Phân tích quan điểm của V.I. Lênin về các đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

Phân tích quan điểm của V.I. Lênin về các đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền. Những tác động tiêu cực của độc quyền là gì? Việt Nam cần làm gì để hạn chế tác động tiêu cực của độc quyền đến sự phát triển kinh tế?

Đề bài: Phân tích quan điểm của V.I Lênin về các đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ

nghĩa tư bản độc quyền Những tác động tiêu cực của độc quyền là gì? Việt Nam cần làm gì để hạn chế tác động tiêu cực của độc quyền đến sự phát triển kinh tế?

Bài làm

I Quan điểm của V.I.Lenin về các đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

1 Về chủ nghĩa tư bản độc quyền

a Nguyên nhân hình thành

Theo Lênin "tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền".Sự độc quyền hay

sự thống trị của tư bản độc quyền là cơ sở của chủ nghĩa tư bản độcquyền Sự xuất hiện của tư bản độc quyền do những nguyên nhân chủ yếu sau đây:

Một là, sự phát triển của lực lượng sản xuất dưới tiến bộ của khoa học kỹ

thuậtđã làm xuất hiện những ngành có trình độ tích tụ cao Đó là những xí nghiệp lớnđòi hỏi những hình thức kinh tế tổ chức mới

Hai là, vì là cạnh tranh tự do nên buộc các nhà tư bản phải cải tiến kỹ thuật,

tăngquy mô tích lũy, bên cạnh đó thì nhiều doanh nghiệp nhỏ có trình độ kỹ thuậtkém thì một là phải liên kết lại với nhau để thành một doanh nghiệp lớn, vững mạnh hơn, đứng vững trong cạnh tranh; hai là sẽ bị các doanh nghiệp lớn thôn tính lại Vì vậy đã xuất hiện một số xí nghiệp tư bản lớn nắm địa vị thống trị một hay nhiều ngành công nghiệp

Ba là, hậu quả của cuộc khủng hoảng kinh tế đã làm cho nhiều xí nghiệp nhỏ

vàvừa bị phá sản, những xí nghiệp muốn tiếp tục tồn tại thì phải đổi mới kỹ thuật,do

đó thúc đẩy quá trình tập trung sản xuất

Bốn là, những xí nghiệp và công ty lớn mạnh thì cạnh tranh với nhau ngày càng

khốc liệt hơn, bất phân thắng bại, do đó lai nảy sinh các xu hướng thỏa hiệp Từ đó hình thành các tổ chức độc quyền

b Bản chất

Xét về bản chất CNTB độc quyền là một nấc thang phát triển mới của CNTB CNTB độc quyền là CNTB trong đó ở hầu hết các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế tồn tại các tổ chức tư bản độc quyền và chúng chi phối sự phát triển của toàn

bộ nền kinh tế

Sự ra đời của CNTB độc quyền vẫn không làm thay đổi được bản chất của CNTB Bản thân quy luật lợi nhuận độc quyền cũng chỉ là một hình thái biến tướng của quy luật giá trị thặng dư

2 Quan điểm của V.I.Lenin về các đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa

tư bản độc quyền.

Tổng kết thực tiễn vai trò của độc quyền trong nền kinh tế các nước tư bản phát

triển nhất giai đoạn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, V.I.Lenin khái quát 5 đặc điểm

của chủ nghĩa tư bản độc quyền như sau:

Thứ nhất, các tổ chức độc quyền có quy mô tích tụ và tập trung tư bản lớn

Tích tụ và tập trung sản xuất cao dẫn đến hình thành các tổ chức độc quyền.Tổ chức độc quyền là liên minh giữa những nhà tư bản lớn để tập trung vào trong tay một phần lớn (thậm chí toàn bộ) sản phẩm của một ngành, cho phép liên minh này phát huy ảnh hưởng quyết định đến quá trình sản xuất và lưu thông của ngành đó Những liên minh độc quyền này đầu tiên hình thành theo sự liên kết ngang (cùng ngành) dưới hình thức: Cácten, Xanhđica, Tờ-rớt Sau đó là sự liên kết dọc, tức là liên kết này không chỉ các xí nghiệp lớn mà cả các Xanhđica, Tờ-rớt thuộc các ngành khác nhau nhưng có liên quan với nhau về kinh tế - kỹ thuật dẫn đến hình thành các công ty độc quyền lớn như: Côngxoocxiom

