Quản lý phương tiện dạy học tại các trường tiểu học thị xã sông cầu, tỉnh phú yên

Định hướng cơ bản của công cuộc đổi mới giáo dục còn được chỉ rõ trong các nghị quyết của Trung ương Đảng về vấn đề giáo dục và đào tạo, đó là: "Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đ

hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Võ Nguyên Du Các số liệu,

những kết luận nghiên cứu được trình bày trong luận văn này trung thực và chưa từng công bố dưới bất cứ hình thức nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viên

Lê Hồng Hải

thành cảm ơn quý thầy cô Trường Đại học Quy Nhơn đã tạo mọi điều kiện tốt nhất để em được học tập nghiên cứu trong suốt khóa học

Tôi xin chân thành cảm ơn Phòng Giáo dục và Đào tạo thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên đã tạo điều kiện, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi xin cảm ơn Ban lãnh đạo, quý thầy cô các trường Tiểu học trên địa bàn thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân

thành sâu sắc đến người hướng dẫn PGS.TS Võ Nguyên Du đã tận tình

hướng dẫn, giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã động viên khích lệ

để tôi hoàn thành luận văn này

Do thời gian và năng lực có hạn, luận văn chắc chắn còn thiếu sót tôi rất mong nhận được sự chỉ bảo, góp ý của quý thầy cô và các bạn đồng nghiệp Trân trọng cảm ơn!

Phú Yên, tháng 8 năm 2020

Học viên

Lê Hồng Hải

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BIỂU BẢNG

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phạm vi nghiên cứu 3

7 Phương pháp nghiên cứu 3

8 Cấu trúc của luận văn 4

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 6

1.1 Khái quát lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

1.2 Một số khái niệm cơ bản của vấn đề nghiên cứu 9

1.2.1 Khái niệm về quản lý, quản lý nhà trường và quản lý giáo dục 9

1.2.2 Khái niệm về phương tiện, phương tiện dạy học và quản lý phương tiện dạy học 13

1.3 Lý luận về hệ thống phương tiện dạy học ở trường tiểu học 15

1.3.1 Phương tiện dạy học ở trường tiểu học 16

1.3.2 Mối quan hệ của phương tiện dạy học với các yếu tố của quá trình dạy học ở trường tiểu học (với mục đích, nội dung và phương pháp dạy học) 19

1.4 Quản lý phương tiện dạy học ở các trường tiểu học 29

trường tiểu học 32

1.5 Những yếu tố ảnh hưởng đến phương tiện dạy học và quản lý phương tiện dạy học tại các trường tiểu học 37

1.5.1 Những yếu tố tác động bên trong nhà trường 37

1.5.2 Những yếu tố tác động bên ngoài nhà trường 38

Tiểu kết chương 1 38

Chương 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC TẠI CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THỊ XÃ SÔNG CẦU, TỈNH PHÚ YÊN 39

2.1 Tổ chức nghiên cứu thực trạng 39

2.1.1 Mục tiêu khảo sát 39

2.1.2 Nội dung khảo sát 39

2.1.3 Phương pháp khảo sát và xử lý số liệu 41

2.1.4 Khách thể khảo sát 43

2.1.5 Thời gian khảo sát 43

2.2 Khái quát về kinh tế-xã hội, giáo dục và đào tạo của thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên 43

2.2.1 Khái quát về kinh tế-xã hội của thị xã Sông Cầu 43

2.2.2 Tình hình giáo dục tiểu học thị xã Sông Cầu 45

2.3 Thực trạng phương tiện dạy học tại các trường tiểu học 48

2.3.1 Số lượng và chất lượng của phương tiện dạy học ở trường tiểu học 48

2.3.3 Sử dụng phương tiện dạy học ở trường tiểu học 53

2.3.4 Bảo quản phương tiện dạy học ở trường tiểu học 57

2.3.5 Huy động, tự tạo phương tiện dạy học ở trường tiểu học 59

2.4.2 Quản lý trang bị số lượng và chất lượng của phương tiện dạy

học ở trường tiểu học 61

2.4.3 Quản lý khai thác và sử dụng phương tiện dạy học ở trường tiểu học 62

2.4.4 Quản lý bảo quản và sửa chữa phương tiện dạy học ở trường tiểu học 64

2.4.5 Quản lý việc huy động, tự tạo phương tiện dạy học ở trường tiểu học 65

2.4.6 Quản lý việc khai thác và sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học 67

2.4.7 Kiểm tra, đánh giá công tác quản lý phương tiện dạy học ở trường tiểu học 67

2.5 Đánh giá chung 68

2.5.1 Ưu điểm 68

2.5.2 Hạn chế 69

2.5.3 Nguyên nhân 69

Tiểu kết chương 2 72

Chương 3: BIỆN PHÁP QUẢN LÝ PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC TẠI CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THỊ XÃ SÔNG CẦU, TỈNH PHÚ YÊN 73

3.1 Định hướng và các nguyên tắc xác lập biện pháp 73

3.1.1 Những định hướng, chính sách của Đảng, Nhà nước và của địa phương về tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, phương tiện dạy học cho phát triển giáo dục 73

3.1.2 Những định hướng văn bản chỉ đạo của Bộ GDĐT có liên quan đến công tác quản lý PTDH 74

3.1.3 Các nguyên tắc xây dựng biện pháp quản lý PTDH 75

quản lý, giáo viên, nhân viên và học sinh về tầm quan trọng của

phương tiện dạy học đối với quá trình dạy học 76

3.2.2 Nhóm biện pháp quản lý việc trang bị và tự tạo phương tiện dạy học ở trường tiểu học 80

3.2.3 Nhóm các biện pháp quản lý việc khai thác, sử dụng PTDH 86

3.2.4 Nhóm các biện pháp quản lý công tác bảo quản, sửa chữa PTDH 93

3.2.5 Nhóm các biện pháp tổ chức các điều kiện hỗ trợ 98

3.3 Mối quan hệ giữa các biện pháp 100

3.4 Khảo nghiệm tính hợp lý và tính khả thi của các biện pháp 101

3.4.1 Mục đích khảo nghiệm 101

3.4.2 Đối tượng khảo nghiệm 101

3.4.3 Nội dung khảo nghiệm 101

3.4.4 Phương pháp khảo nghiệm 102

3.4.5 Kết quả khảo nghiệm 102

3.4.6 Nhận xét 103

Tiểu kết chương 3 105

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 107

1.Kết luận 107

2 Khuyến nghị 109 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (bản sao)

STT Viết tắt Nội dung viết tắt

Bảng 2.1 Quy mô giáo dục tiểu học thị xã Sông Cầu qua các năm học 45

Bảng 2.2 Chất lượng giáo dục học sinh tiểu học thị xã Sông Cầu từ năm học 2015 – 2016 đến năm học 2018 - 2019 46

Bảng 2.3 Bảng thống kê trình độ, nghiệp vụ của giáo viên và nhân viên tính đến cuối năm học 2018-2019 47

Bảng 2.4 Bảng thống kê cơ sở vật chất tính đến cuối năm học

2018-2019 48

Bảng 2.5 Mức độ đáp ứng của PTDH với chương trình, nội dung sách giáo khoa 48

Bảng 2.6 Chất lượng PTDH ở các trường tiểu học 49

Bảng 2.7 Đánh giá về tính đồng bộ của PTDH ở các trường tiểu học 50

Bảng 2.8 Đánh giá về tính hiện đại của PTDH ở các trường tiểu học 52

Bảng 2.9 Đánh giá về nguồn kinh phí trang bị của PTDH ở các trường tiểu học 52

Bảng 2.10 Đánh giá về mức độ sử dụng PTDH truyền thống ở các trường tiểu học 53

Bảng 2.11 Đánh giá mức độ ứng dụng CNTT và sử dụng PTDH hiện đại của GV ở các trường tiểu học 54

