Ý thức nữ tính trong truyện ngắn võ thị hảo

Là một độc giả rất yêu thích sáng tác của các nhà văn nữ, người viết muốn từ góc độ nữ tính tiếp cận sáng tác của Võ Thị Hảo, tìm hiểu đóng góp riêng của nhà văn nữ này vào việc diễn đạt

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TAO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN

ĐẶNG THỊ KIỀU OANH

Ý THỨC NỮ TÍNH

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60 22 01 21 Khóa: 18

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Bình Định - Năm 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TAO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUY NHƠN

ĐẶNG THỊ KIỀU OANH

Ý THỨC NỮ TÍNH

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60 22 01 21 Khóa: 18

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn: PGS.TS HỒ THẾ HÀ

Bình Định - Năm 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

và kết quả nghiên cứu được nêu trong luận văn là trung thực, được các đồng

tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được tuyên bố trong bất kỳ một công

trình nào khác

Tác giả luận văn

Đặng Thị Kiều Oanh

Xin chân thành cảm ơn sự động viên của gia đình, bạn bè, đồng nghiệp trong việc động viên, giúp tôi hoàn thành luận văn này

Quy Nhơn, ngày 06 tháng 6 năm 2017

Tác giả luận văn

Đặng Thị Kiều Oanh

MỤC LỤC Trang

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài ……….… 3

2 Lịch sử vấn đề ……… 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ……….… 7

4 Phương pháp nghiên cứu ……….… 8

5 Đóng góp của đề tài ……… 9

6 Cấu trúc luận văn ……… 9

NỘI DUNG Chương 1 GIỚI THUYẾT VỀ PHÁI TÍNH VÀ KHÁI LƯỢC VỀ NỮ TÍNH TRONG SÁNG TÁC VÕ THỊ HẢO 1.1 Giới thuyết về phái tính và văn học nữ giới ……… 10

1.1.1 Giới thuyết về phái tính ……….… 10

1.1.2 Văn học nữ giới ……… 13

1.2 Dấu ấn ý thức nữ tính trong văn học Việt Nam ……… 15

1.2.1 Dấu ấn ý thức nữ tính trong văn học truyền thống ……… 15

1.2.2 Dấu ấn ý thức nữ tính trong văn học hiện đại ……… 18

1.3 Khái lược về nữ tính trong sáng tác Võ Thị Hảo ……… 19

1.3.1 Chân dung và sự nghiệp của Võ Thị Hảo ……… 19

1.3.2 Khái lược về nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo ……… 22

Chương 2 Ý THỨC NỮ TÍNH TRONG TRUYỆN NGẮN VÕ THỊ HẢO NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG NGHỆ THUẬT 2.1 Ý thức về thiên tính nữ ……… 27

2.1.1 Thiên tính nữ ……… 27

2.1.2 Thiên tính nữ nhìn từ yếu tố vô thức ……… 29

2.2 Ý thức về cái tôi cá nhân ……… 32

2.2.1 Cái tôi cá nhân cô đơn và bi kịch ……… 32

2.2.2 Cái tôi cá nhân bao dung và tận hiến 38

2.3 Ý thức về dục tính ……… 46

2.3.1 Dục tính - biểu hiện sự nổi loạn bên trong……….…… 46

2.3.2 Dục tính - nhu cầu cân bằng sinh lý ……… 51

Chương 3 Ý THỨC NỮ TÍNH TRONG TRUYỆN NGẮN VÕ THỊ HẢO NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT 3.1 Ngôn ngữ ……… 61

3.1.1 Ngôn ngữ mang âm hưởng nữ tính ……… 61

3.1.2 Ngôn ngữ giàu chất thơ 67

3.2 Không gian và thời gian nghệ thuật ……… 70

3.2.1 Không gian nghệ thuật ……… 70

3.2.2 Thời gian nghệ thuật ……… 73

3.3 Thế giới biểu tượng ……… 77

3.3.1 Vai trò của biểu tượng trong nghệ thuật … 77

3.3.2 Biểu tượng thể hiện sắc thái nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo 78

KẾT LUẬN ……… 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… 89

lẽ, văn học là nơi phái tính phát lộ rõ nét nhất và cũng là công cụ hữu hiệu nhất để các nhà nữ quyền và nhà văn nữ phất cao ngọn cờ giải phóng phụ nữ

