bài tập tiểu luận về phương thức sản xuất châu á

Phương thức sản xuất châu á là một vấn đề khoa học đã được nhiều nhà khoa học thế giới và việt nam nghiên cứu. Vieecj nghiên cứu phương thức sản xuất châu á là một vấn đề cần thiết cho việc nhận thức các phương thức sản xuất đã có trong lịch sử cùng những di dản của nó

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH VIỆN SƯ PHẠM XÃ HỘI

rõ rệt, vì sự đối kháng của các giai cấp và sự bóc lột người với người không đượcthể hiện Hình thái đặc biệt này mang lại nhiều mối bận tâm cho chính các nhà sánglập nên phương pháp lịch sử, và cho cả những người kế tục nhiệt tình

Từ lâu vấn đề phương thức sản xuất châu Á đã trở thành đề tài nghiên cứu vàtranh luận của giới nghiên cứu Mác xít ở nhiều nước trên thế giới Nhằm mục đíchlàm sáng tỏ chủ nghĩa Mác - Lê nin về sự phát triển của xã hội, lý giải hàng loạt cácvấn đề đang được đặt ra trong lịch sử nhân loại, đó là con đường phát triển và xâydựng xã hội của các nước Á, Phi, Mỹ la tinh đã và đang thoát ra khỏi ách thống trịcủa đế quốc chủ nghĩa, vấn đề phương thức sản xuất châu Á ngày càng thu hút sựquan tâm của giới nghiên cứu Mác xít ở nhiều nước, các nước xã hội chủ nghĩa, cácnước phát triển phi tư bản và cả các nước tư bản chủ nghĩa

Hàng loạt các cuộc thảo luận về phương thức sản xuất châu Á ở Liên xô(1929 - 1921), (1964-1965), ở Pháp (1962-1963) và nhiều công trình nghiên cứukhác của các học giả trên thế giới đã chứng minh điều đó

Tuy nhiên, cho tới nay, các cuộc thảo luận về phương thức sản xuất châu Ávẫn chưa kết thúc, các ý kiến về phương thức sản xuất châu Á vẫn còn phân tán.

Nghiên cứu về phương thức sản châu Á, đó là nhiệm vụ đặt ra để nhận thứclịch sử, phục vụ công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở một nước còn mang nhiềutàn dư của xã hội phương đông cổ đại Để từ đó có được đánh giá một cách khoahọc và có thái độ, biện pháp xử lý đúng mức Không nhưng thế, nhiệm vụ đó còngóp phần làm phong phú học thuyết Mác - Lênin về con đường phát triển xã hội từ

vị trí một nước phương Đông của mình

Ngày nay, trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội cho phù hợp nói chung

và phương thức sản xuất châu Á ở Việt Nam nói riêng là rất quan trọng Để từ đóchúng ta có thể tìm ra được những di sản tích cực và tiêu cực của phương thức sảnxuất châu Á và đề ra những biện pháp khắc phục hiệu quả

Nghiên cứu về phương thức sản xuất châu Á để có một nhận thức đúng đắnhơn, hiểu rõ hơn về đặc thù của xã hội phương Đông Qua đó, nâng cao các kĩ năngcần thiết của bản thân như: kỹ năng phân tích, tổng hợp và vận dụng những kiếnthức đã học vào thực tiễn cuộc sống Nghiên cứu về những đặc thù của xã hộiphương Đông trong đó có Việt Nam, giúp chúng ta có thái độ đúng đắn và ý thứcđược trách nhiệm của bản thân mình trong việc lý giải vấn đề hình thái kinh tế - xãhội Việt Nam thời cổ đại Từ đó, giúp chúng ta làm tốt hơn công tác chuyên môncủa mình

Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của một bài tiểu luận, chỉ xin đề cậpđến vấn đề: Quan điểm của chủ nghĩa Mác và các nhà nghiên cứu về “phương thứcsản xuất châu Á”

II Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Phương thức sản xuất châu Á là một khái niệm khoa học do Mác đề ra lầnđầu tiên vào năm 1859 để biểu thị một số đặc thù của xã hội phương Đông cổ xưa

Mác đưa ra trong tác phẩm “Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị” xuất bản

năm 1859, trong đó Mác chủ yếu bàn về những nguyên lý của phép biện chứng duy

vật và áp dụng nguyên lý đó vào trong nghiên cứu lịch sử Trong công trình này có

một mệnh đề Mác phát biểu rằng: “Về đại thể, có thể coi phương thức sản xuất

châu Á cùng với cổ đại, phong kiến và tư bản hiện đại là những thời đại tiến triển dần dần của hình thái kinh tế xã hội”.

