NHỮNG NỘI DUNG CỐT LÕI CỦA CHỦ NGHĨA MÁC LÊNIN, TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH. GIẢI PHÁP, TRÁCH NHIỆM, BẢO VỆ VÀ ĐẤU TRANH PHẢN BÁC CÁC QUAN ĐIỂM SAI TRÁI, THÙ ĐỊCH TRONG TÌNH HÌNH MỚI.

Chủ nghĩa Mác Lênin “là hệ thống quan điểm và học thuyết” khoa học của C.Mác, Ph.Ănghen và sự phát triển của V.I.Lênin; là sự kế thừa và phát triển những giá trị của lịch sử tư tưởng nhân loại, trên cơ sở thực tiễn của thời đại; là thế giới quan, phương pháp luận phổ biến của nhận thức khoa học và thực tiễn cách mạng; là khoa học về sự nghiệp giải phóng giai cấp vô sản, giải phóng Nhân dân lao động khỏi chế độ áp bức, bóc lột và tiến tới giải phóng con người. Chủ nghĩa Mác Lênin bao gồm ba bộ phận cấu thành là: Triết học Mác Lênin, Kinh tế chính trị Mác Lênin và Chủ nghĩa xã hội khoa học.

1

(Tài liệu kèm theo Kế hoạch số 46-KH/BTGTU, ngày 08-6-2021

của Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy)

NHỮNG NỘI DUNG CỐT LÕI CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN, TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VÀ

GIẢI PHÁP, TRÁCH NHIỆM BẢO VỆ NỀN TẢNG TƯ TƯỞNG CỦA ĐẢNG,

ĐẤU TRANH PHẢN BÁC CÁC QUAN ĐIỂM SAI TRÁI, THÙ ĐỊCH

TRONG TÌNH HÌNH MỚI

Nhằm nâng cao nhận thức cho cán bộ, đảng viên về những nội dung cốt lõi của

chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; nhận diện rõ những luận điệu xuyên

tạc, quan điểm sai trái của các thế lực thù địch chống phá nền tảng tư tưởng của Đảng,

qua đó góp phần thực hiện tốt Nghị quyết số 35-NQ/TW, ngày 22-10-2018, của

Bộ Chính trị (khóa XII) về “Tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng,

đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới”

Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy biên soạn, giới thiệu những nội dung cơ bản

để tuyên truyền, giáo dục như sau:

I NHỮNG NỘI DUNG CỐT LÕI CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN

Chủ nghĩa Mác - Lênin “là hệ thống quan điểm và học thuyết” khoa học của

C.Mác, Ph.Ănghen và sự phát triển của V.I.Lênin; là sự kế thừa và phát triển những giá trị của lịch sử tư tưởng nhân loại, trên cơ sở thực tiễn của thời đại; là thế

giới quan, phương pháp luận phổ biến của nhận thức khoa học và thực tiễn cách mạng; là khoa học về sự nghiệp giải phóng giai cấp vô sản, giải phóng Nhân dân lao động khỏi chế độ áp bức, bóc lột và tiến tới giải phóng con người

Chủ nghĩa Mác - Lênin bao gồm ba bộ phận cấu thành là: Triết học Mác - Lênin,

Kinh tế chính trị Mác - Lênin và Chủ nghĩa xã hội khoa học

1 Triết học Mác - Lênin

Triết học Mác - Lênin là khoa học khái quát những quy luật chung nhất của tự nhiên,

xã hội và tư duy; đem lại cho con người thế giới quan và phương pháp luận đúng đắn,

khoa học để nhận thức và cải tạo thế giới Triết học Mác - Lênin với ba nội dung

cơ bản là: Chủ nghĩa duy vật biện chứng; phép biện chứng duy vật và Chủ nghĩa duy vật lịch sử

1.1 Chủ nghĩa duy vật biện chứng

Với trọng tâm là mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, qua đó xác định chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm và vấn đề khả năng nhận thức của con người

Chủ nghĩa duy vật biện chứng xác định vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau,

vật chất quyết định ý thức và ý thức tác động trở lại vật chất, con người nhận thức

2

được thế giới và khả năng nhận thức của con người là vô hạn Chủ nghĩa duy vật biện chứng giúp chúng ta xác định được trong xã hội đâu là vật chất, đâu là đời sống tinh thần, đời sống vật chất quyết định đời sống tinh thần, nên muốn cải tạo xã hội, phát triển đất nước ta đi từ cái gốc của nó tức là đời sống vật chất

Trong giai đoạn hiện nay, kẻ thù của chủ nghĩa Mác thường xuyên tạc là chủ nghĩa Mác chỉ biết đến vật chất, kinh tế mà coi nhẹ vai trò của ý thức, tư tưởng Thật ra hoàn toàn không phải như vậy, chỉ có chủ nghĩa duy vật tầm thường không biện chứng mới phủ nhận hoặc xem nhẹ vai trò của các yếu tố tinh thần, ý thức

mà thôi Khi khẳng định vai trò của vật chất đối với ý thức, chủ nghĩa duy vật biện chứng đồng thời cũng vạch rõ sự tác động trở lại vô cùng quan trọng của ý thức đối với vật chất Quan hệ giữa vật chất và ý thức không phải là quan hệ một chiều mà