Hoàn cảnh xã hội mới đã giúp người phụ nữ Việt Nam khai mở cái tôi

cá nhân của mình Họ muốn tự hát lên để ca ngợi, để khẳng định vẻ đẹp, vai trò, thiên chức của mình và của tất cả những người phụ nữ như mình Họ muốn tạo cho mình và văn mình một giọng điệu, một âm hưởng riêng

Từ khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, đời sống kinh tế - xã hội, đời sống tư tưởng có nhiều thay đổi, đặc biệt là nhà văn có sự thay đổi trong cách nhìn về cuộc sống, thay đổi trong quan niệm nghệ thuật Vì vậy mà nền văn học dân tộc đã có những chuyển mình rõ rệt và đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận Một trong những thành tựu đó phải kể đến là sự đóng góp lớn của thể loại tự sự cụ thể là truyện ngắn và tiểu thuyết, trong việc thể hiện nhân vật người phụ nữ, nhất là những tác phẩm do chính nhà văn nữ viết

Thực tế xã hội hiện đại, cuộc sống xã hội mà ngày nay với sự phát triển như vũ bão của kinh tế, khoa học kỹ thuật, con người trong khi bị những áp lực cạnh tranh căng thẳng nên càng mong ước được sống trong yên bình với những cảm giác quý giá về hạnh phúc gia đình Người phụ nữ hiện đại tuy rất năng động nhưng vẫn luôn cần có một cuộc sống tình cảm làm điểm tựa Luôn khát khao một tình yêu đẹp, đó không chỉ là nhu cầu tự thân mà còn là khao khát tự khẳng định tư cách tồn tại của họ.Nhạy cảm với mặt trái của cuộc sống

với bao xô bồ hỗn độn, các giá trị về tình yêu- hạnh phúc- gia đình dễ có nguy

cơ bị đảo lộn, người phụ nữ với bản chất yếu đuối càng khát khao một bến bờ hạnh phúc bình yên Để việc tìm hiểu và nghiên cứu về nữ tính trong truyện ngắn của một nhà văn có hiệu quả nhất, chúng tôi nghĩ nên xuất phát từ một nhà văn nữ cụ thể

Hàng loạt cây bút nữ trẻ được bạn đọc mến mộ trong những năm qua như: Lê Minh Khuê, Võ Thị Hảo, Y Ban, Lý Lan, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Xuân Hà, Thuận… Một vấn đề hết sức nổi bật trong sáng tác của các cây bút nữ, là sự xuất hiện đặc biệt đông đảo và chiếm ưu thế của các nhân vật nữ Các nhà văn nữ với những cố gắng đã khẳng định được

vị trí của mình trên văn đàn

Trong số các nhà văn nữ đương đại, Võ Thị Hảo hiện lên như một đại diện xuất sắc Võ Thị Hảo được thừa nhận là một trong vài cây bút nổi bật và giàu chất nữ tính trong làng truyện ngắn hiện đại Việt Nam Đọc các sáng tác của chị, người đọc dễ nhận thấy bên cạnh những khắc khoải về chiến tranh thì những mảnh đời ngang trái, những đau đớn khôn nguôi của những con người bất hạnh là sự thường trực trong mỗi tác phẩm Đồng thời đó còn là những cảm thông, day dứt của một trái tim phụ nữ khi nói về những nỗi đau của người đồng giới Hơn nữa, vấn đề phụ nữ không chỉ là vấn đề riêng của sáng tác Võ Thị Hảo hay của văn học Việt Nam mà là vấn đề chung của văn học thế giới hiện nay Chính vì thế mà những năm gần đây xu hướng nghiên cứu

nữ tính đã thành một trào lưu phê bình, mới, hấp dẫn gây đƣợc nhiều sự chú

ý

Là một độc giả rất yêu thích sáng tác của các nhà văn nữ, người viết muốn từ góc độ nữ tính tiếp cận sáng tác của Võ Thị Hảo, tìm hiểu đóng góp riêng của nhà văn nữ này vào việc diễn đạt tinh thần thời đại và khẳng định một chỗ đứng trong tiến trình vận động của văn xuôi Việt Nam hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Những bài viết liên quan đến ý thức phái tính

