất hiện của giai cấp công nhân Việt nam trong lịch sử
- Người lao động làm thuê đã xuất hiện rất sớm trong xã hội Việt nam Đầu thế kỷ 19 đã có công nhân làm việc ở những hầm mỏ khai thác và công trường của triều đình phong kiến (Nhà Nguyễn) Nhưng chưa phải là công nhân công nghiệp hiện đại
* Như:
- Thời kỳ này ở các vùng mỏ: Mỏ đồng; mỏ than; mỏ thiếc; mỏ sắt
đã có công nhân làm việc ở đó
- Nhưng vẫn là khai thác thủ công bị bóc lột theo PT phong kiến
- Khi thực dân Pháp xâm lược và khai thác thuộc địa lần 1913) ở Việt Nam mới xuất hiện lớp công nhân hiện đại và hình thành giai cấp công nhân Việt nam đến hết thế chiến (1918).
- Thực dân Pháp tiến hành 2 cuộc khai thác thuộc địa ở Việt Nam lần
1 (1897 - 1913), lần 2 (1918 -1929), thời kỳ (1914 - 1917), bị gián đoạn bởi
chiến tranh thế gới lần thứ 1
Trang 3- Giai cấp công nhân Việt Nam ra đời là sản phẩm của chủ nghĩa tư bản thực dân chứ không phải là sản phẩm của tư bản dân tộc, nó gắn liền
và là sản phẩm khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp.
- Mục tiêu khai thác thuộc địa của thực dân pháp
+ Biến Việt Nam thành thị trường tiêu thụ hàng hóa
+ Khai thác tài nguyên của Việt Nam
+ Làm căn cứ hoạt động xâm lược các nước khác
- Chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp
+ Là sản phẩm pha trộn giữa phương thức sản xuất bóc lột phong kiến
kết hợp với thiết lập một cách hạn chế phương thức sản xuất tư bản thựcdân
+ Làm cho kinh tế thuộc địa phụ thuộc vào kinh tế chính quốc, côngnghiệp thuộc địa không được phép và không đủ sức cạnh tranh với côngnghiệp chính quốc
- Những thủ đoạn cai trị của thực dân Pháp ở Việt Nam
+ Về kinh tế
> Chiếm đoạt tài nguyên, bóc lột sức lao động
> Độc quyền kinh tế trên các lĩnh vực, các ngành
> Cướp đoạt bằng thuế khóa tạo ra lợi nhuận nhanh nhất vào các lĩnh
vực (đầu tư ít, giá công ít, rẻ tiền nhất)
> Biến ngân hàng Đông Dương thành tập đoàn tư bản tài chính có thếlực nhất, chi phối mọi hoạt động kinh tế là chúa tể của mọi ngành kinh tế
> Tạo lập nên một nền kinh tế ở Việt Nam què quặt, pha trộn, phứctạp, lệ thuộc
+ Về chính trị
Trang 4> Chuyên chế phát xít, cai trị trực tiếp, chia để trị (chia Việt Namthành 3 kỳ với chế đọ chính trị khác nhau, Nam Kỳ là chế độ thuộc địa, Bắc,Trung Kỳ là chế độ bảo hộ).
> Xóa bỏ mọi quyền lợi tự do dân chủ
+ Về văn hóa: Thực hiện ch/ sách ngu dân để trị, đầu độc về văn hóa + Về quân sự: Thiết lập bộ máy bạo lực phản cách mạng đồ sộ để dàn
áp nô dịch (trong thời kỳ này chỉ với gần 20 triệu dân Việt Nam Nhưng thựcdân Pháp sử dụng 4.300 viên chức Pháp)
2 Quá trình hình thành phát triển giai cấp công nhân Việt Nam
a) Thời kỳ (1858 - 1896) phôi thai xuất hiện tầng lớp công nhân hiện đại
* Đặc điểm
- Đây là thời kỳ vũ trang xâm lược và từng bước đặt ách thống trị ở Việt Nam.
- Tiến hành khai thác thuộc địa sơ khai
+ Chưa dám đầu tư vào công nghiệp
+ Mới chú trọng kinh doang thương mại
+ Vơ vét nông phẩm lúa gạo để xuất khẩu
+ Vơ vét tiền bằng nhiều loại thuế (thuế thân (thuế đinh), thuế điềnthổ (ruộng đất), thuế môn bài, thuế thuyền bè chỉ trong 4 năm 1888-1891riêng Nam Kỳ thu được 41 triệu Frăng thuế
* Mục đích
- Xây dựng một số công sở, lâu đài dinh thự và một số ngành du lịch, phục vụ trực tiếp cho chiến tranh (điện, nước, rượu, bia, cơ khí sữa chữa, giao thông ).