Để đưa ra được khái niệm về phương thức sản xuất châu Á, Mác đã phảitrải qua một quá trình nghiên cứu lâu dài Quan điểm của Mác về hình thái kinh tếnày cũng được thể hiện qua nhiều công trình mà ông nghiên cứu và viết ra

Từ công trình “Hệ tư tưởng Đức (1845 - 1846), Mác đã phát hiện ra rằng

“Sự phân công lao động cũng đồng thời là những hình thức khác nhau của sở

hữu” Từ đây Mác đã tìm thấy 3 hình thức sở hữu đầu tiên:

+ Sở hữu bộ lạc

+ Sở hữu công xã và sở hữu Nhà nước

+ Sở hữu phong kiến (hay sở hữu đẳng cấp)

Các hình thức sở hữu đó đều gắn liền với sự xuất hiện của nhà nước

Đến công trình về “Sự thống trị của Anh ở Ấn Độ (1853)”, Mác và Enghen

đã phát hiện ra những nét đặc thù của xã hội phương Đông là “Nhà nước chuyênchế phương Đông - chuyên chế châu Á” và “chế độ công xã nông thôn”

Tiếp đến, trong thư gửi cho Enghen, tháng 6-1853, Mác khẳng định: “Nhà

vua là kẻ sở hữu duy nhất tất cả mọi đất đai trong quốc gia”, và “Tình hình không

có chế độ tư hữu về ruộng đất Đó là chiếc chìa khoá thực sự ngay cả cho thiên giới phương Đông” Quan điểm trên của Mác tiếp tục được ông nhắc đến ở các

công trình sau đó như trong tác phẩm: Những kết quả tương lai của sự thống trị củaAnh ở Ấn Độ (7-1853); Những hình thức có trước sản xuất tư bản chủ nghĩa (viết

từ tháng 3-1857 - tháng 3 - 1858) …

Trong tác phẩm “Những hình thức có trước sản xuất tư bản chủ nghĩa (xuất

bản 1976)”, Mác có viết: “Lịch sử châu Á - đó là một thể thống nhất không phân

biệt giữa thành thị và nông thôn”.

Như vậy, đến công trình “Những hình thức có trước sản xuất tư bản chủnghĩa” (viết từ tháng 3-1857 - tháng 3 - 1858), tư tưởng của Mác đã chín muồi cho

sự ra đời của khái niệm phương thức sản xuất châu Á

Và đến tác phẩm “Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị (1859)”, Mác đãchính thức đưa ra khái niệm phương thức sản xuất châu Á

Lênin là một nhà Mácxít chính thống, hậu duệ trung thành của Marx vàEngels về khái luận Phương thức Sản xuất châu Á Mặc dù trong tác phẩm: Nguồngốc gia đình, tài sản tư hữu và nhà nước, Engels đã đoạn tuyệt với khái luậnPhương thức Sản xuất châu Á, nhưng điều này cũng không làm cho Lênin - vàocuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX “xa lánh” khái luận phương thức Sản xuất châu

Á của hai bậc thầy Lênin đã mặc nhiên công nhận và tiếp thu khái niệm “Hệ thốngchâu Á” trong đúng hai thập niên từ 1894 tới 1914

Lênin đã nghiên cứu lý thuyết của Marx và Engels, và đã chấp nhận Phươngthức Sản xuất châu Á là một trong bốn hình thái kinh tế xã hội đối kháng Trongtiểu luận: Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản tại Nga, công bố năm 1899, Lênincũng đã đề cập tới khái niệm “Hệ thống châu Á” khi nhận xét các quan hệ kinh tế

xã hội Nga thời đó Năm 1900, ông mô tả chính phủ của Trung Hoa cổ truyền làchính phủ mang tính châu Á Trong những năm 1906-1907, khi xảy ra Cách mạngTân Hợi, ông lại đề cập tới “đặc thù châu Á” của Trung Hoa cổ truyền và còn gọinguyên thủ của Trung Hoa thời ấy là “Tổng thống Á châu”