Là một khái niệm tương đối mới mẻ, phái tính đang dần xâm nhập vào đời sống, nhất là thế giới mạng Trang web văn học tienve.org đã dành hẳn một chuyên mục Việt số 04.2000 để nói về: “Tình yêu, tình dục và phái tính

trong văn học” Các bài viết trong chuyên mục này như Phái tính trong ngôn

ngữ và văn học (Phan Việt Thủy), Văn tự và phái tính (Tú Ân), Chuyện hiếp

dâm và vấn đề phái tính trong văn học Việt Nam (Nguyễn Hưng Quốc), Phụ

nữ và văn chương (Châm Khanh), Dục tính hay đỉnh tháp của văn chương

(Nguyễn Hoàng Đức), Dục Tính trong văn chương và vấn đề đạo đức (Hoàng Ngọc Tuấn), Tình dục trong văn học Việt Nam dưới cách nhìn của đạo lí hồn

nhiên và của đạo lí học thuyết (Nguyễn Hữu Lê)… đều đề cập đến vấn đề

phái tính Trong lời mở đầu cho chuyên mục này, Thư tòa soạn có nhấn mạnh: “Về phái tính dường như chưa bao giờ thực sự được nghiên cứu tại Việt Nam Một số công trình đã in về các nhà thơ hay các nhà văn nữ, thường

có tính chất xã hội học, tuy nhiên hiếm có ai liên hệ những đặc điểm ấy với vấn đề phái tính, chẳng hạn: nam và nữ viết khác nhau ra sao? Khác đến chừng mức nào? Những sự khác biệt ấy có dính líu gì đến những sự khác biệt

về sinh lí của nam và nữ…”

Trong nhiều bài viết khác, phái tính cũng được đề cập đến khá nhiều, song chưa tác giả nào định nghĩa Thế nào là ý thức phái tính? Họ coi ý thức phái tính như một khái niêm tương đồng với giới tính Đặc biệt trong mục đăng kí cá nhân trên mạng ở các trang web điện tử, nguời ta cũng dùng khái niệm phái tính nam/nữ thay thế cho giới tính

Cũng như phái tính nói chung, phái tính trong văn nữ nói riêng là một

đề tài tương đối mới mẻ cho nên rất hiếm có công trình nghiên cứu trọn vẹn

về vấn đề này Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng đã chú ý đề cập ở mộ t

số khía cạnh Trong cuốn Văn học miền Nam, tổng quan, Nhà văn Võ

Phiến đã nhận định: “Về phương diện phái tính, văn học Việt Nam thời kì

1945 -1975 ngày càng nghiêng về nữ phái Thời gian ủng hộ hồng quần Thoạt đầu trên văn đàn nghe tiếng ồm ồm, cuối cùng nghe ra eo éo” Đồng ý

với quan niệm trên, Châm Khanh, khi nghiên cứu Phụ nữ và văn chương đã

đặt ra một vấn đề bức bách “Thông thường, bằng kinh nghiệm, ai cũng biết nam giới và nữ giới khác nhau trong rất nhiều phương diện, từ cách ăn, cách mặc, cách giải trí đến cảm xúc, cách suy nghĩ và cách ứng xử trong cuộc sống… Nếu giữa hai phái tính có một sự khác biệt sâu rộng như vậy thì trong lĩnh vực văn chương chắc hẳn họ cũng rất khác nhau Mọi người đều có thể đồng ý một cách dễ dàng là một cây bút nữ hẳn phải viết khác một cây bút nam Thế nhưng, chỉ đồng ý điều này không chưa đủ, vấn đề là chúng ta phải tìm ra những điểm khác biệt cụ thể giữa hai phái tính trong khía cạnh

sáng tác văn học” Cuối cùng tác giả đi đến kết luận: “Đây có lẽ không phải là

một công việc dễ dàng”