là quan hệ tác động qua lại Không thấy điều đó sẽ rơi vào chủ nghĩa duy vật tầm thường và bệnh bảo thủ trì trệ trong nhận thức và hành động Nói tới vai trò của ý thức là nói tới vai trò của con người, bản thân của ý thức nó không trực tiếp thay đổi được gì trong hiện thực cả Theo Mác thì lực lượng vật chất chỉ có thể đánh đổ bằng lực lượng vật chất, cho nên muốn thực hiện tư tưởng phải sử dụng lực lượng thực tiễn Điều đó cũng có nghĩa là con người muốn thực hiện được các quy luật khách quan thì phải nhận thức, vận dụng đúng đắn những quy luật đó, phải có ý chí và có phương pháp để tổ chức hành động Tư tưởng, ý thức có thể quyết định làm cho con người hoạt động đúng hay sai, thành công hay thất bại trên cơ sở những điều kiện khách quan nhất định Thế giới vật chất với những quy luật khách quan của nó- không phụ thuộc vào ý thức của con người, nên trong nhận thức và hoạt động thực tiễn phải xuất phát từ thực tế khách quan, lấy thực tế khách quan làm căn cứ cho mọi hoạt động của mình Chính vì vậy Lênin đã nhiều lần nhấn mạnh rằng, không được lấy ý muốn chủ quan của mình làm chính sách, không được lấy tình cảm làm điểm xuất phát cho chiến lược và sách lược cách mạng Nếu chỉ xuất phát từ ý muốn chủ quan, nếu lấy ý chí áp đặt cho thực tế, lấy ảo tưởng thay cho hiện thực thì sẽ mắc bệnh chủ quan duy

Với những nội dung cơ bản là: Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến; Nguyên lý về

sự phát triển; các cặp phạm trù: cái chung và cái riêng, bản chất và hiện tượng, tất nhiên

và ngẫu nhiên, nguyên nhân và kết quả, nội dung và hình thức, khả năng và hiện thực

3

Ba quy luật gồm Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự

thay đổi về chất và ngược lại; Quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập; Quy luật

phủ định của phủ định Và lý luận nhận thức duy vật biện chứng Hai nguyên lý, ba quy luật,

sáu cặp phạm trù và lý luận nhận thức giúp chúng ta hình thành quan điểm toàn diện, quan điểm lịch sử cụ thể, quan điểm về sự phát triển, giúp chúng ta thấy được con đường,

cách thức và khuynh hướng của sự phát triển trên các lĩnh vực của đời sống xã hội, giúp chúng ta nhận ra được những mặt quyết định trong các mối quan hệ, giúp chúng ta hiệu quả nhất

Hai nguyên lý của phép biện chứng duy vật: Một là, nguyên lý về mối liên hệ

phổ biến, dùng để chỉ tính phổ biến của các mối liên hệ của các sự vật, hiện tượng,

đồng thời cũng dùng để chỉ các mối liên hệ tồn tại ở nhiều sự vật, hiện tượng của thế

giới, trong đó những mối liên hệ phổ biến nhất là những mối liên hệ giữa: các mặt đối

lập, lượng và chất, khẳng định và phủ định, cái chung và cái riêng Hai là, nguyên lý

về sự phát triển, là dùng để chỉ quá trình vận động của sự vật theo khuynh hướng đi

lên: từ trình độ thấp lên trình độ cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn Đồng thời, phát triển cũng là quá trình phát sinh và giải quyết mâu thuẫn khách quan

vốn có của sự vật; là quá trình thống nhất giữa phủ định các nhân tố tiêu cực và

kế thừa, nâng cao những nhân tố tích cực từ sự vật cũ, hình thành sự vật mới

Hai nguyên lý trên giúp chúng ta hình thành quan điểm toàn diện, quan điểm

lịch sử cụ thể và quan điểm phát triển Vận dụng quan điểm toàn diện vào trong hoạt động

thực tiễn giúp chúng ta kết hợp chặt chẽ giữa chính sách dàn đều và chính sách có

trọng điểm Trong khi khẳng định tính toàn diện, phạm vi bao quát tất cả các mặt, các

lĩnh vực của quá trình đổi mới, Đảng ta cũng đồng thời coi đổi mới tư duy lý luận, tư duy

chính trị về chủ nghĩa xã hội là khâu đột phá; trong khi nhấn mạnh sự cần thiết phải

đổi mới toàn diện thì đổi mới kinh tế là trọng tâm Vận dụng quan điểm lịch sử cụ thể

vào việc xem xét và giải quyết các vấn đề do thực tiễn đặt ra đòi hỏi chúng ta phải chú ý

đúng mức tới hoàn cảnh lịch sử cụ thể đã làm phát sinh vấn đề đó, tới sự ra đời và

phát triển của nó, tới bối cảnh hiện thực cả khách quan lẫn chủ quan Chân lý sẽ biến thành

sai lầm nếu chúng ta đẩy nó ra khỏi giới hạn tồn tại của nó Quan điểm phát triển giúp ta

hiểu được sự phát triển của các sự vật hiện tượng trong thực tế là quá trình biện chứng

đầy mâu thuẫn Vận dụng quan điểm này vào quá trình nhận thức đòi hỏi chúng ta

phải thấy rõ tính quanh co, phức tạp của quá trình phát triển như là một hiện tượng

phổ biến Nếu thiếu quan điểm khoa học như vậy thì rất dễ bi quan, dao động khi mà

tiến trình cách mạng nói chung và sự tiến triển của từng lĩnh vực xã hội cũng như của

cá nhân nói riêng tạm thời gặp khó khăn, trắc trở Như vậy, 3 quan điểm trên là những

nguyên tắc phương pháp luận của hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người

Nắm vững những nguyên tắc phương pháp luận này không những là nhân tố cơ bản

4

để hình thành thế giới quan khoa học và nhân sinh quan cách mạng, mà còn là điều kiện tiên quyết cho mọi hoạt động tự do sáng tạo và phát triển toàn diện con người