Ở Việt Nam, hàng chục công trình nghiên cứu về phương thức sản xuất châu

Á cũng đã được công bố và in trên các tạp chí khoa học, đặc biệt là trên các sốthông tin khoa học lịch sử về phương thức sản xuất châu Á và Tạp chí nghiên cứulịch sử và nhiều công trình nghiên cứu của nhiều học giả hàng đầu như: NguyễnHồng Phong, Nguyễn Lương Bích, Lê Kim Ngân, Trần Quốc Vượng, Văn Tạo,Phan Huy Lê…Có người thì cho rằng xã hội cổ đại Việt Nam đã tiến thẳng từ cộngsản Nguyên thủy sang chế độ phong kiến, không qua thời kỳ chiếm hữu nô lệ.Cũng có một số người thì cho rằng xã hội cổ đại Việt Nam là xã hội chiếm hữu nô

lệ…Vào những năm 1959 - 1960, nhiều cuộc hội thảo khoa học được mở ra và gâynhiều tranh cãi sôi nổi, trực tiếp đề cập đến vấn đề phương thức sản xuất châu Á,

về công xã nông thôn, đặc biệt từ năm 1968 trở đi, vấn đề này được đề cập rộng rãi

và có hệ thống

Bên cạnh những hoạt động nghiên cứu ở trong nước, thì ở nước ngoài như: ởPháp tác giả Lê Thành Khôi cũng tham gia nghiên cứu với tác phẩm “Góp phầnnghiên cứu phương thức sản xuất châu Á: Nước Việt Nam cổ đại”…

Trong giới nghiên cứu bấy giờ, một trong những người đầu tiên bàn về vấn

đề này là Nguyễn Hồng Phong Dưới góc độ dân tộc học, Nguyễn Hồng Phong đã

viết tác phẩm “xã thôn Việt Nam” (1959) Qua tác phẩm Xã thôn Việt Nam, ta thấy

từ năm 1959 đặc điểm của xã hội phương Đông cổ đại nói chung, của Việt Nam nóiriêng, được nhìn nhận dưới ánh sáng của lý thuyết phương thức sản xuất châu Á vànêu lên được những vấn đề cơ bản mang tính chất khởi đầu cho việc thảo luận vềphương thức sản xuất châu Á ở Việt Nam

Nguyễn Lương Bích đã có tác phẩm “phương thức sản xuất châu Á là gì?”

đăng liên tiếp trong 2 số Nghiên cứu lịch sử vào năm 1963 Trong tác phẩm này,tác giả đã giành nhiều cho việc giới thiệu, thuyết minh về phương thức sản xuất

châu Á Nguyễn Lương Bích cho rằng phương thức sản xuất châu Á “là chế độ

công xã nông thôn ở châu Á mà Mác đã nhấn mạnh là một chế độ đặt biệt ở châu Á” Những kiến giải của Nguyễn Lương Bích về phương thức sản xuất châu Á đã

đánh dấu một mốc quan trọng đó là lần đầu tiên phương thức sản xuất châu Á được

Lê Kim Ngân, năm 1976, trong hội nghị khoa học về xã hội Việt Nam thời

Lý Trần, Lê Kim Ngân mới trình bày cụ thể quan điểm của mình về phương thức

sản xuất châu Á Lê Kim Ngân cho rằng nền kinh tế công xã ở thê kỷ X - XI nằm

trong phạm trù phương thức sản xuất châu: “kết cấu kinh tế của xã hội Việt Nam ở

thế kỷ X - XII là kết cấu kinh tế Á Châu tiền phong kiến”

Còn Văn Tạo thì khẳng định rằng: “Trong lịch sử xã hội Việt Nam có

phương thức sản xuất châu Á tồn tại cho đến thế kỷ XII Thế kỷ này coi như là sự giao thời giữa phương thức sản xuất châu Á chuyển sang xã hội phong kiến Mãi cho đến thế kỷ XIII, khi nhà nước chính thức ban bố chính sách cho các làng xã bán công điền (1254) thì sự chuyển giaoo giai đọan mới chính thức được thực hiện”.