* Sự xuất hiện của giai cấp công nhân Việt nam thời kỳ này ít và chưa tập trung
Trang 5- Than Quảng Ninh 4.000 công nhân (CNcông nghiệp ít).
- Đóng tàu Ba Son 1.000 công nhân
b Thời kỳ (189 7- 1918) hình thành giai cấp công nhân
* Đặc điểm
- Thực dân Pháp đã hoàn thành cuộc thôn tính Việt Nam (khai thác lần1).
- Tình hình chính trị, kinh tế quân sự Việt Nam tạm ổn.
- Thực dân Pháp tích cực chuẩn bị cho chiến tranh thế giới.
* Chủ trương khai thác thuộc địa lần 1 (bằng ch/trình Pôndume)
- Vài nét sơ lược về Pô dume
+ Là Bộ trưởng Tài chính Tháng 2/1897 Ông chính thức sang ViệtNam làm toàn quyền Đông Dương đến 30/2/1902 hết nhiệm kỳ
+ Ngày 22/3/1897 Ông gửi chương trình hành động lên bộ thuộc địaPháp trong đó có 2 điều quan trọng là điều 2 và điều 3
> Điều 2: Xây dựng cho Đông Dương một thiết bị kinh tế to lớn, xâydựng một hệ thống đường sắt, đường bộ, sông đào, bến cảng những cái cầnthiết cho khi thác xứ Đông Dương
> Điều 4: Đẩy mạnh sản xuất và thương mại cảu thuộc địa bằng việcphát triển công cuộc thực dân của người Pháp và lao động của người bản xứ
+ Về vốn đẩu tư: Từ ngân sách bản địa Đông Dương, cùng với 1,5 tỷ Frăng của Nhà nước Pháp và tư bản Pháp (tỉ lệ 1 tỷ và 0/5 tỷ)
+ Lĩnh vực đầu tư
Trang 6> Giao thông đường sắt, đường thủy.
> Khai thác mỏ: Cũng cố mỏ cũ, xây dựng mới 11 trung tâm
> Công nghiệp nhẹ : Cũng cố số cơ sở cũ, xây dựng sấp sỉ 100 nhàmáy nhỏ và vừa ở cả 3 miền của nước ta
> Đồn điền: Lập 240 đồn điền lúa gạo và cây công nghiệp
* Tác động khai thác lần 1
- Làm cho số lượng công nhân phát triển.
+ Theo số liệu thống kê
> Năm 1906 có 49.500 công nhân (trong đó có 1.700 công nhân kỷthuật) làm trong 200 nhà máy của tư bản Pháp, chưa kể hàng vạn cu ly đangbước vào ngưỡng cửa của giai cấp công nhân trên các công trình đường sắt
> Năm 1909 có 55.000 công nhân, nếu tính cả số công nhân theo mùa,phu cưỡng bức, công nhân trong các xí nghiệp nhỏ của Hao kiều thì số côngnhân Việt nam lên tới gần 10 vạn người
> Năm 1913 có sắp sĩ 100.000 công nhân (riêng công nhân mỏ nếunăm 1911 chỉ có 8.223 công nhân thì đến năm 1916 là 9.400 công nhân)
- Hình thành nhiều trung tâm công nhân lớn (CN sống tập trung)
+ Tập trung là yếu tố quan trọng đưa đến giác ngộ giai cấp và tạothành sức mạnh của giai cấp công nhân
+ Ở Nam Bộ có 2 trung tâm: Đồn điền Đông Nam Bộ; vùng đô thị sàigòn
+ Ở Trung Bộ có 2 trung tâm: Vinh Bến Thủy (10 nhà máy); Thànhphố Huế
+ Ở Bắc Bộ có 3 trung tâm: Mỏ Đông Bắc; vùng đô thị Hà Nội, NamĐịnh, Hải Phòng; vùng Việt Bắc Cao Bắc Lạng
Trang 7- Hình thành và phát triển ý thức công nhân (đã ý thức được quyền lợi chung và đấu tranh vì quyền lợi chung, xuất hiện các cuộc bải công mặc dù chưa nhiều).
