Tên gọi các loài hải sản vùng biển bình định

Khảo sát tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định có thể chỉ ra được đặc điểm ngôn ngữ của một lớp từ cụ thể; đồng thời cũng cho thấy những dấu ấn về văn hóa, tư duy, cách nhận thức

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và được sự hướng dẫn trực tiếp của Tiến sĩ Nguyễn Quý Thành Các số liệu, kết quả được trình bày trong luận văn này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung luận văn

Người cam đoan

Nguyễn Thị Nữ

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, trước hết tôi xin chân thành cảm ơn TS Nguyễn Quý Thành đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Phòng Đào tạo SĐH, Trường ĐH Quy Nhơn

đã có những hướng dẫn cụ thể và tạo điều kiện giúp tôi hoàn thành luận văn Tôi xin cảm ơn người dân Bình Định, đặc biệt là ngư dân trên địa bàn huyện Phù Mỹ, huyện Phù Cát, huyện Hoài Nhơn và thành phố Quy Nhơn tỉnh Bình Định đã có những góp ý, câu trả lời về những vấn đề liên quan đến luận văn

Cảm ơn gia đình, bạn bè và người thân đã luôn ủng hộ, giúp đỡ tôi!

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN2

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC CÁC BẢNG

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của luận văn 5

7 Cấu trúc của luận văn 6

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 7

1.1 Khái quát về định danh 7

1.1.1 Khái niệm định danh 7

1.1.2 Định danh từ vựng 8

1.1.3 Đặc trưng ngôn ngữ và văn hoá qua định danh 11

1.2 Các đơn vị từ vựng 14

1.2.1 Từ 14

1.2.2 Ngữ định danh 17

1.3 Khái quát về vùng biển Bình Định 18

1.3.1 Thềm biển Bình Định 18

1.3.2 Dân cư ven biển Bình Định 20

1.4 Thống kê tên gọi hải sản vùng biển Bình Định 21

Tiểu kết chương 1 22

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM NGUỒN GỐC VÀ CẤU TẠO CỦA TÊN GỌI HẢI SẢN VÙNG BIỂN BÌNH ĐỊNH 24

2.1 Tên gọi hải sản vùng biển Bình Định xét về nguồn gốc ngôn ngữ 24

2.1.1 Tên gọi hải sản có đơn vị cấu tạo thuần Việt 25

2.1.2 Tên gọi hải sản có đơn vị cấu tạo vay mượn 26

2.2 Tên gọi hải sản vùng biển Bình Định xét về cấu tạo 31

2.2.1 Đơn vị cấu tạo tên gọi hải sản 31

2.2.2 Phương thức cấu tạo tên gọi hải sản 35

2.2.3 Sự phân bậc các thành tố cấu tạo trong tên gọi hải sản 40

Tiểu kết chương 2 47

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH VÀ SẮC THÁI ĐỊA PHƯƠNG CỦA TÊN GỌI HẢI SẢN VÙNG BIỂN BÌNH ĐỊNH 49

3.1 Đặc điểm định danh của tên gọi hải sản vùng biển Bình Định 49

3.1.1 Phương thức định danh hải sản vùng biển Bình Định 49

3.1.2 Phương thức biểu đạt tên gọi hải sản vùng biển Bình Định 58

3.2 Sắc thái địa phương của tên gọi hải sản vùng biển Bình Định 62

3.2.1 Đặc điểm tri nhận hiện thực của ngư dân Bình Định qua phương thức định danh hải sản 62

3.2.2 Văn hóa tâm linh của ngư dân Bình Định qua phương thức định danh hải sản 68

3.2.3 Ngôn ngữ và văn nghệ dân gian Bình Định qua tên gọi hải sản 73

Tiểu kết chương 3 80

KẾT LUẬN 82

BÀI BÁO CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86 PHỤ LỤC

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (Bản sao)

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Thống kê số lượng tên gọi hải sản vùng biển Bình Định 22

Bảng 2.1 Số lượng đơn vị cấu tạo tên gọi hải sản theo nguồn gốc 25

Bảng 2.2 Số lượng cấu trúc định danh tên gọi sản vùng biển Bình Định 31

Bảng 2.3 Số lượng yếu tố Y theo từ loại 33

Bảng 2.4 Số lượng tên gọi hải sản theo phương thức cấu tạo 35

Bảng 2.5 Số lượng từ ghép chính phụ theo bậc cấu tạo của tên gọi hải sản 44

Bảng 3.1 Số lượng phương thức định danh hải sản 49

Bảng 3.2 Số lượng phương thức biểu đạt tên gọi hải sản 62

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong đời sống vật chất lẫn tinh thần của xã hội, hệ thống tên gọi các loài hải sản chiếm một vị trí quan trọng Việc định danh các loài hải sản phản ánh môi trường tự nhiên và đời sống văn hóa của cộng đồng dân cư – chủ thể định danh Chính vì vậy, tìm hiểu tên gọi hải sản giúp chúng ta có thể hiểu được nhiều mặt liên quan đến kiến thức về ngôn ngữ, địa lí, văn hóa, … của một cộng đồng dân cư hoặc một dân tộc

Bình Định là tỉnh thuộc khu vực duyên hải Nam Trung Bộ, có đường bờ biển dài 134 km dọc theo huyện Hoài Nhơn, Phù Mỹ, Phù Cát và Thành phố Quy Nhơn Bình Định có tài nguyên biển đa dạng Cuộc sống của một phần không nhỏ cư dân của tỉnh gắn với biển cả, với nghề khai thác hải sản

Khảo sát tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định có thể chỉ ra được đặc điểm ngôn ngữ của một lớp từ cụ thể; đồng thời cũng cho thấy những dấu

ấn về văn hóa, tư duy, cách nhận thức về thế giới khách quan của người dân vùng biển nơi đây

Đó là lí do chúng tôi chọn đề tài “Tên gọi các loài hải sản vùng biển

Bình Định” làm đề tài luận văn của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

2.1 Nghiên cứu về định danh trong tiếng Việt

Đã có nhiều công trình ngôn ngữ học ở Việt Nam đề cập đến lí luận về định danh ở góc độ từ vựng ngữ nghĩa, ngôn ngữ - văn hóa, ngôn ngữ học tri nhận, … Có thể dẫn ra đây một số công trình:

Tác giả Đỗ Hữu Châu, trong “Cơ sở ngữ nghĩa học – từ vựng” (1998) và

“Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt” (1999), cho rằng định danh đóng vai trò quan trọng trong quá trình giao tiếp và tư duy của con người Tác giả đã miêu tả cụ

thể quá trình định danh trong tiếng Việt

Nguyễn Thuý Khanh có các bài viết: “Đặc điểm định danh tên gọi động vật trong tiếng Việt”, “Đặc điểm định danh của trường tên gọi động vật tiếng Nga trong sự đối chiếu với tiếng Việt” (1994), “Một vài nhận xét về thành

ngữ so sánh có tên động vật tiếng Việt” (1995)

Nguyễn Đức Tồn trong công trình nghiên cứu “Đặc trưng văn hoá dân tộc của ngôn ngữ và tư duy” (2002), đã nêu lý thuyết về định danh ngôn ngữ

và đặc trưng văn hóa – dân tộc của định danh ngôn ngữ; tìm hiểu cụ thể đặc trưng văn hóa dân tộc của định danh ngôn ngữ qua một số trường từ vựng chỉ

bộ phận cơ thể người, động vật, thực vật trong tiếng Việt và so sánh đối chiếu tiếng Nga Đây là một công trình nghiên cứu theo hướng lý thuyết thuộc lĩnh

vực tâm lý ngôn ngữ học tộc người

Trịnh Sâm “Đi tìm bản sắc tiếng Việt” (2002), đã đưa ra một số vấn đề

có liên quan đến định danh trong bài viết “Về cơ chế ngữ nghĩa – tâm lý trong

tổ hợp song tiết chính phụ tiếng Việt”

Lý Toàn Thắng trong công trình “Ngôn ngữ học tri nhận: Từ lý thuyết đại cương đến thực tiễn tiếng Việt” (2005) có đề cập đến định danh và sự

phân cắt hiện thực của con người

Các công trình nghiên cứu trên đã đề cập đến vấn đề định danh trong

tiếng Việt

2.2 Nghiên cứu định danh về hải sản

Hầu hết các công trình nghiên cứu về hải sản mà chủ yếu về “cá” chỉ

dừng lại ở mức độ liệt kê, phân loại theo lớp cá, bộ cá, họ cá

Chẳng hạn, công trình “Động vật chí Việt Nam”, Tập 12 “Cá biển”, Nxb Khoa học và Kỹ thuật (2001) của PGS.TS Nguyễn Khắc Hường liệt kê, phân

loại lớp cá lưỡng tiêm, lớp cá sụn, lớp cá láng sụn

Sách “Động vật chí Việt Nam”, tập 10, “Cá biển” của PGS.TS Nguyễn Hữu Phụng, Nxb Khoa học và Kỹ thuật (2001) là kết quả của quá trình hoạt