Sáu cặp phạm trù của phép biện chứng duy vật: Phạm trù là những khái niệm

rộng nhất phản ánh những mặt, những thuộc tính, những mối liên hệ chung, cơ bản nhất của các sự vật và hiện tượng thuộc một lĩnh vực nhất định

Một là, cái riêng, cái chung và cái đơn nhất: Phép duy vật biện chứng cho rằng

cái riêng, cái chung và cái đơn nhất đều tồn tại khách quan, giữa chúng có mối liên hệ hữu cơ với nhau Cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông quan cái riêng mà biểu hiện sự tồn tại của mình Nghĩa là không có cái chung thuần tuý tồn tại bên ngoài cái riêng Cái riêng chỉ tồn tại trong mối liên hệ với cái chung Nghĩa là không có cái riêng nào tồn tại tuyệt đối độc lập, không có liên hệ với cái chung Cái riêng là cái toàn bộ, phong phú hơn cái chung, cái chung là cái bộ phận, nhưng sâu sắc hơn cái riêng Cái riêng phong phú hơn cái chung vì ngoài những đặc điểm chung, cái riêng còn có cái đơn nhất Cái đơn nhất và cái chung có thể chuyển hoá lẫn nhau trong quá trình phát triển của sự vật

Hai là, nguyên nhân và kết quả: Nguyên nhân là phạm trù dùng để chỉ sự tác

động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau, gây ra một biến đổi nhất định nào đó Kết quả là những biến đổi xuất hiện do tác động lẫn nhau giữa các mặt trong một sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau gây ra

Ba là, tất nhiên và ngẫu nhiên: Tất nhiên (tất yếu) là cái do những nguyên nhân

cơ bản bên trong của kết cấu vật chất quyết định và trong những điều kiện nhất định

nó phải xảy ra như thế chứ không thể khác được Ngẫu nhiên là cái không do mối liên hệ bản chất, bên trong kết cấu vật chất, bên trong sự vật quyết định mà do các nhân tố bên ngoài, do sự ngẫu hợp nhiều hoàn cảnh bên ngoài quyết định Do đó nó có thể xuất hiện, có thể không xuất hiện, có thể xuất hiện như thế này hoặc xuất hiện như thế khác

Bốn là, nội dung và hình thức: Nội dung là tổng hợp tất cả những mặt, những

yếu tố, những quá trình tạo nên sự vật Hình thức là phương thức tồn tại và phát triển của sự vật, là hệ thống các mối liên hệ tương đối bền vững giữa các yếu tố của sự vật đó

Năm là, bản chất và hiện tượng: Bản chất là tổng hợp tất cả những mặt, những mối

liên hệ tất nhiên, tương đối ổn định bên trong sự vật, quy định sự vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng là biểu hiện ra ngoài của bản chất trong những điều kiện xác định

Sáu là, khả năng và hiện thực: Khả năng là cái hiện chưa có, cái còn là tiền đề,

là mầm móng khi có điều kiện thích hợp thì nó sẽ xuất hiện trên thực tế Hiện thực là những gì đã tồn tại trên thực tế Khả năng và hiện thực là hai mặt thống nhất của mọi quá trình vận động

Các phạm trù trên phản ánh những thuộc tính bản chất nhất, những mối liên hệ chung tất yếu và phổ biến nhất của toàn bộ thế giới từ tự nhiên đến xã hội và tư duy con người Các phạm trù không phải là cái có sẵn ở bên ngoài hay bên trong ý thức

5

của con người, mà nó được hình thành trong hoạt động nhận thức và thực tiễn Mỗi phạm trù là kết quả của quá trình nhận thức trước đó và là mắc xích trung gian của quá trình nhận thức tiếp theo của con người để ngày càng tiến gần đến chân lý Phạm trù được hình thành bằng phương pháp trừu tượng hóa và khái quát hóa những thuộc tính, những mối liên hệ vốn có của sự vật Các phạm trù của phép biện chứng duy vật là một hệ thống mở, nó thường xuyên được bổ sung và làm phong phú thêm bằng những tri thức khoa học và những phạm trù mới Với tư cách là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, các phạm trù luôn vận động và phát triển tương ứng với

sự vận động, phát triển của thế giới khách quan Chỉ có như vậy chúng mới phản ánh đúng đắn thế giới khách quan và trở thành công cụ của nhận thức và thực tiễn

Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi

về chất và ngược lại (quy luật lượng- chất): Đây là quy luật cơ bản và phổ biến về

phương thức chung của quá trình vận động, phát triển trong tự nhiên, xã hội và trong

tư duy của con người Chất và lượng là hai mặt thống nhất của mọi sự vật và hiện tượng hay một quá trình nào đó trong tự nhiên, xã hội và trong cả tư duy Hai phương diện đó đều tồn tại khách quan, trong đó chất tồn tại thông qua lượng và lượng là biểu hiện của chất ra bên ngoài Tuy nhiên, sự phân biệt giữa chất và lượng trong quá trình nhận thức chỉ có ý nghĩa tương đối: có cái trong mối quan hệ này lại là chất nhưng trong mối quan hệ khác lại đóng vai trò là lượng

Quy luật này chỉ ra rằng bất kì sự vật nào cũng là sự thống nhất giữa chất và lượng,

sự thay đổi dần dần về lượng vượt quá giới hạn của độ sẽ dẫn tới sự thay đổi căn bản

về chất của sự vật thông qua bước nhảy, chất mới ra đời sẽ tác động trở lại tới sự thay đổi của lượng Việc nắm vững nội dung quy luật này có vai trò to lớn trong việc xem xét giải quyết những vấn đề do công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay

ở nước ta đặt ra Việc thực hiện thành công quá trình đổi mới trên từng lĩnh vực của đời sống xã hội sẽ tạo ra bước nhảy về chất ở đó, và tạo điều kiện để thực hiện thành công quá trình đổi mới toàn diện tất cả các mặt của đời sống xã hội nhằm tạo ra bước nhảy

về chất của toàn bộ xã hội nói chung Như bất kì một sự thay đổi về chất nào khác, những bước nhảy trong quá trình đổi mới hiện nay cũng chỉ có thể là kết quả của quá trình thay đổi về lượng thích hợp Bất kì một sự nôn nóng, chủ quan, ảo tưởng nào đều có thể dẫn tới sai lầm, tổn thất, cản trở sự nghiệp đổi mới và phát triển đất nước

Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập (quy luật mâu thuẫn):

Quy luật này là “hạt nhân” của phép biện chứng Là quy luật về nguồn gốc,

động lực cơ bản, phổ biến của mọi quá trình vận động và phát triển Theo quy luật này,

nguồn gốc và động lực cơ bản, phổ biến của mọi quá trình vận động, phát triển chính là mâu thuẫn khách quan vốn có của sự vật Khái niệm mâu thuẫn dùng để chỉ mối liên hệ thống nhất, đấu tranh và chuyển hóa giữa các mặt đối lập của mỗi sự vật hiện tượng

hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau Nhân tố tạo thành mâu thuẫn là mặt đối lập

6

Khái niệm mặt đối lập dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính, những khuynh hướng vận động trái ngược nhau nhưng đồng thời lại là điều kiện, tiền đề tồn tại của nhau

Quy luật này giúp chúng ta hiểu rằng mâu thuẫn là một hiện tượng khách quan

và phổ biến, nó tồn tại ở tất cả các sự vật và hiện tượng, ở mọi giai đoạn tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng, nhưng ở các sự vật khác nhau, ở các giai đoạn phát triển khác nhau của một sự vật, ở mỗi lĩnh vực, mỗi yếu tố cấu thành một sự vật sẽ có những mâu thuẫn khác nhau Giải quyết mâu thuẫn là để phát triển, nhưng phải giải quyết mâu thuẫn khi có đủ điều kiện chín muồi, không nên giải quyết mâu thuẫn một cách vội vàng khi chưa có điều kiện, cũng không thể cho việc giải quyết mâu thuẫn diễn ra một cách tự phát, phải cố gắng tạo điều kiện thúc đẩy sự chín muồi của mâu thuẫn và điều kiện giải quyết Phải có biện pháp giải quyết thích hợp với từng mâu thuẫn

Quy luật phủ định của phủ định: Đây là quy luật về khuynh hướng cơ bản,

phổ biến của mọi vận động, phát triển diễn ra trong các lĩnh vực tự nhiên, xã hội và ngay cả trong tư duy của con người Quy luật phủ định của phủ định khái quát tính chất chung, phổ biến của sự phát triển: đó không phải là sự phát triển theo hình thức một con đường thẳng, mà là phát triển theo hình “xoáy ốc” Quy luật phủ định của phủ định trong phép biện chứng duy vật phản ánh mối quan hệ biện chứng giữa cái phủ định và cái khẳng định trong quá trình phát triển của các sự vật Phủ định biện chứng là điều kiện cho sự phát triển, cái mới ra đời là kết quả của sự kế thừa những nội dung tích cực từ trong sự vật cũ, phát huy nó trong sự vật mới và tạo nên tính chu

kỳ của sự phát triển Ph.Ăngghen khẳng định: “Phủ định cái phủ định là gì? Là một quy luật vô cùng phổ biến và chính vì vậy mà có một tầm quan trọng và có tác dụng

vô cùng to lớn về sự phát triển của tự nhiên, lịch sử và của tư duy”

Phủ định biện chứng là cái mới ra đời thay thế cái cũ, là quá trình tự thân phủ định, tự thân phát triển, là mắt khâu trên con đường dẫn tới sự ra đời của cái mới, tiến

bộ hơn so với cái bị phủ định Phủ định biện chứng yêu cầu phải kế thừa có chọn lọc

và cải biến những yếu tố tích cực của cái cũ để phục vụ cho sự phát triển của cái mới Đồng thời phải chống lại chủ trương kế thừa máy móc và phủ định sạch trơn Trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn chúng ta phải coi trọng giá trị truyền thống, vì nó là những giá trị vật chất và tinh thần được con người làm ra và bảo tồn từ đời này sang đời khác, nó là nền tảng mà trên đó các thế hệ nối tiếp nhau ra đời, kế thừa và phát triển Sự ra đời và phát triển của cái mới không theo con đường thẳng tắp, mà theo đường xoắn ốc Vì vậy trong công việc chúng ta phải biết phát hiện cái mới và tạo điều kiện để cái mới phát triển; thông thường cái mới ra đời gặp rất nhiều khó khăn, luôn phải đấu tranh với cái cũ, nhưng theo quy luật phát triển nhất định cái mới chân chính sẽ chiến thắng

Lý luận nhận thức duy vật biện chứng: Phép biện chứng duy vật cho rằng

nhận thức không phải là hành động giản đơn, nhất thời, được thực hiện một lần là

7

xong mà nó là quá trình đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Đó cũng là quá trình tác động biện chứng giữa chủ thể và khách thể để nhận thức chân lý khách quan Lý luận nhận thức biện chứng duy vật tập trung vào những vấn đề quan trọng nhất như:

Thực tiễn và vai trò của nó đối với nhận thức: Thực tiễn đóng vai trò là cơ sở,

động lực, mục đích của nhận thức và là tiêu chuẩn của chân lý kiểm tra tính chân lý

của quá trình nhận thức Sở dĩ như vậy vì thực tiễn là điểm xuất phát trực tiếp của nhận thức; nó đề ra nhu cầu, nhiệm vụ, cách thức, khuynh hướng vận động và phát triển của nhận thức

Con đường biện chứng của nhận thức: Đi từ trực quan sinh động đến tư duy

trừu tượng và từ tư duy trừu tượng trở về thực tiễn, hay còn gọi là đi từ nhận thức cảm

tính đến nhận thức lý tính Nhận thức cảm tính và nhận thức lý tính tuy là 2 giai đoạn

của quá trình nhận thức, nhưng xét đến cùng đều bắt nguồn từ thực tiễn, đều lấy sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan làm đối tượng, nội dung phản ánh Giữa chúng có mối liên hệ mật thiết với nhau Nhận thức cảm tính là tiền đề, điều kiện của nhận thức lý tính Nhận thức lý tính không thể thực hiện được nếu thiếu những tri thức và tài liệu cần thiết do nhận thức cảm tính đưa lại Như vậy, từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng trở về thực tiễn là con đường biện chứng của nhận thức chân lý khách quan Trong đó, thực tiễn vừa là tiền đề xuất phát, vừa là điểm kết thúc của một vòng khâu, một quá trình nhận thức Nhưng kết thúc vòng khâu này thì lại là điểm bắt đầu của một vòng khâu khác cao hơn Đó là quá trình liên tục, vô tận của sự nhận thức chân lý khách quan

Nhận thức khoa học và các trình độ nhận thức khoa học; vấn đề chân lý; sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn Nghiên cứu quá trình nhận thức của con người qua quan điểm của phép biện chứng duy vật giúp ta có những bước làm cụ thể để cải tạo hiện thực theo hướng tiến bộ, phát triển, các bước đó cụ thể là: Tổ chức hoạt động thực tiễn là khâu quyết định biến lý luận thành hiện thực, việc này yêu cầu phải tập hợp lực lượng thành khối thống nhất về tư tưởng, tổ chức và hành động; có tri thức khoa học

về đối tượng cải tạo; có kế hoạch thực hiện đồng bộ và chi tiết; phương án điều chỉnh hoạt động; lựa chọn phương tiện và phương pháp tác động thực tiễn; triển khai thực hiện

kế hoạch; nắm bắt thông tin, phát hiện và giải quyết kịp thời những mâu thuẫn nảy sinh trong thực tiễn; đánh giá kết quả, rút kinh nghiệm, khái quát lý luận đưa ra chương trình hoạt động mới Như vậy việc tổ chức thực tiễn yêu cầu không chỉ tính đến hiệu quả kinh tế mà còn phải đảm bảo hiệu quả của những mặt khác như: Chính trị,

an ninh quốc phòng, luật pháp, bảo vệ môi trường, sức khỏe, đạo đức, văn hóa

8

1.3 Chủ nghĩa duy vật lịch sử

Với những nội dung cơ bản là: Vai trò của sản xuất vật chất và phương thức sản xuất; Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất; Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng; tồn tại xã hội và ý thức xã hội; Học thuyết về hình thái kinh tế xã hội; vai trò của đấu tranh giai cấp và cách mạng xã hội; quan niệm về con người và vai trò sáng tạo lịch sử của quần chúng nhân dân

Vai trò của sản xuất vật chất và phương thức sản xuất: Sản xuất vật chất là

quá trình con người sử dụng công cụ lao động tác động vào tự nhiên, cải biến các dạng vật chất của giới tự nhiên nhằm tạo ra của cải vật chất thoả mãn nhu cầu tồn tại

và phát triển của con người Phương thức sản xuất dùng để chỉ những cách thức mà con người sử dụng để tiến hành quá trình sản xuất của xã hội ở những giai đoạn lịch

sử nhất định Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, sản xuất vật chất giữ vai trò là nhân tố quyết định sự sinh tồn, phát triển của con người và xã hội Là hoạt động nền tảng làm phát sinh, phát triển những mối quan hệ xã hội của con người; nó chính

là cơ sở của sự hình thành, biến đổi và phát triển của xã hội loài người

Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất:

Lực lượng sản xuất là tổng thể các nhân tố được sử dụng trong quá trình sản xuất tạo thành năng lực thực tiễn cải biến các đối tượng tự nhiên theo nhu cầu của con người Quan hệ sản xuất là quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất (sản xuất và tái sản xuất

xã hội) Quan hệ sản xuất gồm ba mặt: Quan hệ về sở hữu đối với tư liệu sản xuất,

quan hệ về tổ chức và quản lý sản xuất, quan hệ trong phân phối sản phẩm sản xuất

ra Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất là hai yếu tố cơ bản, tất yếu của quá trình sản xuất, trong đó lực lượng sản xuất là nội dung vật chất của quá trình sản xuất, còn quan hệ sản xuất là “hình thức xã hội” của quá trình đó Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tồn tại trong tính quy định lẫn nhau, thống nhất với nhau Đây là yêu cầu tất yếu

và phổ biến diễn ra trong mọi quá trình sản xuất hiện thực của xã hội Mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất tuân theo nguyên tắc khách quan là lực lượng sản xuất quyết định quan hệ sản xuất và quan hệ sản xuất tác động trở lại lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất phải phụ thuộc vào thực trạng phát triển của lực lượng sản xuất trong mỗi giai đoạn lịch sử xác định; bởi vì, quan hệ sản xuất chỉ là hình thái kinh tế-

