THỰC TRẠNG CÁC CÔNG TRÌNH KIẾN TRÚC, DI TÍCH VĂN HÓA – LỊCH SỬ PHỤC VỤ DU LỊCH TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH.... MỞ ĐẦUVới hơn 320 năm hình thành và phát triển, vùng đất Gia Định - Sài Gòn –
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
KHOA ĐỊA LÍ
- -HỌC PHẦNNGHIỆP VỤ HƯỚNG DẪN DU LỊCH
BÀI THI KẾT THÚC HỌC PHẦN THUYẾT MINH VỀ ĐIỂM DU LỊCH
QUẬN 5
Giảng viên: ThS VŨ THỊ THU HƯƠNG
Sinh viên thực hiện: Trần Khánh Thiện – 44.01.613.085
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 6/2021
Trang 2MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
MỞ ĐẦU Trang 1 Chương 1 THỰC TRẠNG CÁC CÔNG TRÌNH KIẾN TRÚC, DI TÍCH VĂN HÓA – LỊCH SỬ PHỤC VỤ DU LỊCH TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Trang 2 1.1 Tổng quan công trình kiến trúc, di tích văn hóa – lịch sử phục vụ du lịch Trang 2 1.2 Thực trạng công trình kiến trúc, di tích văn hóa – lịch sử phục vụ du lịch Trang 4
Những thuận lơi Trang 4 Những khó khăn Trang 6 Thực trạng hiện nay Trang 8
Chương 2 GIẢI PHÁP THỰC HIỆN TẠI CÔNG TRÌNH KIẾN TRÚC, DI TÍCH VĂN HÓA – LỊCH SỬ PHỤC VỤ DU LỊCH XUỐNG CẤP Trang 13
Giải pháp về nguồn thu cho hoạt động trùng tu, tôn tạo Trang 14
Giải pháp về bảo vệ các công trình, di tích Trang 16
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Trang 17 TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 5MỞ ĐẦU
Với hơn 320 năm hình thành và phát triển, vùng đất Gia Định - Sài Gòn – Thànhphố Hồ Chí Minh đang lưu giữ nhiều tinh hoa di sản văn hóa đô thị và nhiều công trìnhkiến trúc đậm nét từ thời khẩn hoang đến thời thuộc địa, phần lớn các địa điểm này có sứchấp dẫn rất lớn đối với khách du lịch trong và ngoài nước Đây chính là lợi thế, tiềm năng
để xây dựng và phát triển các di sản, công trình này thành những sản phẩm du lịch đặctrưng, đồng thời góp phần quan trọng trong việc bảo tồn, giữ gìn và phát huy những giátrị, bản sắc văn hóa riêng của Thành phố qua nguồn lợi từ hoạt động du lịch Thế nhưng,Trong "cơn lốc" đô thị hóa diễn ra nhanh như hiện nay thì việc bảo tồn, gìn giữ và pháthuy các giá trị văn hóa từ các công trình kiến trúc, di tích VH-LS đặt ra cho chính quyềnthành phố nhiều vấn đề cần giải quyết Hơn thế nữa, Thủ tướng Chính phủ đã ban hànhQuyết định “Phê duyệt Chương trình mục tiêu Phát triển văn hóa giai đoạn 2016 - 2020”,đặt ra mục tiêu tổng quát là: “Bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa đặc sắc củadân tộc; phát triển các công trình văn hóa hiện đại, có ý nghĩa biểu tượng quốc gia, ýnghĩa chính trị, lịch sử, truyền thống đặc sắc hướng tới mục tiêu chiến lược xây dựng nềnvăn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”
Theo UBND Thành phố Từ năm 2009, Chính quyền đã bố trí kinh phí hoàn thànhtheo kế hoạch về việc tu bổ, tôn tạo 32 di tích, công trình với tổng mức đầu tư hơn 500 tỷđồng Nguồn vận động xã hội hóa trong tu bổ di tích, công trình từ năm 2009 đến nay đạtkhoảng 400 tỷ đồng với hơn 20 di tích, công trình được đầu tư tu bổ Trong đó, chủ yếu làcác cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo Mặc dù đạt được một số kết quả trong việc bảo tồn di tích,công trình có giá trị được công nhận, song UBND TP.HCM cho rằng vẫn còn nhiều bấtcập nên công tác này chưa được hoàn thiện
Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP HCM cho hay, năm 2013, Thành phố có quyết địnhbảo tồn di sản, cảnh quan kiến trúc đô thị Tuy nhiên, hơn 6 năm qua, kết quả triển khaicòn khiêm tốn Do chưa được quan tâm đúng mức nên một số công trình di sản bị xuốngcấp, lấn chiếm, tranh chấp, thậm chí nhiều công trình biến mất Kiểm tra thực tế cho thấy,
có 560/1.400 biệt thự biến mất, không còn giữ nguyên hiện trạng, thay vào đó là nhà phố
Trang 6Thống kê từ Sở Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh, du khách đến Thành phố Hồ ChíMinh ngày càng tăng theo thời gian Khách du lịch đến đây mặc dù chủ yếu là khách nộiđịa nhưng số khách du lịch quốc tế cũng không hề nhỏ Trong giai đoạn từ năm 2015 đến
2018, theo Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch Nguyễn Ngọc Thiện, tình hìnhphát triển du lịch có nhiều kết quả tích cực Cụ thể, lượng khách quốc tế tăng gần hai lần
từ 8 triệu lên 15,5 triệu và tốc độ tăng trưởng là 25% /năm Việt Nam là một trong 10quốc gia có tốc độ tăng trưởng cao nhất thế giới và khách nội địa tăng 1,4 lần từ 57 triệulên 80 triệu vào năm 2018, đóng góp 8,4% GDP Năm 2019 ngành du lịch đón được trên
18 triệu lượt khách quốc tế, tăng 16,2% so với năm 2018, phục vụ 85 triệu lượt khách nộiđịa, tăng 6% và tổng thu từ du lịch đạt 726 ngàn tỷ đồng, tăng 17,1% Hiện tại, Việt Namliên tục nằm trong nhóm những quốc gia có tốc độ tăng trưởng khách du lịch nhanh nhấtthế giới
Như vậy, các kế hoạch trùng tu, tôn tạo, bảo vệ và nâng cấp các công trình kiếntrúc, các di tích VH-LS có giá trị từ các cơ quan chức năng luôn được thực hiện hàngnăm Thế nhưng, thực trạng xuống cấp trong quá trình phục vụ du lịch của các địa điểmnày là điều đáng lo ngại với nhiều nguyên nhân khác nhau Những nguyên nhân liệt kêbên trên đến từ tuổi đời của các công trình, di tích; hoạt động trùng tu, tôn tạo gặp nhiềukhó khăn về thủ tục, thời gian, kinh phí; quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh và mạnh tạiTP.HCM cần quỹ đất lớn cho phát triển KT-XH, cũng như tranh chấp, chiếm dụng củangười dân xung quanh các công trình, di tích; phát triển du lịch quá mức, nhất là du lịchtham quan tại các địa điểm có giá trị được công nhận Tệ hơn, nhiều địa điểm mang giá trịlâu đời còn chưa được đưa vào danh mục phục vụ phát triển du lịch thì đã bị xóa sổ hoàntoàn vì nằm trong khu vực quy hoạch
Chương 1 THỰC TRẠNG CÁC CÔNG TRÌNH KIẾN TRÚC, DI TÍCH VĂN HÓA – LỊCH SỬ PHỤC VỤ DU LỊCH TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
1.1 Tổng quan công trình kiến trúc, di tích văn hóa – lịch sử phục vụ du lịch
Hiện nay, các công trình kiến trúc, các di tích VH-LS phục vụ du lịch được xácđịnh là các loại tài nguyên du lịch Các loại TNDL của TP.HCM rất đa dạng và phongphú và cũng có nhiều cơ quan thống kê với các con số khác nhau
Trang 7Theo thống kê của Sở Du lịch TP.HCM năm 2017 cho thấy, hiện Thành phố cótrên 386 tài nguyên du lịch, trong đó có tới 97,9% được xếp vào tài nguyên du lịch vănhóa Như vậy, Thành phố đang sở hữu đa dạng hơn 200 tài nguyên văn hóa vật thể và hơn
100 tài nguyên nhân tạo, hệ thống bảo tàng, di tích cách mạng với nhiều điểm đến hấpdẫn khách du lịch
Theo “DANH MỤC KIỂM KÊ DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂN HÓA, DANH LAMTHẮNG CẢNH TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 2016-2020” của UBND TP.HCM thì toàn Thành phố phân loại và thống kê như sau: loại hìnhkhảo cổ: 01 công trình, địa điểm; loại hình kiến trúc nghệ thuật: 71 công trình, địa điểm;loại hình lịch sử: 28 công trình, địa điểm
