Đặc điểm ký sự nhân vật của nguyễn thị ngọc hải

Ngoài ra vẫn có một số bài viết về nhà văn như: Bà long toong làm nên chân dung những nhân vật tầm cỡ trên trang Thoibao.today vào ngày 23 tháng 4 năm 2015; Chuyện đời đại sứ Vũ Hắc Bồng

MỤC LỤC

Trang

Lời cam đoan

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp mới của luận văn 4

7 Cấu trúc của luận văn 5

NỘI DUNG 6

Chương 1: KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ THỂ KÝ, KÝ SỰ NHÂN VẬT VÀ GIỚI THIỆU NHÀ VĂN, NHÀ BÁO NGUYỄN THỊ NGỌC HẢI 6

1.1.Khái lược chung về thể ký 6

1.1.1 Khái niệm ký 6

1.1.2 Sự phân loại các thể ký văn học 9

1.1.2.1 Ký tự sự 10

1.1.2.2 Ký trữ tình 13

1.1.2.3 Ký chính luận 15

1.2 Ký sự nhân vật và đặc điểm ký sự 17

1.2.1 Ký sự nhân vật là gì? 17

1.2.2 Đặc điểm cơ bản của ký sự 18

1.3 Nguyễn Thị Ngọc Hải: Cuộc đời, con người, sự nghiệp và quan điểm sáng tác 20

1.3.1 Cuộc đời và con người nhà văn, nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải 20 1.3.2 Sự nghiệp sáng tác văn chương 23

1.3.3 Quan điểm sáng tác 27

Tiểu kết chương 1 31

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG TRONG KÝ SỰ NHÂN VẬT CỦA NGUYỄN THỊ NGỌC HẢI 32

2.1 Tái hiện chân thật những gian khổ, đau thương, mất mát trong chiến tranh 32

2.1.1 Tinh thần chiến đấu và sự hy sinh của các chiến sĩ nơi chiến trường ác liệt 32

2.1.2 Tố cáo tội ác tàn bạo của kẻ thù 35

2.2 Hình tượng con người vừa cụ thể vừa được khái quát hóa trong các tác phẩm Ký sự nhân vật của Nguyễn Thị Ngọc Hải 39

2.2.1 Hình tượng những nhân vật thấm đậm chất nhân văn sâu sắc 39

2.2.2 Hình tượng người cách mạng tài trí trên mọi mặt trận mang trong mình lý tưởng lớn 48

2.2.3 Hình tượng người phụ nữ, bà mẹ anh hùng 56

Tiểu kết chương 2 62

Chương 3: ĐẶC ĐIỂM HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT TRONG KÝ SỰ NHÂN VẬT CỦA NGUYỄN THỊ NGỌC HẢI 64

3.1 Thể loại phi hư cấu 64

3.2 Cách lựa chọn chi tiết, sự kiện trong Ký sự nhân vật 67

3.2.1 Chi tiết chân thực sống động điển hình 68

3.2.2 Chi tiết gây cảm xúc sâu sắc ở người đọc 71

3.3 Nghệ thuật kết cấu 74

3.3.1 Kết cấu theo chuỗi sự kiện 74

3.3.2 Kết cấu theo mạch liên tưởng 76

3.4 Nghệ thuật trần thuật 79

3.4.1 Điểm nhìn trần thuật 79

3.4.2 Kết hợp nhiều giọng điệu 83

3.4.3 Ngôn ngữ trần thuật 86

3.5 Sử dụng yếu tố tâm linh 91

Tiểu kết chương 3 96

KẾT LUẬN 97 TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu trong luận văn này là nghiên cứu của riêng tôi trên cơ sở có giảng viên hướng dẫn, có tham khảo thành quả nghiên cứu liên quan đến đề tài của những công trình đi trước Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi trích dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ nguồn gốc

Học viên

Huỳnh Thị Hằng Ny

MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học Việt nam cũng như các nền văn học khác trên thế giới đều có những biến đổi thăng trầm trong quá trình phát triển Điều đáng ngạc nhiên ở một đất nước tuy nhỏ nhưng những biến động lịch sử lại không hề nhỏ Ví như hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ đã tác động nhiều đến sự hình thành và phát triển văn chương trong thời kỳ này Có thể nói hai cuộc kháng chiến đã sản sinh và hun đúc nên những bậc anh hùng yêu nước mang trong mình lý tưởng lớn, từ đó bước vào những trang văn hết sức sinh động và tự hào Qua những trang hồi ký, truyện ký, ký sự nhân vật…về những con người thật việc thật mà các nhà văn đã tìm đến và phát hiện ra được biết bao cái hay cái đẹp, cái nhân văn đằng sau những con người hoạt động cách mạng này Để rồi họ đã dựng lên những bức chân dung ký sự chân thực, sống động và thấm nhuần những giá trị nhân văn sâu sắc

1.2 Nguyễn Thị Ngọc Hải bắt đầu viết văn từ thập niên 60 của thế kỷ trước đến nay, với số lượng tác phẩm khá đồ sộ trên nhiều thể loại Bên cạnh

các sáng tác ở thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết, tản văn… thì chính mảng Ký

sự nhân vật đã làm nên tên tuổi của bà trên văn đàn trong và ngoài nước

1.3 Cho đến nay các vấn đề về Ký sự nhân vật của Nguyễn Thị Ngọc

Hải vẫn còn đang bỏ ngỏ chưa được ai nghiên cứu Bởi vậy, để góp phần khai mở hướng nghiên cứu về tác phẩm của nhà văn này, chúng tôi đã mạnh

dạn chọn Đặc điểm Ký sự nhân vật của Nguyễn Thị Ngọc Hải làm đề tài

nghiên cứu mong góp phần nhỏ vào việc tìm hiểu thành tựu của thể loại ký

nói chung và Ký sự nhân vật của nữ nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải nói riêng

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Hơn 40 năm trong hành trình sáng tác, Nguyễn Thị Ngọc Hải đã có những đóng góp không nhỏ cho nền văn chương nước nhà với nhiều thể loại

như truyện ngắn, tiểu thuyết, ký sự nhân vật, tản văn, phỏng vấn nhân vật

Trong đó, Ký sự nhân vật chiếm số lượng lớn nhất trong các sáng tác của nhà

văn Với tác phẩm Tôi chết, bắt đầu một thế giới sống đã mang lại cho nhà văn giải thưởng văn xuôi của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1997 Hay Phạm Xuân Ẩn, tên người như cuộc đời, tác phẩm đã mang lại hai giải thưởng lớn:

Giải A cuộc vận động viết tiểu thuyết và ký về đề tài “Vì an ninh Tổ quốc, Vì bình yên cuộc sống” của Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam; Giải A văn

học 10 năm (1995-2005) của Bộ Công an và Hội Nhà văn Việt Nam

Chính vì thế mà đã có một số bài báo công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng hoặc các trang web viết về cuộc đời và tác phẩm của

Nguyễn Thị Ngọc Hải Ví như trên báo Văn nghệ công an tháng 12/2011 có

bài Nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải: ngẫu nhiên rồi đam mê đề cập về cuộc

đời cũng như nguyên nhân dẫn đến việc lựa chọn đề tài An ninh Tổ quốc là

đối tượng sáng tác của bà Bằng những cuộc gặp gỡ trực tiếp tác giả của các

tập Ký sự nhân vật đã lựa chọn được những chi tiết đắt nhất trong cuộc đời

của các nhân vật góp phần tái hiện phần nào lịch sử của dân tộc Ở đấy các sự kiện, hình ảnh, cảm xúc và hành động của nhân vật như những thước phim lướt qua trên nền chuyển động của thời cuộc Cũng trong bài báo này, chúng

ta còn thấy được lời nhận xét từ nhà sử học Mỹ Larry Berman – Tác giả cuốn

Điệp viên hoàn hảo viết về nhà tình báo Phạm Xuân Ẩn – trong cuốn sách

đề tặng Nguyễn Thị Ngọc Hải đã ghi thế này: “Trong tất cả những người viết

về Phạm Xuân Ẩn thì bà là người hiểu rõ chủ nghĩa nhân văn ở ông ấy hơn ai hết”

Tác phẩm của Nguyễn Thị Ngọc Hải ngoài giá trị văn chương còn

mang đậm chất điện ảnh, bởi hình ảnh tiểu đoàn Cát Bi trong Tôi chết, bắt đầu một thế giới sống là một trong những nguyên mẫu cho đạo diễn Mỹ Oliver Stone làm thành bộ phim Trung Đội nổi tiếng

Ngoài ra vẫn có một số bài viết về nhà văn như: Bà long toong làm nên chân dung những nhân vật tầm cỡ trên trang Thoibao.today vào ngày 23 tháng 4 năm 2015; Chuyện đời đại sứ Vũ Hắc Bồng đi vào trang sách của Thoại Hà trên trang tonvinhvanhoadoc.vn vào tháng 3 năm 2012; Nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải: Nhà báo cần tử tế, trung thực để giữ nghề của Kim Loan trên báo Đồng Nai vào tháng 5 năm 2015; Nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải tái bản sách Tôi chết, bắt đầu một thế giới sống của Khoa Quan hệ Công chúng và Truyền thông - Trường ĐH Văn Lang; Ngày 30 – 4 của Phạm Xuân Ẩn của Nguyễn Thị Ngọc Hải trên trang tintuchangngayonline.com vào

tháng 4 năm 2015 v.v…

Trên đây là điểm qua các nhận xét, đánh giá về tác giả mà chúng tôi đã khảo sát được trong quá trình tìm hiểu lịch sử nghiên cứu vấn đề Tựu chung các bài viết hầu như chưa nói lên được nhiều về đặc điểm sáng tác của bà nhưng cũng đã góp phần gợi mở, tạo cảm hứng nghiên cứu giúp chúng tôi hoàn thành đề tài đã lựa chọn của mình

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích mà Luận văn xác định là chỉ ra những đặc sắc về nội dung và

nét độc đáo của nghệ thuật biểu hiện mang những đặc điểm của loại thể Ký sự nhân vật của nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải

Luận văn sẽ góp phần nhỏ vào việc khẳng định đóng góp, vị trí của Nguyễn Thị Ngọc Hải trong sự tiếp nối và phát triển thể loại ký sự ở Việt Nam Luận văn còn mang đến cho các bạn đọc những ai muốn tìm hiểu về cuộc đời, con người cũng như các tác phẩm do chính nhà văn viết nên

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

+ Đối tượng nghiên cứu là Đặc điểm Ký sự nhân vật của Nguyễn Thị Ngọc Hải

+ Phạm vi nghiên cứu là các tác phẩm Ký sự nhân vật của bà Cụ thể,

chúng tôi tập trung khảo sát, tìm hiểu nghiên cứu các tác phẩm:

- Phạm Xuân Ẩn, tên người như cuộc đời (Ký sự nhân vật – 2008)

- Trần Quốc Hương, người chỉ huy tình báo (Ký sự nhân vật – 2010)

- Chuyện đời đại sứ (Ký sự nhân vật- 2012)