Bảng 2.12 Đánh giá hiệu quả sử dụng PTDH ở các trường tiểu học 55

Bảng 2.13 Đánh giá kỹ năng sử dụng PTDH của GV ở các trường

tiểu học 56

Bảng 2.14 Tình hình trang bị dụng cụ bảo quản PTDH ở các trường

tiểu học 57

Bảng 2.15 Mức độ hư hỏng của PTDH ở các trường tiểu học 58

Bảng 2.16 Nguyên nhân làm hư hỏng của PTDH ở các trường tiểu học 58

Bảng 2.17 Mức độ tự tạo PTDH của GV và HS ở các trường tiểu học 59

Bảng 2.18 Vai trò của PTDH trong việc nâng cao chất lượng giáo dục 60

Bảng 2.22 Quản lý việc huy động các nguồn lực tài chính 65 Bảng 2.23 Quản lý việc tự tạo PTDH 66 Bảng 2.24 Quản lý việc khai thác và sử dụng CNTT 67 Bảng 2.25 Đánh giá, kiểm tra việc quản lý sử dụng và bảo quản PTDH

của Hiệu trưởng các trường tiểu học 68 Bảng 3.1 Đánh giá khảo nghiệm tính hợp lý và tính khả thi các biện

pháp quản lý PTDH đối với Hiệu trưởng, PHT các trường

tiểu học 103

Sơ đồ 1.1 Các yếu tố quản lý 10

Sơ đồ 1.2 Cấu trúc hệ thống thiết bị dạy học ở cơ sở giáo dục phổ

thông 15

Sơ đồ 1.3 Mối quan hệ giữa các thành tố của quá trình dạy học 17

Sơ đồ 1.4 Mối quan hệ giữa PTDH với MĐ, ND, PP, HTTC DH [3] 19

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Tương lai của một quốc gia phụ thuộc vào chất lượng công dân của quốc gia đó Trong nền kinh tế tri thức ngày nay, giáo dục (GD) có vai trò vô cùng quan trọng: “Giáo dục và đào tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam” đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đất nước

Hiện nay, ở nước ta và các quốc gia trên thế giới đang nỗ lực nâng cao hiệu quả giáo dục bằng cách đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục với nhiều hình thức, mô hình, biện pháp khác nhau nhằm mở rộng quy mô, nâng cao tính tích cực trong dạy và học một cách toàn diện, dạy như thế nào để giúp người học hướng tới chiếm lĩnh tri thức một cách chủ động Muốn vậy cần phải nâng cao, cải tiến đồng bộ các thành tố liên quan, trong đó phương tiện dạy học là một bộ phận quan trọng Đảng ta cũng đã sớm nhận thức được tầm quan trọng của sự nghiệp giáo dục và đào tạo, trên cơ sở tổng kết thực tiễn một cách sâu sắc, đường lối quan điểm của Đảng về giáo dục và đào tạo

đã có những bước tiến mới Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX cũng

đã chỉ rõ: “ Tăng cường cơ sở vật chất và từng bước hiện đại hóa nhà trường (lớp học, sân chơi, bãi tập, máy vi tính, nối mạng internet, thiết bị dạy học vào giảng dạy và học tập hiện đại), phấn đấu đến năm 2020 các trường phổ thông

có đủ điều kiện cho học sinh học tập”[1, tr 204]

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI khẳng định: “Phát triển giáo dục là quốc sách hàng đầu Đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa và hội nhập quốc tế…tiếp tục phát triển và nâng cấp cơ sở vật chất- kỹ thuật cho các cơ sở giáo

dục, đào tạo Đầu tư hợp lý, có hiệu quả xây dựng một số cơ sở giáo dục đào tạo đạt trình độ quốc tế ” [2, tr.120-121] Định hướng cơ bản của công cuộc đổi mới giáo dục còn được chỉ rõ trong các nghị quyết của Trung ương Đảng

về vấn đề giáo dục và đào tạo, đó là: "Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục và đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện dạy học vào quá trình dạy học" [2]

Thực tế hiện nay ở các trường tiểu học trong tỉnh Phú Yên nói chung, thị

xã Sông Cầu nói riêng, PTDH đã được trang bị tương đối theo danh mục thiết bị tối thiểu và có trang bị thiết bị dạy học hiện đại, đáp ứng nhu cầu dạy và học của giáo viên và học sinh Tuy nhiên, việc mua sắm trang bị, sử dụng và bảo quản phương tiện dạy học (PTDH) vẫn còn một số vấn đề bất cập, hạn chế

Để xác định đúng thực trạng về phương tiện dạy học và quản lý PTDH

ở các trường tiểu học Từ đó, để đề xuất được các biện pháp nâng cao hiệu quả quản lý PTDH ở trường tiểu học trên địa bàn thị xã Sông Cầu nhằm góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học đáp ứng Chương trình giáo dục phổ thông 2018 Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề

tài: “Quản lý phương tiện dạy học tại các trường tiểu học thị xã Sông Cầu,

tỉnh Phú Yên”

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, khảo sát và đánh giá thực trạng việc quản

lý phương tiện dạy học tại các trường tiểu học ở thị xã Sông Cầu Đề xuất các biện pháp Quản lý phương tiện dạy học nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo

ở các trường tiểu học trên địa bàn thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên

3 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình quản lý phương tiện dạy học tại các trường tiểu học

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Quản lý phương tiện dạy học tại các trường tiểu học trên địa bàn thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Nếu xác lập được cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá đúng thực trạng quản lý phương tiện dạy học thì có thể đề xuất được các biện pháp quản lý phương tiện dạy học một cách hợp lý và khả thi góp phần nâng cao được chất lượng dạy học ở các trường tiểu học trên địa bàn thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên trong giai đoạn hiện nay

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

5.1 Khái quát cơ sở lý luận về quản lý phương tiện dạy học tại các trường

tiểu học;

5.2 Khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý phương tiện

dạy học tại các trường tiểu học thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên;

5.3 Đề xuất các biện pháp quản lý phương tiện dạy học tại các trường tiểu

học thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên, đáp ứng yêu cầu đổi mới Giáo dục phổ thông hiện nay

6 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đề tài tập trung nghiên cứu khảo sát thực trạng phương tiện dạy học và công tác quản lý phương tiện dạy học ở 12 trường tiểu học trên địa bàn thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên từ năm 2015 đến nay

7 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Nghiên cứu tài liệu, các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn Qua đó, nhằm

xây dựng cơ sở lý luận của công tác quản lý phương tiện dạy học tại các trường tiểu học, bao gồm các phương pháp sau: Phương pháp phân loại tài liệu, phương pháp phân tích tổng hợp

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Nhằm khảo nghiệm, đánh giá thực trạng của vấn đề đang nghiên cứu, đồng thời khảo nghiệm tính hợp lý và khả thi của các biện pháp đề xuất, gồm các phương pháp cụ thể như sau:

Phương pháp phỏng vấn trò chuyện: Trực tiếp gặp gỡ trao đổi trò chuyện

bộ phận phụ trách thư viện, thiết bị với Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, một số giáo viên đại diện 5 Tổ và học sinh các khối lớp ở các trường tiểu học về những vấn đề có liên quan đến phương tiện dạy học như: điều kiện về cơ sở vật chất, số lượng, chất lượng về thiết bị dạy học của nhà trường; ý thức của giáo viên và học sinh trong việc sử dụng, bảo quản, công tác quản lý phương tiện dạy học của Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng

Phương pháp khảo sát: Dùng phiếu khảo sát đối với cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên phụ trách thư viện thiết bị và học sinh Bộ phiếu khảo sát này được xây dựng trên các tiêu chí có liên quan, nhằm thu thập thông tin đưa vào phân tích để đánh giá đúng thực trạng và đề xuất biện pháp phù hợp

7.3 Nhóm phương pháp hỗ trợ

Nhằm thống kê, tổng hợp, so sánh, phân tích, xử lý, đánh giá các số liệu thu thập được trong quá trình nghiên cứu

8 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

Luận văn gồm các phần sau:

A Mở đầu

B Nội dung nghiên cứu: Gồm 3 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý phương tiện dạy học ở trường tiểu học;

Chương 2: Thực trạng quản lý phương tiện dạy học tại các trường tiểu học thị

xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên;

Chương 3: Biện pháp quản lý phương tiện dạy học tại các trường tiểu học thị

xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên;

C Kết luận và khuyến nghị

* Danh mục các tài liệu tham khảo

* Phụ lục

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHƯƠNG TIỆN

DẠY HỌC Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1.1 Khái quát lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong quá trình nhận thức của loài người cho thấy, việc truyền thụ kinh nghiệm và đào tạo thì sử dụng phương tiện dạy học (PTDH) có tác dụng đặc biệt quan trọng Vấn đề nghiên cứu, tìm hiểu, quản lý (QL) và sử dụng PTDH trong nhà trường có cơ sở triết học sâu xa và được quan tâm nghiên cứu từ rất sớm, trong đó phải kể đến nhà sư phạm lỗi lạc của thế giới người Tiệp Khắc Komensky (1592-1679) được công nhận là “ông tổ của nền giáo dục (GD) cận đại” Komensky chịu ảnh hưởng lớn quan điểm triết học của BêCơn ( nhà duy vật người Anh thế kỷ XVII ) cho rằng: “Cảm giác là nguồn gốc của kiến thức” Từ thực tiễn đó, việc dạy học được bắt đầu từ việc quan sát sự vật hiện tượng đã đem đến hiệu quả rất lớn trong quá trình dạy học (QTDH), Komensky đã thiết lập nên nguyên tắc dạy học trực quan, ông đã xem đây là nguyên tắc vàng “lời nói không bao giờ đi trước sự vật”

Về sau đã có nhiều nhà nghiên cứu GD như: J.H.Pestalossi ( 1746-1827) người Thụy Sỹ, V.G.Beclenxky (1811-1848); K.ĐUsinski ( 1824-1870) đã phát triển quan điểm dạy học trực quan để đạt hiệu quả cao

Trong trường học, PTDH được xem là một trong những điều kiện quan trọng để thực hiện nhiệm vụ giáo dục, nhằm cung cấp vốn tri thức mà loài người tích lũy được cho người học, đồng thời kích thích khả năng sáng tạo, ứng dụng vào cuộc sống của người học

Ở Việt Nam, trong nhiều năm qua đã có nhiều tác giả nghiên cứu vấn đề

về PTDH như:

Tác giả Tô Xuân Giáp, trong cuốn “ Phương tiện dạy học, hướng dẫn chế tạo và sử dụng”[21], đã đưa ra những cơ sở phân tích và phân loại PTDH,

cách thức lựa chọn, thiết kế, chế tạo, sử dụng PTDH và các điều kiện để đảm bảo sử dụng có hiệu quả PTDH: “ Phương tiện dạy học được sử dụng đúng,

có tác dụng làm tăng hiệu quả sư phạm của nội dung và phương pháp dạy học (PPDH) lên rất nhiều”

Tác giả Trần Quốc Đắc chủ biên “ Một số vấn đề lý luận và thực tiễn của việc xây dựng, sử dụng cơ sở vật chất (CSVC) và thiết bị dạy học (TBDH) ở trường phổ thông Việt Nam”[20]; đã đưa ra các quan điểm làm cơ sở cho việc

sử dụng thiết bị dạy học, xác định vị trí, vai trò của CSVC và TBDH trong nhà trường

Tác giả Bùi Minh Hiền chủ biên cuốn “ Quản lý giáo dục”[23] ;

“ Phương tiện dạy học trong đào tạo nghề - Một số vấn đề cơ bản” của thạc sĩ Nguyễn Quang Việt

Tác giả TS Nguyễn Sĩ Đức chủ biên cuốn “ Những vấn đề cơ bản về công tác thiết bị dạy học Lắp đặt, sử dụng, bảo quản, các thiết bị dùng chung ( Quyển 1)[19]

Tác giả Th.s Nguyễn Minh Trung “ Bài giảng về phương tiện dạy học”[32]

Ngoài ra, một số tác giả đã có các đề tài như:

Nguyễn Phục ( 2014),” Biện pháp quản lý PTDH của Hiệu trưởng các trường THPT huyện Châu Đức, tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu”, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý giáo dục, Trường ĐHSP Huế

Mai Thị Hương ( 2016), “ Biện pháp quản lý hoàn thiện PTDH theo hướng đổi mới giáo dục hiện nay ở các trường THCS thị xã Buôn Hồ- ĐắkLăk, luận văn thạc sĩ Giáo dục học, Trường Đại học Quy Nhơn

Qua nghiên cứu của một số tác giả, họ đã đưa ra được những cơ sở lý luận về việc quản lý hoàn thiện đối với việc trang bị, sử dụng và bảo quản

phương tiện dạy học ở trường Trung học cơ sở, đồng thời đã khảo sát làm rõ được những thực trạng về vấn đề khai thác, sử dụng và bảo quản các phương tiện, thiết bị dạy học kỹ thuật ở trường đã chưa phát huy hết chức năng, chưa đem lại hiệu quả cao, Tuy nhiên, qua tìm hiểu tra cứu và nghiên cứu trên nhiều phương tiện thì vấn đề nghiên cứu về quản lý PTDH ở các trường tiểu học (TH) cho đến nay chưa có nhiều nghiên cứu, các vấn đề nghiên cứu về quản lý PTDH chỉ tập trung vào một hoặc hai nội dung quản lý PTDH Chính

vì thế, vấn đề quản lý PTDH thiếu tính toàn diện Khi xem xét cụ thể thì một

số biện pháp quản lý PTDH còn chung chung, chưa đi vào chiều sâu nhất là trong việc phối hợp đồng bộ các biện pháp, chưa làm rõ được mối quan hệ giữa PTDH với mục đích, nội dung và phương pháp dạy học Đặc biệt, trong giai đoạn hiện nay, khi mà khoa học và công nghệ trên thế giới rất phát triển, kinh tế nước ta phát triển nhanh và mạnh, ngành GD đang được Đảng và Nhà nước chăm lo, đầu tư Trong những năm tiếp theo, nền giáo dục nước ta đang thực hiện đổi mới như Chương trình giáo dục phổ thông 2018 bắt đầu thực hiện từ năm học 2020-2021 Chính vì thế, việc quản lý PTDH trong nhà trường tiểu học hiện nay còn nhiều vấn đề mới đặt ra Theo mục tiêu đổi mới giáo dục nước ta hiện nay là “Đổi mới về chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông nhằm tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục…góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực…” [4, tr.1], nên vấn đề để đạt được mục tiêu, nội dung và đáp ứng với phương pháp dạy học thì phải luôn gắn liền với các loại phương tiện dạy học Chính vì thế, phương tiện dạy học có vai trò quan trọng không thể thiếu trong quá trình dạy học, vậy các giải pháp đặt ra đòi hỏi người quản lý nhà trường phải có cách quản lý về việc trang bị, sử dụng, bảo quản và kiểm tra về PTDH một cách

toàn diện về nội dung quản lý và đồng bộ về các giải pháp quản lý

Vì vậy, qua đề tài này chúng tôi mong rằng sẽ giúp cho Hiệu trưởng các trường tiểu học phối hợp được các biện pháp quản lý toàn diện và có chiều sâu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý PTDH theo hướng đổi mới giáo dục hiện nay tại các trường tiểu học ở thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên

1.2 Một số khái niệm cơ bản của vấn đề nghiên cứu

1.2.1 Khái niệm về quản lý, quản lý nhà trường và quản lý giáo dục

1.2.1.1 Khái niệm quản lý

Quản lý là một trong những hiện tượng xuất hiện rất sớm, là một phạm trù tồn tại khách quan được ra đời từ bản thân nhu cầu của mọi chế độ xã hội, mọi quốc gia, mọi thời đại

Thuật ngữ QL đã trở nên phổ biến nhưng chưa có một định nghĩa thống nhất Các nhà khoa học đã đưa ra nhiều định nghĩa QL từ các góc độ khác nhau:

Tác giả Trần Kiểm quan niệm: “Quản lý là những tác động của chủ thể quản lý trong việc huy động, phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực (nhân lực, vật lực, tài lực) trong và ngoài tổ chức (chủ yếu là nội lực) một cách tối ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với hiệu quả cao nhất” [24, tr.24]

Trần Quốc Thành quan niệm: “Quản lý là những hoạt động có phối hợp nhằm định hướng và kiểm soát quá trình tiến tới mục tiêu” [31, tr.2]

Tác giả Hoàng Chúng và Phạm Thanh Liêm cho rằng: “Quản lý là tác động

có mục đích đến tập thể những con người nhằm tổ chức và phối hợp hoạt động của họ, động viên kích thích họ trong quá trình lao động” [17, tr.15]

Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: “Quản lý là tác động có mục đích,

có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những người lao động là khách thể quản lý nhằm thực hiện được mục tiêu dự kiến” [27, tr.24]

Các khái niệm trên tuy có khác nhau về cách diễn đạt, nhưng chúng đều

có chung những dấu hiệu chủ yếu sau: Quản lý (QL) là hoạt động có mục đích, được tiến hành bởi một chủ thể QL nhằm tác động lên khách thể QL để thực hiện các mục tiêu xác định của công tác QL Có thể hiểu: QL là sự tác động có ý thức để điều khiển, hướng dẫn các quá trình và các hoạt động của con người nhằm đạt tới mục đích đúng với ý chí của nhà QL và phù hợp với các quy luật khách quan Đó là sự tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể QL lên đối tượng và khách thể QL nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực, các thời cơ của tổ chức để đạt mục tiêu đặt ra trong điều kiện môi trường luôn biến động

Quá trình tác động của chủ thể QL được miêu tả ở sơ đồ 1.1

Sơ đồ 1.1 Các yếu tố quản lý [23]

Từ khái niệm và mô hình QL trên, ta thấy QL bao gồm 3 yếu tố: Chủ thể QL, khách thể QL và mục tiêu QL Ba yếu tố này luôn gắn bó hữu cơ với nhau Chủ thể QL có thể là một hoặc nhiều người, khách thể QL có thể là cá nhân hoặc nhóm người, được biểu hiện với những dấu hiệu chủ yếu dưới đây: Hoạt động QL được tiến hành trong một tổ chức hay một nhóm xã hội Hoạt động QL là những tác động có tính mục đích

Hoạt động QL là những tác động phối hợp nỗ lực của cá nhân nhằm

Công cụ quản lý

Phương pháp Quản lý

Mục tiêu quản lý

Khách thể và đối tượng

quản lý Chủ thể

quản lý

thực hiện mục tiêu của tổ chức

1.2.1.2 Khái niệm quản lý nhà trường

* Khái niệm “nhà trường”

Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: “Trường học là một thiết chế xã hội trong

đó diễn ra quá trình đào tạo giáo dục với sự hoạt động tương tác của hai nhân tố Thầy - Trò” “Trường học là một bộ phận của cộng đồng và trong guồng máy của hệ thống giáo dục quốc dân, nó là đơn vị cơ sở” [15, tr.63-65]

Tác giả Nguyễn Sỹ Thư khẳng định: “Nhà trường là một thiết chế xã hội thực hiện chức năng tái tạo nguồn nhân lực phục vụ cho sự duy trì và phát triển của xã hội Nhà trường không chỉ là thiết chế sư phạm đơn thuần Mục tiêu cao nhất là hình thành “Nhân cách - Sức lao động”, phục vụ phát triển cộng đồng làm tăng cả nguồn “vốn con người” (human capital), “vốn xã hội” (social capital)” [29, tr 2]

Ta thấy, trường học là một bộ phận của xã hội, là tổ chức GD cơ sở của

hệ thống GD quốc dân Hoạt động dạy và học là hoạt động trung tâm của nhà trường, mọi hoạt động khác đều hướng vào hoạt động trung tâm này

* Khái niệm “QL nhà trường”

QL nhà trường là một trong những nội dung quan trọng của hệ thống

QLGD nói chung

Tác giả Phạm Minh Hạc đã đưa ra nội dung khái quát về khái niệm QL nhà trường: “Quản lý nhà trường là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục, với thế hệ trẻ và với từng học sinh’’ [22, tr.22]

Quản lý nhà trường là những hoạt động có ý thức, có kế hoạch của chủ thể QL nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà trường mà trọng tâm là quá trình dạy và học

Bản chất của công tác QL nhà trường là quá trình chỉ huy, điều khiển

sự vận động của các thành tố, đặc biệt là mối quan hệ giữa các thành tố Mối quan hệ đó là do quá trình sư phạm trong nhà trường quy định

Như vậy, QL nhà trường nói chung và QL trường tiểu học nói riêng là

tổ chức, chỉ đạo và điều hành quá trình giảng dạy của thầy và hoạt động học tập của trò, đồng thời QL những điều kiện cơ sở vật chất và công việc phục

vụ cho dạy và học nhằm đạt được mục đích giáo dục đào tạo

1.2.1.3 Khái niệm quản lý giáo dục

Khái niệm QLGD hiện nay có nhiều cách hiểu khác nhau:

Theo tác giả Nguyễn Gia Quý: "Quản lý giáo dục là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đưa hoạt động giáo dục tới mục tiêu đã định, trên cơ sở nhận thức và vận dụng đúng những quy luật khách quan của hệ thống giáo dục quốc dân" [28, tr.12]

Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: "Quản lý giáo dục là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể quản lý nhằm làm cho hệ vận hành theo đường lối, nguyên lý của Đảng, thực hiện được các tính chất của nhà trường xã hội chủ nghĩa Việt Nam mà tiêu điểm hội tụ là quá trình dạy học, giáo dục thế hệ trẻ, đưa hệ thống giáo dục đến mục tiêu dự kiến, tiến lên trạng thái mới về chất" [27, tr.35]

Quản lý giáo dục bao gồm: Chủ thể QL, khách thể QL và quan hệ QL Chủ thể QL: Bộ máy QLGD các cấp