c) Thời kỳ (1918 - 1929) phát triển của giai cấp công nhân
* Khai thác lần 2 của thực dân Pháp
- Vốn đầu tư: Gấp gần 10 lần cuộc khia thác thuộc địa lần 1 khoảng
13 tỷ Frăng (Nhà nước Pháp 8 tỷ; tư bản người Pháp, người Hoa, người Việt 5 tỷ)
- Lĩnh vực đầu tư khai thác
+ Tập chung nhất là đồn điền cao su ngoài ra còn có bông, cà phê,mía, đường dứa, chè (Tập trung ở Nam Kỳ và Trung Kỳ, diện tích ngàymột tăng năm 1917 là 17.000 ha, đến năm 1929 lên 100.000ha )
+ Công nghiệp khai khoáng, chế biến (giấy phép Pháp cấp năm 1914
là 257 chiếc đến năm 1930 lên đến 17.685 chiếc)
+ Giao thông vận tải, thương nghiệp, tài chính
- Lực lượng tham gia khai thác
+ Tư bản nhà nước Pháp
+ Tư bản tư nhân Pháp
+ Địa chủ và tư sản Việt Nam
Trang 8+ Một bộ phận tư sản người Hoa.
- Vị trí chiếm lĩnh nền kinh tế
+ Chủ đạo vẫn là thực dân Pháp và tư bản Pháp
+ Tư sản Việt Nam chiếm vị trí rất nhỏ chủ yếu là thương nghiệp, dịch
vụ, không có mặt trong các ngành công nghiệp quan trọng
+ Như vậy giai cấp tư sản Việt Nam ra đời muộn hơn giai cấp côngnhân Việt Nam, bạc nhược về chính trị non yếu về kinh tế
* Tác động khai thác thuộc địa lần 2 vào GCCN Việt Nam
- Số lượng giai cấp công nhân Việt Nam tăng
+ Năm 1929 tăng gấp 4 lần so với năm 1904 (trong các doanh nghiệpcủa tư bản Pháp có: 221.052 công nhân, trong đó có: 53.000 công nhân thợ
mỏ, 86.000 công nhân thương nghiệp,81.000 công nhân đồn điền)
+ Ngoài ra còn một số lượng lớn công nhân làm trong doanh nghiệp
tư bản người Hoa, người Việt, các xí nghiệp thủ công tư nhân và 1 số đi mộđương xá gần 19 vạn người (dân số Việt Nam khoảng 23 triệu giai cấp côngnhân chiếm 1,3% dân số)
- Tính tập trung và tính thống nhất ngày càng cao.
+ Đặc biệt, khi Hội Việt Nam cách mạng thanh niên ra đời càng làmcho khối thống nhất đoàn kết trong đấu tranh của giai cấp công nhân ngàycàng cao
3 Một số nhận xét về giai cấp công nhân Việt Nam
Trang 9(90% dân số), làm cho họ bần cùng hóa, biến họ thành nguồn cung cấp nhân lực dồi dào, rẻ mạt cho giai cấp công nhân
+ Thực tế họ bị lôi kéo khỏi làng xóm, bị ném vào xí nghiệp, hầm mỏnhà máy với 2 hình thức và tên gọi lúc đó: Phu công nhân cưỡng bức và phucông nhân tự do (tình nguyện)
- Quá trình chuyển tự người nông dân sang người công nhân rất nhanh, không gián đoạn, bỏ qua các bước trung gian, mà trực tiếp từ công nhân bị bần cùng hóa thành công nhân.
+ Thực tế các nước tơ bản từ nông dân thành thợ thủ công, thành thợ họcviệc, thành thợ bạn rồi mới thành công nhân (ở Pháp quá trình này kéo dìa gần
2 thế kỷ do nguyên nhân kinh tế là chủ yếu)
* Về đời sống và tình cảm giai cấp công nhân Việt Nam trước năm 1930.
- Giai cấp công nhân Việt Nam chịu 3 tầng áp bức: Đế quốc, phong kiến và tư bản, chịu bóc lột bằng cả hình thức bóc lột tư bản và hình thức bóc lột phong kiến.
- Đời sống vật chất với đồng lương chết đói, về tinh thần luôn bị đàn
áp đánh đập, không có luật lệ nào bảo đảm.
* Đặc điểm và tính chất của giai cấp công nhân Việt Nam
- Tuy số lượng ít nhưng đã mang trong mình nhưng đặc điểm và phẩm chất của giai cấp công nhân quốc tế.
+ Đại diện cho phương thức sản xuất tiến bộ
+ Hoạt động tương đối tập trung và ở những trung tâm kinh tế
+ Có ý thức tổ chức và kỷ luật
+ Có tinh thần cách mạng cao
- Ngoài những đặc điểm chung, do quá trình hình thành tạo nên những đặc điểm riêng
Trang 10+ Chủ yếu là con đẻ của tư bản thực dân, không phải là con đẻ của tưbản dân tộc.