- Đời người xuyên thế kỷ (Ký sự nhân vật – 2012)

- Đại tướng Mai Chí Thọ (Ký sự nhân vật- 2017)

- Tôi chết, bắt đầu một thế giới sống (Ký sự nhân vật – 2018)

Qua việc khảo sát đối với từng tác phẩm từ đó chúng tôi tổng hợp lại, khái quát lên để chỉ ra được những đặc điểm về mặt nội dung lẫn hình thức

Ký sự nhân vật của Nguyễn Thị Ngọc Hải trong hệ thống thể loại ký sự

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi sử dụng một số phương pháp sau:

- Phương pháp phân tích - cảm thụ tác phẩm

- Phương pháp thống kê - phân loại

- Phương pháp hệ thống - tổng hợp khái quát

Bên cạnh các phương pháp nghiên cứu trên chúng tôi còn sử dụng một

số phương pháp bổ trợ khác như phương pháp cấu trúc, phương pháp tiểu

sử… để thấy được đặc điểm cả về nội dung lẫn hình thức trong Ký sự nhân vật của Nguyễn Thị Ngọc Hải

6 Đóng góp mới của luận văn

Với đề tài Đặc điểm Ký sự nhân vật của Nguyễn Thị Ngọc Hải, Luận

văn tập trung tìm hiểu các tác phẩm thuộc mảng Ký sự nhân vật cùng các vấn

đề lý luận có liên quan Qua đó chúng tôi hy vọng đóng góp một cái nhìn mới

và chỉ ra được những nét đặc trưng trong phong cách viết Ký sự nhân vật của

nhà văn trên cả hai bình diện nội dung lẫn hình thức Đây là loại đề tài mới

khai mở để tạo đà cho các công trình tiếp theo cùng nghiên cứu về tác phẩm của nhà văn này

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Luận văn chia thành 3 chương:

Chương 1: Khái lược chung về thể ký, Ký sự nhân vật và giới thiệu về

nhà văn, nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải

Chương 2: Đặc điểm nội dung trong Ký sự nhân vật của Nguyễn Thị

Ngọc Hải

Chương 3: Đặc điểm hình thức nghệ thuật trong Ký sự nhân vật của

Nguyễn Thị Ngọc Hải

nó như nhật ký, bút ký, ký sự…nói riêng, đều phát triển nhanh chóng tạo nên một mảng văn học có vị trí đặc biệt trong nền văn học hiện đại

Ký văn học là một thể loại cơ động, linh hoạt nhạy bén trong việc phản ánh hiện thực ở thể trực tiếp, ở những nét sinh động và tươi mới nhất Tác phẩm ký vừa có khả năng đáp ứng được những yêu cầu bức thiết của thời đại đồng thời vẫn giữ được tiếng nói vang xa sâu sắc của nghệ thuật

Tính tới thời điểm hiện tại khái niệm về ký cũng có nhiều ý kiến khác nhau Trong văn học tự sự trung đại Việt Nam, ký là loại hình phức tạp nhất Ban đầu ký là từ để chỉ tất cả các loại văn bản ghi chép về các lĩnh vực đời sống từ nông nghiệp, thương nghiệp, xã hội… Với tính chất như vậy, ký dễ gộp thu vào những tác phẩm văn xuôi nằm trong văn học chức năng hành chính, văn học chức năng văn học chức năng thẩm mỹ Dần theo thời gian phát triển của văn học ký trở thành một thể loại văn xuôi nghệ thuật

Các thể ký văn học luôn được mở rộng khả năng sáng tạo cho phù hợp với tính chất phong phú của đối tượng miêu tả Tùy theo hình thức khác nhau của đối tượng miêu tả, nghệ thuật có cách xử lí và tái hiện riêng cho phù hợp

Ký cũng không gò bó người viết trong một phương thức biểu hiện và một

phong cách duy nhất mà mở rộng, thừa nhận nhiều hình thức và nhiều phong cách sáng tạo Có lối viết chân thực, tình cảm như nhật ký của Nam Cao tài hoa và giàu cảm xúc thơ như bút ký của Xuân Diệu , duyên dáng và tinh tường trong quan sát và cảm nhận như ký của Tô Hoài, cần cù chắt chiu và trân trọng với hiện thực khách quan như ký của Bùi Hiển, sắc sảo và độc đáo trong cách nhìn ngắm cuộc đời, trong ngôn từ biểu hiện như ký của Nguyễn Tuân…

Sách 150 thuật ngữ văn học nêu định nghĩa:

“Ký là tên gọi chung của một nhóm thể tài nằm ở phần giao nhau giữa văn học và ngoài văn học (báo chí, ghi chép…), chủ yếu là văn xuôi tự sự Ký khác với truyện ở chỗ trong tác phẩm ký không có một xung đột thống nhất, phần khai triển của tác phẩm chủ yếu mang tính miêu thuật” [2, tr.179]

Từ điển Văn học (Bộ mới) định nghĩa ký là một “Thể văn tự sự viết về

người thật, việc thật, có ý nghĩa thời sự, trung thành với hiện thực ở mức cao”

[32, tr.501]

Giáo trình lý luận văn học của Lê Tiến Dũng đã định nghĩa “Ký là một

thể loại văn học dùng để ghi lại sự việc, cảm xúc ý nghĩ.”[5, tr.198]

Còn theo Lý luận văn học do GS Hà Minh Đức Chủ biên thì: “Ký

không phải là một thể đồng nhất mà bao gồm nhiều hình thức ghi chép, miêu

tả và biểu hiện về cuộc sống trong văn xuôi tự sự, phóng sự, bút ký, hồi ký, du

ký đến nhật ký, tùy bút, tiểu phẩm văn học, bút ký chính luận’’ [7, tr.290]

Ký về cơ bản khác với truyện dài, truyện ngắn, tiểu thuyết ở chỗ trong tác phẩm ký không có xung đột thống nhất, phần khai triển của tác phẩm chủ yếu mang tính miêu tả, tường thuật Đề tài và chủ đề cũng khác biệt với truyện, nó thường không phản ánh vấn đề sự hình thành tính ách của cá nhân trong tương quan với hoàn cảnh, mà các vấn đề trạng thái dân sự như chính

trị, xã hội và trạng thái tinh thần như phong hóa, đạo đức của chính môi trường xã hội

Những sáng tác thuộc thể loại ký là một bộ phận không thể tách rời của nền văn học trên thế giới nói chung và nền văn học nước nhà nói riêng Ký cho phép tái hiện những giai đoạn lịch sử đã qua trong tiến trình phát triển xã hội qua những bình diện mà nó đề cập Có những tác phẩm chú ý đến việc miêu tả các phong tục thông qua những nét tính cách tiêu biểu, có tác phẩm chú ý miêu tả tính cách xã hội, có tác phẩm mang âm hưởng trữ tình, triết lý Nhiều tác phẩm ký đậm chất tư liệu, hướng vào việc tái hiện chính xác thực tại với những sự kiện có thực, thường kèm theo sự lí giải, đánh giá tùy theo sự nhảy cảm và cách hiểu của tác giả

Kết cấu của ký cũng rất đa dạng, có thể có mô hình người kể chuyện

để tạo sự thống nhất cho các thành phần vốn dị biệt nhau, có thể tạo thành thể loại từ những phần vốn chỉ gắn với nhau bằng một trật tự bề ngoài, lấy đề tài các đoạn miêu tả, hoặc các ý bình luận về các sự việc được miêu tả làm ráp nối sự kiện chính vì những tính chất nói trên mà ký có một phạm vi biểu hiện rất rộng lớn trong việc phản ánh, tái hiện cuộc sống cũng như phát huy vai trò sáng tạo của người cầm bút Vì sự đa dạng phong phú của ký chúng ta có thể thấy rằng ký có một sự đóng góp không nhỏ đối với nền văn học cách mạng nói riêng, nền văn học nước nhà nói chung

Từ các định nghĩa khái quát trên chúng ta thấy ký có nhiều cách hiểu khác nhau Thế nhưng dù đứng từ góc độ nào các nhà nghiên cứu cũng đều quan tâm đến sự kiện, hoàn cảnh, lịch sử, những biểu hiện của đời sống có thực Ký mang tính thời sự, phản ánh chân thực cuộc sống, phơi bày hiện thực

xã hội Quan điểm thể loại là tôn trọng sự thật khách quan của đời sống, không hư cấu Sự việc, con người trong ký phải thật cụ thể rõ ràng và đạt

được tính xác thực cao Người viết ký phải đảm bảo tính xác thực của hiện thực đời sống được phản ánh trong tác phẩm

1.1.2 Sự phân loại của các thể ký văn học

So với các thể loại văn học khác, sự phân loại trong ký có những phức tạp về mặt cấu tạo cũng như việc xác định ranh giới thể loại Bên cạnh ký văn học vẫn tồn tại hàng loạt những hình thức thông tấn, ghi chép, miêu tả, kể chuyện hàng ngày trong cuộc sống Viết về những điển hình xã hội tiêu biểu, một phong trào nông nghiệp, một anh hùng lao động hoặc câu chuyện về một vùng đất, đều phải sử dụng hình thức ghi chép người thật việc thật Đấy là những tư liệu về cuộc sống được viết ra không nhằm mục đích sáng tác văn học Tuy nhiên nếu những ghi chép đó có giá trị văn học thì đều có thể trở thành những tác phẩm văn học Phẩm chất và giá trị văn học trở thành thước

đo và ranh giới để phân loại ký văn học và những hình thức ký của đời sống Với báo chí cũng có một tình hình tương tự Trong các thể tài báo chí, ngoài các hình thức tin tức, bình luận, xã luận,… cũng có các thể tài ghi chép tường thuật, phóng sự điều tra Những hình thức này có sự giáp ranh hoặc tương đồng với nhiều loại ký tự sự và trữ tình trong văn học Đặc trưng văn học cũng là cơ sở để phân biệt ký văn học và ký báo chí

Trong ký văn học việc phân loại ra từng tiểu loại cũng đã gặp rất nhiều khó khăn và dễ lẫn lộn Từ các loại ký tự sự như phóng sự, ký sự, hồi ký, truyện ký…đến các loại ký trữ tình như tùy bút, nhật ký, hoặc ký chính luận như các dạng tiểu phẩm văn học, tạp văn …đặc trưng loại hình của mỗi loại cũng rất khác nhau Song từ các hình thức đa dạng đó cũng có thể quy về một mối cơ bản Thực ra toàn bộ các thể ký đều do sự thâm nhập, kết hợp ở những mức độ khác nhau giữa ba thành phần tự sự, trữ tình và chính luận Tùy theo tác giả dựa vào thành phần nào là chủ đạo, tính chất của thể ký, do đó cũng có

sự thay đổi Ranh giới giữa các loại ký tự sự, trữ tình và chính luận cũng

không phải là tuyệt đối Các yếu tố tự sự trữ tình, chính luận không được phân

bố theo những quy định có sẵn nào mà thường được vận dụng linh hoạt tùy theo từng tác giả và từng môi trường thâm nhập của từng người viết