Nhưng từ giữa thế kỷ XX đã phát triển lên một hình thức mới: liên kết đa ngành hình thành các công ty lớn như: Cônglômêrát, Consơn thâu tóm nhiều công ty xí nghiệp thuộc những ngành công nghiệp khác nhau

Bên cạnh đó, nhờ nắm được địa vị thống trị trong lĩnh vực sản xuất và lưu thông, các tổ chức độc quyền có khả năng định ra giá cả độc quyền, chính là giá cả hàng hóa

có sự chệnh lệch rất lớn so với giá cả sản xuất Các tổ chức này không chỉ định ra giá

cả độc quyền cao hơn giá cả sản xuất đối với những hàng hóa bán ra mà còn định ra giá cả độc quyền thấp hơn giá cả sản xuất đối với những hàng hóa mua vào, qua đó thu được lợi nhuận độc quyền Vậy giá cả độc quyền = chi phí sản xuất + P độc quyền

Nhưng giá cả độc quyền không thủ tiêu được tác động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư, vì xét trên phạm vi toàn xã hội thì: Tổng giá cả vẫn bằng tổng giá trị; tổng số lợi nhuận vẫn bằng tổng số giá trị thặng dư Do đó những gì mà độc quyền thu được cũng là cái mà tầng lớp tư sản vừa và nhỏ, nhân dân lao động ở các nước tư bản, thuộc địa mất đi

Như vậy, độc quyền ra đời từ cạnh tranh và giữ vai trò thống trị, nhưng nó không thủ tiêu được cạnh tranh; độc quyền và cạnh tranh tồn tại song song và thống nhất với nhau một cách biện chứng Tuy nhiên, trong thời đại Đế quốc chủ nghĩa thì tính chất cạnh tranh khác hẳn thời kỳ tự do cạnh tranh về mức độ và hình thức

Thứ hai, sức mạnh của các tổ chức độc quyền do tư bản tài chính và hệ thống tài phiệt chi phối

Song song với quá trình tích tụ và tập trung sản xuất trong công nghiệp thì trong ngành ngân hàng cũng diễn ra một quá trình tương tự, hình thành các tổ chức độc quyền ngân hàng Sự ra đời của các tổ chức độc quyền ngân hàng đã làm thay đổi vai trò của ngân hàng: Từ chỗ là trung gian trong việc thanh toán và tín dụng, nay do nắm được phần lớn tư bản tiền tệ trong xã hội, ngân hàng đã có quyền lực vạn năng chi phối các hoạt động kinh tế xã hội

Các tổ chức độc quyền ngân hàng cho các tổ chức độc quyền công nghiệp vay và nhận gửi số tiền lớn của các tổ chức độc quyền công nghiệp trong một thời gian dài nên lợi ích của chúng quyện chặt vào nhau, hai bên đều quan tâm đến hoạt động của nhau, tìm cách thâm nhập vào nhau, hình thành nên tư bản tài chính Tư bản tài chính

là sự thâm nhập và dung hợp vàp nhau giữa tư bản độc quyền trong ngân hàng và tư bản độc quyền trong công nghiệp

Sự phát triển của tư bản tài chính đã dẫn đến sự hình thành một nhóm nhỏ độc quyền chi phối toàn bộ hệ thống kinh tế, chính trị xã hội của xã hội tư bản Đó chính

là bọn đầu sỏ tài chính Bọn đầu sỏ tài chính (trùm tư bản tài chính) thiết lập sự thống trị của mình thông qua "chế độ tham dự" Thực chất của chế độ tham dự là một nhàtư bản tài chính hoặc một tập đoàn tài chính, nhờ nắm được số cổ phiếu khống chế mà chi phối được công ty gốc hay "công ty mẹ", rồi qua công ty mẹ chi phối các công ty phụ thuộc hay các "công ty con", các công ty này lại chi phối các "công ty cháu" v.v Bởi vậy, với một số tư bản nhất định, một trùm tư bản tài chính có thể chi phối được những lĩnh vực sản xuất rất lớn