III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của tiểu luận là quan điểm của chủ nghĩa Mác và cácnhà nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam về phương thức sản xuất châu Á

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong đề tài này, chỉ dừng lại giới hạn việc nghiên cứu các quan điểm củachủ nghĩa Mác cũng như các nhà nghiên cứu về phương thức sản xuất châu Á Đốivới quan điểm của chủ nghĩa Mác, đề tài chỉ đề cập đến quá trình hình thành lýluận của Các Mác về phương thức sản xuất châu Á; những đặc trưng cơ bản củaphương thức sản xuất châu Á theo quan điểm của chủ nghĩa Mác Đồng thời, đề tàicũng đề cập đến những nghiên cứu, đánh giá và quan điểm của giới nghiên cứu trênthế giới và Việt Nam về phương thức sản xuất châu Á, có thừa nhận sự tồn tạiphương thức sản xuất trong lịch sử hay không? và nếu có thì phương thức sản xuấtchâu Á có những đặc trưng và tính chất gì?

IV Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu sử dụng

Đề tài được thực hiện dựa trên các nguồn tài liệu sau:

- Các công trình nghiên cứu của giới sử học trên thế giới và Việt Nam

- Nhóm các tài liệu sách, báo, tạp chí, ấn phẩm nghiên cứu chuyên sâu hoặcmang tính chất tổng hợp về giai đoạn lịch sử cần tìm hiểu.

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết những vấn đề đã đặt ra, dựa vào chủ nghĩa duy vật biện chứng,chủ nghĩa duy vật lịch sử làm cơ sở phương pháp luận cho việc nghiên cứu Là một

đề tài lịch sử nên phương pháp lịch sử và phương pháp logic được đặc biệt coitrọng Đề tài dựa trên cơ sở những tài liệu, xem xét sự vận động của các sự kiệnlịch sử trong mối liên quan chặt chẽ với nhau, từ đó phân tích, xử lý, hệ thống hoá,khái quát hoá vấn đề, rút ra những nhận xét, đánh giá

Ngoài ra, còn sử dụng các phương pháp khác như: Phương pháp so sánh đốichiếu, phương pháp thống kê nhằm hỗ trợ cho hai phương pháp chủ yếu trên

VI Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, đề tài được bố cục thànhhai chương như sau:

- Chương 1: Lý luận của chủ nghĩa Mác về phương thức sản xuất châu Á

- Chương 2: Quan điểm của các nhà nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam vềphương thức sản xuất châu Á

B PHẦN NỘI DUNG

Chương 1

LÝ LUẬN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC VỀ PHƯƠNG THỨC SẢN XUẤT CHÂU Á 1.1 Quá trình hình thành lý luận của C.Mác về “Phương thức sản xuất châu Á”

- Trong công trình Hệ tư tưởng Đức (1845-1846), Mác đã phát hiện “sự

phân công lao động cũng đồng thời là những hình thức khác nhau của sở hữu” đồngthời tìm thấy các hình thức sở hữu đầu tiên trong lịch sử nhân loại Đầu tiên là sởhữu bộ lạc Thứ hai là sở hữu công xã và sở hữu Nhà nước Thứ ba là sở hữu phongkiến hay sở hữu đẳng cấp Tất cả các hình thức sở hữu đó đều gắn với sự xuất hiệnNhà nước, “trong đó, một giai cấp thống trị tất cả các giai cấp khác”

- Trong tác phẩm Sự khốn cùng của triết học, C.Mác phát hiện ra mối quan

hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong một phương thức sản xuất:

“Những quan hệ xã hội đều gắn liền mật thiết với những lực lượng sản xuất Do cónhững lực lượng sản xuất mới, loài người thay đổi phương thức sản xuất của mình,

và do thay đồi phương thức sản xuất, cách kiếm sống của mình, loài người thay đổitất cả những quan hệ xã hội của mình”

Những nhận thức lý luận đó đưa đến khẳng định của C.Mác về sự ra đời và kếtiếp lẫn nhau giữa các hình thái kinh tế - xã hội: từ nguyên thủy đến chiếm hữu nô lệ,

từ chiếm hữ nô lệ đến phong kiến và từ phong kiến đến tư bản chủ nghĩa

Tuy nhiên, khi đi sâu tìm hiểu phương Đông, C.Mác và F.Ăng ghen lại thấycác xã hội đó có những nét đặc thù mà không thể lấy các hình thái kinh tế kể trên

để giải thích

- Trong công trình Sự thống trị của Anh ở Ấn Độ (xuất bản ngày

10/6/1853), đã cho thấy rõ những điều rất cơ bản về nét đặc thù của các xã hội

phương Đông: “Nhà nước chuyên chế phương Đông - chuyên chế châu Á” và “chế

độ công xã nông thôn”