1.1.2.1 Ký tự sự

Nghiêng hẳn về việc miêu tả những sự kiện và con người trong đời sống khách quan Có thể người viết ghi chép hoặc kể về một nhân vật, một phong trào, một chiến dịch, một chuyến đi Hệ thống sự kiện sẽ làm cơ sở dẫn dắt, làm nên, trên đó có những nhân vật hoạt động có khi nhà văn tập trung miêu tả một tính cách tiêu biểu có cốt truyện, có lai lịch Có khi nhà văn quan tâm chủ yếu đến bối cảnh và không khí chung của phong trào, và các nhân vật

hoạt động chỉ là để điểm xuyết và chứng minh

Loại ký sự này cũng có thể viết trực tiếp về hiện tại hoặc quá khứ trên

cơ sở nắm vững tính xác thực lịch sử như hồi ký, ký sự lịch sử Trong loại ký

tự sự, có lúc hệ thống sự kiện kết thành một cốt truyện ngắn hoặc truyện vừa

mà thường được coi là truyện ký Nhưng cũng có nhiều trường hợp sự kiện không liên kết thành một cốt truyện hoàn chỉnh mà chỉ là một đường dây theo dòng của thời sự như một số ký sự trong văn học

Nếu các thể ký phải đảm bảo tính xác thực trong miêu tả, thì loại ký tự

sự phải tuân thủ một cách nghiêm ngặt nhất quy tắc này Loại ký tự sự bao gồm các thể chính như: ký sự, phóng sự, hồi ký,…

Ký sự chủ yếu ghi lại những diễn biến khách quan của cuộc sống và con người thông qua những sự kiện Trong ký sự phải tôn trong tiếng nói khách quan của sự kiện Người viết ký có quyền bình luận, phân tích nhưng chủ yếu vẫn là tiếng nói của bản thân sự sống đang vận động, phát triển Tác giả phải biết phát hiện, chọn lọc để làm nổi lên những điển hình xã hội tiêu biểu, những con người và sự việc giàu ý nghĩa xã hội và sức khái quát Hình

thức ký sự đã có từ lâu trong văn học Việt Nam như Thượng kinh ký sự của

Lê Hữu Trác, một số bài ký trong Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ Thượng kinh ký sự được viết ra trong một hành trình lên kinh Tác phẩm

mang tính chất một du ký; tác giả chú ý trình bày sự việc như đã diễn ra tuần

tự trong cuộc hành trình Hoàng Lê nhất thống chí là một thiên ký sự lịch sử

có giá trị Tính xác thực của những sự kiện lịch sử được tôn trọng Tác phẩm lại dựng được khá rõ và và đầy đủ bộ mặt chung của thời đại qua những bức tranh miêu tả sinh động

Hình thức ký sự lịch sử cũng phát triển trong văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX Sau Cách mạng tháng Tám, sự phát triển nhanh chóng của thời đại với những biến chuyển cách mạng to lớn đã tạo nhiều thuận lợi cho thể ký phát triển Ký sự của Trần Đăng sắc sảo Ký sự của Nguyễn Huy Tưởng phản ánh chân thực cuộc chiến đấu qua một chiến dịch Ký sự của Bùi Hiển giàu chất sống thực Và đặc biệt là một số ký sự trong những năm chống Mỹ cứu

nước đã gây được nhiều tác động đến người đọc: Nguyễn Khải với Họ sống

và chiến đấu và Tháng ba Tây nguyên; Nguyễn Sinh và Vũ Kỳ Lân với Miền đất lửa; Hoàng Phủ Ngọc Tường với một số ký sự trong Rất nhiều ánh lửa

Có người xem ký sự như một hình thức ghi chép Trên báo chí, chúng

ta thường bắt gặp những trang ghi chép như một phác thảo còn ngổn ngang,

bề bộn, nhưng giàu chất sống thực tế Những ghi chép này có thể nâng lên

thành những ký sự có giá trị văn học, hoặc có thể sử dụng thành tư liệu tin cậy

trong tiểu thuyết Nhà văn Tô Hoài trước khi viết tiểu thuyết Tuổi trẻ Hoàng Văn Thụ đã viết nhiều bài báo về miền đất của nhân vật và nhiều tư liệu phục

vụ có hiệu quả trong tiểu thuyết

Phóng sự cũng có một số đặc tính của ký sự: chú trọng sự kiện khách

quan, tôn trọng tính xác thực của đối tượng miêu tả Nhưng phóng sự đòi hỏi tính thời sự trực tiếp

Phóng sự viết ra nhằm giải đáp những vấn đề nào đó mà xã hội đang quan tâm Người viết trình bày một cách khách quan diễn biến của câu chuyện, sự việc, đồng thời cũng nhằm chứng minh cho một kết luận của mình, hoặc từ đó đề xuất ra những vấn đề xã hội nhất định Phóng sự rất xác thực trong sự việc và chi tiết nhưng có khuynh hướng rõ rệt Những phóng sự của Mađơlen Riphô, Mônica về vùng giải phóng miền Nam đã trình bày lại đủ những điều mắt thấy tai nghe của tác giả trong những ngày sống ở miền Nam Việt Nam, đồng thời cũng khẳng định tính chất chính nghĩa của cuộc đấu tranh chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta Phóng sự đòi hỏi phải rất kịp thời, phản ánh được câu chuyện đang diễn biến hoặc vừa kết thúc, nói lên được

thực chất và xu thế của vấn đề Đúng như một nhà văn đã nói: “Phóng sự là một thể văn xung kích” [6,307] Người viết phóng sự giỏi trước hết phải là

một người có trách nhiệm với ngòi bút, với chân lí của cuộc sống, phải biết xông xáo, đi sâu vào thực tế đời sống, có năng lực thực hiện và khái quát hóa Trong văn học Việt Nam thời kỳ hiện đại, thể phóng sự phát triển nhiều Ngô

Tất Tố với với những phóng sự nỗi tiếng về nông thôn như Việc làng và Tập

án cái đình Những cảnh nghèo khổ và những tệ nạn xã hội trong đời sống ở

các đô thị cũng được một số phóng sự đề cập đến Tam Lang viết về những người phu xe Vũ Trọng Phụng viết về các tệ nạn cờ bạc, mại dâm Phóng sự của Vũ Trọng Phụng có nhiều khám phá và có tác dụng phê phán những tệ nạn xã hội thực dân phong kiến Tuy nhiên tác giả chưa tìm được hướng giải quyết đúng và hiệu quả cho những vấn đề đặt ra

Hồi ký cũng là một thể văn quan trọng Người viết hồi ký kể lại những điều mà mình có dịp quan sát hoặc nghe trực tiếp, những sự việc và con người

để lại những ấn tượng sâu sắc, gắn bó với những kỷ niệm riêng, nhưng đồng thời lại có một nội dung xã hội phong phú Thời điểm câu chuyện xảy ra thuộc về quá khứ gần gũi và có nhiều lien hệ với cuộc đời hiện tại Trong

những năm gần đây, thể hồi ký phát triển nhiều trong văn học Việt Nam Người ta thường viết hồi ký về những sự kiện lịch sử tiêu biểu, những nhân vật tiêu biểu Chúng ta đã có những hồi ký về Cách mạng tháng Tám, hồi ký

về Điện Biên, hồi ký về Bác Hồ Một số hồi ký như Sống như anh và Bất khuất có giá trị về xã hội và cả về mặt văn học Đối tượng miêu tả của hồi ký

thường là những nhân vật xuất sắc trong lịch sử như cuộc đời của những nhà hoạt động chính trị, các anh hùng chiến sĩ với nhiều kỳ tích và công lao Tuy nhiên vấn đề không chỉ hạn chế ở phạm vi trên mà thực ra cuộc đời của mỗi người đều có thể ghi lại thành hồi ký với điều kiện là những trang viết đó có ý nghĩa xã hội quan trọng, gợi lên được nhận thức có ích chung cho mọi người Các nhà văn và nghệ sĩ thường viết hồi ký khi cuộc đời nghệ thuật đã trải qua nhiều chặng đường Trong văn học Việt Nam thời kỳ hiện đại, Tô Hoài là tác

giả có nhiều hồi ký có giá trị như Cát bụi chân ai, Chiều chiều …, viết về

chuyện đời, bạn văn và tâm sự riêng Bên cạnh những hồi ký có giá trị văn học còn có nhiều hồi ký về xã hội, lịch sử Trong xã hội tư sản có nhiều loại hồi ký đi vào khai thác những câu chuyện bí ẩn trong quá khứ nhằm đáp lại thị hiếu và ý thức tò mò của một số công chúng

1.1.2.2 Ký trữ tình

Ở loại này chủ yếu nghiêng về phần ghi nhận những cảm xúc và suy nghĩ chủ quan của nhà văn trước những sự kiện của đời sống khách quan, hoặc xen kẽ kết hợp giữa việc biểu hiện, bình luận, suy tưởng với miêu tả, kể chuyện Chất cảm xúc trữ tình chiếm một vị trí quan trọng Các loại ký trữ tình bao gồm nhiều loại thể: nhật ký, tùy bút

Nhật ký thiên về tâm tình hơn là sự kiện Một số nhà văn sử dụng nhật

ký nhân vật đẻ góp phần cấu tạo nên tiểu thuyết Điều quan trọng là nhật ký phải chân thực, chân thực với chân lý khách quan của cuộc sống và chân thực

với bản thân mình Nhật ký Ở rừng của Nam Cao đã gây xúc động cho người

đọc ở những suy nghĩ và tình cảm chân thực, khỏe khoắn của tác giả trong những năm tháng gian khổ của cuộc đấu tranh cách mạng Chẳng thú vị gì khi chúng ta phải đọc những trang nhật ký viết khác đi với dòng suy nghĩ thật của người viết

Tùy bút là một trong những thể ký mà chất trữ tình chiếm một phân

lượng quan trọng Nhà văn thường có sự kết hợp, xen kẽ việc miêu tả đối tượng khách quan với việc bộc lộ cảm xúc chủ quan Đối tượng khách quan trong tùy bút cũng yêu cầu việc tái hiện xác thực nếu đó là những sự kiện và con người có địa chỉ chính xác và cụ thể Sự kiện khách quan trong tùy bút thường không được trình bày liên tục do sự phát biểu xen kẽ của những cảm xúc chủ quan của người viết, hoặc vì những sự kiện đó được khai thác từ nhiều địa điểm và thời gian khác nhau để phục vụ cho dòng suy tưởng của tác giả Tác dụng gợi cảm … của tùy bút còn phụ thuộc vào đặc điểm của đối tượng miêu tả, nhưng những nhận xét, bình giá, bàn luận và liên tưởng của tác giả lại có ý nghĩa đặc biệt quan trọng