Thứ ba, xuất khẩu tư bản trở thành phổ biến

Xuất khẩu tư bản là xuất khẩu giá trị ra nước ngoài (đầu tư tư bản ra nước ngoài) nhằm mục đích giá trị thặng dư và các nguồn lợi nhuận khác ở các nước nhập khẩu tư bản Xuất khẩu tư bản là tất yếu vì trong các nước tư bản có hiện tượng "thừa tư bản"; giá trị nguyên liệu và nhân công ở các nước chậm phát triển rẻ, nhưng lại thiếu vốn và

kỹ thuật và thị trường tiêu thụ hàng hóa thì rộng lớn

Xuất khẩu tư bản có thể được thực hiện dưới hình thức: đầu tư trực tiếp (xây dựng các xí nghiệp, trực tiếp kinh doanh thu lợi nhuận, ) hoặc đầu tư gián tiếp (cho vay tư bản để thu lợi tức….)

Xuất khẩu tư bản vừa có tác dụng tích cực vừa có tác dụng tiêu cực, đặc biệt là đối với các nước nhận đầu tư, có thể dẫn tới tình trạng lệ thuộc về kinh tế, dẫn tới lệ thuộc về chính trị

Thứ tư, cạnh tranh để phân chia thị trường thế giới là tất yếu giữa các tập đoàn độc quyền.

Việc xuất khẩu TB tăng lên về quy mô và mở rộng phạm vi tất yếu dẫn đến việc phân chia thế giới về mặt kinh tế, nghĩa là phân chia lĩnh vực đầu tư tư bản, phân chia

thị trường thế giới giữa các tổ chức độc quyền quốc tế với nhau Từ đó hình thành các liên minh độc quyền quốc tế: Cacten, Xanhđica, Tờ-rớt quốc tế Nhưng giữa cac

tổ chức này luôn luôn diễn ra sự cạnh tranh lẫn nhau… tất yếu dẫn đến xu hướng thoả hiệp từ đó hình thành các liên minh độc quyền quốc tế

Thứ năm, lôi kéo, thúc đẩy các chính phủ vào việc phân định khu vực lãnh thổ ảnh hưởng là cách thức để bảo vệ lợi ích độc quyền

Khi đầu tư ra nước ngoài, đặc biệt là ở các nước thuộc địa và phụ thuộc, tư bản độc quyền không chỉ thu được lợi nhuận độc quyền không thôi mà là “siêu lợi nhuận độc quyền” do có những điều kiện thuận lợi mà tại chính quốc không có được như nguồn nguyên liệu dồi rào giá rẻ hoặc lấy không, giá nhân công rẻ mạt…Do đó luôn diễn ra sự cạnh tranh khốc liệt giữa các tổ chức độc quyền thuộc các quốc gia khác nhau Điều này đòi hỏi có sự can thiệp của nhà nước nhằm giúp cho các tổ chức độc quyền của nước mình giành giật thị trường vàmôi trường đầu tư nhằm thu được siêu lợi nhuận độc quyền ở ngoại quốc Sự can thiệp đó của nhà nước đã biến nó thành một nước đế quốc chủ nghĩa Như vậy, chủ nghĩa đế quốc là sự kết hợp giữa yêu cầu vươn

ra và thống trị ở nước ngoài của tư bản độc quyền với đường lối xâm lăng của nhà nước Chủ nghĩa đế quốc là một đặc trưng của chủ nghĩa tư bản độc quyền biểu hiện trong đường lối xâm lược nước ngoài, biến những nước này thành hệ thống thuộc địa của các cường quốc nhằm đáp ứng yêu cầu thu siêu lợi nhuận độc quyền của tư bản độc quyền

Lợi ích của việc xuất khẩu tư bản đã thúc đẩy các cường quốc tư bản đi xâm chiếm thuộc địa, vì trên thị trường thuộc địa dễ dàng loại trừ được các đối thủ cạnh tranh, dễ dàng nắm được độc quyền nguyên liệu và thị trường tiêu thụ Do tác động

đó, đặc biệt là do tác động của quy luật phát triển không đều của chủ nghĩa tư bản đã dẫn đến các cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất và lần thứ hai, cũng như các cuộc xung đột nóng ở nhiều khu vực trên thế giới hiện nay