Về nhà nước chuyên chế phương Đông, C.Mác đã viết: “Ở Châu Á, từ nhữngthời kỳ xa xưa, thường thường chỉ có ba ngành quản lý: Bộ Tài chính hay là bộcướp bóc nhân dân của chính nước mình, Bộ Chiến tranh hay là bộ cướp bóc củanhân dân các nước khác, và sau cùng là Bộ công trình công cộng”

Còn về chế độ công xã nông thôn, C.Mác nêu rõ: “Nhân dân Ấn Độ, rải ráctrên khắp lãnh thổ của đất nước, sống tập trung trong những trung tâm nhỏ bé nhờvào mối liên hệ có tính chất gia trưởng giữa lao động nông nghiệp và lao động thủcông nghiệp, cả hai tình hình đó, từ những thời kỳ xa xưa nhất, đã đẻ ra một chế độ

xã hội đặc biệt gọi là chế độ công xã nông thôn, chế độ này đã đem lại cho mỗi đơn

vị nhỏ bé đó cái tổ chức độc lập của nó”

C.Mác cũng đã nhấn mạnh tính chất đặc biệt của chế độ công xã nông thôn

“cũng vẫn là cơ sở bền vững của chế độ chuyên chế phương Đông, rằng nhữngcông xã ấy đã hạn chế lý trí của con người trong những khuôn khổ chật hẹp nhất,làm cho nó trở thành một công cụ ngoan ngoãn của mê tín, trói buộc nó bằngnhững xiềng xích nô lệ của các quy tắc cổ truyền, làm cho nó mất hết mọi sự vĩ đại,mọi tính chủ động lịch sử”

- Trong thư gửi cho F.Ăng ghen, ngày 2/6/1853, C.Mác khẳng định: “Nhà

vua là kẻ sở hữu duy nhất tất cả mọi đất đai trong quốc gia”, và “tình hình không cóchế độ tư hữu về ruộng đất Đó là chiếc chìa khóa thật sự ngay cả cho thiên giớiphương Đông”

F.Ăng ghen cũng đồng ý với C.Mác vấn đề này, nên trong thư gửi C.Mácngày 6/6/1853, ông viết: “Việc không có chế độ tư hữu ruộng đất quả thật là chiếcchìa khóa để hiểu toàn bộ phương Đông”

- Đến tác phẩm Những kết quả tương lai của sự thống trị của Anh ở Ấn

Độ (7/1853), C.Mác nhấn mạnh: “Ngay các chế độ Da-min-đa-ri và Ri-at-va-ri, dù

có xấu xa đến thế nào chăng nữa cũng là hai hình thức tư hữu về ruộng đất, nghĩa làcái mà xã hội châu Á đang rất khát khao”

- Đến công trình Những hình thức có trước sản xuất tư bản chủ nghĩa

(viết từ tháng 3/1857 đến tháng 3/1858), C.Mác đã làm rõ thêm mối quan hệ giữa

quyền sở hữu và sự chiếm dụng: “Con người đối xử với đất đai một cách hết sứcngây thơ như với sở hữu của tập đoàn, hơn nữa của một tập đoàn tự sản xuất và táisản xuất ra mình trong lao động sống Mỗi cá nhân chỉ là kẻ sở hữu hay kẻ chiếmhữu với tư cách là một khâu của tập đoàn ấy… Hình thức ấy hoàn toàn không mâuthuẫn với tình hình sau đây là: giống như trong đại đa số những hình thái cơ bảncủa châu Á, cái thể thống nhất có tính chất kết hợp đứng trên tất cả những tập đoànnhỏ đó xuất hiện ra là người sở hữu tối cao hay người sở hữu duy nhất, vì thếnhững công xã thực tế lại chỉ xuất hiện ra là những kẻ chiếm hữu cha truyền connối mà thôi”.