Ví như Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ không chỉ thuần túy là một

tập tùy bút mà trong đó có cả những bài ký sự, những truyện ký Tùy bút của Nguyễn Tuân là một phong cách ký độc đáo Những suy tưởng nhiều màu vẻ

và có bản sắc riêng về cuộc sống, thái độ khinh bạc với cuộc đời cũ, những phát hiện trong so sánh và liên tưởng cộng với một bút pháp sắc sảo đã đem

lại cho tùy bút của Nguyễn Tuân thời kỳ trước Cách mạng giá trị riêng Tùy bút kháng chiến, Sông Đà được hoàn thành trong một giai đoạn mới, có

những đóng góp đáng kể về nội dung và nghệ thuật Một số tùy bút của của Nguyễn Trung Thành và Anh Đức, Nguyễn Thi… về phong trào cách mạng miền Nam vừa phản ánh được cuộc chiến đấu chung vừa bộc lộ được những suy nghĩ riêng sâu sắc Những thiên tùy bút có giá trị thường thông qua cảm nghĩ riêng của tác giả để khái quát nên những vấn đề chung rộng lớn Tùy bút

không dung hòa với những cảm xúc và suy tưởng chung chung và ít sức phát hiện Hoàng Phủ Ngọc Tường cũng tạo được cho tùy bút của mình một phong cách riêng với nhiều trang viết giàu liên tưởng và kiến thức thâm hậu

Tùy bút là một thể loại khó Người viết phải có bản lĩnh riêng với cách cảm nghĩ sâu sắc về cuộc đời Mỗi tác giả tùy bút thường phải đem lại một điều gì mới mẻ với mọi người trong cách phát hiện, đề cập và lí giải vấn đề Cũng thuộc loại ký trữ tình là những trang thư giàu tính nghệ thuật Vượt qua ranh giới cụ thể của những lá thư trong đời sống hàng ngày, những lá thư nghệ thuật vừa thực hiện chức năng thông báo tin tức vừa có khả năng truyền

cảm nghệt thuật cao Từ tuyến đầu Tổ quốc tập hợp những lá thư từ cuộc đời

để chắt lọc lấy phần tinh hoa của nghệ thuật Không nhằm viết ra theo một dụng ý văn chương nhưng tập thư đã tạo được sức truyền cảm nghệ thuật

1.1.2.3 Ký chính luận

Loại ký thứ ba nghiêng về phần chính luận Ở đây có sự kết hợp chặt chẽ giữa tư duy hình tượng của người nghệ sĩ với tư duy chính luận Qua chính luận nhà văn đặt nhiều vấn đề để giới thiệu, bình luận , chứng minh Có tác giả dung hình thức ký chính luận để tranh luận, phê phán kẻ thù nên trong những thiên ký đó yếu tố châm biếm được vận dụng xen kẽ và có khi thâm nhập vào toàn bộ hình tượng và ngôn ngữ của bài văn (như trong tạp văn của

Lỗ Tấn và nhiều tác phẩm văn học của Ngô Tất Tố)

Bút ký chính luận có tác dụng động viên, tuyên truyền khá mạnh khi

phần chính luận được xây dựng trên những sự việc và nhân vật chọn lọc tiêu biểu và được phát triển một cách chặt chẽ có luận cứ sắc sảo, thuyết phục Từ những hiện tượng phong phú và phức tạp trong đời sống xã hội nhà văn phát hiện những vấn đề cần đặt ra để khẳng định một đường lối biểu dương một phong trào hoặc để phê phán một khuynh hướng Bút ký chính luận bộc lộ rõ rệt và mạnh mẽ chính kiến của tác giả Trong bút ký chính luận người viết có

thể vận dụng hình thức tổng hợp, sử dụng những tư liệu, những mẫu chuyện

kể để làm cơ sở cho những luận cứ của mình Người viết cũng có thể giới thiệu vấn đề qua những nhân vật hoặc sự việc tiêu biểu, Bút ký chính luận gắn

bó với thời cuộc Nó hưởng ứng và ứng chiến kịp thời với những vấn đề đặt ra

từ đời sống Bút ký chính luận mang một số đặc điểm trung gian giữa văn học

và báo chí Một số nhà văn, nhà thơ nhạy bén và sắc sảo trong quan điểm chính trị đã viết được nhiều bút ký chính luận hay như bút ký chính luận của Ngô Tất Tố, Chế Lan Viên và Nguyễn Khải

Như vậy, ta thấy thể loại ký cũng như các thể loại văn học khác, ký có chỗ mạnh và yếu của nó, nguyên tắc điển hình hóa của ký dựa chủ yếu trên sự chọn lọc những điển hình về người thật việc thật, trên sự tôn trọng tính xác

thực của đối tượng miêu tả Thực tế đó ảnh hưởng đến tính khái quát hóa

nghệ thuật rộng rãi của tác phẩm Người viết ký cũng gặp phải những khó khăn khi giải quyết những mâu thuẫn giữa khái quát hóa và cá thể hóa Khuynh hướng cực đoan xem ký là một thể loại độc tôn là một nhận thức không đúng và thiên lệch

Ký là một thể loại đáp ứng được linh hoạt nhất yêu cầu tuyên truyền động viên cổ vũ cho những phong trào xã hội nhất định Phục vụ sát sao nhiệm vụ đấu tranh cách mạng, thể ký có những bước phát triển mới từ sau khi chính quyền vô sản được thành lập Song từ đó quan niệm ký là thể loại của giai cấp vô sản cũng là một điều không chính xác

Nhiệm vụ của chúng ta là nhận thức cho đầy đủ những đặc trưng thể loại của ký, phát huy đến mức tối đa chỗ mạnh của thể loại này Ký không đòi hỏi nhiều đến quy tắc sáng tạo Mọi người đều có thể viết ký một cách thuận lợi, song ký là một nghệ thuật khó Viết được một tác phẩm ký hay đòi hỏi nhiều đến vốn sống trực tiếp, sự hiểu biết và tài năng sáng tạo Cái khó của nghệ thuật ký cũng là cái khó chung của mọi loại hình nghệ thuật Nhưng nếu

có một điều gì mà người viết ký phải đặc biệt nỗ lực để vượt qua thì đó chính

là cái ranh giới giữa không nghệ thuật và cái nghệ thuật, giữa thời sự trước mắt và lâu dài, giữa cái hữu hạn của một đối tượng xác định và cái vô hạn của

yêu cầu nhận thức của người đọc

1.2 Ký sự nhân vật và đặc điểm ký sự

1.2.1 Ký sự nhân vật là gì?

Trước khi bàn đến ký sự nhân vật là gì ta không thể không nhắc đến ký

sự Như ta đã biết, ký sự là thể tài thuộc thể ký, có khá nhiều khái niệm về ký

sự nhưng có thể hiểu: Ký sự thiên về tả sự việc nhằm ghi chép một sự kiện mà người viết là người trong cuộc Nền tảng của ký sự là một câu chuyện hoàn chỉnh mà người kể như một nhân vật dẫn truyện, với tư cách chứng nhân của

sự kiện Ký sự vẫn là những sự thật diễn ra không phụ thuộc vào ý định chủ quan của tác giả Nhà văn cũng có ý thức chối từ tính chủ quan ấy Nhà văn không hư cấu thêm, mà chỉ lựa chọn những gì ấn tượng để ghi lại theo cảm nhận Cảm nhận chủ quan trong ký sự cũng bộc lộ kín đáo, nó không che lấp những ghi chép khách quan Sự thật mà tác giả là chứng nhân đồng thời cũng

là người nếm trải với những diễn biến theo lịch đại, tự diễn biến làm nên tình tiết và kết cấu của một ký sự

Định nghĩa Ký sự nhân vật cho đến nay vẫn chưa có nhà nghiên cứu

nào đưa ra một khái niệm chung và cụ thể Nhưng vẫn có thể tựu chung một cách khoa học dựa trên những cơ sở lý luận có sẵn về thể ký, từ đó rút ra được

cách hiểu về ký sự nhân vật như thế nào là hợp lý và dễ chấp nhận nhất

Vậy Ký sự nhân vật là gì? Ký sự nhân vật cũng nhằm ghi chép lại các

sự kiện thông qua các nhân vật có thật, từ những cuộc phỏng vấn trực tiếp của nhà văn đối với nhân vật đó mà các sự kiện dần được nêu ra một cách cụ thể, chân thật và không kém phần sinh động Chính những sự kiện mà nhà văn đưa ra đã góp phần làm nổi bật lên tính cách và số phận của chính nhân vật đó

như thế nào Thông qua lối viết của tác giả sẽ đưa đến bạn đọc một bức chân dung chân thật nhất gắn liền với những biến chuyển thời cuộc mà chính nhân vật đó đã trải qua Từ đó độc giả sẽ nắm bắt được một cách dễ dàng về các đặc điểm của những con người mang tầm vóc lớn lao sau khi đọc những tác phẩm ký sự nhân vật trên

Tóm lại, ở Ký sự nhân vật, con người là trung tâm của chính luận nghệ

thuật Ký sự nhân vật nhằm khắc họa một hình tượng nghệ thuật, điển hình hóa một tính cách, không phải bằng phương thức hư cấu, mà phải bằng phương tiện tái hiện Đối tượng phản ánh của ký sự nhân vật là con người có thật trong thực tế và con người đó phải có những yếu tố nổi bật như: đời sống nội tâm phong phú; số phận cuộc đời tiêu biểu; tính cách rõ ràng và có vai trò lớn trong đời sống xã hội

1.2.2 Đặc điểm cơ bản của ký sự

Bắt đầu từ những năm 1960 tới nay ở nước ta có nhiều cuộc bàn luận về những vấn đề liên quan đến ký: ký có phải là văn học không? Đặc trưng của

ký là gì? Thể ký gồm những tiểu loại nào? Mặc dù khó có thể phân định một cách rạch ròi các đặc điểm của tiểu loại ký nhưng ở tiểu loại ký sự vẫn có đặc trưng riêng

So với các tiểu loại khác trong thể ký văn học thì ký sự nhằm ghi chép lại một câu chuyện, một sự kiện tương đối hoàn chỉnh Ký sự thường xuất hiện trong những thời kỳ lịch sử có những diễn biến quan trọng Đây là thể loại có nhiệm vụ ghi lại những sự kiện phát triển trong một thời gian khá dài, ngoài trục chính còn có những tuyến nhỏ ngang dọc đan chéo nhau làm nổi rõ hướng vận động, phát triển của thời cuộc Ký sự phải tôn trọng tiếng nói

khách quan của sự kiện “Người viết ký có quyền bình luận, phân tích những chủ yếu vẫn là tiếng nói của bản thân sự sống đang vận động, phát triển” [7,

tr.305] Tác giả phải biết phát hiện, chọn lọc để làm nổi lên những điển hình

xã hội tiêu biểu, những con người, sự việc giàu ý nghĩa xã hội và sức khái

quát Thượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác được đánh giá là tác phẩm tiêu

biểu cho tiểu loại này Tác phẩm tái hiện rõ nét và đầy đủ bộ mặt của thời đại

thông qua những bức tranh miêu tả sinh động Thượng kinh ký sự “đánh dấu

trình độ ký sự văn học cổ điển Việt Nam đã đạt đến trình độ cao, có tính chất đột phá sáng tạo” [15 ,tr.38]