2.2 Những bài viết liên quan về ý thức tính nữ trong sáng tác Võ Thị Hảo

Võ Thị Hảo đã từng làm thơ từ rất sớm và từng nghĩ mình sẽ trở thành một nhà thơ, tuy nhiên chị lại bắt đầu xuất hiện chính thức và đều đặn vào thập niên 90 ở lĩnh vực văn xuôi và lập tức gây được sự chú ý và cảm tình của bạn đọc Vì có một quá trình sáng tác dài, nên có khá nhiều bài viết, bài phỏng vấn hay nghiên cứu về các sáng tác của Võ Thị Hảo ở những khía cạnh, những phương diện đa dạng với mức độ khác nhau:

Trong bài giới thiệu tập truyện ngắn Biển cứu rỗi của Võ Thị Hảo, Đoàn

Minh Tuấn nhận định về đặc trưng thể loại và nội dung của tác phẩm này:

“Võ Thị Hảo đã tận dụng được những đặc trưng lớn nhất, tiêu biểu nhất của thể loại nhỏ này Mỗi truyện của chị như một tia nắng chiếu vào tầm rộng và

chiều sâu biển cả cuộc đời” Theo tác giả: có thể nói ở tập truyện ngắn này, chị tập trung ở hai cái nhìn:“Cái nhìn thứ nhất vào mặt trái của vầng trăng

chiến tranh Cái nhìn thứ hai vào những con người nhỏ bé (số đông nhân loại)

tồn tại trong im lặng” Nhận định đó đánh giá chiều rộng, chiều sâu của phạm

vi phản ánh trong truyện ngắn Võ Thị Hảo, khái quát được đối tượng phản

ánh trong truyện ngắn của chị Đồng thời, tác giả bài viết còn nhận xét truyện ngắn Võ Thị Hảo đã “bộc lộ cái nhìn dung dị, bẩm sinh của các cây bút nữ nhưng ở chị còn sâu sắc hơn bởi khi chấm dứt câu chuyện, chị đã gióng lên trong lòng người đọc âm vang của sự lo lắng Những lo lắng mơ hồ về cuộc

đời biển cả” Về nghệ thuật, Đoàn Minh Tuấn còn nhận xét về: “lối viết trữ

tình để đạt hiệu quả nhận thức - một trong những đặc điểm của thể loại truyện

ngắn hiện đại” Nét riêng của bút pháp truyện ngắn Võ Thị Hảo, theo ông, còn ở:“cốt truyện vững chắc với xung đột được đẩy tới cao trào” [7, tr.303-304]

Trong bài Võ Thị Hảo giữa những trang viết, trang đời, Lương Thị Bích Ngọc

nhận xét khá toàn diện về truyện ngắn Võ Thị Hảo: “Truyện ngắn của Võ Thị Hảo phản ánh hiện thực một cách nghiệt ngã nhưng người đọc lại không nhìn thấy sự cay nghiệt của một người viết Lan toả trên những trang viết, một tấm lòng nhân ái của một người đàn bà cầm bút hết lòng yêu cuộc sống và con người”

Chị còn nhận xét: “Trong truyện Võ Thị Hảo, cái tôi của tác giả dường như chỉ thấp thoáng đâu đó, để rồi người đọc thấy cái tôi của hiện hữu” [14]

Nguyễn Lương trong bài viết Gương mặt Võ Thị Hảo cũng nêu ấn

tượng tổng quát truyện ngắn củaVõ Thị Hảo: “Mỏng manh đến điệu đà, nhạy cảm đến mức khắt khe, đó là cảm giác ban đầu về nữ văn sĩ xứ Nghệ này khi mới đọc, mới tiếp xúc với chị Còn ẩn sâu đằng sau những câu chữ trau chuốt

là những tâm sự day dứt khôn nguôi về số phận con người, về cuộc đời và nhân tình thế thái Đọc truyện của Võ Thị Hảo, người ta thường buồn Một nỗi

buồn có lẫn ngọt ngào và cay đắng” [9, tr.209-230]