Theo Sở Văn hóa – Thể thao TP.HCM, hiện tại TP.HCM có 177 di tích đã quyếtđịnh xếp hạng: 02 di tích quốc gia đặc biệt (di tích lịch sử), 56 di tích quốc gia (02 di tíchkhảo cổ học, 30 di tích kiến trúc nghệ thuật, 24 di tích lịch sử), 114 di tích cấp thành phố(66 di tích kiến trúc nghệ thuật, 48 di tích - lịch sử) Ngày 31/12/2019, UBND Thành phố
Hồ Chí Minh đã tổ chức Lễ công bố và trao bằng xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa cấpThành phố cho 5 công trình kiến trúc nghệ thuật (di tích kiến trúc nghệ thuật TrườngTHPT chuyên Trần Đại Nghĩa và Trường THCS Võ Trường Toản (quận 1), di tích kiến trúcnghệ thuật nhà thờ Thủ Thiêm và tu viện Hội dòng Mến Thánh giá Thủ Thiêm (quận 2), ditích kiến trúc nghệ thuật Lăng Võ Tánh tại quận Phú Nhuận)
Nhìn chung, các cơ quan chức năng tùy theo quyền hạn và nhiệm vụ mà có nhiềucách phân loại, thống kê các loại công trình, di tích khác nhau và trong những thời điểm, giaiđoạn khác nhau Việc thống kê và phân loại từ nhiều tổ chức gây khó khăn trong quá trìnhquản lí, đánh giá chính xác và cụ thể về nguồn tài nguyên du lịch cho phát triển du lịch, tạorắc rối trong quá trình liên hệ của các nhà đầu tư, quy hoạch và đặc biệt là việc bảo vệ cáccông trình, địa điểm nêu trên Cụ thể, trong quá trình khảo sát cho nghiên cứu khoa học củakhoa Địa lí Nhóm tác giả nhận được phản ánh của tổ chức và cá nhân quản lí các công trìnhkiến trúc, di tích VH-LS thì địa điểm nào được UBND TP.HCM công nhận sẽ được bảo vệchặt chẽ, chu đáo bởi chính quyền quận huyện; những địa điểm được công nhận bởi Sở VH-
TT mà không có trong danh mục của UBND TP.HCM sẽ tự quản lí bởi tổ chức và cá nhân
Trang 8của điểm đó, từ đó dẫn đến hiện trạng xâm chiếm trái phép của người dân, sự xuống cấpnghiêm trọng mà không có biện pháp bảo vệ hợp lí của cơ quan có thẩm quyền cao hơn Bêncạnh đó, các địa điểm đã được công nhận khi có vấn đề xuống cấp muốn sửa chữa thì tổchức và cá nhân quản lí địa điểm đó phải trình đơn xin phép sửa chữa với thủ tục nhiềubước, kèm theo thời gian chờ phê duyệt khá là lâu Một điểm đáng chú ý nữa là có tình trạngđịa điểm chỉ mới được đề xuất làm thủ tục công nhận di tích, công trình nhưng đã đượcthống kê vào danh mục như chùa Linh Sơn Hải Hội quận Gò Vấp (Sở VH-TT TP.HCM) vàđịa điểm không còn tồn tại là Hầm bí mật, số 132/870A Nguyễn Kiệm, Phường 3, quận GòVấp (UBND TP.HCM.
1.2 Thực trạng công trình kiến trúc, di tích văn hóa – lịch sử phục vụ du lịch
Đầu tháng 10-2019, UBND Thành phố Hồ Chí Minh đã giao Sở Xây dựng quản lýchặt chẽ, kịp thời ngăn chặn chủ đầu tư các biệt thự cũ có giá trị về lịch sử, kiến trúc, vănhóa được xây dựng trước năm 1975 trên địa bàn thành phố tự ý phá dỡ, chia cắt biệt thựtrái pháp luật UBND Thành phố giao UBND các quận, huyện có trách nhiệm tiếp tục ràsoát, phân loại tất cả biệt thự cũ được xây dựng trước năm 1975, hạn chế đến mức thấpnhất tình trạng bỏ sót các biệt thự cũ có giá trị về lịch sử, kiến trúc, văn hóa trên địa bàn.Ðồng thời, các đơn vị thực hiện phân loại bước đầu theo quy định về tiêu chí đánh giá vàphân loại biệt thự cũ trên địa bàn thành phố Hiện thành phố có khoảng 1.300 căn biệt thựđược xây dựng trước năm 1975 có giá trị về kiến trúc, nghệ thuật, cảnh quan, lịch sử, văn
Trang 9hóa cao nhưng đang dần xuống cấp, phần lớn tập trung ở các quận: 1, 3, 5, 6, Bình Thạnh,Phú Nhuận và Gò Vấp.