Ký sự lấy sự thật khách quan và tính xác thực của đời sống tái hiện lại

trong trong tác phẩm Bám vào người thật việc thật, xét một cách tương đối có thể rút ngắn khoảng cách giữa cuộc sống và sự sáng tạo nghệ thuật Do trần thuật người thật việc thật nên tác phẩm ký văn học có giá trị như những tư liệu lịch sử quý giá, có ý nghĩa và tác dụng to lớn ngay đối với sự sáng tạo nghệ thuật về sau

Ký sự ghi chép và tái hiện một sự kiện, một câu chuyện tương đối hoàn chỉnh, đưa một lượng thông tin nóng, cập nhật và giàu giá trị biểu cảm đến với người đọc Với ký sự, cuộc sống có thể được ghi rõ từng chi tiết, từng sự kiện để thông qua đó phản ánh cái hay, cái đẹp, những giá trị xã hội, thẩm mỹ của con người

Ngôn từ trong ký sự mang đậm tính chủ thể, gắn với đặc điểm sáng tạo của nhà văn Ký sự có những đặc điểm chung với bút ký như viết về người thật, việc thật mà tác giả là người trực tiếp chứng kiến; cốt truyện không chặt chẽ như trong truyện, sử dụng nhiều biện pháp và phương tiện biểu đạt nghệ thuật… song ở ký sự phần bộc lộ cảm nghĩ của tác giả và những yếu tố liên tưởng nghị luận thường ít hơn ở bút ký, tùy bút

Nhà văn luôn là người chứng kiến, ghi nhớ và ghi chép lại những gì mình đã quan sát được Khác với ngôn từ nghệ thuật của các thể loại văn học khác, ngôn từ của thể loại ký sự luôn có xu hướng dung nạp nhiều hình thức

và phong cách sáng tạo Đây là thể loại linh hoạt về giọng điệu: giọng trần

thuật khách quan – bình đạm, giọng trần thuật kết hợp giữa kể - tả với bình

luận trữ tình đến lối viết giản dị Theo cách định nghĩa trong Từ điển thuật ngữ văn học thì đặc điểm của thể loại ký sự là bộc lộ cảm nghĩ của tác giả và

những yếu tố liên tưởng, nghị luận thường ít hơn bút ký, tùy bút

Tóm lại đặc điểm nổi bật của ký sự là tính xác thực, tính chiến đấu và tính thời sự cao Đúng như Pôlêvôi đã nói:

“Một bài ký sự hay quả thật là một bài có đủ đặc trưng của thể loại báo chí thuần túy, nó hết sức cụ thể, có thể tái hiện được sự chân chính Những nhân vật tạo nên phải là những con người thật trong cuộc sống hiện thực, những sự việc mô tả phải dính chặt với đặc điểm đúng như người ta thường nói: “ký sự có địa chỉ chính xác của nó” [18, tr.15]

1.3 Nguyễn Thị Ngọc Hải: Cuộc đời, con người và sự nghiệp sáng tác

1.3.1 Cuộc đời và con người của nhà văn, nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải

Nguyễn Thị Ngọc Hải là một nhà báo, nhà văn nổi tiếng của Việt Nam

Bà nguyên là chuyên viên báo chí của Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh và giảng viên khoa Quan hệ Công chúng & Truyền thông thuộc Trường Đại học dân lập Văn Lang Thành phố Hồ Chí Minh Bà là nhà báo đầu tiên và duy nhất đã gặp gỡ và viết một cuốn sách về Phạm Xuân Ẩn, vị thiếu tướng tình báo nổi tiếng của Quân đội Nhân dân Việt Nam, khi ông gần như không được nhắc tới suốt quãng thời gian dài tại Việt Nam kể từ khi Việt Nam thống nhất (27 năm, từ 1975 đến 2002)

Nguyễn Thị Ngọc Hải sinh năm 1944 tại xã Tích Giang, huyện Tùng Thiện, tỉnh Sơn Tây (nay là thành phố Hà Nội) Cha bà là một sĩ quan quân đội mang hàm đại tá Ông nguyên là chỉ huy trưởng quân sự của Thành phố Hải Phòng Mẹ bà là một nhà giáo, trí thức học trường Pháp nên có thể nói tiếng Pháp như tiếng Việt Nguyễn Thị Ngọc Hải tốt nghiệp khóa 12 Văn của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội Năm 1971, bà công tác tại Báo Phụ nữ

Việt Nam, làm phóng viên rồi dần đến Tổng thư ký toà soạn báo này Năm

1987, nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải chuyển công tác vào Thành phố Hồ Chí Minh Bà làm chuyên viên cho Thành ủy Thành phố về công tác báo chí xuất bản

Bà là Hội viên của Hội Nhà văn Việt Nam, thuộc Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh và là Hội viên Hội Nhà báo Việt Nam, thuộc Hội Nhà báo Thành phố Hồ Chí Minh

Gia đình tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hải rất mê đọc sách Theo báo Tiền Phong, trong nhà bà Hải có đến 4 tấn sách Con trai nhà văn, họa sĩ Trần

Nguyên Hồng, thường theo mẹ khi bà đến phỏng vấn ông Phạm Xuân Ẩn nên anh đã trở thành người duy nhất ký họa chân dung ông tướng tình báo vĩ đại này Và cũng chính con trai nhà văn là người đã thiết kế bìa sách cho tác

phẩm nổi tiếng Tôi chết, bắt đầu một thế giới sống của bà

Nguyễn Thị Ngọc Hải – Một chân dung nhà báo yêu nghề, yêu người Nhà văn, nhà báo, nhà giáo Nguyễn Thị Ngọc Hải không muốn báo chí viết nhiều về đời sống cá nhân của mình Thế nhưng bà lại vì quý những bạn trẻ yêu nghề báo, cũng như bản thân mình rất sợ bị từ chối, cho nên bà đã chấp

nhận những cuộc phỏng vấn giống như mình cũng đã từng làm: “Tôi không muốn báo chí viết nhiều về mình, nhưng tôi lại không muốn từ chối em, sợ em buồn vì tôi cũng từng rất buồn mỗi khi đi phỏng vấn mà bị nhân vật từ chối”

[42]

Năm 1971 tốt nghiệp Đại học Tổng hợp Hà Nội, cô sinh viên Nguyễn Thị Ngọc Hải quyết định đi theo nghề báo để có thể thỏa sức viết về những cảm nhận cuộc sống Trong khi các bạn ra chiến trường thì Ngọc Hải ở nhà và dùng ngòi bút của mình miêu tả các trận đánh bom ở Hải Phòng, hay những tấm gương người tốt, việc tốt ở hậu phương…

Chính trong những tháng năm này mà ngòi bút của bà thật sự được rèn giũa rất nhiều, đã trưởng thành và gặt hái được nhiều thành quả Để sau này khi đi làm những bài viết phóng sự, chân dung nhân vật, phải trèo đèo lội suối

bà không còn cảm thấy khó khăn gian khổ nữa Chính nghề báo đã làm thay đổi cuộc đời bà

Bản thân bà vốn là một người không thích đám đông, những chính nghề báo đã bắt bà phải xuất hiện trước đám đông, mới có thể tiếp cận được thông tin, mới có thể viết nên các tác phẩm của mình Chính nghề báo đã giúp

bà gặp những con người hay cá nhân điển hình tốt, để trò chuyện và viết nên

tác phẩm như cuốn ký sự nhân vật Phạm Xuân Ẩn, tên người như cuộc đời… Nghề báo cũng dạy cho bà biết cách hiểu về người khác theo nhiều

phương thức khác nhau, thông qua những câu chuyện cuộc sống mà bà đã gặp…Đối với bà mỗi lần đi viết bài không phải là một cuộc phỏng vấn đơn thuần là hỏi và trả lời Đó là cả một nghệ thuật trò chuyện, để bà có thể dừng lại và khám phá ra rất nhiều những đức tính, phẩm chất độc đáo của nhân vật Nhờ vậy mà những bài viết, bài phỏng vấn, ký sự đều mang đậm nét phong cách riêng của nhà văn nhà báo Ngọc Hải

Trong cuốn sách xuất bản gần đây của bà có tựa rất hay: Tò mò một cách chân thành (bao gồm nhiều bài viết, phỏng vấn những người nổi tiếng

như nhà văn Nguyễn Khải, nhà sử học Nguyễn Đình Đầu, GS.BS Nguyễn

Chân Hùng, thi sĩ Hoàng Cầm…) Bà đã giải thích về sự tò mò một cách chân

thành của mình như thế này:

“Chính sự tò mò chân thành, khao khát được học hỏi và biết say mê các

ý tưởng của người khác, khiến tôi được tiếp cận với một nhân vật rất khó tiếp cận do nghề tình báo vốn nhiều bí mật và do sự khiêm nhường Đó là Phạm Xuân Ẩn, thiếu tướng anh hùng và đồng thời là một phóng viên giỏi của báo Time và rất nhiều hãng thông tấn nước ngoài…” [42]

1.3.2 Sự nghiệp sáng tác văn chương

Viết văn từ thập niên 60 thế kỷ XX, từng được nhạc sĩ Văn Cao vẽ minh họa cho tác phẩm đầu tay của bà - nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải, đăng

trên Báo Văn nghệ Trung ương với tên Phần việc của người đi vắng Còn sự

nghiệp báo chí của bà bắt đầu từ năm 1971, khi bà là phóng viên của Báo Phụ

nữ Việt Nam Năm 1987, bà chuyển công tác vào Thành phố Hồ Chí Minh và như bà nói, là giúp việc cho Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh trong công tác quản lý báo chí cho tới khi về hưu

Bên cạnh nghiệp làm báo thì ở lĩnh vực sáng tác văn chương, Nguyễn Thị Ngọc Hải rất thành thạo trên nhiều thể loại như ký sự, tiểu thuyết, truyện ngắn… Nhưng phải nói đến sự thành công gắn liền với tên tuổi bà thuộc mảng văn học tư liệu, ký sự chuyên khắc họa chân dung của những con người

mang tầm vóc - lý tưởng lớn Từ Tôi chết, bắt đầu một thế giới sống, Ngọc

Hải nhận ra được thế mạnh của mình và dường như bà biết phát huy thế mạnh

đó, thế mạnh mà vai trò của một nhà báo đã hỗ trợ, nâng cánh cho ngòi bút văn chương của bà để cánh cửa văn chương mở ra trước mình thông thoáng

hơn Và bà đã “bén duyên” cùng một số con người ưu tú nắm giữ nhiều bí

mật, trong đó có những người là điệp viên, để rồi sau đó lần lượt các tác phẩm thuộc đề tài này ra đời Tuy số lượng các tác phẩm ký sự chân dung nhân vật

không quá nhiều, như: Tôi chết, bắt đầu một Thế giới sống (Ký sự nhân vật, xuất bản năm 1997); Phạm Xuân ẩn, tên người như cuộc đời (Ký sự nhân vật, xuất bản năm 2002); Trần Quốc Hương, người chỉ huy tình báo (Ký sự nhân vật, xuất bản năm 2003); Đại tướng Mai Chí Thọ (Ký sự nhân vật, xuất bản năm 2005); Trở về xứ Ka đô (Ký sự nhân vật, xuất bản năm 2011); Đời người xuyên Thế kỷ (Ký sự nhân vật, xuất bản năm 2012); Chuyện đời Đại

sứ (Ký sự nhân vật, xuất bản năm 2014) Nhưng chỉ cần nêu tên tác phẩm của

bà thì rất nhiều bạn đọc trong và ngoài nước đã có thể nhận ra Đó là Tôi chết, bắt đầu một thế giới sống và Phạm Xuân Ẩn, tên người như cuộc đời