Khách thể QL: Hệ thống giáo dục quốc dân, các trường học

Quan hệ QL: Đó là những mối quan hệ giữa người học và người dạy; quan hệ giữa người QL với người dạy, người học; quan hệ người dạy - người học các mối quan hệ đó có ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo, chất lượng hoạt động của nhà trường, của toàn bộ hệ thống GD

Quản lý giáo dục bao gồm một số nội dung cơ bản: Xây dựng và chỉ

đạo thực hiện chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách phát triển GD; ban hành, tổ chức thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về GD, tiêu chuẩn nhà giáo, tiêu chuẩn cơ sở vật chất (CSVC), thiết bị trường học; tổ chức bộ máy QLGD; tổ chức, chỉ đạo việc đào tạo, bồi dưỡng cán bộ QL, GV; huy động, QL sử dụng các nguồn lực

Như vậy: “Quản lý giáo dục là tập hợp những biện pháp (tổ chức, cán

bộ, kế hoạch hoá ) nhằm đảm bảo sự vận hành bình thường của các cơ quan trong hệ thống cả về số lượng cũng như chất lượng” [16, tr 93]

1.2.2 Khái niệm về phương tiện, phương tiện dạy học, thiết bị dạy học và quản lý phương tiện dạy học

1.2.2.1 Khái niệm về phương tiện

Phương tiện là tất cả những gì dùng để tiến hành công việc, được cảm nhận bằng giác quan, nhưng không phải bằng tư duy

Phương tiện được coi là cái để làm một việc gì nhằm đạt tới một mục đích nào đó bao gồm các điều kiện, các công cụ để thực hiện cho các giai đoạn hoặc cả quá trình đạt mục đích đó Phương tiện là yếu tố quan trọng chi phối hiệu quả của hoạt động Phương tiện được sử dụng mà càng sắc bén và hữu hiệu thì năng suất, chất lượng của hoạt động càng cao, làm cho mục đích định trước càng dễ dàng được thực hiện

1.2.2.2 Khái niệm về phương tiện dạy học

Hiện nay, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về PTDH

Theo Từ điển Giáo dục học: “PTDH là phương tiện được giáo viên sử dụng để minh họa một vài phần của một giáo trình hoặc một buổi thuyết trình; PTDH theo nghĩa hẹp là toàn bộ trang thiết bị, đồ dùng, dụng cụ phục vụ việc giảng dạy và học tập’’ [35, tr 323]

Quan điểm của tác giả Thái Duy Tuyên: “ PTDH là công cụ mà thầy giáo và học sinh sử dụng trong quá trình dạy- học’’ [30, tr 250]

Tác giả Võ Chấp cho rằng: “ PTDH được xem là đối tượng vật chất của quá trình nhận thức, chiếm vị trí hết sức quan trọng trong việc tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh’’ [16, tr 12]

Từ những khái niệm nêu trên, có thể hiểu: PTDH là những phương tiện vật chất- kỹ thuật được GV- HS sử dụng trọng quá trình dạy-học nhằm đạt được mục tiêu dạy học đề ra

Hay phương tiện dạy học là tập hợp những đối tượng vật chất được giáo viên sử dụng với tư cách là những phương tiện để tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh, là phương tiện nhận thức của học sinh nhằm thực hiện nhiệm vụ dạy học

1.2.2.3 Khái niệm về thiết bị dạy học

Thiết bị dạy học là một bộ phận của cơ sở vật chất trường học, bao gồm những đối tượng vật chất được thiết kế sư phạm mà giáo viên sử dụng để điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh; đồng thời là nguồn tri thức giúp học sinh lĩnh hội tri thức, hình thành kĩ năng đảm bảo cho việc thực hiện mục tiêu dạy học [ 19, tr.8]

Sơ đồ sau đây là một cách mô tả cấu trúc hệ thống thiết bị dạy học ở cơ

sở giáo dục phổ thông

Sơ đồ 1.2 Cấu trúc hệ thống thiết bị dạy học ở cơ sở giáo dục phổ thông [19, tr.20]

1.2.2.4 Quản lý phương tiện dạy học

Quản lý phương tiện dạy học là một trong những công việc của người cán bộ quản lý, là đối tượng quản lý trong nhà trường

Nội dung của công tác quản lý PTDH bao gồm: kế hoạch đầu tư mua sắm, trang bị, tự làm PTDH; kế hoạch khai thác, sử dụng PTDH; kế hoạch bảo quản, bảo dưỡng, kiểm tra và sửa chữa PTDH;

Tổ chức: Sắp xếp, bố trí bộ máy và nhân lực làm công tác quản lý

PTDH, phân bố công việc, quyền hành và các nguồn lực cho các đơn vị, bộ phận để họ có thể thực hiện được nhiệm vụ của mình và đạt được mục tiêu quản lý và sử dụng PTDH một cách có hiệu quả

Máy móc

Mô hình

ảnh

Bản đồ lược đồ

Chỉ đạo: Là quá trình sắp xếp điều hành việc triển khai thực hiện các

kế hoạch đầu tư mua sắm, trang bị, sử dụng, bảo quản PTDH phục vụ cho hoạt động giảng dạy của nhà trường;

Kiểm tra: Là chức năng quan trọng của người quản lý, người quản lý

kiểm tra việc thực hiện các nội dung của công tác quản lý PTDH; kiểm tra việc triển khai thực hiện các kế hoạch của hoạt động quản lý PTDH; kiểm tra việc quản lý, sử dụng các PTDH theo mục tiêu đề ra

1.3 Lý luận về hệ thống phương tiện dạy học ở trường tiểu học

1.3.1 Phương tiện dạy học ở trường tiểu học

1.3.1.1 Mục đích phương tiện dạy học ở trường tiểu học

Nhằm hỗ trợ trong quá trình dạy-học nhằm cụ thể mục tiêu, nội dung

và phương pháp dạy học để đạt được hiệu quả cao trong chất lượng giáo dục

và đào tạo ở trường tiểu học

Phương tiện dạy học dùng trưc tiếp để dạy học: Được giáo viên sử dụng trong giờ dạy để trình bày kiến thức và rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo cho học sinh

Phương tiện nhằm để hỗ trợ và điều khiển quá trình dạy học: Là những phương tiện được sử dụng để tạo ra một môi trường học tập thuận lợi,

có hiệu quả và liên tục

1.3.1.2.Vai trò và tính chất của phương tiện dạy học ở trường tiểu học

Quá trình dạy học là một hệ thống bao gồm nhiều thành tố, trong đó có PTDH là một thành tố của quá trình dạy học, PTDH phải phù hợp với các thành tố khác như mục đích, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học Sự phù hợp này thể hiện ở chỗ PTDH phải là sự vật chất hóa nội dung, phương pháp dạy học

PTDH có vị trí quan trọng trong mối tương quan với các thành tố khác, hợp thành một chỉnh thể thống nhất, có quan hệ hữu cơ với nhau, tạo nên mắt

xích gắn bó chặt chẽ của quá trình dạy học (Sơ đồ 1.3)

Sơ đồ 1.3 Mối quan hệ giữa các thành tố của quá trình dạy học [ 33, tr 139]

Vai trò của PTDH đối với phương pháp dạy học:

Phương tiện dạy học góp phần nâng cao tính trực quan của quá trình dạy học Giúp HS nhận ra những sự việc, hiện tượng, khái niệm một cách cụ thể hơn, dễ dàng hơn Mặt khác thiết bị dạy là nguồn tri thức với tư cách là phương tiện chứa đựng và chuyển tải thông tin đến người học

Phương tiện dạy học hướng dẫn hoạt động nhận thức của HS thông qua việc đặt các câu hỏi gợi mở của GV, để:

Nhận biết tên gọi, tính tiền của thiết bị

Lắp ráp thiết bị để tiến hành thí nghiệm thực hành

Nhận biết, thu thập và phân tích kết quả thí nghiệm

Thông qua quá trình làm việc với PTDH, HS phát triển khả năng tự lực nắm vững kiến thức, kĩ năng:

Kĩ năng sử dụng các thiết bị kỹ thuật

Kỹ năng thu thập dữ liệu

Kỹ năng quan sát, phân tích, tổng hợp, kết luận

Từ đó tự lực nắm vững kiến thức và phát triển trí tuệ

Việc lựa chọn để thực hiện phương pháp dạy học và việc sử dụng PTDH có ảnh hưởng đáng kể tới mức độ tiếp thu kiến thức và kĩ năng của HS

H

trong quá trình dạy học

Sử dụng các PTDH trong khi tiến hành các thí nghiệm, thực hành giúp rèn luyện tính kiên trì, cẩn thận, khéo léo, cần cù và trung thực của HS Qua

đó, rèn luyện lòng say mê nghiên cứu, mong muốn tìm kiếm kiến thức, say

mê khoa học

Phương tiện dạy học là một thành tố quan trọng trong quá trình dạy học Sử dụng phương tiện dạy học một cách hợp lí, đúng lúc, đúng chỗ sẽ đem lại hiệu quả cao trong dạy học Việc sử dụng có hiệu quả các PTDH phụ thuộc rất nhiều vào trình độ, sự sáng tạo mang tính nghệ thuật của mỗi GV và

sự hỗ trợ hiệu quả của nhân viên thiết bị trường học Hiện nay, để đáp ứng đổi mới chương trình và sách giáo khoa phổ thông, việc sử dụng các thiết bị dạy học lại càng quan trọng, góp phần thúc đẩy việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm thực hiện có hiệu quả dạy và học ở trường phổ thông

Vai trò của PTDH đối với nội dung dạy học:

Phương tiện dạy học đảm bảo cho việc thực hiện mục tiêu của từng đơn

vị kiến thức, mục tiêu của từng bài học Vì vậy, nó có vai trò đảm bảo cho việc thực hiện có hiệu quả cao nhất các yêu cầu của chương trình và nội dung sách giáo khoa

Phương tiện dạy học đảm bảo cho việc phục vụ trực tiếp cho GV và

HS cùng nhau tổ chức các hình thức dạy học, tổ chức nghiên cứu từng đơn vị kiến thức của bài học nói riêng và tổ chức cả QTDH nói chung

Phương tiện dạy học đảm bảo cho khả năng truyền đạt của GV và khả năng lĩnh hội của HS theo đúng yêu cầu nội dung chương trình, nội dung bài học đối với mỗi khối lớp, mỗi cấp học, bậc học

Phương tiện dạy học có tác dụng quan trọng, góp phần giải phóng sức lao động của GV và HS, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện nhiệm vụ

của hoạt động dạy và học

Phương tiện dạy học không chỉ cung cấp các tin tức chính xác và chắc chắn về đối tượng nghiên cứu mà còn kích thích và làm tích cực hóa các thao tác tư duy của chủ thể làm cho năng lực tư duy trừu tượng của học sinh được phát triển

Đồng thời, nó cũng có tác dụng làm giảm nhẹ được lao động của người giáo viên, vì phương tiện dạy học đã tạo ra cơ sở vật chất tiện lợi và giảm thiểu sự đầu tư về sức lực, thời gian của chủ thể khi tiếp cận, lĩnh hội các tri thức mới

Phương tiện dạy học còn có tác dụng làm thỏa mãn nhu cầu về hiểu biết

và hình thành niềm say mê học tập của học sinh

Các PTDH nhất là PTDH mới mà chúng ta gọi là phương tiện kỹ thuật dạy học, đã phản ánh được tính đa dạng, phức tạp của sự vật hiện tượng, giúp cho người học có nhiều cơ hội để phát triển khả năng nhận thức, làm thỏa mãn nhu cầu hiểu biết, hình thành niềm say mê học tập, kích thích hoạt động tự học, làm cơ sở vật chất cho việc biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo

1.3.2 Mối quan hệ của phương tiện dạy học với các yếu tố của quá trình dạy học ở trường tiểu học (với mục đích, nội dung và phương pháp dạy học)

Sơ đồ 1.4 Mối quan hệ giữa PTDH với MĐ, ND, PP, HTTC DH [21]

1.3.2.1 Quan hệ của PTDH với mục đích dạy học

Mục đích được coi như biểu tượng cần đạt được của quá trình hoạt động

mà chủ thể đã định trước Nó là cơ sở định hướng đúng cho việc thực hiện nội dung, phương pháp, tìm kiếm phương tiện hoạt động của chủ thể

Mục đích dạy học là cơ sở để chủ thể tiến hành định hướng cho việc lựa chọn phương tiện dạy học Tính chất và đặc trưng của mục đích dạy học sẽ quy định tính chất đặc thù của việc lựa chọn và sử dụng phương tiện dạy học của chủ thể trong quá trình dạy học

Mục đích và PTDH luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau trong quá trình vươn lên chiếm lĩnh đối tượng học tập, có sự chuyển hóa giữa chúng Bản thân các mục đích bộ phận một khi đã được thực hiện sẽ trở thành phương tiện cho việc thực hiện mục đích bộ phận tiếp theo Mặt khác, khi chủ thể biết cách tìm kiếm để hội đủ các phương tiện cho hoạt động thì mục đích của nó mới trở thành hiện thực

1.3.2.2 Quan hệ của PTDH với nội dung dạy học

Mỗi nội dung dạy học cụ thể cần đến các phương pháp cũng như các PTDH đặc thù khác nhau để giúp thầy chuyển tải và trò lĩnh hội Việc học sinh nắm vững chắc nội dung dạy học cụ thể sẽ phụ thuộc vào việc lựa chọn

và vận dụng một cách phù hợp có hiệu quả phương tiện dạy học tương ứng của người giáo viên

Nói chung, các phương tiện kỹ thuật có thể được vận dụng vào để tổ chức dạy học cho nhiều nội dung dạy học khác nhau Vấn đề là ở chỗ, người giáo viên biết cách tiến hành khai thác phương tiện trong phạm vi nội dung cụ thể Ngược lại, PTDH cũng có tác dụng chi phối sự giảng dạy nội dung dạy học tương ứng

Có những loại PTDH chỉ thích hợp với những chuyển tải chính những nội dung dạy học xác định Việc lựa chọn đúng các PTDH cho phù hợp với nội

dung dạy học tương ứng sẽ làm tăng hiệu quả chuyển tải chính nội dung dạy học đó

Người giáo viên cần am hiểu mối quan hệ này để có sự sáng tạo và tích cực trong việc tìm chọn và vận dụng hợp lý các PTDH trong quá trình giảng dạy ở trên lớp

1.3.2.3 Quan hệ của PTDH và phương pháp dạy học

Giữa phương pháp và phương tiện cũng có mối quan hệ qua lại tương hỗ nhau Phương tiện hỗ trợ cho việc thực hiện các tác động của phương pháp dạy học Phương pháp dạy học khi đã được xác định sẽ cần tới sự trợ giúp của các phương tiện dạy học thích hợp, ứng với nội dung dạy học nhất định