+ Đại đa số xuất thân từ giai cấp nông dân nên có mối quan hệ mậtthiết với họ
+ Ra đời trước giai cấp tư sản dân tộc, không có bộ phận giai cấp côngnhân quí tộc
+ Bị 3 tầng áp bức: Đé quốc, phong kiến, tư bản
+ Sớm có tính tập trung yếu tố quan trọng tác động đến giác ngộ vàsức mạnh của giai cấp công nhân Việt Nam
+ Có tính thống nhất và thuần nhất cao, không bị thành kiến hay chia
rẽ về dân tộc hay tôn giáo
+ Ra đời ở một dân tộc có truyền thống đấu tranh bất khuất, trong điềukiện cách mạng thế giới phát triển, có lãnh tụ Hồ Chí Minh thiên tài, sớmtiếp thu lý luận tiên tiến Mác - Lênin và noi gương cách mạng tháng 10 Nga
II PHONG TRÀO ĐẤU TRANG CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN VIỆT NAM TRƯỚC KHI ĐẢNG RA ĐỜI
1 Thời kỳ cuối thế kỷ XIX đến hết chiến tranh thế giới I (1885 - 1918)
* Các yêu tố ảnh hưởng đến sự hình thành, phát triển ý thức giai cấp của giai cấp công nhân Việt Nam
- Ý thức dân tộc là động lực thúc đẩy ý thức giai cấp của giai cấp công nhân Việt Nam sớm hình thành.
Trang 11+ Độc lập tự do cho Tổ quốc cho nhân dân là sợi chỉ đỏ xuyên suốtcảu mọi thời kỳ
- Điều kiện sinh hoạt của người công nhân là cơ sở để nảy sinh ý thức giai cấp.
+ Ý thức giai cấp lúc đầu mới thể hiện ở tâm lý giai cấp Vì cùng làngười làm thuê, ăn lương, cùng cảnh ngộ nên đoàn kết thống nhất chống kẻthù chung, cùng thương yêu đùm bọc lẫn nhau (chưa chuyển sang giai đoạncao hệ tư tưởng giai cấp)
- Chính sách sử dụng công nhân của TDP đã tạo ra điều kiện thuận lợi cho
ý thức dân tộc và ý thức giai cấp hòa quyện vào nhau là một.
* Phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân Việt Nam
- Phong trào công nhân thời kỳ này đấu tranh dưới nhiều hình thức phong phú cả đấu tranh về chính trị và đấu tranh về kinh tế.
- ĐT đòi quyền lợi trước mắt cải thiện tiền lương và việc làm.
- Đấu tranh vừa mang tính hội (dân tộc), vừa mang tính giai cấp của một giai cấp mới hình thành trong giai đoạn tự phát.
- Các hình thức đấu tranh từ thấp đến cao
+ Bỏ trốn, đả kích chủ, bí mật giết cai, xếp, phá máy móc, nhưng đơnđộc một nhóm không có két quả bị đàn áp ngay
+ Đấu tranh đưa ra yêu sách tập thể mang tính hợp pháp nhưng không
Trang 12- Phong trào đấu tranh dân tộc bị khủng hoảng nhưng đã thấy được ởphong trào công nhân một chỗ dựa vững chắc, một hình thức đấu tranh mới.
- Cách mạng tháng 10 Nga thắng lợi mở ra thời đại mới
- Hoạt động tích cực của Quốc tế cộng sản và các đảng cộng sản giúp
đỡ công nhân các nước thuộc địa (trong đó có Việt Nam) tuyên truyền cộng sản và tổ chức tiền phong của giai cấp công nhân
* Trong nước
- Năm 1924, Thực dân Pháp tăng cường đầu tư và giáo riết bắt người
Việt làm phu, đi lính (đi lính ở Ma rốc, Xyri ), bao vây bắt bớ những ngườicách mạng, ngăn cản ảnh hưởng của cách mạng tháng 10 Nga, đưa ra nhiềuthủ đoạn mị dân
- Ngày 19/6/1924: Tiếng bom Phạm Hồng Thái nổ ra, trước khi công
nhân xe lửa Trường Thi, Bến Thủy sang Trung Quốc đây là tiếng bom thứctỉnh dân tộc, thức tỉnh công nhân
- Tháng 12/1924: Nguyễn Ái Quốc về Quảng Châu (Trung Quốc), đến
tháng 6/1925 tổ chức ra Hội Việt Nam cách mạng TN
- Năm 1925, Phan Bội Châu bị bắt ở Thượng Hải và bị đưa về Hà Nội
xét xử; Phan Chu Trinh từ Pháp về nước diễn thuyết về dân trí; Ở Trung Kỳ
Trang 13có phong trào yêu nước của nguyễn An Ninh (tổ chức hội họp, míttinh biểutình đòi ân xá Phan Bội Châu).
c) Đặc điểm chuyển về chất của phong trào công nhân
* Phong trào công nhân phát triển sôi nổi, mạnh mẽ, liên tục, quyết liệt, đấu tranh tự phát giảm, đấu tranh tự giác tăng.