Bà nói: “Cả đời tôi không làm chức vụ gì, chỉ thích viết lách” Bà còn tâm sự: “Lúc mới ra trường, sau những truyện ngắn khá có tiếng vang, ra tập truyện ngắn in chung với Dương Thị Xuân Quý, Nguyễn Thị Như Trang, tôi làm nghề báo, hay phỏng vấn và viết ký sự nhân vật Tôi thích viết về những người sống có lý tưởng” [1] Một người bạn đã giới thiệu Nguyễn Thị Ngọc

Hải đi tìm hiểu và viết về cuộc đời Phạm Xuân Ẩn, một nhà tình báo, nhà báo nổi tiếng, được phong danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân, thế nhưng sau hàng chục năm thống nhất đất nước vẫn không được biết tới Lần đầu gặp mặt, Nguyễn Thị Ngọc Hải bị từ chối, phải sau nhiều lần thuyết phục Phạm Xuân Ẩn mới chịu để bà viết về mình Nhà văn Ngọc Hải đã vất vả trong hơn 10 năm để tiếp xúc với nhân vật đồng thời đi thu thập, gặp gỡ rất nhiều người để kiểm chứng, xác minh các thông tin về vị tướng tình báo Bà gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp xúc với các tài liệu tình báo có liên quan đến tướng Ẩn cũng như bị lãnh đạo nhiều lần nhắc nhở không cho tiếp tục công việc vì lý do sợ bí mật tình báo quốc gia bị ảnh hưởng

Khi bản thảo cuốn sách hoàn thành, chính ông Phạm Xuân Ẩn đọc bản thảo rồi chỉnh sửa địa danh, tên tuổi, lỗi chính tả Nhưng ông Ẩn không sửa văn phong của người chấp bút Cả tác giả lẫn nhân vật đều xem cuốn bản thảo như một kỷ niệm, một sự chia sẻ và không nghĩ gì tới việc in ấn Cho đến một thời gian, một người bạn của tác giả Ngọc Hải bắt gặp tập bản thảo và gửi cho một cuộc thi của Nhà xuất bản Công an Nhân dân Kết quả thật bất ngờ khi cuốn sách đã đoạt Giải A trong Cuộc thi sáng tác tiểu thuyết, truyện và ký về

đề tài “Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống” và đồng thời cũng đạt luôn

Giải A do Bộ Quốc phòng trao tặng vào năm 2002 Từ đó, tên tuổi của vị tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn được biết đến rộng khắp

Hay, Tôi chết, bắt đầu một thế giới sống là cuốn sách kể về hành trình

đi tìm mộ liệt sĩ của bác sĩ Trần Văn Bản Tác phẩm mang đậm tính nhân văn nên đã được các nhà báo của Nhật Bản ghi lại thành một bộ phim tư liệu về quá trình đi tìm hài cốt từ lúc khai quật cho đến khi đưa về quê hương của các liệt sĩ Bộ phim đã tạo tiếng vang lớn ở Nhật Bản Sau này, một số thanh niên Nhật khi đến Việt Nam, thường ghé qua Hội Chữ thập đỏ Quận Tân Bình, chỉ

để gặp người bác sĩ trong câu chuyện để hiểu và thấy tận mắt người thật

Có người chỉ muốn ghé để biếu 5 đô la dành dụm, góp tiền mua nhang khói cho các liệt sĩ Năm 1997, tác phẩm đoạt giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam Năm 2016, một phần tác phẩm này đã được nhà văn Mỹ Lady Borton

dịch và đăng trong Tạp chí Consequence của Hoa Kỳ

Trên lĩnh vực viết truyện ngắn, tiểu thuyết, tản văn…bà cũng đã có nhiều tác phẩm được xuất bản thành sách như:

Ánh sáng cây đèn biển (Truyện ngắn, xuất bản năm 1967); Kẻ lãng mạn đi qua (Tiểu thuyết, xuất bản năm 1993; Con gái thành phố (xuất bản năm 1987); Những mối tơ lòng (xuất bản năm 1989); Mười ngả đường đời (xuất bản năm 1998); Sốc văn hóa (xuất bản năm 2010); Tò mò một cách chân thành (Phỏng vấn nhân vật - xuất bản năm 2011); Chuyện nhà tôi - 2

tập (Tạp bút - xuất bản năm 2018)…Ta có thể điểm sơ qua hai cuốn sách được xuất bản gần đây nhất cùa bà

Với cuốn Chuyện nhà tôi – bao giờ bước tới bờ vui? dày 307 trang kể

nhiều hiện tượng đời sống và tâm lý thời hiện đại, các tình huống trong cư xử

ở gia đình và xã hội, những suy nghĩ, lý sự đúng sai Có 4 “phông nền” cho

các câu chuyện trớ trêu xung quanh ảnh hưởng thời Internet, thời trang, tình huống xã hội, quan hệ gia đình Bạn sẽ thấy mình trong đó, đã gặp ở đâu đó,

mà trong nhịp sống gấp gáp, đã không để ý để… cười mỉm Người ta đã dùng

những tên gọi sâu sắc và hình tượng về các chuyện này là “những chấn

thương tâm lý hiện đại” hay “Sốc văn hóa” Phần lớn những câu chuyện trong

sách là cách cư xử của nhiều người trong gia đình, bè bạn rất đa diện nên nó thường được trình bày với một nụ cười nhẹ nhàng, không đao to búa lớn Và đặc biệt, tất cả đều rất ngắn

Còn cuốn Chuyện nhà tôi – Mẹ già còn ở trên Phây? gồm 312 trang

với gần 100 bài viết ngắn pha trộn giữa ngôn ngữ báo chí, ngôn ngữ trao đổi thường nhật với nhãn quan hài hước của một nhà văn, tác giả đã ghi nhận những tình huống cuộc sống, xã hội… nhằm đưa ra những nhận định nhanh trong tương quan với tốc độ diễn tiến rất nhanh của thời đương đại, nhưng khi

đọc, chúng ta sẽ thấy rất “thấm” với những mẫu viết “nho nhỏ” này xoay

quanh những vấn đề quan hệ gia đình, về thời trang và tính chất công nghệ của đời sống hiện nay

Xã hội ngày càng phát triển và tiên tiến, con người chúng ta cũng dần thay đổi và hiện đại theo nhịp sống Trong số đó, vài năm trở lại đây, một

trang mạng xã hội mà chắc hẳn khi nhắc tới nó ai cũng biết, đó là “Phây” (facebook) “Phây” rất hiện đại Cũng nhờ “phây” mà chúng ta biết thêm

nhiều điều trong cuộc sống này hơn, đồng thời bên cạnh đó, những nhược

điểm của “Phây” còn rất nguy hại cho người sử dụng Trong cuốn

sách Chuyện nhà tôi – Mẹ già còn ở trên Phây? toàn bộ những câu chuyện

điển hình trong cuộc sống thực tế của mỗi chúng ta, từ chuyện chính bản thân

ta, gia đình, xã hội, tất cả được tác giả thu gọn cho vào tác phẩm của mình, thông điệp của tác giả hẳn là muốn hướng bạn đọc tới một sự thật là chúng ta nên đón nhận và sống thực tế hơn, vì đời ngắn lắm Có thể, sau khi đọc xong

cuốn sách Chuyện nhà tôi – Mẹ già còn ở trên Phây? ai đó trong số người

đọc sẽ phải thay đổi vài thứ trong cuộc sống của chính mình Thực tế hơn, thể hiện tình cảm thật hơn, sống tốt hơn, và đặc biệt sống thật ý nghĩa, không

để “Phây” làm chủ cuộc đời mình

Vậy, Phây (tức Facebook) có gây nghiện không nhỉ? Sao có người vừa làm việc vừa thỉnh thoảng ngó Phây? Luôn để tình trạng đăng nhập suốt ngày? Đêm nào khó ngủ, thử mà xem, chả có giờ nào trên đó không có người sáng

đèn đang thức Được biết cuốn sách Chuyện nhà tôi – Mẹ già còn ở trên Phây? là một tác phẩm tâm huyết mà bà đã ấp ủ thai nghén gần 6 năm trời mới “đẻ” được sau cuốn Đời người xuyên thế kỉ (Xuất bản năm 2012)

Gần nửa thế kỷ viết văn, làm báo, bà “ngộ” ra viết lách với mình giờ thành một cái nghiệp Đến nay, nhà văn - nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải đã

có khoảng hai mươi đầu sách được xuất bản gồm đủ thể loại: Tập truyện, tiểu thuyết, ký sự nhân vật, phiếm đàm …trong đó, mảng ký sự nhân vật chiếm dung lượng nhiều nhất Và cũng trên hành trình dằng dặc ấy, văn chương đã đắp bồi, làm phong phú thêm những tình cảm đôn hậu trong bà; và báo chí góp phần hình thành nhãn quan phát hiện nhạy bén, tạo điều kiện thâm nhập mọi ngóc ngách đời sống để thu thập tư liệu Tác động tương hỗ ấy biểu hiện

rõ trên các trang viết, qua những bài báo giàu chất văn, các tác phẩm văn học

phi hư cấu, đậm tính thời sự của bà Như bà từng nói: “viết báo là tìm kiếm, viết văn là chia sẻ” [28] Một mệnh đề đơn giản, chuẩn xác và có thể xem như

phương châm nghề nghiệp đối với người cầm bút

1.3.3 Quan điểm sáng tác trong nghề báo và nghiệp văn

* Trong văn chương:

Trong sáng bà luôn có có quan điểm rõ ràng là tìm ra nhân vật, phát hiện ra nhân vật ly kỳ vẫn còn trong bóng tối và thuyết phục sao cho họ nói

ra Với bà sự thật lớn nhất không phải là lịch sử mà là chân dung sống động của họ trong các biến cố

Theo tác giả, viết chân dung văn học trong dung lượng dăm bảy trang cho báo, thực tế không hề khó như dựng lại chân dung những nhà tình báo, những nhân vật có tầm ảnh hưởng xã hội trong dung lượng một cuốn sách