Các hình thức sở hữu, chiếm dụng đó nảy sinh trên cơ sở kết hợp giữa kinh

tế công nghiệp và nông nghiệp và đã cho ra đời chế độ cống nạp - một chế độ bóclột lao động thặng dư mà Nhà nước thu của thành viên công xã: “Trong những điềukiện của chế độ chuyên chế phương Đông và của tình trạng hình như ở đó không cóquyền sở hữu về mặt pháp lý, thì trên thực tế, với tư cách là cơ sở của chế độchuyên chế đó, sở hữu bộ lạc hay sở hữu công xã vẫn tồn tại, sở hữu này sinh raphần lớn là nhờ sự kết hợp giữa kinh tế công nghiệp và nông nghiệp trong khuônkhổ của công xã nhỏ, sự kết hợp đã khiến cho công xã này trở nên hoàn toàn có thểtồn tại độc lập được và chứa đựng tất cả những điều kiện tái sản xuất và sản xuất

mở rộng Một phần lao động thặng dư của công xã thuộc về tập đoàn cao mà tậpđoàn này rốt cuộc lại tồn tại dưới dạng một người và lao động thặng dư ấy manghình thức cống vật”

Quan hệ kinh tế kể trên đã có ảnh hưởng rất lớn đến sự chậm ra đời và khóphát triển của đô thị Về điểm này, C.Mác đã viết: “Lịch sử châu Á - đó là một thểthống nhất không phân biệt giữa thành thị và nông thôn… Ở đây, những thành phốthật sự có thể được xem một cách giản đơn là dinh lũy của vua chúa, là một cụcbướu mọc trên chế độ kinh tế theo đúng nghĩa của nó”

Cả ở thành phố, so với các thành phố trong xã hội Giécmanh cổ đại thìC.Mác nhận xét: “Trong hình thức Á châu không có sở hữu cá nhân riêng rẽ, màchỉ có chiếm hữu cá nhân: người sở hữu thực tế, chân chính là công xã, do đó, sởhữu chỉ tồn tại với tư cách là sở hữu tập thể về ruộng đất mà thôi” Hoặc là: “Hìnhthức Á châu sẽ tồn tại vững bền nhất và lâu dài nhất Sở dĩ như vậy là do những

tiền đề của hình thức ấy: cá nhân không trở thành độc lập đối với công xã được,quy mô sản xuất chỉ nhằm đảm bảo sự tồn tại của bản thân, nông nghiệp và nghềthủ công làm một”.

Như vậy, đến chương Những hình thức có trước nền sản xuất tư bản chủ

nghĩa (tháng 8/1857 tháng 3/1858) trong cuốn Nguyên lý phê phán chính trị kinh tế học, trong tư tưởng của C.Mác, khái niệm phương thức sản xuất châu Á

-dường như đã chín muồi

- Đến tác phẩm Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị (1859), C Mác đã

chính thức sử dụng khái niệm phương thức sản xuất châu Á Đó là kết quả của quátrình nghiên cứu lâu dài ông từ năm1845 - 1846 đến năm 1859 Với việc phát hiện ramột số đặc điểm của xã hội phương Đông, C.Mác đã chính thức sử dụng khái niệm

“phương thức sản xuất châu Á” thay cho khái niệm “hình thái Á châu”

Tiếp sau đó, khi có những phát hiện mới về khoa học của Morơ vàMoócgăng, C.Mác tiếp tục làm rõ hơn nội hàm của khái niệm này, nó không chỉnhằm nói về các xã hội châu Á mà là để nói về giai đoạn lịch sử sau cộng sảnnguyên thủy của cả xã hội loài người ở các nơi trên thế giới: “Cho nên, nhân loạibao giờ cũng chỉ đặt ra cho mình những nhiệm vụ mà nó có thể giải quyết được, vìxét kỹ hơn, bao giờ người ta cũng thấy rằng bản thân nhiệm vụ ấy chỉ nảy sinh khinhững điều kiện vật chất để giải quyết nhiệm vụ đó có rồi, hay ít ra cũng đang ởtrong quá trình hình thành Về đại thể, có thể coi các phương thức sản xuất châu Á,

cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại là những thời đại tiến triển dần dần của hìnhthái kinh tế - xã hội”

1.2 Đặc trưng cơ bản của “Phương thức sản xuất châu Á” theo quan điểm của

CN Mác

Trong quá trình nghiên cứu về phương Đông, C.Mác đã phát hiện ra nhữngnét đặc thù của phương thức sản xuất châu Á:

1 Chế độ công xã nông thôn với tất cả những sự trì trệ và bảo thủ của nó

2 Nhà nước chuyên chế phương Đông

3 Chế độ sở hữu tập thể về ruộng đất mà đứng đầu là nhà vua và sự chiếmdụng của các công xã

4 Sự bóc lột theo kiểu cống nạp.

5 Sự không tách rời thủ công nghiệp với nông nghiệp Thành thị chậm ra đời

và khó phát triển

6 Sự tồn tại một cách kiên trì nhất và lâu nhất của “hình thái châu Á”

Sau khi đưa ra khái niệm phương thức sản xuất châu Á, C.Mác lại phát triển

thêm lý luận về vấn đề này, nhất là ở tập I bộ Tư bản (xuất bản năm 1867) nhằm

nêu thêm những nét đặc thù của công xã châu Á trong phương thức sản xuất châuÁ:

1 Trong phương thức sản xuất châu Á, sản xuất hàng hóa chậm phát triển:

“Trong những phương thức sản xuất châu Á thời cổ, phương thức sản xuất cổ đại,v.v… thì việc biến sản phẩm thành hàng hóa, do đó, sự tồn tại của con người với tưcách là những người sản xuất hàng hóa, chỉ đóng một vai thứ yếu thôi, tuy nhiênvai trò này ngày càng trở nên quan trọng hơn khi các công xã càng đi vào giai đoạnsuy tàn”

2 Trong phương thức sản xuất châu Á, tô và thuế kết hợp làm một: “Nếu kẻđối lập với những người sản xuất trực tiếp không phải là những kẻ sở hữu ruộng đất

tư nhân, mà là Nhà nước, như ở châu Á, với tư cách là một kẻ sở hữu ruộng đất vàđồng thời là vua chúa, thì địa tô và thuế khóa làm một, hay nói cho đúng hơn, trongtrường hợp đó, không có thứ thuế khóa nào khác biệt với hình thái địa tô này”

Song hành với sự kết hợp giữa tô và thuế, tệ cho vay nặng lãi cũng tồn tại daidẳng trong phương thức sản xuất châu Á: “Dưới các hình thái Á châu, tệ cho vaynặng lãi có thể tồn tại rất lâu mà không gây ra cái gì khác ngoài tình trạng suy sụp

về kinh tế và hủ bại về chính trị”

3 Với phương thức sản xuất châu Á, nhân tố về sức mạnh của hiệp tác giảnđơn của những người lao động, dưới sự chỉ huy của Nhà nước chuyên chế phươngĐông đã tạo nên những công trình xa hoa hay có ích Để minh chứng điều này,C.Mác đã dẫn lời của R Jones: “Trong quá khứ, thường có tình hình là các quốcgia châu Á ấy, sau khi đã trang trải xong những khoản chi phí về dân sự và quân

sự, thì còn có được một số tư liệu sinh hoạt thừa mà họ có thể xây dựng nhữngcông trình xa hoa hay có ích Sự chỉ huy của họ đối với lao động hầu hết dân cư phinông nghiệp và việc nhà vua và giáo chủ độc quyền chi phối những tư liệu sinh

hoạt đó đã cung cấp cho họ những phương tiện để xây dựng những đài kỷ niệm tolớn trong khắp cả nước”.

4 Tính độc chuyên của phường hội và sự hình thành các đẳng cấp xã hội cũngđược C.Mác và F.Ăng ghen coi như một trong những nét đặc thù của phương thứcsản xuất châu Á: “Công trường thủ công biến lao động bộ phận thành thiên chức suốtđời của một người, lại phù hợp với khuynh hướng của các xã hội trước kia muốn làmcho các nghề thủ công trở thành cha truyền con nối, làm cho các nghề đó kết đọng lạidưới hình thức đẳng cấp… Các đẳng cấp và các phường hội cũng phát sinh từ cáiquy luật tự nhiên, điều tiết việc hình thành các loài và các họ trong giới động vật vàthực vật, nhưng chỉ khác một điều là đến một trình độ phát triển nhất định thì tínhcha truyền con nối của các đẳng cấp và tính độc chuyên của các phường hội đượccông bố như là một luật lệ của xã hội”

5 Duy trì các tôn giáo cổ đại, sự thần thánh hóa thiên nhiên cũng là một nộidung của phương thức sản xuất châu Á về mặt văn hóa xã hội Về điểm này, C.Mácnhận xét: “Các cơ cấu sản xuất - xã hội thời cổ đại ấy… dựa trên sự chưa trưởngthành của con người cá thể, còn chưa thoát khỏi cuống nhau của những mối quan

hệ thị tộc tự nhiên với các người khác, hoặc là dựa vào những quan hệ thống trị và

nô lệ trực tiếp Các cơ cấu sản xuất - xã hội đó được quyết định bởi trình độ pháttriển thấp kém của những sức sản xuất của lao động và tính chất hạn chế tương ứngcủa các quan hệ của con người trong khuôn khổ quá trình sản xuất ra đời sống vậtchất… Về mặt tư tưởng, tính chất hạn chế thực tế đó đã phản ánh vào trong nhữngtôn giáo cổ đại, thần thánh hóa thiên nhiên và vào trong tín ngưỡng của nhân dân”