Trong bài giới thiệu tác phẩm Giàn thiêu, trên báo Người đại biểu nhân dân số 3 năm 2005, một tác giả viết:“Giàn thiêu mặc dù hấp dẫn nhưng là

cuốn tiểu thuyết không dễ đọc Cũng như những truyện ngắn của Võ Thị Hảo, cuốn tiểu thuyết Giàn thiêu đang đi theo con đường riêng của nó, ngấm dần vào trái tim người ta, và những tầng lớp ngữ nghĩa cũng như những tầng lớp nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết này thường trở đi trở lại và ám ảnh người đọc”

[15]

Xuất hiện chưa lâu trên văn đàn tiểu thuyết Việt Nam, Giàn thiêu là một

sự bứt phá đầy ngoạn mục của nhà văn Võ Thị Hảo thực sự thu hút được sự chú ý của độc giả, các nhà phê bình và nghiên cứu Trong lời giới thiệu có tính

chất đề dẫn cho cuốn tiểu thuyết Giàn thiêu - xứ sở của lối văn chương mê

hoặc và huyền bí, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên viết: “Văn Võ Thị Hảo không chỉ là những dòng chữ, không chỉ là truyện ngắn hay tiểu thuyết Văn

Võ Thị Hảo có nhiều tầng hình tượng mà mỗi lần tiếp cận, người đọc lại ngạc nhiên thấy mình khám phá ra một tầng lớp ngữ nghĩa khác ẩn mình sau những câu chữ Đó là lối văn đã được tác giả thổi linh hồn Linh hồn đó tạo lên

những câu văn huyền ảo, mê hoặc thậm chí ma quái” [15] Rõ ràng, theo

Phạm Xuân Nguyên, chính lối văn chương mê hoặc ấy là thanh nam châm thu hút bạn đọc, nhưng đồng thời cũng là một thách thức, đòi hỏi bạn đọc phải có bản lĩnh, thực sự tự tin khi bước vào khám phá thế giới văn chương huyền bí của Võ Thị Hảo, phải tìm hiểu, phát hiện ra những tầng hình tượng, lớp ngữ nghĩa khác ẩn sau những câu chữ của văn chương thì mới thấy hết được cái hay, cái hấp dẫn của tác phẩm và thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Truyện ngắn của nhà văn Võ Thị Hảo qua các tập sau:

- Chuông vọng cuối chiều - tập truyện ngắn, Nxb Lao động, 1993

- Truyện ngắn chọn lọc Võ Thị Hảo, Nxb Hội nhà văn, 1995, giải

thưởng 5 năm văn học Hà Nội

- Ngậm cười - tập truyện ngắn, Nxb Phụ nữ, 1998

- Nàng tiên xanh xao - tập truyện ngắn viết cho thiếu nhi, Nxb Kim

Đồng, 2000

- 101 cái dại của đàn ông (phóng tác), Nxb Văn hoá dân tộc,1994

- Những truyện không nên đọc lúc nửa đêm - tập truyện ngắn, Nxb Phụ

nữ, 2005

- Goá phụ đen - tập truyện ngắn, Nxb Phụ nữ, 2005

- Hồn trinh nữ - tập truyện ngắn, Nxb Phụ nữ, 2005

- Người sót lại của rừng cười, Nxb Phụ nữ, 2006

- Tiểu thuyết Giàn thiêu, Nxb Phụ nữ 2003, giải thưởng Hội nhà văn

Hà Nội năm 2004

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Những biểu hiện của ý thức nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo trên

hai bình diện chính là nội dung nghệ thuật và hình thức nghệ thuật đặc sắc

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp vận dụng lí thuyết Thi pháp học

Với phương pháp này, chúng tôi tập trung xét tầng suất và mối quan hệ giữa nội dung và hình thức của tác phẩm để chỉ ra đặc điểm thi pháp nổi trội trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

4.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phân tích các yếu tố tham gia cấu thành tác phẩm, xét tầng xuất và sau

đó khái quát được ý thức nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo qua các luận điểm, luận cứ và luận chứng cụ thể