- Do có công hội lãnh đạo, có ủy ban bãi công và có Hội Việt Nam cách mạng thanh niên, nên có chương trình và tổ chức chặt chẽ.
+ Tháng 8/1925 cuộc bãi công của 1.000 công nhân hãng Ba Son - SàiGòn, đã giam chân chiến hạm Mi sơ lê vào tu sửa để đi đàn áp Trung Quốc,đòi tăng lương 20%, buộc chúng phải tăng 10% và trả lương cả ngày nghỉ.Giam tàu ở sài Gòn 24 ngày
+ Đây là cuộc đấu tranh mở đầu có tổ chức, có tính chất chính trị vàtinh thần quốc tế rõ nét (thực dân Pháp thừa nhận đây là hành động tập thểcủa những người lao động thay thế cho những hội âm mưu kín
- Số lượng các cuộc đấu tranh ngày càng tăng
+ Trong 5 năm (191 - 1924) có 25 cuộc (ko kể bãi công b/tình tập thể)+ Năm 1928 có 11 cuộc bãi công; năm 1929 24 cuộc
+ So sánh thời kỳ 1928 - 1929 với thời kỳ 1926 - 1927 số cuộc tăng 2,5 lần
- Qui mô của phong trào rộng lớn liên kết nhiều nhà máy xí nghiệp trong một số ngành và cả nhiều ngành.
- Tính chất đấu tranh quyết liệt, tính chất chính trị ngày càng nổi bật
* Phong trào công nhân kết hợp với phong trào yêu nước, phong trào công nhân trở thành lực lượng tiên phong, xung kích ngoài nổ của phong trào dân tộc.
- Năm 1925 phong trào đấu tranh đòi thả Phan Bội Châu.
- Năm 1926 phong trào đấu tranh đòi truy điệu Phan Chu Trinh một cuộc biểu dương lực lượng của 14 vạn người ở Sài Gòn.
Trang 14- Ngày 24/2/1926 PTĐT phản đối án Nguyễn An Ninh.
* Phong trào công nhân kết hợp chặt chẽ giữa cách mạng quốc gia
và cách mạng quốc tế, giữa giai cấp công nhân Việt Nam với giai cấp công nhân và nhân dân lao các nước.
- Ngày 18/3/1920 220 thủy thủ Việt Pháp trên 8 tàu chiến ở cảng SàiGòn đấu tảnh bị đuổi lên bờ, công nhân ở các nhà máy Sài Gòn chợ lớnquyên góp để duy trì cuộc đấu tranh
* Tư tưởng XHCN ngày càng thấm sâu vào giai cấp công nhân và làm cho giai cấp công nhân ngày càng trưởng thành nhanh chóng nổi bật trên vũ đài chính trị Việt Nam, có sức cảm hóa các tổ chức và các phong trào yêu nước đi theo su hướng cộng sản.
- Lúc bấy giờ có nhiều trào lưu tư tưởng khác nhau: tư tưởng cảilương của Phan Chu Trinh; tư tưởng bạo động của Phan Bội Châu; tư tưởngtam dân của Tôn Trung Sơn (Trung Quốc) ; tư tưởng bất bạo động của Gan
đi (Ấn Độ); tư tưởng Mác - Lênin đã thắng thế chiếm vị trí tư tưởng duynhất trong phong trào công nhân
- Cuối năm 1929 đầu năm 1930 3 tổ chức cộng sản ra đời thể hiện sựchuyển hóa căn bản của phong trào công nhân từ tự phát lên tự giác
III PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG XÂM LƯỢC CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX
1 Phong trào yêu nước dưới ngọn cờ phong kiến
a) Những cuộc đấu tranh xâm lược của nhân dân ta (1858 - 1885)
* Phong trào đấu tranh chống hòa ước Nhâm Tuất (1862)
- Nguyên nhân nổ ra phong trào
+ Do nhà Nguyễn nhường 3 tỉnh Miền Đông cho Pháp