II Những tác động tiêu cực của độc quyền và liên hệ với thực tiễn Việt

Nam

1 Tác động tiêu cực của độc quyền

Một là, độc quyền xuất hiện làm cho cạnh tranh không hoàn hảo gây thiệt hại chi người tiêu dùng và xã hội

Hai là, độc quyền có thể làm kìm hãm sự tiến bộ kỹ thuật, theo đó kìm hãm sự phát triển kinh tế, xã hội

Ba là, khi độc quyền nhà nước bị chi phối bởi nhóm lợi ích cục bộ hoặc khi độc quyền tư nhân chi phối các quan hệ kinh tế, xã hội sẽ gây ra hiện tượng làm phân hóa giàu nghèo

2 Liên hệ với thực tiễn Việt Nam

a Thực trạng tiêu cực độc quyền ở Việt Nam hiện nay

Độc quyền Việt Nam chủ yếu là độc quyền nhà nước Do các công ty tư nhân chưa có quyền lực về kinh tế để chiếm vị trí độc quyền trong các ngành kinh tế chính Cùng với quá trình mở cửa của thị trường thông qua việc kí kết và gia nhập các hiệp định song song và đa phương, do đó xuất hiện các công ty đa quốc gia hoạt động tại Việt Nam, với sức mạnh kinh tế của mình, các công ty này dễ dàng chiếm lĩnh thị trường Trong khi đó các doanh nghiệp nội địa Việt Nam với tiềm lực hạn chế đang dần bị loại bỏ khỏi nền kinh tế Thực trạng này hiện đang nổi lên vấn đề lạm dụng độc quyền để vụ lợi, biến độc quyền nhà nước thành độc quyền doanh nghiệp Tự ý thay đổi giá cả của hàng hóa, dịch vụ đã để lại hậu quả: tỉ lệ tăng trưởng kinh tế tính trên vốn đầu tư của Việt Nam bị suy giảm Ngoài ra độc quyền nhà nước còn thể hiện ở việc kết hợp về nhân sự giữa tổ chức độc quyền và bộ máy nhà nước

Như vậy, nền kinh tế Việt Nam chủ yếu do các doanh nghiệp nhà nước độc quyền nắm giữ Các doanh nghiệp độc quyền nhà nước này được xây dựng trên chủ trương của Chính phủ, được sự đầu tư, bảo hộ của Chính phủ, do đó không có gì ngạc nhiên khi họ có một vị thế, tầm ảnh hưởng to lớn trong nền kinh tế

Một ví dụ cụ thể nhất cho độc quyền tại Việt Nam là độc quyền ngành điện Ngành điện Việt Nam chủ yếu do EVN – Tập đoàn điện lực quốc gia Việt Nam cung cấp Tập đoàn EVN là doanh nghiệp thuộc sở hữu của Nhà nước kinh doanh đa ngành nghề Sản lượng của EVN chiếm 75% lượng điện sản xuất, chiếm 100% về truyền tải

và 94% về phân phối điện cả nước Do đó EVN chính là một ví dụ điển hình của độc quyền tự nhiên Do có tình trạng độc quyền của EVN trong ngành điệntrong nhiều năm qua nên thủ tiêu động lực sản xuất ngành điện của tập đoàn EVN Tập đoàn này bộc lộ sự độc quyền của mình không chỉ qua việc làm việc thường thiếu hiệu quả, liên tục đòi tăng giá mà còn thể hiện qua việc tăng lương cho nhân viên cao hơn mặt bằng chung Điều này đã dẫn đến vô số những bất cập cho cả người tiêu dùng lẫn các ngành nghề khác

Hậu quả của độc quyền kinh tế đối với Việt Nam vô cùng sâu sắc Cụ thể, nó gây

ra tổn thất phúc lợi xã hội; nguồn cung cấp hàng hóa, dịch vụ khan hiếm , không đa dạng, thiếu tính cạnh tranh; người tiêu dùng có ít sự lựa trọn tối ưu; thiếu minh bạch trong kinh doanh; gây ra sự chênh lệch mức sống, thu nhập ở các tầng lớp dân cư (thu nhập của người lao động trong ngành xăng dầu, điện thường cao hơn so với người lao động trong ngành dệt may, da giày ) và không có sức ép cạnh tranh đối với việc đổi mới kỹ thuật

b Biện pháp khắc phục

Để cải thiện vấn đề độc quyền nhà nước ở Việt Nam hiện nay, trước hết, nhà nước cần có một số biện giải pháp:

Thứ nhất, kiểm soát chặt chẽ việc định giá đối với một số sản phẩm dịch vụ hiện nay còn độc quyền như: điện, vận tải, hàng không để giá giảm xuống ngang mức trung bình của các nước khu vực

Thứ hai, nên tiến hành kiểm toán định kì đối với các doanh nghiệp nhà nước còn độc quyền, để có biện pháp kịp thời hạn chế sự độc quyền của doanh nghiệp này Thứ ba, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tư nhân khác kinh doanh các lĩnh vực như: điện, xăng dầu, vận tải, viễn thông

Cuối cùng, nâng cao vai trò của các chủ thể trong quản lý cạnh tranh, chống độc quyền doanh nghiệp, cụ thể:

Đối với nhà nước:

• Tiếp tục kiện toàn bộ máy quản lý nhà nước về cạnh tranh

• Thay đổi cách thức, quy trình bổ nhiệm nhân sự cơ quan quản lý cạnh tranh mới

• Nâng cao chất lượng đào tạo và đào tạo lại nguồn nhân lực cho các cơ quan quản lý cạnh tranh

• Tăng cường đầu tư vật chất, kinh phí hoạt động cho cơ quan quản lý cạnh tranh nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng lớn của xã hội, cũng như tính chất phức tạp trong hoạt động quản lý, chống độc quyền doanh nghiệp

• Tạo sự rõ ràng, minh bạch trong chức năng và trách nhiệm của cơ quan quản lý ngành để giải quyết tình trạng khác nhau trong áp dụng các chuẩn mực và cách xử lý

• Chủ động kiểm tra, kiểm soát hoạt động của các doanh nghiệp độc quyền, kịp thời phát hiện những biểu hiện độc quyền doanh nghiệp gây tác động tiêu cực cho nền kinh tế

Đối với tổ chức xã hội nghề nghiệp, cộng đồng dân cư và người dân:

• Cần nâng cao ý thức, trách nhiệm, tạo sự đồng thuận cao của các tổ chức xã hội

và người dân trong chống độc quyền doanh nghiệp

• Phát huy vai trò của các hiệp hội doanh nghiệp, các tổ chức xã hội trong tạo lập môi trường cạnh tranh, chống độc quyền doanh nghiệp

• Các hiệp hội cần hợp tác chặt chẽ với cơ quan quản lý cạnh tranh trong việc nâng cao nhận thức cho cộng đồng doanh nghiệp và các hiệp hội ngành, hãng về pháp luật cạnh tranh, chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ; tích cực phòng chống các

vi phạm pháp luật nhằm xây dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh và cơ chế thị trường phát triển bền vững

• Tăng cường hoạt động tư vấn, hỗ trợ doanh nghiệp cũng như người tiêu dùng

• Cần tích cực nghiên cứu, khảo sát thực tế, phản ánh nhu cầu người tiêu dùng

• Kịp thời cung cấp cho cơ quan quản lý nhà nước bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thông tin về hành vi vi phạm pháp luật của tổ chức ,cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ có dấu hiệu lạm dụng độc quyền gây ảnh hưởng tiêu cực tới nền kinh tế cũng như người tiêu dùng

• Cần tích cực, chủ động tham gia đóng góp, góp ý vào nội dung các văn bản pháp luật liên quan đến cạnh tranh, chống độc quyền

Đối với người tiêu dùng:

Nâng tầm tiếng nói của người tiêu dùng trong xây dựng môi trường cạnh tranh, chống độc quyền doanh nghiệp Để nâng tầm tiếng nói của mình, người tiêu dùng cần phải nâng cao sự hiểu biết và khả năng tự bảo vệ của chính bản thân họ, cần có sự lựa chọn đúng đắn, tự phòng vệ và trách nhiệm đấu tranh với các hành vi vi phạm của doanh nghiệp làm tổn hại lợi ích của xã hội cũng như của người tiêu dùng, để họ thực

sự trở thành những người tiêu dùng thông thái