xã hội, còn lực lượng sản xuất là nội dung vật chất, kỹ thuật của quá trình đó

Biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng: Cơ sở hạ tầng dùng

để chỉ toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội Kiến trúc thượng tầng dùng để chỉ toàn bộ hệ thống kết cấu các hình thái ý thức xã hội cùng với các thiết chế chính trị- xã hội tương ứng, được hình thành trên một cơ sở hạ tầng kinh

tế nhất định Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng, còn kiến trúc thượng tầng là sự phản ánh đối với cơ sở hạ tầng, phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng và tác động trở lại cơ sở hạ tầng Sự tác động của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng có thể

Tồn tại xã hội và ý thức xã hội: Tồn tại xã hội dùng để chỉ phương diện sinh

hoạt vật chất và các điều kiện vật chất của xã hội Tồn tại xã hội bao gồm các yếu tố chính là: Phương thức sản xuất vật chất, điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý, dân số

và mật độ dân số trong đó phương thức sản xuất vật chất là yếu tố cơ bản nhất Ý thức xã hội dùng để chỉ phương diện sinh hoạt tinh thần của xã hội, nảy sinh từ tồn tại

xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định Tồn tại

xã hội quyết định ý thức xã hội; ý thức xã hội là sự phản ánh đối với tồn tại xã hội và phụ thuộc vào tồn tại xã hội; mỗi khi tồn tại xã hội biến đổi (nhất là phương thức sản xuất) thì những tư tưởng và lý luận xã hội, những quan điểm về chính trị, pháp quyền, triết học tất yếu cũng sẽ biến đổi theo Song, ý thức xã hội cũng có tính độc lập tương đối của nó vì: Ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội; ý thức xã hội

có thể vượt trước tồn tại xã hội; ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển của ý thức xã hội; sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội trong sự phát triển của chúng; ý thức xã hội có khả năng tác động trở lại tồn tại xã hội

Qua việc thấy được vai trò quyết định của sản xuất vật chất, của lực lượng sản xuất, của cơ sở hạ tầng, của tồn tại xã hội giúp Đảng ta vận dụng để hoạch định đường lối, chủ trương một cách khách quan, khoa học, phù hợp với mọi sự vận động và phát triển trong xã hội để đất nước ta có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế như hiện nay

Hạt nhân của chủ nghĩa duy vật lịch sử là lý luận về hình thái kinh tế- xã hội,

chủ nghĩa duy vật lịch sử đã không dừng lại ở việc lý giải nguyên lý chung về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, mà còn đi sâu phân tích kết cấu của xã hội, xác định vị trí, vai trò của từng yếu tố cấu thành xã hội, đồng thời xem xét mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố đó hình thành học thuyết về hình thái kinh tế- xã hội Có thể khẳng định rằng, trong chủ nghĩa duy vật lịch sử, học thuyết hình thái kinh tế- xã hội

là một trong những nền tảng lý luận quan trọng của lý luận về chủ nghĩa xã hội của chủ nghĩa Mác- Lênin

Hình thái kinh tế- xã hội là một khái niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử "dùng để

chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy"1.Học thuyết

về hình thái kinh tế- xã hội của C.Mác ra đời là một cuộc cách mạng của khoa học xã hội nói chung và Triết học nói riêng Khác với tất cả các lý luận duy tâm, thần bí hay siêu hình

1 Một số vấn đề về Chủ nghĩa Mác- Lênin trong thời đại hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, 1996, tr.18

C.Mác viết: “Tôi coi sự phát triển của những hình thái kinh tế- xã hội là một

quá trình lịch sử- tự nhiên” V.I.Lênin giải thích thêm: “Chỉ có đem quy những quan

hệ xã hội vào những quan hệ sản xuất, và đem quy những quan hệ sản xuất vào trình

độ của những lực lượng sản xuất thì người ta mới có được một cơ sở vững chắc để quan niệm sự phát triển của những hình thái xã hội là một quá trình lịch sử- tự nhiên

Và dĩ nhiên là không có một quan điểm như thế thì không thể có một khoa học xã hội được”2 Sự ra đời của triết học Mác tạo nên sự biến đổi có ý nghĩa cách mạng trong lịch sử phát triển triết học của nhân loại, vấn đề không chỉ nhận thức thế giới mà còn

cải tạo thế giới: “Các nhà triết học đã chỉ giải thích thế giới bằng nhiều cách khác

nhau, song vấn đề là cải tạo thế giới”3

Toàn bộ những tư tưởng cơ bản trong học thuyết Mác về hình thái kinh tế- xã hội đã trở thành cơ sở lý thuyết và phương pháp luận khoa học của sự nghiệp đổi mới

và công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta Việt Nam từ một nền kinh tế nông nghiệp quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, ta cần phải xây dựng từ đầu lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất; cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Để có một hình thái kinh tế xã hội xã hội chủ nghĩa, trong thời kì đổi mới, hội nhập quốc tế, Đảng ta đã đưa ra và thực hiện những quyết sách quan trọng như: Đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức; phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Chúng ta có thể khẳng định rằng khi công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn liền với việc ứng dụng rộng rãi những thành tựu khoa học công nghệ hiện đại, khi khoa học công nghệ cùng với giáo dục- đào tạo được coi là quốc sách hàng đầu, là nền tảng, động lực của công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nguồn lực con người là yếu tố quyết định mọi thắng lợi