6 Cuối cùng là tính trì trệ và tồn tại dai dẳng của phương thức sản xuất châu

Á trong các xã hội phương Đông mà trước đây C.Mác đã đề cập đến: “Cái cơ cấusản xuất đơn giản của các cộng đồng tự cung tự cấp ấy, những cộng đồng khôngngừng được tái sản xuất ra dưới cùng một hình thức ấy và nếu ngẫu nhiên bị pháhủy thì cũng lại xuất hiện trên địa điểm cũ với một tên cũ, cái cơ cấu ấy, cho chúng

ta cái chìa khóa để hiểu được sự bí ẩn của tính chất bất di bất dịch của những xã hộichâu Á…”

Những kết luận nêu trên của C.Mác về nội hàm của khái niệm phương thức sảnxuất châu Á đã làm sáng rõ những nét riêng biệt của xã hội phương Đông

Đến năm 1868, khi tiếp xúc với công trình của Morơ “Cơ cấu Macơ, nông

thôn… của Đức”, C.Mác đã thừa nhận rằng: “Những hình thức sở hữu châu Á hay

Ấn Độ là những hình thức ban đầu ở khắp nơi trên châu Âu” Từ đấy, khái niệmphương thức sản xuất châu Á không chỉ dành để chỉ ở châu Á mà có thể dùng phổbiến để chỉ một hình thái kinh tế - xã hội ban đầu kế tiếp xã hội cộng sản nguyênthủy trong cả lịch sử nhân loại…

F Ăng ghen tuy đồng ý với Mác về nội dung của phương thức sản xuất châu

Á, nhưng không sử dụng khái niệm này Trong tác phẩm Chống Đuyrinh, F Ăng

ghen đã phát triển tư tưởng phương thức sản xuất châu Á của C.Mác, nhấn mạnhđến tính chất bình quân công xã, bình đẳng giữa các thành viên công xã, các công

xã nguyên thủy - cơ sở của Nhà nước thô sơ nhất - Nhà nước chuyên chế phươngĐông, chế độ sở hữu công cộng về ruộng đất, chế độ nô lệ gia đình, v.v… nhằmlàm rõ thêm những nét đặc thù của phương thức sản xuất châu Á

Năm 1881, C.Mác vận dụng lý luận phương thức sản xuất châu Á vào thựctiễn lịch sử ở nước Nga công xã Trong thư gửi cho Vêra Dátxulích (1881), ông nói

về sự tồn tại của công xã nông thôn ở nước Nga, nhấn mạnh đến tính nhị nguyêncủa nó, tức tư hữu xen lẫn với công hữu về ruộng đất và gợi ý về việc: “Các công

xã đó có thể trở thành điểm xuất phát trực tiếp của chế độ kinh tế mà hiện nay đanghướng tới”… không phải trải qua chế độ tư bản chủ nghĩa” Nhưng cuối cùngC.Mác cũng đi tới kết luận: “Để cứu vãn công xã Nga, phải có một cuộc cách mạngNga”

Thực hiện di chúc của C.Mác sau khi ông mất, F.Ăng ghen đã viết công trình

nổi tiếng Nguồn gốc của gia đình, của sở hữu tư nhân và của Nhà nước Đây là

công trình nghiên cứu F.Ăng ghen hoàn thành sau khi tiếp xúc với công trình khoa

học mới ra đời của Moócgăng (nhà khoa học Mỹ) Xã hội cổ hay Nghiên cứu về con

đường tiến bộ của nhân loại từ mông muội qua dã man tới văn minh (1877) Trong

công trình này, vận dụng tư tưởng của C.Mác về phương thức sản xuất châu Á,F.Ăng ghen đã làm rõ về thời kỳ thị tộc, nói lên tính liên tục phát triển của lịch sử

xã hội loài người: “Hình thức thị tộc ở châu Mỹ là hình thức ban đầu, còn hình thức

Hi Lạp - Rôma là hình thức sau này mới có” Hình thức thị tộc là phổ biến ở khắpnơi trên thế giới