động điều tra, khảo sát, nghiên cứu về bộ phận cá biển Việt Nam Nội dung chính của sách đề cập đến các thông tin cơ bản về thành phần giống, loài và

hệ thống phân loại trong phân bộ: những đặc trưng sinh thái, sự phân bố sinh thái và sinh học, giá trị kinh tế, tình trạng nguồn lợi và hình ảnh minh họa của

các loài cá biển: Bộ cá cháo biển, bộ cá chình, bộ cá trích, bộ cá sữa

Sách “Động vật chí Việt Nam”, Tập 2: “Cá Biển” (Nguyễn Nhật Thi) là một tài liệu cơ bản thuộc bộ sách “Động vật chí” và “Thực vật chí” nước ta Sách là kết quả điều tra khảo sát, nghiên cứu về bộ phận cá bống biển Việt Nam Nội dung chính của sách đề cập đến các thông tin cơ bản về thành phần giống, loài và hệ thống phân loại trong phân bộ; những đặc trưng sinh thái, sự phân bố, sinh thái và sinh học giá trị kinh tế, tình trạng nguồn lợi và hình ảnh minh họa của mỗi loài cá bống

Trên lĩnh vực ngôn ngữ học, đáng chú ý trong nghiên cứu định danh về

“cá” là bài “Lớp từ chỉ tên gọi cá ở đồng bằng Tháp Mười nhìn từ góc độ định

danh” của tác giả Trần Hoàng Anh, đăng trong tạp chí Ngôn ngữ, số 8, năm

2014 Bài báo đã trình bày vấn đề định danh các loài cá ở vùng đồng bằng Tháp Mười Tác giả đã chỉ ra phương thức cấu tạo tên gọi cá Nhìn một cách tổng quát, từ chỉ tên gọi cá ở vùng Đồng Tháp Mười chủ yếu được cấu tạo dựa trên hai yếu tố: yếu tố chỉ loại và yếu tố phân loại Những tên gọi các loài

cá đều có cấu tạo khá giống một cụm danh từ Sau trung tâm là danh từ thì có thể là một danh từ, một động từ, một tính từ, …giới hạn chỉ đặc điểm, tính chất của sự vật được định danh Sự phong phú của lớp từ vựng chỉ tên các loài

cá ở Đồng Tháp Mười trước hết phản ánh sự phong phú của môi trường sinh tồn của cá là sông ngòi, kênh rạch, ao hồ ở nơi đây Đồng thời hệ thống tên gọi phong phú này còn cho thấy sự quan sát, tri nhận hiện thực của người Đồng Tháp Tuy nhiên công trình chỉ nghiên cứu định danh dừng lại ở cá

nước ngọt vùng đồng bằng Tháp Mười

Về góc độ ngôn ngữ học, chưa có công trình nào nghiên cứu về tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định Những kết quả nghiên cứu của các tác

giả đã công bố sẽ được chúng tôi tiếp thu để thực hiện đề tài luận văn

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu tên gọi các loài hải sản là động vật ở vùng biển Bình Định trên các bình diện cấu tạo, phương thức định danh, ngữ nghĩa, sắc

thái văn hóa địa phương

3.2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu cơ bản được đặt ra cho đề tài là: điều tra, thống kê, miêu tả đặc điểm nguồn gốc và cấu tạo; đặc điểm định danh của tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định; qua đó, bước đầu chỉ ra đặc điểm ngôn ngữ - văn hoá địa phương được phản ánh trong tên gọi hải sản

4 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu trên, luận văn đã đặt ra các nhiệm vụ

sau:

- Tìm hiểu những kiến thức về định danh và văn hóa, làm cơ sở lí luận

cho đề tài

- Điều tra, xác lập hệ thống tên các loài hải sản vùng biển Bình Định

- Miêu tả tên các loài hải sản về đặc điểm nguồn gốc và cấu tạo; đặc

điểm định danh

- Tìm hiểu sắc thái địa phương của tên hải sản vùng biển Bình Định qua

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Theo Từ điển tiếng Việt, hải sản là sản phẩm động vật, thực vật khai

thác ở biển [32] Luận văn chỉ giới hạn khảo sát tên các loài hải sản thuộc

động vật Để tiện cho việc trình bày, trong luận văn, từ hải sản được sử dụng

với nội dung chỉ sản phẩm động vật khai thác ở biển

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là đặc điểm nguồn gốc và cấu tạo; đặc điểm định danh và sắc thái địa phương của tên gọi hải sản vùng biển Bình Định; chủ yếu là tên gọi các loài cá, mực, tôm, cua, sò, ốc

5 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp

nghiên cứu sau:

5.1 Phương pháp điều tra điền dã

Phương pháp này được sử dụng để thống kê tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định Việc sưu tầm, thống kê được dựa trên cách gọi tên các loài hải sản của ngư dân các huyện Hoài Nhơn, Phù Mỹ, Phù Cát và thành phố

Quy Nhơn

5.2 Phương pháp phân tích ngôn ngữ

Sau khi thống kê và phân loại tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định, chúng tôi tiến hành phân tích để lý giải các vấn đề liên quan như: đặc điểm nguồn gốc và cấu tạo, phương thức định danh, ngữ nghĩa… từ đó rút ra

các nhận định, đánh giá và kết luận

5.3 Phương pháp so sánh

Luận văn sử dụng phương pháp so sánh để thấy rõ tính đặc thù, điểm tương đồng và khác biệt trong tên gọi các loài hải sản ở các địa bàn khác nhau trong tỉnh Bình Định, làm rõ mối quan hệ định danh với văn hóa và ngôn ngữ

của người dân địa phương

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn cung cấp bức tranh về hệ thống tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định với đầy đủ các đặc trưng về cấu tạo, phương thức định danh Bên cạnh đó, luận văn cũng khảo sát mối quan hệ giữa ngôn ngữ và các yếu

tố văn hoá bên trong ngôn ngữ gắn liền với việc nhận thức về thế giới khách

quan của người dân địa phương qua cách thức định danh Hệ thống định danh này đã góp phần tạo nên những đặc trưng văn hóa – dân tộc, mang dấu ấn lịch

sử của cư dân Bình Định

Kết quả của luận văn góp phần làm phong phú thêm nguồn tài liệu về hải sản của tỉnh nhà, đồng thời có thể phục vụ cho việc tìm hiểu lịch sử, văn hóa,

ngôn ngữ của tỉnh Bình Định

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung

chính của Luận văn gồm 3 chương

Chương 1: Những vấn đề chung, trình bày những kiến thức lí luận và

thực tiễn cơ bản làm cơ sở cho việc thực hiện đề tài, như: khái niệm định danh, phương thức định danh; các đơn vị từ vựng; mối quan hệ giữa ngôn ngữ

và văn hóa; khái quát về vùng biển Bình Định; số liệu thống kê về tên gọi hải

sản vùng biển Bình Định

Chương 2: Đặc điểm nguồn gốc và cấu tạo của tên gọi hải sản vùng biển Bình Định, trình bày kết quả miêu tả đặc điểm nguồn gốc; cấu tạo: đơn vị cấu

tạo, phương thức cấu tạo, tên hải sản vùng biển Bình Định

Chương 3: Đặc điểm định danh và sắc thái địa phương của tên gọi hải sản vùng biển Bình Định, trình bày kết quả khảo sát tên gọi hải sản vùng biển

Bình Định về phương thức định danh; sắc thái văn hóa địa phương qua tên gọi hải sản

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Khái quát về định danh

1.1.1 Khái niệm định danh

Định danh (nomination) là thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng La tinh với

nghĩa là tên gọi Thuật ngữ này biểu thị kết quả quá trình gọi tên của các đơn

vị ngôn ngữ Thuật ngữ định danh được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau

Ngay từ buổi sơ khai, con người đã có nhu cầu gọi tên cho sự vật hiện

tượng… Bởi vì muốn phân biệt các sự vật, hiện tượng thì mỗi sự vật, hiện

tượng cần có tên gọi Theo Đỗ Hữu Châu (1998), trong cuốn Cơ sở ngữ nghĩa

học từ vựng, “Con người cần đến tên gọi các đối tượng xung quanh như cần

đến không khí” [6, tr.167] Vì thế định danh trở thành một trong những chức

năng quan trọng bậc nhất của ngôn ngữ

Trong Đặc trưng văn hóa – dân tộc của ngôn ngữ và tư duy Nguyễn Đức

Tồn định nghĩa: “Định danh chính là đặt tên gọi cho một sự vật, hiện tượng”

[39, tr.162] Qua quá trình nhận thức cảm tính, con người nhận biết được sự

vật và qua quá trình nhận thức lý tính, con người có thể đặt tên cho sự vật

Định danh là thể hiện tư duy của con người “Tri giác cảm tính cho ta sự vật,

lý tính cho ta tên gọi sự vật” [29, tr.88]

Có thể nói định danh là một nhu cầu của ngôn ngữ, đúng hơn là nhu cầu

của con người trước thế giới khách quan Theo Từ điển giải thích thuật ngữ

ngôn ngữ học do Nguyễn Như Ý (chủ biên) thì định danh có nghĩa là: “Sự

cấu tạo các đơn vị ngôn ngữ có chức năng dùng để gọi tên, chia tách các

đoạn của hiện thực khách quan trên cơ sở đó hình thành những khái niệm

tương ứng về chúng dưới dạng các từ, cụm từ, ngữ cú và câu” [46, tr.89]

Đối tượng của lý thuyết định danh là nghiên cứu, miêu tả những quy luật về

cách cấu tạo các đơn vị có nghĩa của ngôn ngữ, về sự tương tác qua lại giữa tư duy - ngôn ngữ - hiện thực khách quan