Theo Sở Văn hóa-Thể thao, TP.HCM là một trong hai địa phương có nhiều bảotàng nhất nước Sau hơn 40 năm xây dựng và phát triển, đến nay Thành phố có 13 bảotàng trong tổng số 134 bảo tàng khắp Việt Nam, trong đó có 11 bảo tàng công lập và 2bảo tàng ngoài công lập Theo phân loại, có 7 bảo tàng cấp thành phố trực thuộc Sở VH-
TT (3 bảo tàng Hạng I: Bảo tàng Thành phố, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố, Bảo tàngLịch sử Thành phố; và 4 bảo tàng Hạng II: Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh, Bảo tàngPhụ nữ Nam bộ, Bảo tàng Hồ Chí Minh và Bảo tàng Tôn Đức Thắng), 4 bảo tàng trựcthuộc bộ, ngành trung ương quản lý (Bảo tàng Lực lượng vũ trang miền Đông Nam bộ,Bảo tàng chiến dịch Hồ Chí Minh, Bảo tàng Không quân phía Nam và Bảo tàng Địa chấtTP.HCM), 2 bảo tàng ngoài công lập (Bảo tàng Áo dài, Bảo tàng nghệ thuật Wada) Hằngnăm, các bảo tàng đón tiếp trên 3.000.000 lượt khách tham quan Riêng năm 2018, cácbảo tàng đón tiếp được gần 4 triệu lượt khách
Khi đề cập đến việc nghiên cứu các công trình, di tích kiến trúc nghệ thuật tại
TP.HCM, có thể kể đến một số công trình, bài viết như Bước đầu tìm hiểu nghệ thuật
chạm khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh của Huỳnh Ngọc Trảng đăng trên Tạp chí Mỹ
thuật, Số 2, 1987, Nghệ thuật chạm khắc gỗ Thành phố Hồ Chí Minh của Huỳnh Ngọc Trảng và Đỗ Duy Ngọc trong sách Địa chí Thành phố Hồ Chí Minh (Tập 3, Nxb TP.HCM, 1990, Đình ở Thành phố Hồ Chí Minh của Hồ Tường, Nguyễn Hữu Thế (Nxb Trẻ.TP.HCM, 2005), Đình miếu và lễ hội dân gian của Sơn Nam (Nxb.TP.HCM,
TP.HCM, 1992) Ngoài ra, trong quá trình lập hồ sơ xếp hạng di tích, Trung tâm Bảo tồn
di tích của Sở Văn hóa-Thể thao TP HCM đã đo đạc diện tích, xác định các khu vực của
di tích, chụp một số hình ảnh mang tính chất minh họa Các bộ hồ sơ tuy khó có thể sửdụng để quảng bá hay trùng tu phục chế di tích, song đó cũng là những tư liệu đáng quí
cho công tác bảo tồn Trung tâm cũng đã xuất bản vựng tập Hành trình di sản thành phố
Hồ Chí Minh (năm 2011) để lưu giữ các hình ảnh của những di tích văn hóa nghệ thuật
của thành phố Có thể nói, các công trình kiến trúc nghệ thuật ở TP.HCM cùng với hệthống các đồ án hoa văn trang trí rất phong phú và có giá trị vẫn cần được nghiên cứu
Trang 10nhiều hơn, sâu hơn phục vụ cho công tác bảo tồn, kéo dài tuổi thọ của các di tích và pháthuy giá trị.