Một trong những cái khó với người viết về loại nhân vật này ngoài niềm đam

mê, là tư liệu: liệu mình có đủ độ tin cậy để nhân vật cho tiếp cận và rồi có thể kể mọi chuyện cho mình? Liệu mình có kiên trì bám đuổi hay dễ nản lòng

mà bỏ cuộc khi gặp trắc trở? Phải xử lý tư liệu thế nào để điều gì có thể viết

ra, điều gì không được phép trong khi một trong những điều tạo nên độ hấp dẫn cho tác phẩm chính là những góc khuất của sự kiện, của nhân vật? Nhân

vật ngoài đời càng “lớn” thì đòi hỏi kỹ năng xử lý vấn đề càng phải cao tay

mới hòng thoát khỏi thất bại như không ít người đã gặp, nhất là giờ đây, khi lịch sử đã sang trang, những con người thuộc thế hệ vàng đó dường như không mấy xuất hiện trong xã hội Nguyễn Thị Ngọc Hải đã cố gắng vượt thoát ra khỏi cách viết của một nhà báo chuyên nghiệp, dựng lại nhân vật với

thao tác của một người viết văn “Tìm ra nhân vật, phát hiện ra nhân vật ly kỳ vẫn còn trong bóng tối và thuyết phục sao cho họ nói ra Với tôi sự thật lớn nhất không phải là lịch sử mà là chân dung sống động của họ trong các biến cố” [40]

Đối với các nhân vật đi vào trang ký sự của bà, thường sẽ có những chất riêng biệt do chính nhân vật tạo nên Nhưng để thấy được điều đó một cách rõ nét thì công lao lớn nhất thuộc về người giải mã đó là nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải Bởi theo bà vẻ đẹp tâm hồn là vẻ đẹp rất riêng mà ai cũng phải có vì thế cần phải được tìm kiếm và khai thác một cách triệt để

“Tôi đam mê lục lọi tâm hồn con người để tìm cho ra vẻ đẹp lạ lẫm, âm thầm, dung dị rất riêng trong họ” [40] Tùy từng nhân vật mà bà có cách tiếp cận,

giải mã vấn đề theo một cách riêng Mai Chí Thọ là một cách Trần Quốc Hương là một cách Hoàng Đạo, Ya Duk, Vũ Hắc Bồng là những cách khác

nữa Những con người có thật ngoài đời, bước vào văn chương qua “bộ lọc”

của bà trở thành các nhân vật truyện ký có cá tính, tác phong, đời sống nội tâm riêng và mỗi nhân vật đều có độ hấp dẫn

*Trong nghề báo:

Với tư cách của một người đã dày dạn kinh nghiệm trong nghề viết báo

lâu năm, cùng với lòng chân thật của mình bà đã khẳng định một điều hết sức quan trọng trong nghề báo đó là phải dám dấn thân để có đề tài hóc búa

Hơn thế nữa là “không ai có thể quyết định đạo đức cho nhà báo mà chính

tự thân nhà báo phải tạo ra nhân cách của mình”[19]

Báo chí hiện nay đã kịp thời nắm bắt khoa học - công nghệ thông tin nhanh hơn, phóng viên giỏi hơn về ngoại ngữ, công nghệ thông tin so với lớp làm báo trước đó Những hiệu ứng xã hội mà báo chí tạo ra thời kỳ này không sôi nổi, hiệu quả như thời kỳ đầu đổi mới Báo chí gần như vắng bóng những tuyến bài phóng sự điều tra lớn mà trước đây những người làm báo xem như chất men sống, dám dấn thân để thực hiện những đề tài hóc búa, cảnh tỉnh xã hội Bây giờ xã hội quá phức tạp, đạo đức xã hội xuống cấp, nhiều giá trị mất

đi, dĩ nhiên nhà báo cũng quay trong guồng quay của xã hội Một thách thức không hề nhẹ với nhà báo Là một giảng viên bà đã nói với sinh viên báo chí rằng công nghệ thông tin chỉ là phương tiện còn nhà báo mới chính là người quyết định và xử lý thông tin

Bà đã dẫn chứng ra một nhà báo Pháp gốc Việt, làm báo tự do ăn theo sản phẩm, không lương bổng cố định Ông ta cũng được đưa đến những nơi sang trọng ăn những thứ đắt tiền, có cả những phong bì dày cộm, nhưng ông

đã nói rằng:

“Chẳng có công thức nào để ngăn chặn sự tiêu cực của nhà báo Chỉ có cách chung nhất là phải tử tế, trung thực để giữ nghề Mà thực ra làm tử tế cũng vẫn sống được, anh không nghèo quá là được Đừng nghĩ mình sẽ giàu

ú ụ lên như những kẻ tham nhũng (mà nếu tham nhũng thì cũng sẽ vô tù, đâu

có tự do) Không ai có thể quyết định đạo đức cho nhà báo mà chính tự thân nhà báo phải tạo ra nhân cách của mình ” [19]

Mỗi thời có vai trò lịch sử khác nhau nhưng nhà báo thời nào cũng thế, dấn thân vì nghĩa lớn, vì một xã hội phát triển lành mạnh, tử tế Với bà, một trong những thời hoàng kim của báo chí tại Thành phố Hồ Chí Minh với các lãnh đạo như Nguyễn Văn Linh, Võ Văn Kiệt, Mai Chí Thọ ; các lãnh đạo

cơ quan báo chí, như Vũ Tuất Việt, Võ Như Lanh, Vũ Kim Hạnh, Lê Văn Nuôi, Nguyễn Công Khế, Nam Đồng, Thế Thanh đã tạo ra một thời làm báo sôi nổi, ấn tượng Lãnh đạo TP.Hồ Chí Minh có mối quan hệ thân thiện, cởi

mở với báo giới, nhà báo có sự hứng khởi để làm báo theo đúng nghĩa của sự dấn thân

Theo như nhà báo Nguyễn Thị Ngọc Hải thì Nhà báo trước hết phải là người tử tế Mỗi thời suy nghĩ mỗi khác và tùy theo sự lĩnh hội về cuộc sống

của mỗi người Nếu nghĩ rằng nghề báo là một nghề tử tế, góp phần làm cho cuộc sống tử tế hơn, thì nhà báo trước hết phải là người tử tế, dù cho xã hội có thay đổi hay biến động Một nhà báo giỏi không chỉ là biết ngoại ngữ, rành công nghệ thông tin, có nhiều mối quan hệ, có nhiều nguồn thông tin chưa đủ

mà phải là người thật sự có cái tâm sống với nghề, yêu nghề và vì nghề Muốn như vậy đòi hỏi phải không ngừng rèn luyện bản lĩnh để vượt qua thử thách

và cám dỗ đời thường Bà nghĩ con người có tâm hồn nhạy cảm, biết tức giận với cái xấu, cái ác, biết rung động trước cái đẹp, cái tốt thì họ sẽ ứng xử với cuộc sống tinh tế, trung thực, họ dám dấn thân với nghề Suy cho cùng, nếu

có nhiều “gien” tốt thì bản thân sẽ trội về cái tốt, sẽ là người tử tế, phải không? “Nếu nghĩ rằng nghề báo là một nghề tử tế, góp phần làm cho cuộc sống tử tế hơn, thì nhà báo trước hết phải là người tử tế, dù cho xã hội có thay đổi hay biến động” [19] Một quan niệm xác đáng, luôn đúng và không

bao giờ cũ

Một trong những yếu tố góp phần tạo nên sự thành công của một tác phẩm báo chí đó là năng khiếu cùng với sự nỗ lực hết mình trong lao động

nghề nghiệp mới có thể tạo dựng được vinh quang Theo bà, ngoài kỹ thuật vi tính, tiếng Anh, họ vẫn phải trang bị cho mình lối tư duy tốt Ví dụ người ta nói

ông Phạm Xuân Ẩn “ngửi được sự thật”, cái tài đặc biệt của người làm nghề Hay người ta nói “A nose for news” - đánh hơi được tin tức Nếu không có năng

khiếu đấy thì đánh vật trong nghề này khổ lắm.Bên cạnh năng khiếu còn cần lao

động “Như tôi thì năng khiếu ít thôi nhưng tôi lao động rất nhiều, nỗ lực kinh khủng, học suốt cả một đời Cách học của tôi mọi rợ lắm nhưng rất hiệu quả.”

[31] Ở bà, một bài hay thường có hai ba dòng tinh túy nhất, hai ba dòng đó bà

sẽ ghi lại vào sổ Để từ các ý chính đó bà có thể triển khai ra được hết Đó là cách học cái tính túy nhất – nhất là trong cái biển thông tin bây giờ Cũng theo

quan điểm của Nguyễn Thị Ngọc Hải thì “khi viết thì mình lấy xuất phát điểm bằng tinh túy ngay để có thể đi đến một tinh túy khác Đấy là cách tôi lọc tin Rồi anh phải rèn luyện tư duy Bất cứ cái gì tôi viết đều dựa trên tính khoa học, tính phản biện và tính hài hước” [31]

Tiểu kết chương 1

Tại chương này, chúng tôi đưa ra một số khái niệm về thể ký cũng như

cách phân loại của thể ký trong văn học Nêu lên cách hiểu cơ bản về Ký sự nhân vật dựa trên những cơ sở lý luận về thể ký mà các nhà nghiên cứu đã

đưa ra trước đó Đồng thời cung cấp một số thông tin về tác giả Nguyễn Thị Ngọc Hải với cuộc đời, sự nghiệp và quan điểm sáng tác của nhà văn trong lĩnh vực viết báo và văn chương đến độc giả

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG TRONG KÝ SỰ NHÂN VẬT

CỦA NGUYỄN THỊ NGỌC HẢI

2.1 Tái hiện chân thật những gian khổ, đau thương, mất mát trong chiến tranh

2.1.1 Tinh thần chiến đấu và sự hy sinh của các chiến sĩ nơi chiến trường ác liệt

Nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải đã chọn tiểu loại ký sự chuyên viết về chân dung con người có thật trong lịch sử từ đó đã khái quát lên toàn bộ đời sống nội tâm phong phú, số phận cuộc đời tiêu biểu, tính cách riêng của từng nhân vật hay vai trò to lớn của họ gắn với xã hội mà họ đã và đang sống Đồng thời, qua chính những nhân vật ấy những sự kiện thuộc về quá khứ dần

hiện ra trước mắt người đọc tạo nên những trang sử riêng: “Mỗi một người cách mạng là một trang sử làm nên lịch sử của đất nước mà thế hệ sau rất cần phải biết” [11, tr.25] Điều đó thật đúng như Bác Hồ đã từng nói: “Dân ta phải biết sử ta”, nói dến lịch sử Việt Nam là nói đến những cuộc đấu tranh rất

ngoan cường với những giặc ngoại xâm để giành giật lấy và giữ gìn nền hòa bình và độc lập dân tộc Lịch sử Việt Nam là lịch sử của một dân tộc anh

hùng và giàu lòng yêu nước “Dân ta phải biết sử ta” - câu nói của Bác như

muốn nhắc nhở những thế hệ sau nay cần phải biết về lịch sử, hiểu lịch sử, tiếp nối được truyền thống yêu nước đẹp đẽ đã có từ ngàn đời xưa của dân tộc

ta “Biết sử ta” về thực chất là để xây dựng cho mình tinh thần dân tộc sâu

sắc, là để tiếp nối ngọn lửa nhiệt huyết yêu nươc của cha ông vào trong công cuộc xây dựng đất nước hiện nay Một người không thể là một người công dân tốt nếu không có tinh thần dân tộc Một đất nước sẽ không thể phát triển thậm chí là tiêu vong nếu đánh mất đi lịch sử của mình và bởi không có sự kế thừa thì không thể phát triển Để đất nước phát triển đi lên một cách chắc chắn thì phải được xây dựng bởi những con người hiểu lịch sử nước mình