Cơ sở định danh xuất phát từ mối quan hệ giữa hiện thực - khái niệm - tên gọi Lí thuyết định danh nghiên cứu và miêu tả cấu trúc của đơn vị định danh, từ đó xác định những tiêu chí hoặc những đặc trưng cần và đủ để phân biệt đơn vị định danh này với đơn vị định danh khác

Hiện thực khách quan được hình dung như là cái biểu vật của tên gọi, còn tên gọi được nhận thức như là một dãy âm thanh được phân đoạn ứng với một cấu trúc cụ thể của ngôn ngữ đó Chính mối tương quan giữa cái biểu vật

và cái biểu nghĩa và xu hướng của mối quan hệ này trong những hành vi định danh cụ thể sẽ tạo nên cấu trúc cơ sở của sự định danh

Nguyễn Đức Tồn đã xác định một phương thức định danh mà theo tác giả là rất phổ biến trong tiếng Việt, đó là cách chuyển nghĩa (ẩn dụ, hoán

dụ ), ví dụ: ghẹ - tình nhân, cáo - ranh mãnh, Đây là phương thức định danh gián tiếp “Về thực chất, phương thức định danh gián tiếp gắn bó khăng

khít với sự chuyển nghĩa của các từ ” [39, tr.225]

Trong phạm vi nghiên cứu, luận văn chủ yếu nghiên cứu theo phương thức định danh trực tiếp (sử dụng tổ hợp ngữ âm biểu thị đặc trưng nào đó trong số các đặc trưng của sự vật, hiện tượng; mô phỏng âm thanh tức là tượng thanh; ghép từ; vay mượn)

1.1.2 Định danh từ vựng

Thuật ngữ từ vựng được dùng để chỉ đối tượng mà tiếng Anh gọi là (lexicon) Nếu chiết tự thì “vựng” là sưu tập, tập hợp Từ vựng là tập hợp các

từ và các đơn vị tương đương với từ trong một ngôn ngữ Các đơn vị từ vựng

bao gồm cả các từ lẫn những đơn vị tương đương với từ, tức là cụm từ cố định Từ vựng của một ngôn ngữ là cái khách quan, là bộ phận cấu thành ngôn ngữ Nhờ sự tri nhận của con người mà sự vật, hiện tượng mới có tên

gọi Sự gọi tên này đã tạo ra các từ, các cụm từ cố định, từ đó hình thành nên

hệ thống từ vựng

Định danh từ vựng có vai trò quan trọng đối với cuộc sống con người

Theo Đỗ Hữu Châu trong Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng: “Với khả năng đặt

tên sự vật, con người hoàn toàn chiếm lĩnh được thế giới tự nhiên cả trong tồn tại cảm tính và cả trong tồn tại lý tính của nó” [6, tr.194]

Tên gọi sự vật, hiện tượng có thể có tính lí do hay không lí do, phi võ

đoán hay võ đoán C Mác đã nói “Tên gọi của sự vật nào đó không có gì

chung với bản chất của nó, tôi hoàn toàn không biết gì về người này, nếu như tôi chỉ biết anh ta là Jakov” [39, tr.177] Theo F.de Saussure “Mối tương quan giữa cái biểu hiện và cái được biểu hiện là võ đoán” hay “Tín hiệu ngôn ngữ là võ đoán” [12, tr.141]

Các tác giả Nguyễn Thiện Giáp, Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh

Thuyết trong cuốn Dẫn luận ngôn ngữ học, cho rằng “Những khái niệm được

biểu thị hoàn toàn do qui ước, hay là do thói quen của tập thể qui định chứ không thể giải thích lí do” [14, tr.56]

Đỗ Hữu Châu khẳng định rằng “Nguyên tắc tạo thành các tên gọi là

nguyên tắc có lí do” nhưng “Nguyên tắc chi phối các tên gọi trong hoạt động bình thường của nó là nguyên tắc không có lí do” [6, tr.166]

Tác giả Nguyễn Đức Tồn thì nhận định các tên gọi đều có lí do “Tất cả

mọi kí hiệu ngôn ngữ đều có lí do, chứ không phải võ đoán” [39; tr.177] Tác

giả khẳng định: “Không có lí do thì có lẽ khó mà đặt được tên cho một sự vật

mới” [39, tr.178] Như vậy theo quan điểm của các tác giả, định danh có thể

có lí do hoặc không có lí do

Tham gia vào quá trình định danh gồm có hai thành tố là chủ thể định danh và đối tượng được định danh Phụ thuộc vào chủ thể định danh và đối

tượng được định danh sẽ có hai loại lí do khác nhau: lí do chủ quan (phụ

thuộc vào chủ thể định danh) và lí do khách quan (phụ thuộc vào đối tượng

được định danh)

Lí do khách quan – nghĩa là một đặc trưng, một thuộc tính nào đó của

bản thân sự vật được chọn để làm dấu hiệu khu biệt gọi tên – loại lí do dễ

nhận thấy nhất, ví dụ, tên gọi các loài cá được đặt dựa theo hình dáng: cá cờ,

cá bánh lái, mực ống, ốc móng tay, banh lông, …

Lí do chủ quan thì không phải ai cũng nhận thấy được Chỉ có chủ thể

định danh mới biết được lí do tại sao dùng tên gọi này để gọi tên người hoặc

sự vật Ví dụ, khi nhìn vào tên gọi một số loài hải sản, chúng ta không nhận

thấy được lý do: cá dóc, cá róc, cá cu, cá liệt, vẹm, nhum, so, chem chép, …

Khi có một đối tượng cần định danh người ta sẽ tiến hành các thao tác

Thứ ba là sử dụng biện pháp cấu tạo từ theo loại hình ngôn ngữ làm phương tiện định danh

Nguyễn Đức Tồn đã nêu ví dụ minh họa cho điều này: để đặt tên loài cây cảnh cỡ nhỏ, thân có gai, lá kép có răng cưa, hoa màu hồng, có hương thơm,

… quá trình định danh diễn ra như sau: trước hết người Việt quy nó vào khái

niệm đã có tên gọi trong ngôn ngữ là hoa và chọn đặc trưng màu sắc đập vào

mắt cũng đã có tên gọi là hồng Khi đó, loại cây này sẽ có tên gọi là hoa hồng

Nhưng sau đó người ta thấy màu sắc hoa của loài cây ấy không chỉ là màu

hồng, mà còn có thể là trắng, đỏ thẫm nhung, nên đã có các tên gọi hoa hồng

bạch, hoa hồng nhung, …

Đối với tên gọi hải sản cũng vậy, để đặt tên cho loài cá sống ở rạn san

hô, hình dáng giống con bướm, …quá trình diễn ra như sau: trước hết người

dân quy nó về khái niệm đã có tên gọi trong ngôn ngữ là cá và chọn đặc trưng hình dáng đập vào mắt cũng đã có tên gọi là bướm Khi đó, loài cá này sẽ có tên gọi là cá bướm Nhưng sau đó người ta thấy màu sắc của loài cá ấy có rất nhiều màu ví như màu trắng, màu nâu nhạt, … nên đã có các tên gọi cá bướm

trắng, cá bướm nâu nhạt, …

Để định danh các sự vật, hiện tượng, người ta thường lựa chọn đặc trưng của sự vật, hiện tượng để làm cơ sở gọi tên nó Đặc trưng của sự vật, hiện tượng thường có đặc điểm nổi bật về hình thức, màu sắc Tên gọi có vai trò quan trọng đối với tư duy của con người Nhờ có tên gọi, con người phân biệt được sự vật, hiện tượng này với sự vật, hiện tượng khác Qua tên gọi của sự vật, hiện tượng, chúng ta có thể hiểu về đặc điểm văn hóa của từng dân tộc Như vậy, định danh từ vựng giúp cho chúng ta thấy được lối tư duy của một cộng đồng ngôn ngữ và tâm lí dân tộc hay nét độc đáo của một cộng đồng ngôn ngữ

1.1.3 Đặc trưng ngôn ngữ và văn hoá qua định danh

1.1.3.1 Khái niệm văn hóa

Văn hóa là một thuật ngữ có tính phổ biến và xuất hiện rất sớm Trong

lịch sử cổ đại Trung Quốc, văn hóa được hiểu là cách thức hành xử trong xã hội của tầng lớp thống trị Còn ở phương Tây, khái niệm văn hóa bắt nguồn từ

chữ Latinh cultus, có nghĩa là gốc là gieo trồng, được dùng theo nghĩa Cultus

Agri (gieo trồng ruộng đất) và Cultus Animi (gieo trồng tinh thần) Về sau khái niệm này phát triển với nhiều nghĩa khác nhau tạo ra sự phong phú về nội dung cho từ văn hóa Hiện nay đã có khoảng trên 500 định nghĩa khác nhau về văn hóa Mỗi định nghĩa có cách nhìn nhận và tiếp cận về văn hóa ở những phương diện khác nhau

Theo tác giả Trần Ngọc Thêm, từ “văn hoá” có nhiều nghĩa, nó được dùng để chỉ những khái niệm có nội hàm hết sức khác nhau Tuy được dùng theo nhiều nghĩa khác nhau, nhưng suy cho cùng, khái niệm “văn hoá” bao giờ cũng có thể quy về hai cách hiểu chính: theo nghĩa hẹp và theo nghĩa rộng