Tóm lại, Triết học Mác- Lênin với 3 nội dung cốt lõi là chủ nghĩa duy vật biện

chứng; phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử là thế giới quan và phương pháp luận được gắn kết và thống nhất hữu cơ với nhau là do triết học

2 V.I.Lênin toàn tập, tập 1, 1980, Nxb Macxcova, tr.163

3 Các Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t.3, tr.12

11

Mác-Lênin hoàn toàn có khả năng nhận thức đúng đắn cả thế giới tự nhiên, xã hội và

tư duy con người Triết học Mác- Lênin đã trang bị thế quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng và phương pháp luận khoa học để Đảng ta xây dựng chủ trương, đường lối, chương trình, kế hoạch hành động và biến chúng thành hiện thực, thúc đẩy sự phát triển của xã hội Những bài học quý giá của thực tiễn cách mạng Việt Nam gần một thế kỷ qua với thắng lợi vĩ đại của Cách mạng Tháng Tám, của 2 cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, những thành tựu của 35 năm đổi mới đất nước vừa qua là những bằng chứng sinh động thể hiện rõ vai trò, sức mạnh của vận dụng sáng tạo Triết học Mác - Lênin vào thực tiễn Việt Nam

2 Kinh tế chính trị Mác-Lênin

Kinh tế chính trị Mác-Lênin là khoa học nghiên cứu quan hệ giữa con người với con người trong quá trình sản xuất của cải vật chất của xã hội Nghiên cứu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, chỉ rõ bản chất bóc lột của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa; những quy luật kinh tế chủ yếu hình thành, phát triển và đưa chủ nghĩa tư bản tới chỗ diệt vong Nghiên cứu những quy luật phát triển của quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, xây dựng một xã hội không có áp bức, bất công, vì tự do, ấm no, hạnh phúc cho mọi người

Kinh tế chính trị học Mác- Lênin gồm 2 nội dung chủ yếu: (1)Lý luận về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa; (2)Dự báo về một số đặc điểm của nền kinh tế cộng sản chủ nghĩa

2.1 Lý luận về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

Nghiên cứu quá trình sản xuất của tư bản, C.Mác đã xây dựng lý luận giá trị lao động thật sự khoa học Đặc biệt, với phát hiện mới về tính chất hai mặt của lao động sản xuất hàng hóa, C.Mác đã luận giải một cách khoa học về nguồn gốc của giá trị sử dụng và giá trị hàng hóa C.Mác phân tích nguồn gốc, bản chất của tiền tệ, luận giải quy luật lưu thông tiền tệ, xác định các nhân tố ảnh hưởng đến khối lượng tiền cần thiết trong lưu thông Nghiên cứu về kinh tế hàng hóa, C.Mác chỉ ra bản chất sản xuất tư bản chủ nghĩa

là tạo ra giá trị thặng dư Trên cơ sở xây dựng lý luận hàng hóa sức lao động, C.Mác chỉ ra nguồn gốc, bản chất của giá trị thặng dư là do sức lao động của người công nhân làm thuê sáng tạo ra; luận giải khoa học bản chất bóc lột của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa Để làm rõ bản chất của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, C.Mác còn phân tích trình độ và quy mô bóc lột của tư bản; chỉ ra các phương pháp làm tăng giá trị thặng dư và quá trình tích lũy tư bản làm cho tư bản không ngừng lớn lên

Cùng với quan niệm duy vật về lịch sử, Ph.Ăngghen coi học thuyết giá trị

thặng dư là phát minh vĩ đại thứ hai của C.Mác: “Không phải chỉ có tìm ra quy luật

phát triển của lịch sử loài người, Mác cũng tìm ra quy luật vận động riêng của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa hiện đại và của xã hội tư sản do phương thức

đó đẻ ra Với việc phát hiện ra giá trị thặng dư trong lĩnh vực này thì lập tức một ánh sáng đã hiện ra trong khi tất cả các công trình nghiên cứu trước đây của các nhà kinh

12

tế học tư sản cũng như của các nhà phê bình xã hội chủ nghĩa vẫn đều mò mẫm trong bóng tối”4 Cho đến nay, các học giả tư sản vẫn không thể bác bỏ được mà còn phải thừa nhận học thuyết giá trị thặng dư của C.Mác Học thuyết giá trị thặng dư của Mác vẫn là học thuyết kinh tế quan trọng khi nguyên cứu về chủ nghĩa tư bản Nó có một ý nghĩa thời đại sâu sắc mà chúng ta cần biết khai thác, vận dụng để xây dựng nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Nghiên cứu quá trình lưu thông của tư bản, C.Mác phân tích về quá trình tuần hoàn và chu chuyển của tư bản; làm rõ tư bản cố định, tư bản lưu động và chỉ ra phương thức chu chuyển giá trị của chúng; phân tích sự hao mòn của tư bản cố định Ngoài ra, C.Mác còn nghiên cứu tái sản xuất tư bản xã hội; sự trao đổi giữa hai khu vực của nền sản xuất xã hội và các điều kiện thực hiện sản phẩm trong tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng tư bản xã hội Đây là cơ sở khoa học cho nhận thức

về tính cân đối trong phát triển kinh tế và các quy luật của tái sản xuất mở rộng trên phạm vi toàn xã hội trong nền kinh tế thị trường