Để làm tăng hiệu quả vận dụng phương pháp dạy học, người ta căn cứ vào thực tiễn mà nỗ lực tư duy nhằm tìm kiếm cho bằng được các PTDH sẵn

có để tiến hành thực hiện các nhiệm vụ dạy học Sự lựa chọn được các phương tiện phù hợp sẽ đem lại hiệu quả tối ưu của sự vận dụng phương pháp dạy học trong quá trình dạy học cụ thể của mỗi một giáo viên

1.3.2.4 Yêu cầu lựa chọn và sử dụng phương tiện dạy học ở trường tiểu học

a Yêu cầu PTDH

Tính khoa học sư phạm:

Phương tiện dạy học phải đảm bảo HS tiếp thu được kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo tương ứng với yêu cầu của chương trình dạy học, giúp cho GV truyền đạt một cách thuận lợi cho HS các kiến thức phức tạp, kỹ xảo tay nghề, làm cho họ phát triển khả năng nhận thức và tư duy logic

Nội dung và cấu tạo của PTDH phải đảm bảo các đặc trưng của việc dạy lý thuyết, thực hành và các nguyên lý sư phạm cơ bản Phương tiện dạy học phải phù hợp với nhiệm vụ sư phạm và phương pháp giảng dạy, thúc đẩy khả năng tiếp thu năng động của HS Các PTDH tập hợp thành một bộ phải có mối liên hệ chặt chẽ về nội dung, bố cục và hình thức trong đó mỗi chiếc

trong bộ phải có vai trò và chỗ đứng riêng Phương tiện dạy học phải thúc đẩy việc sử dụng các PPDH hiện đại và hình thức dạy học tiên tiến

Tính nhân trắc học:

Phương tiện dạy học dùng để biểu diễn cho HS phải được nhìn rõ ở khoảng cách 8m Các PTDH dùng cho cá nhân HS không được chiếm nhiều chỗ trên bàn học Phương tiện dạy học phải phù hợp với tâm, sinh lý HS Màu sắc cũng có tác dụng thông tin Màu sơn phải đủ sáng, hài hòa và giống như màu sắc của vật thật Phương tiện dạy học phải đảm bảo tất cả các yêu cầu của kỹ thuật an toàn và khi sử dụng không được gây độc hại cho GV và HS

Nguyên tắc sử dụng PTDH: Việc sử dụng thiết bị dạy học cần đảm

bảo những nguyên tắc sau đây:

Sử dụng đúng mục đích: Khi sử dụng PTDH, GV cần xác định rõ mục

đích sử dụng thiết bị đó

Sử dụng đúng lúc: Xác định rõ PTDH đó được sử dụng vào lúc mà nội

dung và phương pháp cần đến Thường thì khi nào sử dụng đến GV mới đưa

Sử dụng đúng liều lượng: Sử dụng thiết bị cần quan tâm đến số lần sử

dụng thiết bị trong một tiết học Nếu sử dụng quá nhiều sẽ làm rối và thậm chí loãng những kiến thức cần tập trung Nhưng nếu dùng quá ít thì giờ học không hứng thú, không khai thác được tính tích cực của HS Như vậy sử dụng thiết bị trong một giờ học cần đảm bảo hợp lí không nhiều và cũng không quá

ít Không nên quá lạm dụng thiết bị, nhất là các phương tiện nghe nhìn Trong một tiết học nên phối hợp các loại thiết bị khác nhau, giữa thiết bị truyền thống với các thiết bị hiện đại Điều đó sẽ giúp cho HS hứng thú học tập hơn

Sử dụng PPDH cũng như một loại thiết bị không quá 20 phút, vì sau khoảng thời gian này, nếu không thay đổi phương pháp và loại trực quan thi HS sẽ không chú ý, làm giảm hiệu quả của phương pháp và thiết bị dạy học

Kết hợp sử dụng phương tiện có trong nhà trường và phương tiện ngoài xã hội: Các thiết bị ở ngoài xã hội rất phong phú, nếu kết hợp khai thác

hợp lý các phương tiện ngoài xã hội sẽ hỗ trợ tốt cho việc dạy và học trong nhà trường

Nguồn thiết bị còn có thể khai thác từ các dịch vụ internet: GV có thể khai thác thông tin phục vụ cho bài giảng và hướng dẫn HS khai thác các thông tin trên mạng liên quan đến kiến thức và phục vụ cho chương trình học của nhà trường

Quy trình sử dụng PTDH: gồm các bước sau

Bước 1: Xác định chính xác mục đích sử dụng

Trả lời các câu hỏi khảo sát cái gì ? kiểm nghiệm, minh họa cái gì ?

Bước 2: Lập kế hoạch sử dụng

Trả lời các câu hỏi : để đạt được mục đích cần sử dụng các dụng cụ nào,

bố trí ra sao, cần tiến hành theo các bước nào, cần quan sát, đo đạc cái gì ? a) Lựa chọn các dụng cụ cần sử dụng, tìm hiểu cách sử dụng từng dụng

cụ, kiểm tra sự hoạt động của nó, thay thế các chi tiết hỏng hóc

b) Vẽ sơ đồ bố trí các dụng cụ

c) Vạch tiến độ sử dụng thiết bị trong tiết học

Bước 3: Thực hiện kế hoạch

Bước 4: Nhận xét và rút kinh nghiệm chung về tổ chức, nội dung

1.3.2.5 Phân loại phương tiện dạy học ở trường tiểu học

a Theo cấu tạo và mục đích sử dụng

Dựa vào cấu tạo, nguyên lý hoạt động và chức năng của phương tiện:

Phương tiện dạy học có thể được phân làm hai phần: phần cứng và phần mềm:

Phần cứng:

Bao gồm các phương tiện được cấu tạo trên cơ sở các nguyên lý thiết kế

về cơ, điện, điện tử theo yêu cầu biểu diễn nội dung bài giảng Các phương tiện này có thể là: các máy chiếu (phim, ảnh), radio, ti vi, máy dạy học, máy tính điện tử, máy phát thanh và truyền hình Phần cứng là kết quả tác động của

sự phát triển của khoa học kỹ thuật trong nhiều thế kỷ Khi sử dụng phần cứng,

người giáo viên đã cơ giới hóa và điện tử hóa quá trình dạy học, mở rộng không gian lớp học và phạm vi kiến thức truyền đạt

Phần mềm

Là những phương tiện trong đó sử dụng các nguyên lý sư phạm, tâm lý, khoa học kỹ thuật để xây dựng nên cho học sinh một khối lượng kiến thức hay cải thiện hành vi ứng xử cho học sinh Phần mềm bao gồm: chương trình môn học, báo chí, sách vở, tạp chí, tài liệu giáo khoa

Dựa vào mục đích sử dụng: Có thể phân loại các phương tiện dạy học

thành hai loại: Phương tiện dùng trực tiếp để dạy học và phương tiện dùng để

hỗ trợ, điều khiển quá trình dạy học

Phương tiện dùng trực tiếp để dạy học:

Bao gồm những máy móc, thiết bị và dụng cụ được giáo viên sử dụng trong giờ dạy để trình bày kiến thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo cho học sinh

Đó có thể là:

Máy chiếu, máy chiếu phim dương bản, máy chiếu phim, máy ghi âm, máy quay đĩa, máy thu hình, máy dạy học, máy tính điện tử, máy quay phim

Các tài liệu in (sách giáo khoa, sách chuyên môn, các tài liệu chép tay,

sổ tay tra cứu, sách bài tập, chương trình môn học )

Các phương tiện mang tin thính giác, thị giác và hỗn hợp (băng ghi âm, đĩa ghi âm, các chương trình phát thanh, tranh vẽ, biểu bảng, bản đồ, đồ thị, ảnh, phim dương bản, phim cuộn, buổi truyền hình )