Theo nghĩa hẹp, văn hoá được giới hạn theo chiều sâu hoặc theo chiều rộng, theo không gian hoặc theo thời gian, … Giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị tinh hoa của nó (nếp sống văn hoá, văn hoá nghệ thuật, …) Giới hạn theo chiều rộng, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị trong từng lĩnh vực (văn hoá giao tiếp, văn hoá kinh doanh, …) Giới hạn theo không gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng (văn hoá Tây Nguyên, văn hoá Nam Bộ, …) Giới hạn theo thời gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị trong từng giai đoạn (văn hoá Hoà Bình, văn hoá Đông Sơn, …)

Theo nghĩa rộng, văn hoá thường được xem là bao gồm tất cả những gì

do con người sáng tạo ra

UNESCO đã định nghĩa văn hóa như sau: “Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội mà nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin” (Tuyên bố chung của Unesco về tính đa dạng của văn hóa)

Như vậy, văn hóa là sản phẩm của con người, được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội Song chính văn hóa lại tham gia vào việc tạo ra thế giới quan và nhân cách của con người, giúp duy trì sự bền vững và trật tự xã hội Văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua quá trình xã hội hóa và được tái tạo, phát triển trong quá trình

lao động và tương tác xã hội của con người

1.1.3.2 Đặc trưng ngôn ngữ và văn hóa qua định danh

Có thể nói, ngôn ngữ là một thành tố cơ bản và quan trọng của văn hoá, chi phối và tác động đến sự phát triển của văn hoá Về mối quan hệ này, Cao

Xuân Hạo viết: “Những ảnh hưởng của các nhân tố văn hoá đối với cấu trúc

của một ngôn ngữ là điều khó có thể hồ nghi, tuy không phải bao giờ cũng dễ chứng minh Và do đó, ít ra cũng có thể tìm thấy những sự kiện ngôn ngữ nào

đó có thể cắt nghĩa được bằng những sự kiện thuộc bản sắc văn hoá của khối cộng đồng nói thứ tiếng hữu quan, và đến lượt nó, các sự kiện ngôn ngữ lại

có thể gợi cho ta những điều hữu ích về cách cảm nghĩ của người bản ngữ và

từ đấy về nền văn hoá của họ” [16, tr.289]

Để tìm hiểu về đặc trưng văn hóa của một dân tộc, trước tiên, chúng ta

phải tìm hiểu về ngôn ngữ của họ Bởi vì, ngôn ngữ đóng vai trò là “công cụ

giao tiếp cơ bản” [39, tr.44]

Sự hình thành và phát triển của ngôn ngữ đi liền với văn hóa của mỗi dân tộc sử dụng ngôn ngữ đó Giữa ngôn ngữ và văn hóa có mối quan hệ biện chứng với nhau Ngôn ngữ là phương tiện thúc đẩy sự hình thành văn hóa của mỗi dân tộc, là phương tiện lưu trữ văn hóa cũng như sự biểu hiện và truyền đạt các giá trị văn hóa từ thế hệ này sang thế hệ khác hoặc giữa các xã hội khác nhau hay từ người này sang người khác trong cộng đồng Sự biến đổi và phát triển của ngôn ngữ đi đôi với sự biến đổi và phát triển của văn hóa

Điều này đã được F de Saussure khẳng định: “Phong tục của một dân

tộc có tác động đến ngôn ngữ, và mặt khác, trong một chừng mực khá quan trọng, chính ngôn ngữ làm nên dân tộc [12, tr.47] Ngôn ngữ và văn hóa có

mối quan hệ chặt chẽ Khi định danh sự vật, mỗi dân tộc có cách định danh

khác nhau Nguyên nhân là do ảnh hưởng của ngôn ngữ, đặc điểm tâm lí dân tộc, điều kiện tự nhiên - văn hóa xã hội

Trong Đặc trưng văn hóa - dân tộc của ngôn ngữ và tư duy, Nguyễn Đức Tồn đã khẳng định “Cùng một đối tượng có thể được gọi tên trong các

ngôn ngữ theo cách khác nhau phụ thuộc vào đối lập kiểu nào về tâm lí, lịch

sử, dân tộc và xã hội đã làm cơ sở cho sự định danh” [39, tr.219]

Ví dụ loài cá có thân dài, hình trụ tròn, hơi dẹp bên, giữa thân hơi phình

to, đầu dài, nhiều xương, tuy hơi nhiều xương một chút nhưng có ưu điểm là

thịt cá rất trắng, thơm và ngọt, làm chả rất ngon, tiếng Việt toàn dân gọi là cá

mối thì người dân Bình Định gọi là cá mấu Hay ốc vú nàng (loài ốc hình

chóp, hình dạng hơi giống nhũ hoa người phụ nữ), người dân Bình Định gọi

là ốc dú nàng, hay con hải sâm vú thì được gọi là hải sâm dú Nguyên nhân là

do có sự biến đổi ngữ âm, đó là phát âm địa phương đọc âm “ôi” > “âu”, phụ

âm đầu “v” > “d”

Tóm lại, đặc trưng ngôn ngữ, văn hóa của định danh thể hiện ở tên gọi của đối tượng được định danh Tên gọi của đối tượng được định danh phụ thuộc vào chủ thể định danh (chủ quan) và việc lựa chọn đặc trưng của đối tượng được định danh (khách quan)

Như vậy, nghiên cứu việc tri nhận hiện thực qua định danh các loài hải sản vùng biển Bình Định là một việc làm cần thiết, một hướng nghiên cứu đúng khi tìm hiểu về văn hóa Bình Định

1.2 Các đơn vị từ vựng

1.2.1 Từ

1.2.1.1 Khái niệm

Khi nói về khái niệm từ, các nhà ngôn ngữ học đều thừa nhận sự tồn tại

của từ Từ là một trong những đối tượng thu hút sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học Mặt khác, đơn vị này là đơn vị đa diện, rất khác nhau ở trong một ngôn ngữ và tất nhiên là trong các ngôn ngữ khác nhau trên thế giới Việc nhận diện và định nghĩa từ lại rất khó Vì vậy, không có sự thống

nhất trong cách định nghĩa về từ Nói chung, không có định nghĩa nào về từ làm mọi người thoả mãn Hiện nay có tới trên 300 định nghĩa khác nhau về

từ Để tiện lợi cho việc nghiên cứu, người ta vẫn thường chấp nhận một quan niệm nào đấy về từ tuy không bao quát toàn thể, nhưng cũng chỉ để lọt ra

ngoài phạm vi của nó một số lượng không nhiều các trường hợp ngoại lệ

Theo F.de Saussure: “từ, mặc dù khó định nghĩa, vẫn là một đơn vị mà

trí tuệ buộc phải chấp nhận, một cái gì có địa vị trung tâm trong cơ thể của ngôn ngữ” [12, tr.214] Cái khó nhất trong việc định nghĩa từ là sự khác nhau

về cách định hình, chức năng và các đặc điểm ý nghĩa trong các ngôn ngữ

khác nhau, thậm chí trong cùng một ngôn ngữ

Trong tiếng Việt, vấn đề xác định ranh giới của từ vẫn còn nhiều ý kiến

khác nhau Theo các tác giả Trương Văn Chình – Nguyễn Hiến Lê, “Từ là âm

có nghĩa dùng trong ngôn ngữ để diễn tả ý đơn giản nhất, nghĩa là ý không thể phân tích ra được” [9, tr.61]

Tác giả Nguyễn Tài Cẩn định nghĩa: “Từ là đơn vị nhỏ nhất có thể vận

dụng độc lập ở trong câu” [5, tr.326] Theo Nguyễn Kim Thản, “Từ là đơn vị

cơ bản của ngôn ngữ có thể tách khỏi đơn vị khác lời nói để vận dụng độc lập

và là khối hoàn chỉnh về ngữ âm, ý nghĩa (từ vựng, ngữ pháp) và chức năng ngữ pháp” [35, tr.64]

Theo Nguyễn Thiện Giáp: “Từ là đơn vị nhỏ nhất của ngôn ngữ, độc lập

về mặt ý nghĩa và hình thức” [14, tr.61] Định nghĩa trên hàm chứa hai vấn đề

cơ bản: khả năng tách biệt của từ và tính hoàn chỉnh của từ

Khi nghiên cứu đối tượng là từ, trong Từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt, Đỗ Hữu Châu đã đưa ra định nghĩa về từ của tiếng Việt như sau: “Từ của tiếng

Việt là một hoặc một số âm tiết cố định, bất biến mang những đặc điểm ngữ pháp nhất định, nằm trong những kiểu cấu tạo nhất định, tất cả ứng với một kiểu ý nghĩa nhất định, lớn nhất trong tiếng Việt và nhỏ nhất để tạo câu” [8,

tr.16] Đây là định nghĩa về từ được nhiều người chấp nhận, chỉ ra được đặc điểm khái quát cơ bản của từ là: khả năng tách biệt của từ (tính độc lập của từ); tính hoàn chỉnh của từ (từ có vỏ âm thanh hoàn chỉnh, có nội dung) Chúng tôi dựa vào định nghĩa từ của Đỗ Hữu Châu làm cơ sở cho nghiên cứu luận văn