Nghiên cứu toàn bộ quá trình sản xuất tư bản chủ nghĩa, C.Mác chỉ ra các hình thái cụ thể trong quá trình vận động của tư bản Đó là sự chuyển hóa của giá trị thặng

dư và tỷ suất giá trị thặng dư thành lợi nhuận và tỷ suất lợi nhuận; sự vận động chuyển hóa của quy luật giá trị thành giá cả sản xuất và quy luật giá trị thặng dư thành quy luật lợi nhuận bình quân Phân tích khoa học sự phân phối giá trị thặng dư cho các nhà tư bản kinh doanh trong các lĩnh vực khác nhau dưới hình thức lợi nhuận công nghiệp, lợi nhuận thương nghiệp, lợi tức cho vay và địa tô tư bản chủ nghĩa

Như vậy, lý luận kinh tế chính trị Mác- Lênin đã vạch rõ bản chất của chủ nghĩa tư bản, đó là quan hệ bóc lột của tư bản đối với lao động làm thuê bằng hình thức bóc lột giá trị thặng dư Đồng thời, C.Mác đã vạch rõ quá trình vận động của tư bản chủ nghĩa, đó là quá trình phát sinh, phát triển và tất yếu diệt vong của nó C.Mác

khẳng định: phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa không phải là phương thức tồn

tại vĩnh viễn, mà nó chỉ là một giai đoạn lịch sử đặc biệt và tất yếu được thay thế bằng một xã hội mới cao hơn, tốt đẹp hơn, đó là chủ nghĩa cộng sản

2.2 Dự báo về một số đặc điểm của nền kinh tế cộng sản chủ nghĩa

C.Mác đã chỉ ra nguyên lý về thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa

xã hội; đồng thời, C.Mác dự báo về sự phân kỳ trong sự phát triển của hình thái kinh

tế cộng sản chủ nghĩa và đặc điểm của các giai đoạn phát triển đó C.Mác dự báo về

vấn đề phân phối trong giai đoạn đầu của xã hội cộng sản chủ nghĩa, đó là “làm theo

năng lực, hưởng theo lao động” Khi chuyển sang giai đoạn cao của xã hội cộng sản,

Mác chỉ rõ: cùng với sự phát triển của xã hội xã hội chủ nghĩa, sức sản xuất xã hội

được phát triển, trình độ văn hóa được nâng cao… thì tất yếu phải chuyển sang

4 Các Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t.19, tr.500

13

nguyên tắc phân phối mới là “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu” Đó là lúc xã

hội có thể sản xuất ra sản phẩm tiêu dùng dồi dào đến mức không cần dùng phân phối lợi ích vật chất để kích thích lao động

2.3 V.I.Lênin đã có những cống hiến vô cùng to lớn trong việc bảo vệ và phát triển kinh tế chính trị học mác-xít

Trên cơ sở thực tiễn phát triển của chủ nghĩa tư bản, V.I.Lênin đã bổ sung và phát triển về chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, lý luận về tái sản xuất tư bản xã hội Đặc biệt, trong lý luận tái sản xuất tư bản xã hội, khi tính tới ảnh hưởng của tiến bộ khoa học- kỹ thuật làm cho cấu tạo hữu cơ của tư bản không ngừng tăng lên trong quá trình tái sản xuất mở rộng, V.I.Lênin đã phát hiện ra quy luật ưu tiên phát triển sản xuất tư liệu sản xuất- quy luật kinh tế quan trọng của nền kinh tế hiện đại

Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, khi chủ nghĩa tư bản phát triển sang giai đoạn

mới, V.I.Lênin đã sáng tạo ra lý luận khoa học về chủ nghĩa tư bản độc quyền

V.I.Lênin cho rằng, chủ nghĩa tư bản độc quyền là sự chuyển biến từ chủ nghĩa tư bản

tự do cạnh tranh, là nấc thang phát triển cao của chủ nghĩa tư bản và chỉ rõ 5 đặc điểm kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền, đó là: (1)Sự tích tụ sản xuất và các tổ chức độc quyền; (2)Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tư bản tài chính; (3)Xuất khẩu tư bản; (4)Sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các liên minh tư bản độc quyền; (5)Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc Những đặc điểm này vạch rõ bản chất của chủ nghĩa tư bản trong giai đoạn mới

Đồng thời, V.I.Lênin chỉ ra bản chất, nguyên nhân hình thành và hình thức biểu hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, cùng với xu hướng vận động của nó

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, là sự kết hợp hay dung hợp sức mạnh

của các tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước tư sản thành một cơ chế thống nhất, trong đó nhà nước tư sản bị phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền và can thiệp vào quá trình kinh tế nhằm bảo vệ lợi ích của các tổ chức độc quyền và cứu nguy cho chủ nghĩa tư bản Một trong những hình thức biểu hiện quan trọng của chủ nghĩa

tư bản độc quyền nhà nước là sự tham gia của nhà nước tư sản vào quá trình kinh tế

Hệ thống điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản là tổng thể những thể chế và thiết chế kinh tế của nhà nước tư sản Nó bao gồm bộ máy quản lý gắn với hệ thống chính sách, công cụ có khả năng điều tiết sự vận động của toàn bộ nền kinh tế quốc dân, toàn bộ quá trình tái sản xuất xã hội theo hướng có lợi cho tư sản độc quyền Các công cụ chủ yếu nhà nước tư sản dùng để điều tiết nền kinh tế và thực hiện các chính sách kinh tế là: ngân sách, thuế, hệ thống tiền tệ tín dụng, các doanh nghiệp nhà nước

Những biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản độc quyền và độc quyền nhà nước: Việc xuất khẩu tư bản là sự mở rộng quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ra nước ngoài,

là công cụ chủ yếu để bành trướng sự thống trị, bóc lột, nô dịch của tư bản tài chính