Các vật mẫu, mô hình, tranh lắp ghép, phương tiện và vật liệu thí nghiệm, máy luyện tập, các phương tiện sản xuất

Phương tiện hỗ trợ và điều khiển quá trình dạy học:

Là những phương tiện được sử dụng để tạo ra một môi trường học tập thuận lợi, có hiệu quả và liên tục

Phương tiện hỗ trợ bao gồm các loại bảng viết, các giá di động hoặc cố định, bàn thí nghiệm, thiết bị điều khiển âm thanh, ánh sáng

Phương tiện điều khiển bao gồm các loại sổ sách, tài liệu ghi chép về tiến trình học tập, về thành tích học tập của học sinh

Dựa vào cấu tạo của phương tiện:

Có thể phân các loại phương tiện dạy học thành hai loại: các phương tiện dạy học truyền thống (vật thật, mô hình, tranh, ảnh, bản vẽ, bản phấn v.v…) và các phương tiện nghe nhìn hiện đại (Radio, ti vi…)

b Theo quan điểm về lịch sử, trạng thái, tính chất

Căn cứ vào lịch sử xuất hiện phương tiện dạy học: Người ta có thể chia

ra các loại phương tiện dạy học truyền thống và phương tiện dạy học mới

Phương tiện dạy học truyền thống:

Được xác định trên cơ sở tư duy kinh nghiệm của nhà sư phạm và ra đời

từ rất sớm như vật thật, mô hình, tranh, ảnh, bản vẽ,.v.v…

Chúng được phân ra hai loại chính là phương tiện dạy học hai chiều và phương tiện dạy học ba chiều

Phương tiện dạy học mới

Được xác định trên cơ sở tư duy lý luận của nhà giáo dục và bao gồm những phương tiện kỹ thuật dạy học như máy chiếu, máy tính, máy chiếu đa năng, phần mềm dạy học

Chúng được phân ra thành phương tiện nghe, phương tiện nhìn, phương tiện nghe nhìn và các phương tiện trực quan khác

Căn cứ vào sự tham gia có tính chất trực tiếp, gián tiếp: Người ta có thể chia thành hai loại:

Phương tiện dạy học trực tiếp:

Gồm cả các phương tiện truyền thống và hiện đại Chúng bao gồm các

phương tiện dạy học mang tin và truyền tin Chúng có vai trò rất lớn trong quá trình dạy học

Phương tiện dạy học gián tiếp:

Chúng có vai trò hỗ trợ cho hoạt động dạy học, rất cần thiết như bảng phấn, hệ thống chiếu sáng, hệ thống điều khiển nhiệt độ…

Căn cứ vào yêu cầu sử dụng:

Phương tiện dạy học dùng cho giáo viên trong giảng dạy:

Đây là loại phương tiện dành riêng cho giáo viên sử dụng khi giảng dạy

và hướng dẫn học sinh học tập Loại này có thể giống như PTDH dùng cho học sinh nhưng có thể thêm các chức năng mới và được khai thác triệt để trong quá trình vận dụng

Phương tiện dạy học dùng cho học sinh trong quá trình học tập:

Chúng có thể giống với PTDH dùng cho giáo viên nhưng về số lượng lớn hơn, tuổi thọ cần bền hơn để đáp ứng nhu cầu khai thác trong học tập của

học sinh

Phương tiện dạy học hỗ trợ cho dạy và học:

Đây là các phương tiện có vai trò hỗ trợ dạy và học, gồm có phương tiện dạy học gián tiếp nêu trên

Căn cứ vào tính chất hoạt động của PTDH:

xảo, thái độ

Các vật tượng hình, mô hình, tranh ảnh, sơ đồ, tài liệu sao chép:

Các PTDH này sẽ tham gia vào quá trình chủ thể thực hiện các hành động mô hình hóa làm cơ sở hình thành hành động ngôn ngữ và hành động trí tuệ

Bản vẽ được coi là tiếng nói kỹ thuật Vì vậy khi dạy kỹ thuật, giáo viên nên quan tâm đến việc hình thành kỹ năng phân tích và tạo lập các bản vẽ kỹ thuật cho học sinh

Các vật thí nghiệm, thực hành, thực nghiệm:

Là loại PTDH tham gia vào quá trình hình thành các quan điểm nhận thức, quan điểm khoa học thông qua các hành động thử nghiệm của học sinh

Các phương tiện dạy học mới:

Như máy chiếu, máy tính, tivi, video, cassettes, đầu – băng, phần mềm dạy học… là nhóm các phương tiện dạy học mới có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo ra biểu tượng trung thực về đối tượng cũng như quá trình của chúng, làm cơ sở hình ảnh cho việc hình thành khái niệm

Căn cứ vào cơ sở thiết bị dạy học:

Các loại thiết bị dạy học được dùng trực tiếp hay gián tiếp

Các phương tiện dạy học truyền thống và phương tiện mới

Các loại hiện trường diễn ra các hoạt động dạy học: như phòng học, phòng thí nghiệm, cổng xưởng, nhà máy, cơ sở sản xuất

Các loại PTDH như phân loại đã kể trên đều rất đa dạng và có hiệu quả khác nhau trong dạy học Trong đó có PTDH đem lại hiệu quả thấp, có PTDH đem lại hiệu quả cao và có PTDH chỉ đem lại hiệu quả ở mức độ cần thiết

Tóm lại: Hệ thống PTDH hiện nay là rất đa dạng và phong phú, mọi cách phân loại PTDH đều chỉ có tính tương đối Song dù cách này hay cách

khác thì mục đích của việc phân loại PTDH là tìm ra những biện pháp bảo quản, khai thác và sử dụng chúng một cách tối ưu, nhằm nâng cao chất lượng dạy học Khi vận dụng chúng vào giải quyết các nhiệm vụ dạy học, người giáo viên cần lưu tâm tới hiệu quả sử dụng PTDH

1.4 Quản lý phương tiện dạy học ở các trường tiểu học

1.4.1 Mục tiêu, yêu cầu, nguyên tắc và chức năng quản lý PTDH ở trường tiểu học

1.4.1.1 Mục tiêu quản lý PTDH ở trường tiểu học

Mục tiêu quản lý phương tiện dạy học là làm cho nó có mối liên hệ chặt chẽ với GV, với HS, với nội dung, với phương pháp dạy và phương pháp học theo định hướng của mục tiêu đào tạo đã vạch ra và là khâu quan trọng trong quản lý chung của nhà trường

1.4.1.2 Yêu cầu quản lý PTDH ở trường tiểu học

Để quản lý tốt các PTDH, nhà quản lý cần nắm vững các yêu cầu sau:

Cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động quản lý PTDH;

Các yêu cầu về nội dung, chương trình và phương pháp, quy định các PTDH cho từng môn học, lớp học và cho các hoạt động giáo dục khác;

Đảm bảo đầy đủ, đồng bộ và PTDH trong danh mục được cấp và các thiết bị do GV và HS tự làm;

Có kế hoạch quản lý, chỉ đạo việc trang bị, sử dụng và bảo quản PTDH

có hiệu quả Giữ gìn và bảo quản tốt các PTDH được trang bị;

Phải có những chủ trương tập trung, mọi nguồn lực cho việc trang bị PTDH và đáp ứng yêu cầu sử dụng PTDH để nâng cao chất lượng dạy học;

Phải có tư duy sáng tạo, mạnh dạn áp dụng các biện pháp quản lý mới

để không ngừng nâng cao chất lượng quản lý PTDH

1.4.1.3 Nguyên tắc quản lý PTDH ở trường tiểu học