1.2.1.2 Cấu tạo từ

Phương thức cấu tạo từ là cách thức mà ngôn ngữ tác động vào hình vị

để cho ta từ

Tiếng Việt có các phương thức cấu tạo từ như sau:

Thứ nhất, phương thức từ hóa hình vị Từ hóa hình vị là phương thức tạo

từ bằng cách tác động vào bản thân một hình vị, làm cho nó có có những đặc điểm ngữ pháp và ý nghĩa của từ, biến hình vị thành từ mà không thêm bớt gì

cả vào hình thức của nó

Mô hình: Hình vị (A) → từ đơn A

Phương thức từ hóa hình vị sẽ cho ta từ đơn Từ đơn “là những từ một

hình vị Về mặt ngữ nghĩa chúng không lập thành những hệ thống có một kiểu ngữ nghĩa chung Chúng ta lĩnh hội và ghi nhớ nghĩa của từng từ một riêng

rẽ Kiểu cấu tạo không đóng vai trò gì đáng kể trong việc lĩnh hội ý nghĩa của từ” [8, tr.40]

Từ đơn có thể có một âm tiết (cá, mực, tôm, cua, ốc, sò, …) hay nhiều

âm tiết Những từ đơn nhiều âm tiết có thể gốc Việt như: bồ hóng, ễnh ương,

mồ hôi, bồ nông, …gốc vay mượn tiếng nước ngoài như: cà phê, xà phòng, karaoke, mì chính, sủi cảo, xì dầu, …

Thứ hai, phương thức ghép: là phương thức ghép hai hoặc hơn hai hình

vị có nghĩa, kết hợp chúng với nhau để sản sinh ra một từ mới mang đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa như một từ

Mô hình: Hình vị (A) + (B) → từ ghép AB

Phương thức ghép cho ta từ ghép Từ ghép “được sản sinh do sự kết hợp

hai hoặc một số hình vị (hay đơn vị cấu tạo) tách biệt, riêng rẽ, độc lập đối với nhau” [8, tr.54] Ví dụ, phương thức ghép tác động vào các hình vị cá, mực tạo thành từ ghép cá mực, tác động vào các hình vị ốc, nhảy để tạo thành

từ ghép ốc nhảy, vào hình vị mực, ống để tạo thành từ ghép mực ống, …

Từ ghép có hai loại là từ ghép đẳng lập và từ ghép chính phụ

Từ ghép đẳng lập (từ ghép hợp nghĩa): cá mực, tôm cua, ốc hến, hoa lá,

quần áo, sách vở, …

Từ ghép chính phụ (từ ghép phân nghĩa): xe tải, hoa lan, cá chuồn, mực

lá, cua huỳnh đế, ốc lông, ốc giác, sò điệp, tôm hùm, …

Thứ ba, phương thức láy: là phương thức tác động vào một hình vị cơ sở làm xuất hiện một hình vị láy giống nó toàn bộ hay bộ phận về âm thanh Cả hình vị cơ sở và hình vị láy tạo thành một từ láy

Mô hình: Hình vị (A) → từ láy AA'

Phương thức láy tạo ra từ láy Từ láy “là những từ được cấu tạo theo

phương thức láy, đó là phương thức lặp lại toàn bộ hay bộ phận hình thức âm tiết (với thanh điệu giữ nguyên hay biến đổi theo quy tắc biến thanh tức là quy tắc thanh điệu biến đổi theo hai nhóm, gồm nhóm cao: thanh hỏi, thanh sắc, thanh ngang và nhóm thấp: thanh huyền, thanh ngã, thanh nặng) của một hình vị hay đơn vị có nghĩa” [8, tr.41] Ví dụ, phương thức láy tác động

vào hình vị vàng tạo thành từ láy vàng vàng, tác động vào hình vị đỏ tạo thành từ láy đo đỏ, đỏ đỏ, tác động vào hình vị chang tạo thành từ láy chang

chang, …

1.2.2 Ngữ định danh

Ngữ định danh là những cụm từ cố định biểu thị các sự vật, hiện tượng hay khái niệm nào đó về thực tế Mỗi sự vật, hiện tượng hay khái niệm có nhiều thuộc tính khác nhau Khi đặt tên cho những sự vật, hiện tượng hay

khái niệm, người ta thường dựa vào một hoặc một số thuộc tính nào đó của chúng làm căn cứ để hiểu toàn bộ sự vật, hiện tượng hay khái niệm

Ranh giới giữa từ (cụm từ) và ngữ định danh rất khó phân biệt rạch ròi vì chúng đều có chức năng định danh, gọi tên sự vật, hiện tượng Chẳng hạn

như: cá đuôi gai xanh nhạt, cá đuôi gai trắng tím, cá đuối bồng mõm nhọn, cá

đuối bồng chấm xanh, cá bướm cờ hai sọc đen, … là từ hay là ngữ định danh

Để tiện cho việc nghiên cứu, chúng tôi sắp xếp chúng vào từ (cụm từ)

1.3 Khái quát về vùng biển Bình Định

1.3.1 Thềm biển Bình Định

Bình Định là tỉnh duyên hải Nam Trung bộ, nằm trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung Lãnh thổ của tỉnh trải dài 110 km theo hướng Bắc - Nam, diện tích tự nhiên: 6.071,3 km², diện tích vùng lãnh hải: 36.000 km² Do

sự lấn sát của các khối kiến tạo phía tây ra biển, nên ngoài dải hẹp ven bờ có

độ dốc nhỏ, còn lại phần lớn có độ gấp lớn và có nhiều nếp gấp, từ Quy Nhơn đến Tam Quan các đường đẳng sâu 50m, 200m hầu như chạy song song với vạch bờ Trong đó từ bờ ra đến độ sâu 500m độ dốc đáy biển nhỏ và biến đổi tương đối chậm, từ độ sâu 500m ra đến 2000m là khu vực biển có độ dốc lớn nhất của vùng biển này

Khí hậu biển Bình Định có tính chất nhiệt đới ẩm, gió mùa, chịu ảnh hưởng lớn của gió mùa Đông Bắc, gió mùa Tây Nam và hệ thống dòng chảy cũng như chế độ thủy triều trong biển đông Nhiệt độ trung bình năm là 27°C

Độ ẩm tuyệt đối trung bình là 27,9% và độ ẩm tương đối 79% Tổng lượng mưa trung bình năm là 1.751mm, cực đại là 2.658mm, cực tiểu là 1.131mm Mùa mưa bắt đầu từ tháng 9 – 12; mùa khô kéo dài từ tháng 1 – 8 Đây là điều kiện khí hậu thuận lợi cho sự phát triển đa dạng sinh học biển

Đường bờ biển dài 134 km dọc theo huyện Hoài Nhơn, Phù Mỹ, Phù Cát

và Thành phố Quy Nhơn Do ảnh hưởng nhô ra của các dãy núi, cũng như khí

hậu và tác động của các quá trình thủy văn tạo nên sự phức tạp của vạch bờ, đồng thời tạo nên nhiều đầm phá ven biển; tiêu biểu nhất là đầm Thị Nại Dạng địa hình đầm phá cùng với vị trí địa lý thuận lợi gần các ngư trường hải sản lớn là Hoàng Sa và Trường Sa, hải sản vùng biển Bình Định khá đa dạng, phong phú với trữ lượng lớn Đặc biệt là cá thu, cá ngừ đại dương, cá mú, mực, tôm, cua, ốc, …Đây nguồn lợi hết sức to lớn tạo điều kiện cho việc nuôi trồng, đánh bắt hải sản

Dọc ven bờ biển tỉnh Bình Định còn có 33 đảo lớn nhỏ được chia thành

10 cụm đảo hoặc đảo đơn lẻ Có 3 cửa biển lớn tập trung nhiều tàu thuyền neo đậu và hoạt động khai thác hải sản là: Quy Nhơn, Đề Gi và Tam Quan Ngoài

ra ven biển Bình Định còn có nhiều làng, xã nghề cá với các bến cá hình thành trên các bãi ngang, bãi nhỏ ven biển

Theo báo cáo tổng hợp của Sở Tài nguyên và Môi trường về quy hạch bảo tồn đa dạng sinh học biển Bình Định giai đoạn 2015 – 2025 và định hướng đến năm 2030, Bình Định là tỉnh có tài nguyên biển đa dạng Vùng ven

bờ biển Bình Định nằm trong khu vực miền Trung là nơi có điều kiện thuận lợi cho sự hình thành và phát triển của các rạn san hô bởi nhiệt độ nước thường xuyên cao và ít chịu ảnh hưởng của hệ thống sông ngòi Rạn san hô phân bố tập trung nằm trong tam giác Hòn Khô, Hòn Đất, Cù Lao Xanh với diện tích khoảng 62 ha, chiếm 54,7% tổng diện tích rạn Rạn san hô là nơi sinh sống của nhiều loài thủy hải sản có giá trị kinh tế, đặc biệt là bãi đẻ của loài rùa biển quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng

Nguồn lợi hải sản ở vùng biển Bình Định khá đa dạng và phong phú với trên 500 loài cá, trong đó có 38 loài có giá trị kinh tế Tỷ lệ cá nổi chiếm 65% với trữ lượng khoảng 38.000 tấn, khả năng khai thác 21.000 tấn Tỷ lệ cá đáy chiếm 35% với trữ lượng khoảng 22.000 tấn, khả năng khai thác 11.000 tấn Tôm biển có 20 loài với trữ lượng khoảng 1.000 – 1.500 tấn Mực có trữ

lượng khoảng 1.500 – 2.000 tấn

Vùng biển Bình Định có trữ lượng cao về nguồn lợi tôm hùm giống, phong phú về thành phần loài với các loài tôm hùm có giá trị kinh tế Về khai thác tôm hùm giống: toàn tỉnh có 1.369 tàu cá cở nhỏ chuyên khai thác tôm hùm giống với sản lượng hàng năm khoảng 455.460 con (năm 2008)

Có thể nói tất cả những yếu tố trên tạo điều kiện thuận lợi cho cuộc sống của ngư dân Hoạt động khai thác, nuôi trồng hải sản diễn ra sôi động, nhộn nhịp tạo nên đặc trưng vùng biển Bình Định Đó cũng là cơ sở của sự phong phú, đa dạng tên gọi hải sản; của tín ngưỡng văn hóa biển, phản ánh đời sống tinh thần của ngư dân

1.3.2 Dân cư ven biển Bình Định

Dọc đường bờ biển dài 134 km của Bình Định gồm các huyện Hoài Nhơn (các xã ven biển Hoài Hương, Tam Quan, Hoài Thanh, Hoài Hải, Hoài Mỹ), huyện Phù Mỹ (các xã ven biển: Mỹ Đức, Mỹ Thắng, Mỹ An, Mỹ Thọ,

Mỹ Thành), huyện Phù Cát (các xã ven biển: Cát Tiến, Cát Hải, Cát Khánh, Cát Minh) và thành phố Quy Nhơn (các xã Nhơn Lý, Nhơn Hải, Nhơn Hội, Nhơn Châu; phường Ghềnh Ráng…) Ngoài ra, hoạt động đánh bắt, nuôi trồng hải sản cũng diễn ra sôi nổi quanh đầm Thị Nại ở các địa bàn dân cư: phường Nhơn Bình, Đống Đa, Hải Cảng, Thị Nại và xã Nhơn Hội (thành phố Quy Nhơn), xã Phước Thuận, Phước Sơn, Phước Hòa, Phước Thắng (huyện Tuy Phước) và xã Cát Chánh (huyện Phù Cát) Đầm trải dài theo hướng Bắc Nam với chiều dài khoảng 12 km, rộng 4 km, thông ra cửa biển Quy Nhơn Dân cư sinh sống ven biển Bình Định đã hình thành từ rất lâu đời

Ngược dòng lịch sử trở về trước, qua các công trình nghiên cứu cổ sử còn lại, có thể thấy người Chăm đã sinh sống ở Bình Định mà trước người Chăm là người cổ Sa Huỳnh Cuộc sống của người Sa Huỳnh cũng như của người Chăm gắn bó với biển, biển giữ vị trí chính yếu trong đời sống vật chất

và văn hóa tinh thần của họ Năm 1471, vua Lê Thánh Tông thân chinh mở rộng bờ cõi về phía Nam, đánh dấu thời điểm người Việt bắt đầu chuyển cư mạnh mẽ vào vùng đất duyên hải này Người Việt nơi đây quen dần với biển Với khả năng chinh phục thiên nhiên, con người trở nên mạnh mẽ trong cuộc mưu sinh, hơn nữa sự đa dạng của nguồn tài nguyên biển còn là động lực để con người chinh phục biển cả Một lý do quan trọng hơn để người Việt ở Bình Định nói riêng và Nam Trung Bộ nói chung có khả năng hướng ra biển là nhờ cuộc sống cộng cư với người Chăm Cuộc sống cộng cư với người Chăm giúp

bộ phận người Việt di cư hiểu hơn về biển

Ngày nay, có thể nói, phần lớn dân cư ven biển nói chung và dân cư ven biển Bình Định nói riêng dân trí còn thấp, đa phần quan niệm của người dân sống phụ thuộc vào biển là phải sinh con trai, càng nhiều con trai càng tốt để

có nhân lực đi biển Hầu hết các em trai thường học hết cấp 2, hoặc nhiều em chưa xong lớp 9 đã bỏ học Vì nhà nghèo, vì các em phải mưu sinh quá sớm

Có những đứa trẻ mới 9, 10 tuổi đã phải theo ba, chú, bác, bà con của mình đi biển, làm quen dần với cuộc sống lênh đênh nơi biển cả

Dấu ấn về một vùng đất mà cuộc sống của con người gắn liền với con tôm, con cá còn in đậm trong ca dao với bao tâm tình ngọt ngọt tha thiết

Anh về qua cửa Đề Gi Nghe mùi chả cá chân đi không đành Hay

Gò Bồi có nước mắm cơm

Ai đi cũng nhớ cá tôm Gò Bồi

1.4 Thống kê tên gọi hải sản vùng biển Bình Định

Để tìm hiểu tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định, chúng tôi đã tiến hành điều tra điền dã tại các huyện giáp biển của tỉnh Bình Định: huyện Hoài Nhơn, Phù Mỹ, Phù Cát và thành phố Quy Nhơn Cùng với điều tra điền

dã là sưu tầm thêm trên các loại văn bản, chúng tôi thu thập được 610 tên gọi các loài hải sản, thể hiện trong bảng sau:

Bảng 1.1 Thống kê số lượng tên gọi hải sản vùng biển Bình Định

Tiểu kết chương 1

Bình Định có nguồn tài nguyên biển phong phú với nhiều loài hải sản có giá trị Người Bình Định đã biết cách tận dụng nguồn tài nguyên có sẵn ấy để phục vụ nhu cầu sống của mình, tăng thu nhập, ổn định kinh tế, cuộc sống vì thế dần dần ấm no hơn Nét đẹp, văn hóa của biển Bình Định còn được thể hiện trong tên gọi các loài hải sản Vì vậy, tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định là nguồn ngữ liệu đáng được nghiên cứu

Khi tìm hiểu tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định, cần có những tri thức lí luận về định danh, các đơn vị từ vựng làm cơ sở cho việc khảo sát

đặc điểm nguồn gốc, cấu tạo và đặc điểm định danh của tên gọi hải sản trong các chương tiếp theo Vấn đề đặc trưng ngôn ngữ và văn hóa qua cách định danh cũng cần đặc biệt chú ý Bởi vì đặc điểm định danh mang yếu tố tâm lí

và văn hoá Việc nghiên cứu tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định cho

ta một cái nhìn tổng thể về cách tri nhận hiện thực của người dân vùng biển, góp phần vào việc nghiên cứu định danh dưới góc nhìn ngôn ngữ - văn hóa

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM NGUỒN GỐC VÀ CẤU TẠO CỦA TÊN GỌI HẢI SẢN VÙNG BIỂN BÌNH ĐỊNH

2.1 Tên gọi hải sản vùng biển Bình Định xét về nguồn gốc ngôn ngữ

Căn cứ vào nguồn gốc của các từ, các nhà nghiên cứu chia từ vựng tiếng Việt thành hai lớp: từ thuần Việt và từ mượn hay còn gọi là từ ngoại lai Nội

dung của hai khái niệm từ thuần Việt và từ mượn không có ranh giới rõ ràng

vì từ vựng có xu hướng biến đổi, phát triển qua nhiều giai đoạn, cho nên người ta chỉ có thể xác định ranh giới một cách tương đối chắc chắn nếu xét chúng trong những giai đoạn lịch sử cụ thể Những từ mượn trong giai đoạn này có thể được coi là từ thuần Việt trong giai đoạn tiếp

Xét về phương diện nguồn gốc, các tên gọi hải sản có thể được tạo ra bằng một trong ba cách sau đây:

- Sử dụng đơn vị từ vựng có sẵn trong ngôn ngữ, thường là các phương ngữ trong một ngôn ngữ

- Sáng tạo mới hoàn toàn bằng những yếu tố đã có sẵn

- Vay mượn ngôn ngữ khác

Hai trường hợp đầu là từ thuần Việt và trường hợp thứ ba là các tên gọi được vay mượn Với nhu cầu toàn cầu hóa như hiện nay thì vấn đề vay mượn ngôn ngữ nước ngoài là tất yếu Do vậy tên gọi các loài hải sản vùng biển Bình Định có sự tiếp thu, vay mượn ngôn ngữ nước ngoài là hoàn toàn phù hợp với xu thế chung của tiếng Việt

Khảo sát vốn từ ngữ chỉ tên gọi hải sản vùng biển Bình Định, chúng tôi nhận thấy, những từ mượn, chúng được cấu tạo từ yếu tố có nguồn gốc thuần Việt, Hán và Ấn Âu Nhiều từ ngữ có sự kết hợp giữa các yếu tố không cùng

nguồn gốc: Việt kết hợp với Hán, Việt kết hợp với Ấn Âu Những tổ hợp từ trong đó có yếu tố kết hợp tạo từ không phải nguồn gốc thuần Việt thì chúng tôi xem là từ vay mượn

Chúng tôi phân loại tên gọi hải sản vùng biển Bình Định theo nguồn gốc thu thập được trong bảng sau đây:

Bảng 2.1 Số lượng đơn vị cấu tạo tên gọi hải sản theo nguồn gốc

2.1.1 Tên gọi hải sản có đơn vị cấu tạo thuần Việt

Qua khảo sát, cho thấy trong từ ngữ chỉ tên gọi hải sản vùng biển Bình Định, yếu tố cấu tạo có nguồn gốc thuần Việt chiếm số lượng lớn với 585/610 đơn vị (95,9%)

Từ thuần Việt là cái cốt lõi, là cái bản chất, là cái gốc của từ vựng tiếng Việt Từ thuần Việt còn mang đậm nét bản sắc văn hóa của con người Việt,

nó không chỉ đơn thuần là phương tiện để ghi chép, là phương tiện để giao tiếp mà còn là tinh hoa văn hóa của người Việt trong quá trình tạo dựng lịch

sử, bảo vệ đất nước Từ thuần Việt thường mang sắc thái cụ thể, sinh động Việc sử dụng phần lớn từ thuần Việt để đặt tên hải sản chứng tỏ những điều sau đây:

Thứ nhất là vùng biển Bình Định đa phần là dân tộc Kinh, người Việt sinh sống

Thứ hai là sự tri nhận về hải sản của người dân vùng biển Bình Định đã

có từ thời xa xưa, quá trình đó được đúc kết và lưu truyền qua nhiều thế hệ

Thứ ba là việc gọi tên hải sản bằng từ thuần Việt giúp cho đối tượng được gọi tên dễ nhớ, dễ hiểu, dễ phân biệt, tạo điều kiện thuận lợi cho nhu cầu trao đổi buôn bán

Ví dụ các tên gọi hải sản có nguồn gốc thuần Việt: cá móm, cá mó gù,

cá mó xanh, cá nhồng lớn, cá nục suôn, cá nục sồ, cá nóc dài đốm, cá nóc sừng đuôi dài, cá chìa vôi nâu đen, cá chim trắng, cá chim đen, cá chuồn đen; cua bể, cua mặt trăng; ốc đá, ốc tỏi, ốc vôi, ốc lông, ốc vú nàng; mực nang, mực ống; …

Theo tài liệu đã dẫn ở chương 1, để tạo ra tên gọi mới, con người dùng ngay những đơn vị có sẵn của tiếng Việt hoặc tạo ra những đơn vị từ vựng

mới trên cơ sở những từ có sẵn, yếu tố đã có sẵn Việc tạo ra tên gọi cá chìa

vôi rồi đến cá chìa vôi nâu đen, cá chìa vôi đỏ; cá chình > cá chình bông, cá chình đen, cá chình điện; cá chim > cá chim trắng > cá chim đen; …đều trên

cơ sở đó

Hầu hết các từ chỉ tên gọi hải sản đều là từ thuần Việt cho thấy, cách nhìn, nếp nghĩ người Việt của chúng ta rất trọng truyền thống, mang đậm dấu ấn của kinh tế nông nghiệp, luôn gắn với thiên nhiên Cách gọi tên các

loài hải sản: cá chai, cá cơm, cá mặt trời, cua lột, ốc dú, ốc tỏi, ốc gạo, ốc

nhảy, cá cào, cá đục, ngao vàng, sò mía, ốc nhảy đỏ, tôm hùm tre, tôm hùm sen, …tất cả đều vô cùng mộc mạc, cụ thể, gần gũi, sinh động, …Có thể

nói những từ ngữ chỉ tên gọi hải sản được người dân gán cho nó những tên gọi của sự vật thân thuộc, những hoạt động, trạng thái, …như chính con người trong đời thường

2.1.2 Tên gọi hải sản có đơn vị cấu tạo vay mượn

Gần như tất cả các ngôn ngữ trên thế giới đều có từ mượn, vì một ngôn ngữ vốn dĩ không có đủ vốn từ để định danh cho tất cả các khái niệm và việc chuyển từ vựng từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác là xu thế tất yếu trong

quá trình hội nhập văn hóa

Vùng ven biển Bình Định chủ yếu là người Kinh sinh sống, nhưng vẫn

có bộ phận gốc Chăm, Hoa Qua quá trình phát triển lâu dài cùng với việc giao lưu kinh tế với các nước đã xảy ra hiện tượng giao thoa và vay mượn ngôn ngữ Quá trình vay mượn được biểu hiện qua một số tên gọi hải sản

2.1.2.1 Tên gọi hải sản có đơn vị cấu tạo gốc Hán

Trong quá trình tiếp xúc với tiếng Hán, tiếng Việt đã tiếp nhận một khối lượng từ ngữ rất lớn của tiếng Hán để làm giàu thêm kho từ ngữ của mình Tuy nhiên kết quả khảo sát cho thấy yếu tố mượn tiếng Hán trong tên gọi hải sản ở vùng biển Bình Định không nhiều Nguyên nhân là do tên gọi hải sản nằm trong vốn từ ngữ chỉ nghề làm biển, là một nghề thủ công truyền thống,

ít chịu ảnh hưởng nhiều từ yếu tố ngôn ngữ bên ngoài Kết quả khảo sát cho thấy lớp từ ngữ chỉ tên gọi hải sản vùng biển Bình Định có yếu tố Hán Việt là 17/610 đơn vị (2,8%) Về cấu tạo, tên gọi hải sản được tạo bởi yếu tố Hán Việt kết hợp với yếu tố thuần Việt, hoặc sử dụng tất cả các yếu tố Hán Việt

Ví dụ: sò điệp, sò dương, sò huyết, cá xà, cá đao, cá Ông Nam Hải, ốc

bạch ngọc, ốc nữ hoàng, ốc hoàng hậu, cá cơm huyết, hải mã, dã tràng, bào ngư, hải sâm, hải sâm vú, hải long, sam

Ta có thể hiểu nghĩa của một số từ vay mượn như sau:

+ Sò điệp: điệp có nghĩa là bướm

Sò điệp là loài động vật nhuyễn thể thuộc lớp hai mảnh vỏ, họ

Pectinidae sống ở vùng nước mặn Sò điệp còn có tên gọi là sò quạt do ngoại

hình bên ngoài của chúng gần giống cái quạt

+ Sò dương: dương có nghĩa là biển

Sò dương là một loại sò biển sống trong tự nhiên ở khu vực có rạn san

hô, sò dương có hình dáng khá giống sò lông, tuy nhiên, sò dương ít lông hơn

và có kích thước lớn hơn, có con có kích thước lớn hơn cả lòng bàn tay Thịt

sò dương có vị ngọt đậm, dai giòn Nó cũng chứa rất nhiều chất dinh dưỡng như chất đạm, canxi, sắt, kẽm, …

+ Sò huyết: huyết là máu, chỉ màu đỏ

Sò huyết: trong sò có chứa phần nước màu đỏ, khi dùng vật nhọn đâm vào phần thịt, sò huyết phun ra dịch đỏ như máu

+ Cá xà: xà có nghĩa là rắn

Cá xà là loài cá to, hung dữ như rắn; được người dân cho là cá thiêng theo tín ngưỡng

+ Cá đao: đao có nghĩa là dao

Cá đao là một loài cá đuối có mỏ dài như hình răng cưa

+ Cá Ông Nam Hải: dịch ra là cá Ông biển phía Nam (cá voi)

Cá Ông Nam Hải là cá voi, được tôn trọng, thờ cúng vì không phá phách câu lưới, không bao giờ bị vướng phải câu mà chết Cá Ông thường xuất hiện khi trời giông tố, bão để cứu giúp ghe thuyền, người bị gió đánh đắm, đưa người sắp chết đuối nhiều ngày vào tận bờ để được cứu sống

+ Ốc bạch ngọc: bạch ngọc tức là ngọc màu trắng

Ốc bạch ngọc là loại ốc đặc sản của vùng biển miền Trung, trong đó có Bình Định Ốc bạch ngọc có kích thước tối đa chỉ cỡ ngón chân cái, thân hình tròn, có thịt dai ngon, thơm ngọt, trong đó phần ruột ốc được xem là ngon

nhất Tên gọi ốc bạch ngọc xuất phát từ hình dáng sáng như viên ngọc trắng

lấp lánh rất bắt mắt của nó

+ Ốc nữ hoàng: nữ hoàng có nghĩa vua là phụ nữ

Ốc nữ hoàng còn được biết đến với tên gọi ốc tù và, ốc hoàng hậu Loại

ốc này thường có nhiều ở vùng biển miền Trung của nước ta Ốc nữ hoàng thường sống ở những rạn san hô hoặc đá ngầm ở độ sâu từ 20m - 30m dưới đáy biển, vỏ dày với màu sắc đẹp mắt, miệng to và kích thước lớn, trung bình nặng từ 1kg - 2kg/con; có con nặng tới 4kg - 5kg

+ Ốc hoàng hậu: hoàng hậu nghĩa là vợ chính thức của vua

+ Hải mã: tức là ngựa biển Tiếng Việt gọi là cá ngựa

Hải mã là tên gọi chung của một chi động vật sống ở đại dương các vùng

biển nhiệt đới Hải mã có chiều dài 16cm, có loài dài đến 35cm Hải mã được xem là một loài hải sản làm thuốc quý ở khu vực Đông Á, đặc biệt là ở Trung Quốc và Việt Nam

+ Dã tràng: là một từ gốc Hán Âm Hán Việt hiện đại của “dã tràng”

là “dã trường” “Dã tràng” là do đọc chệch “dã trường” mà thành Vì như

đã biết, hiện tượng biến âm /ương/ - /ang/ khá phổ biến trong tiếng Việt,

như lên đường - lên đàng, đường hoàng - đàng hoàng, cầu Trường Tiền - cầu Tràng Tiền, …