Những biện pháp trên tuy có phần chậm trễ nhưng đã thể hiện sự quan tâm đúngmức của các cơ quan chức năng trong việc nhìn nhận giá tri đang bị xâm hại, xuống cấptrầm trọng của các công trình, di tích trong giai đoạn hiện nay, nhất là cơ quan đầu tàuUBND TP.HCM trong cuộc chiến bảo vệ các địa điểm có giá trị VH-LS lâu đời cũng nhưnguồn TNDL văn hóa này
Những khó khăn
Theo nhận định của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Trình, Phó viện trưởng Việnnghiên cứu phát triển TP.HCM: “Di sản văn hóa và đô thị TP.HCM rất phong phú, đadạng, có giá trị về mặt l.ịch sử, Thành phố đã và đang đối mặt với các vấn đề nan giảitrong quá trình phát triển đô thị của một thành phố cực lớn Trong đó, có vấn đề về bảotồn di sản Các di sản văn hóa, không gian kiến trúc đã bị biến dạng, biến mất hoặc đang
bị đe dọa trước áp lực của quá trình đô thị hóa, trước sức ép về tăng dân số, áp lực về quỹđất để đầu tư xây dựng các công trình phục vụ phát triển kinh tế xã hội Sự lựa chọn giữabảo tồn và phát triển đặt ra cho chính quyền và nhân dân thành phố cân nhắc trong địnhhướng quy hoạch, phương thức bảo tồn và khai thác các giá trị di sản văn hóa” Quanđiểm trên đã đề cập đến sự xuống cấp của các công trình, di tích qua nhiều nguyên nhânkhác nhau Đây cũng là nguyên nhân mà nhiều địa phương đang phải đối mặt trên toànđất nước Bên cạnh đó, việc xây dựng các quy định về bảo tồn di sản còn chậm so với quátrình phát triển kinh tế - xã hội; công tác vận động các tổ chức, cá nhân trực tiếp quản lýcác công trình, địa điểm trong danh mục lập hồ sơ xếp hạng di tích còn gặp nhiều khókhăn, đặc biệt là các cơ sở tôn giáo, cơ sở tín
ngưỡng Theo ông Võ Trọng Nam, Phó Giám
đốc Sở VHTT TP.HCM, có tới 18 di tích, công
trình kiến trúc lâu đời đã bị xoá sổ hoàn toàn
Nguyên nhân do trong quá trình quy hoạch giao
thông đô thị Thành phố đã bỏ sót khu vực bảo vệ
Trang 11di tích; quá trình phân loại di tích, di sản chậm, dẫn đến việc nhiều di tích lại nằm trongkhu vực quy hoạch”.
Công trường Quách Thị Trang, quận 1 Biệt thự 237 Nơ Trang Long, quận Bình Thạnh
Chia sẻ với những khó khăn về nguồn kinh phí để bảo tồn và phát huy di sản, cũngnhư công trình kiến trúc, di tích VH-LS, ông Nguyễn Văn Đạt - Phó ban Văn hóa - Xã hộiHĐND TP.HCM cho biết: “Thành phố có giao các quận - huyện rà soát và kiểm kê di tíchlịch sử Thành phố còn hỗ trợ ngân sách để trùng tu, bảo tồn di sản Thế nhưng qua giámsát thấy rõ, các sở ngành còn khó khăn, hạn chế, bất cập trong công tác bảo tồn Không ít
di tích xuống cấp nặng nhưng nguồn vốn trùng tu chưa đạt Thủ tục trùng tu rườm rà nênvốn sửa chữa ngày càng tăng cao Hệ thống pháp luật về bảo tồn di sản chưa đồng bộ, cơ
sở pháp lý cải tạo và phục hồi chưa rõ Bên cạnh đó, thành phố đang đối mặt với quá trình
đô thị hóa nên bảo tồn gặp áp lực về đô thị hóa, tăng dân số…nên di tích bị lấn chiếm”
Ngoài ra, theo ông Lê Tôn Thanh- Phó Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa TP.HCM chorằng: “Những năm gần đây có nhiều văn bản luật liên quan đến hoạt động di tích văn hóanhưng cần thêm sự điều chỉnh vì chưa có văn bản đủ mạnh huy động nguồn lực xã hội.Nếu cứ dựa vào nguồn vốn ngân sách thì mỗi năm chỉ có 3 - 5 di tích được tiến hànhtrùng tu Như vậy đến khi nào hơn 100 di tích mới được trùng tu, tôn tạo chưa kể có nhiềuđiểm khác cần bảo tồn?”
Thêm vào đó, nói về khó khăn trong việc bảo tồn và phát triển di tích VH-LS trênđịa bàn TP HCM, ông Võ Trọng Nam - Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao khẳng định,
di tích đang bị xâm lấn, việc quản lý di tích còn mỏng Bảo tàng hầu như dựa trên dinh