Chiến tranh luôn gắn liền với sự mất mát, đau thương Để đạt được sự

tự do hòa bình cho đất nước dân tộc, mỗi con người cá nhân trong hoàn cảnh

đó không ngừng nỗ lực củng cố về mặt thể chất lẫn tinh thần chiến đấu trong

mọi hoàn cảnh khó khăn “Ngẫu nhiên không lựa chọn” nhà văn Ngọc Hải đã

có cơ duyên tìm đến và tiếp xúc trực tiếp với những nhân vật được xem như

chứng nhân cho một giai đoạn lịch sử cụ thể Viết về đề tài An ninh Tổ quốc,

gặp gỡ các chiến sĩ góp phần làm nên lịch sử nước nhà, Nguyễn Thị Ngọc Hải dường như đã vẽ lại một bức tranh chân thật và sống động về những cuộc đời con người tiêu biểu cùng với đó là những sự kiện, biến cố… xoay quanh họ

Những lực lượng tham gia cách mạng thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ hầu hết là các thanh niên với độ tuổi non trẻ chưa

trải qua đủ các mùi vị của cuộc sống thì họ đã đi làm cách mạng: “Họ đều là học sinh mới lớn, chắc chắn còn nhiều đêm khóc nhớ mẹ cha, gia đình, bạn

bè, người yêu Thậm chí rất nhiều người cho đến khi ngã xuống chưa biết yêu

là gì!” [12, tr.59] Hay các chiến sĩ tí hon còn ngây thơ, hồn nhiên nhưng lại

quen việc đã nhiều lần hoàn thành những nhiệm vụ chỉ dẫn vượt đường, đó là

“Một đoàn du kích Quyết chiến tí hon độ 13 – 15 tuổi, những người chuẩn bị dẫn đoàn vượt đường, đang ngồi sưởi lửa” Nhóm “chiến sĩ ngây thơ” này

nắm được khá vững tình hình giờ giấc quân địch ăn, ngủ, đi chơi, tập họp đi

phục kích Và hành động của các ông “tí nheo” này rất đơn giản: “đi dò địch thì kéo đi cả một đoàn, rồi nhảy thẳng lên trên đường vẫy tay cho cán bộ đi qua Thế là xong” [10, tr.27]…

Trong một tác phẩm với đề tài hậu chiến tranh thì các hình ảnh bom đạn, xe bọc thép, máy bay…không còn quá xa lạ đối với người đọc Tại đây,

qua Tôi chết, bắt đầu một thế giới sống, bác sĩ Trần Văn Bản với các cuộc

kiếm tìm hài cốt của các liệt sĩ, hình ảnh những chiếc máy bay chiến đấu của

Mỹ rải bom dữ dội B52 đi mỗi lần ba chiếc, mỗi chiếc 250 trái bom…Một đợt

là 750 trái bom Mỗi đợt khoảng 10 phút Và thường B52 đi hai đợt Ác liệt đến chừng nào Đến khi chết đi rồi họ vẫn không có một nấm mồ tử tế:

“người chiến sĩ giải phóng hy sinh giữa trận mạc không bao giờ có hòm” Bởi

ngày ở hầm, đêm mới lên Ta địch ở xen kẽ với nhau không thể xây mộ lên

được: “Chôn liệt sĩ xong phải phủ cỏ như bình thường Nếu địch biết thì sẽ đào mộ lên, có nhiều khi chúng gài trái ở dưới người liệt sĩ, khi ta kéo đem chôn cất, trái nổ tan xác luôn Vậy nên không có mộ” [12, tr.53]

Chính vì thế trong lòng yêu thương của một con người khi chứng kiến hoặc nghe thôi cũng khiến cho họ cảm thấy bùi ngùi, xúc động Những thành viên trong đội xung kích ở thời bình khi phải tự tay khai quật các bộ hài cốt

liệt sĩ, đã không kìm được lòng của mình “Có đứa vừa rửa xương vừa khóc thầm”; “Các em lặng lẽ làm, xúc động chẳng nói nên lời trước cảnh lóng xương đang được đãi ra trong đất” Với sự tận tâm truyền dạy những kinh

nghiệm sau gần một thời gian dài tự tay Bản đã lấy được những bộ hài cốt của

đồng đội: “Bản thường cảm động thấy sự trưởng thành của cán bộ mình Hơn thế nữa, anh rất mong muốn truyền tình cảm biết ơn cho thế hệ trẻ” [12,

tr.58] Tác phẩm còn tái hiện lại cảnh sinh hoạt gian khổ, thiếu thốn vật chất

và chiến đấu trong điều kiện khắc nghiệt của các chiến sĩ cách mạng trong cuộc hành quân trên chiến trường Tuy thiếu thốn gian khổ nhưng ở họ vẫn giữ được lòng nhiệt huyết và tinh thần chiến đấu vững chắc:

“Ở chiến trường tất cả gia tài chỉ có chiếc ba lô: một bộ quần áo, võng, nilon che mưa, đèn pin, ngoài ra là sung đạn”; “Khi đi ra trận thì thế này: không có ba lô - ở thắt lưng có tất cả: võng cuốn, nilon đèn pin bình toong, ca muỗng Gia tài của anh đó Thêm đôi dép, cái mũ tai bèo Đánh nhau mùa mưa, công sự ngập nước, anh phải cởi quần dài, lấy hai ống quần thắt ở cổ giữ cho quần áo khô, đến tối mặc ấm, khỏi muỗi Khi anh hy sinh anh vẫn nguyên như vậy Anh bộ đội này còn là may mắn lắm” [12, tr.54]

Một tiểu đoàn hơn sáu trăm người, bây giờ còn bảy mươi Họ đã hy sinh

rất nhiều có thể nói là hy sinh gần hết “Đó là một đơn vị mang phiên hiệu D342 E42 F350” sau này tên là Tiểu đoàn Cát Bi – tên trận đánh sân bay Cát

Bi cắt nguồn tiếp viện Điện Biên Phủ vào thời kỳ chống Pháp:

“Họ đi bộ gần nửa năm trời Từ núi Yên Tử, xuôi Hải Dương – Hưng Yên – Nam Định – Thánh Hóa – Nghệ An – Hà Tĩnh rồi rẽ lên Trường Sơn

Đi trong khí hậu khắc nghiệt của rừng núi, của đạn bom đánh phá Có tiểu đoàn bạn vào đến trong này là phải xếp súng lại để vào bệnh viện, có tiểu đoàn hi sinh rất nhiều dọc đường đi” [12, tr.80]

Tất cả các thành viên trong tiểu đoàn từ chiến sĩ đến các cán bộ đều có cùng quê hương là Hải Phòng tham gia chiến dịch Nam Tiến Đây là đơn vị ngay từ đầu đã nhận nhiệm vụ rõ ràng: là một tiểu đoàn hoàn chỉnh được huấn luyện các kỹ chiến thuật tổng hợp đó là đánh đổ bộ đường không, đánh phản kích phòng ngự, công kiên diệt đồn…Họ đã từng tham gia những trận diệt tới hai lữ đoàn Mỹ, bắn máy bay, xe tăng, tàu thủy tại Đồng Lớn, Bầu Me và cuối cùng tiểu đoàn đã hy sinh gần hết tại vùng Tam Giác Sắt này Không giống như các lực lượng chiến đấu của phía các nước đế quốc lớn hầu hết quân đội của họ được trang bị các thiết bị vũ khí quân sự và quân trang đầy đủ, hiện đại, chính vì thế mà cho tới bây giờ họ vẫn không thể hiểu vì sao một đất nước nhỏ bé nghèo nàn lạc hậu lại có thể chiến thắng một đế quốc lớn Để tạo nền hòa bình nhân dân ta phải đổi lấy sự hy sinh của các chiến sĩ Bởi xuất phát từ lòng yêu nước, yêu nhân dân, yêu hòa bình mà người chiến sĩ đã không ngừng chiến đấu trong mọi hoàn cảnh

2.1.2 Tố cáo tội ác tàn bạo của kẻ thù

Các tập ký sự đã ghi lại bộ mặt tàn bạo của kẻ thù với dã tâm của chúng muốn biến Việt Nam thành biển máu Chúng đánh liên tục, dội bom liên tục:

“Còn ngày xưa, ì đùng khói lửa, không một ngày nào yên Mùi bom cháy, lửa

cháy cả lá tươi…Đây là vùng trắng: địch không cho bất cứ thứ gì mọc lên…Kẻ địch có hai thứ để hoàn thành ý đồ vùng trắng: rải chất độc và sau dùng B52 rải thảm” Sự tàn bạo của kẻ thù không chỉ thể hiện ở chỗ chúng

đã dùng bom hủy diệt con người và nhà cửa mà đau đớn hơn, xót xa hơn chúng lấy đi tính mạng của biết bao người lính, người dân thường Chiến tranh đã chia lìa biết bao hạnh phúc gia đình: người mẹ mất con, người con mất cha, người vợ mất chồng… Đáng lẽ ra họ phải có một cuộc sống hạnh phúc bình thường như bao người khác, nhưng không, hạnh phúc của họ đã bị mất đi bởi chiến tranh Có nơi chính quyền tề ngụy gắn biển ở nhà các gia đình có người đi tập kết để chúng tạo lý do bắt bớ Có người bỗng nhiên bị giết hại; Có loại nhân dịp ghét nhau trả thù kiểu giết chóc lúc xã hội rối ren

Đó là thời kỳ báo chí thư từ lên án việc vợ những người đi tập kết bị ép lấy

lính ngụy “Các gia đình cả 7 – 8 người bị bắt đem giam cầm, phụ nữ bị hãm hiếp Có những gia đình không còn lấy một người” [10, tr.57] đó là “Thời kỳ tắm máu” thứ thiệt đã diễn ra Kháng chiến bùng nổ, nhà cửa tàn phá để tản

cư khắp nơi tới 5, 7 chỗ cảnh nghèo tất phải diễn ra “Gia đình không thể quần tụ như xưa không còn cảnh sum vầy trong căn nhà gạch rộng lớn” [10,

bị nhốt trong các nhà lao với những màn khảo hình tàn khốc Đó là đồn Catinat và Khám Lớn hai địa danh nổi tiếng trong lịch sử nơi đó được xem

như “địa ngục trần gian” Vì sao lại xem là địa ngục trần gian? Bởi, phần lớn

những người bị đưa vào trong đó nếu không có lòng yêu nước đủ lớn, niềm