+ Bào ngư: bào trong tiếng Hán gọi là bọt biển, ngư là cá

Bào ngư là tên gọi chung cho các loài thân mềm, chân bụng trong chi

Haliotis Chúng thường sống ở ven biển và các vùng hải đảo, lúc còn nhỏ bám gần bờ nhưng càng lớn chúng càng di chuyển ra xa và sâu hơn ở đá ngầm dưới biển Để bắt được bào ngư to, phải lặn sâu xuống biển, tách chúng ra khỏi những tảng đá ngầm Thịt bào ngư là một khối cứng, giòn,

có mùi vị thơm và rất bổ dưỡng Ở Bình Định, bào ngư có nhiều ở vùng biển Quy Nhơn

+ Hải sâm: tức là sâm biển

Hải sâm có tên gọi dân gian là đỉa biển hay còn gọi là con rum, là tên gọi

chung của một nhóm động vật biển thuộc lớp Holothuroidea với thân hình dài

và da có lông, có xương trong nằm ngay dưới da, sống trong lòng biển trên khắp thế giới Từ lâu, hải sâm là một đặc sản quý, có giá trị như sâm nhưng ở dưới biển nên gọi là hải sâm, là sơn hào hải vị dùng cho quý tộc thời phong kiến Trên thị trường hải sâm bán dưới dạng khô và đã bỏ hết ruột

+ Hải long: tức là rồng biển

Hải long còn gọi là hải long lá hay cá rồng biển thân lá (danh pháp khoa học: Phycodurus eques) là một loài cá thuộc họ cá chìa vôi Nó là loài

duy nhất trong chi Phycodurus Hải long là dược liệu quý mà thiên nhiên ban tặng cho con người, một trong những loài cá quý hiếm nhất dưới đáy biển có hình dạng giống như con rồng Hải long khô dùng điều chế thuốc

bổ thận, tráng dương, đau lưng, nhức xương, mỏi mệt và xuất khẩu Có thể nuôi làm cá cảnh

2.1.2.2 Tên gọi hải sản có đơn vị cấu tạo gốc Ấn Âu

Bên cạnh những từ có nguồn gốc Hán Việt, một số lượng nhỏ tên gọi hải sản vùng biển Bình Định có nguồn gốc vay mượn Ấn Âu: số lượng 8/610 (1,3%) gồm các tên gọi sau:

Ví dụ: cá bè to-li, cua flodia, cá ninja, tôm hùm baby, cá hè ca-lốp, cá hè

ma-xe-na, cá hè re-ti, cá hè va-ri

Qua quá trình Việt hóa về mặt ngữ âm và chữ viết thì từ mượn ngôn ngữ

Ấn Âu có các biến đổi như sau:

Cá hè ca-lốp mượn từ Lethrinus kallopterus

Cá hè ma-xe-na mượn từ Lethrinus mahsena

Cá hè re-ti mượn từ Lethrinus reticulatus

Cá hè va-ri mượn từ Lethrinus variegatus

Số lượng tên gọi vay mượn ngôn ngữ Ấn Âu rất hạn chế, ít hơn so với mượn tiếng Hán, điều đó chứng tỏ sự tiếp xúc, văn hóa của ta với văn hóa Hán nhiều hơn

Có thể thấy rằng, những từ mượn đa phần chỉ mang tính chất sử dụng thêm, bên cạnh từ ngữ đã có sẵn (thuần Việt) chỉ loài hải sản đó để làm tăng tính độc đáo, ấn tượng, hấp dẫn người mua

Ví như tôm hùm baby: là loại tôm hùm nhỏ, mượn từ baby, tạo cho ngôn ngữ sắc thái ấn tượng, dễ thương Hay các tên gọi mượn tiếng Hán như hải

long, hải mã thì người dân vẫn có thói quen dùng từ thuần Việt gọi là rồng biển, cá ngựa hơn

2.2 Tên gọi hải sản vùng biển Bình Định xét về cấu tạo

2.2.1 Đơn vị cấu tạo tên gọi hải sản

Xét trong 610 tên gọi hải sản chúng tôi thu thập được bao gồm tên gọi

cá, mực, tôm, cua, sò, ốc và một số loài hải sản khác Có thể nói tất cả tên gọi các loài hải sản đều là danh từ, cụm danh từ

Từ ngữ chỉ tên gọi hải sản vùng biển Bình Định được định danh theo cấu trúc một yếu tố (X - đơn vị định danh gốc) hoặc hai yếu tố (XY - đơn vị định danh phái sinh) Trong đó, yếu tố X là yếu tố chỉ loại, Y là yếu tố phân loại Khảo sát tên gọi hải sản vùng biển Bình Định, chúng tôi thống kê được cấu trúc định danh được thể hiện cụ thể qua bảng sau:

Bảng 2.2 Số lượng cấu trúc định danh tên gọi sản vùng biển Bình Định

Định danh theo kết cấu một yếu tố X thường là những từ chỉ tên gọi khái

quát: cá, mực, tôm, ruốc, cua, ốc, chíp chíp, vẹm, chem chép, chép chép,

chang chang, đẻn, rum, hầm lô, nhum, sam, so, sứa, vích Tuy số lượng không

nhiều và chiếm tỉ lệ thấp: 21/610 đơn vị (3,4%), nhưng chúng hết sức quan trọng, vì là những từ chỉ tên gọi chung, khái quát, có mặt phổ biến trong ngôn ngữ toàn dân

Tên gọi hải sản vùng biển Bình Định chủ yếu được định danh theo cấu trúc XY Trong đó X là yếu tố chỉ loại và Y là yếu tố phân loại, khu biệt đối

tƣợng Có thể hình dung điều này trong bảng sau:

Tên gọi hải sản theo cấu trúc XY

từ (DT); động từ/cụm động từ (ĐT); tính từ/cụm tính từ (TT); không xác định đƣợc từ loại (KXĐ)

Trong số liệu phân tích của mình, chúng tôi xem các cụm từ nhƣ là từ

Ví dụ phân tích một vài tên gọi sau đây:

cụ thể, khả năng phân bậc trong tên gọi hải sản

Dựa vào cách phân loại từ loại nhƣ trên, chúng tôi tổng hợp đƣợc 967 đơn vị từ loại Cụ thể trong bảng sau:

Bảng 2.3 Số lƣợng yếu tố Y theo từ loại

Qua bảng thống kê, chúng tôi nhận thấy:

Yếu tố phân loại Y là danh từ chiếm số lượng lớn: 763/967 đơn vị

(78,9%) Điều đó thể hiện sự phong phú của lớp từ chỉ tên gọi hải sản vùng biển Bình Định, phản ánh sự đa dạng của môi trường sinh tồn đồng thời cho thấy khả năng quan sát tỉ mỉ, tri nhận hiện thực, phân cắt đối tượng cụ thể của ngư dân Bình Định Hơn nữa còn thể hiện cách tri nhận của người dân thiên

về sự vật, chứng tỏ rằng khi định danh nói chung và định danh hải sản nói riêng, con người ở đây thích liên hệ với sự vật nhiều hơn

Một số ví dụ cho yếu tố phân loại Y là danh từ: cá bánh đường, cá bánh

đường hai gai, cá cơm, cá lưỡi trâu, cá bánh lái, cá bò đuôi dài, cá bò mõm nhọn, cá bùng binh, cá bướm, cá bướm lưng đen, cá bướm gai, cá đàn lia, cá đàn lia vây đen, cá cóc, cá bàn chân, cá cờ, cá kiếm, cá cơm, cá cơm huyết,

cá cơm sữa, cá chai, cá chai trứng, cá chỉ vàng, cá chìa vôi, cá chim, cá chim gai; mực ống, mực cơm, mực thước, mực lá, mực lửa, mực nang; cua bể, còng bột, còng gió, ghẹ chữ thập, cua mặt trăng; ốc tỏi, ốc mặt trăng, ốc vú nàng, ốc gạo, ốc nữ hoàng, ốc cối, ốc cối bông; sò lông, sò tai tượng, sò tộ; sứa sen, đỉa biển, rùa biển, bọ biển, …

Có thể thấy khi đặt tên các loài hải sản, người dân chủ yếu liên hệ đến danh từ là những sự vật có sẵn, thân thuộc, gần gũi với đời sống hằng ngày:

bò, bướm, cơm, ống, lá, lửa, gai, gạo, tỏi, đá, mè, cối, giấy, bông, nón, quạt, sen, cóc, cờ, biển, …

Yếu tố phân loại Y là động từ chiếm số lượng nhỏ: 19/967 đơn vị (2%)

Ví dụ: cá bóp, cá đục, cá dũa, cá gáy, cá chẽm, cá hồi, cá rọc, cá róc, cá

cháy, cá trích, cá un trăng, mực trùm, mực mút, mực tuột, mực nháy, tôm vỗ, cua lột, ốc nhảy, tôm rảo

Các động từ thường dùng để gọi tên như: bóp, đục, dũa, gáy, cào, mút,

nháy, vỗ, nhảy, …

Yếu tố phân loại Y là tính từ có số lượng tương đối nhiều: 154/967 đơn