4.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

So sánh, đối chiếu trong chừng mực nhất định với sáng tác của các nhà văn đương đại để làm nổi bật nét khác biệt, độc đáo hay những tương đồng trong quan niệm cũng như cách thể hiện ý thức nữ tính của nhà văn Võ Thị Hảo

4.4 Phương pháp thống kê, phân loại

Với phương pháp này, chúng tôi vận dụng để khảo sát các tác phẩm, phân loại tài liệu, làm cơ sở cho việc phân tích, tổng hợp và khái quát nội dung vấn đề nghiên cứu

4.5 Một số phương pháp hỗ trợ khác

Ngoài các phương pháp chủ yếu trên, chúng tôi còn sử dụng các yếu tố

có liên quan của các khoa học tâm lý học, phân tâm học, xã hội học, văn hóa, lịch sử… để phân tích, lý giải đặc điểm hình tượng nhân vật nữ trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

5 Đóng góp của đề tài

Về mặt lý luận, người viết muốn góp phần đưa ra hướng tiếp cận mới đối với truyện ngắn Võ Thị Hảo, từ đó thấy được những sắc diện riêng, những đặc trưng riêng của truyện ngắn Võ Thị Hảo từ góc nhìn nữ tính

Về mặt thực tiễn, người viết muốn bước đầu thử ứng dụng các lý thuyết

về văn hóa học, nữ quyền luận vào việc nghiên cứu các tác phẩm văn học nói chung cũng như giảng dạy trong nhà trường, khi mà vấn đề giới ngày càng được xã hội quan tâm

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung của luận văn được phân chia thành các chương sau:

Chương 1 Giới thuyết về phái tính và khái lược về nữ tính trong sáng

tác Võ Thị Hảo

Chương 2 Ý thức nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo nhìn từ

phương diện nội dung nghệ thuật

Chương 3 Ý thức nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo nhìn từ

phương diện hình thức nghệ thuật

NỘI DUNG Chương 1 GIỚI THUYẾT VỀ PHÁI TÍNH VÀ KHÁI LƯỢC VỀ NỮ TÍNH TRONG SÁNG TÁC VÕ THỊ HẢO

1.1 Giới thuyết về phái tính và văn học nữ giới

1.1.1 Giới thuyết về phái tính

Chủ nghĩa nữ tính (feminism) cũng gọi là chủ nghĩa nữ quyền, nữ quyền luận vốn là danh từ dịch từ Nhật văn ra Trung văn Thật ra, từ thế kỉ XVIII do phong trào tự do lớn mạnh, người ta đã đưa ra vấn đề nam nữ bình đẳng và chủ nghĩa nữ tính tự do (liberal feminism) Một cách hiểu thông dụng nhất cho chủ nghĩa nữ quyền: “Nếu hiểu ở cấp độ rộng là quyền lợi của người phụ nữ trong thế tương quan với quyền lợi của nam giới để đạt đến cái gọi là nam nữ bình quyền Ở cấp độ hẹp thì nữ quyền có mối liên quan với các khái niệm như giới tính, phái tính trong văn học” [41]

Chủ nghĩa nữ quyền xuất hiện là do sự bất bình đẳng về giới Vì nữ tính

từ xưa đến nay, về chính trị thì bị áp bức, về xã hội thì bị chèn ép, về kinh tế thì cam chịu nghèo khổ, về văn hóa thì bị nam tính tước đoạt quyền lợi Trong

xã hội cũ, phụ nữ chỉ biết sống lệ thuộc, nương tựa vào đàn ông, chưa bao giờ được phát huy khả năng của mình, họ sống với bản năng của một người đàn

bà chỉ biết sinh con đẻ cái, chăm lo cho gia đình và công việc Một bản năng vừa hàm chứa cả hạnh phúc lẫn khổ đau Chuyện tình yêu, chuyện hôn nhân, ngay cả những khoái cảm trong chuyện gối chăn cũng do người đàn ông thống ngự Tất cả những điều đó dẫn đến sự nổi dậy, đòi hỏi duy trì nữ quyền mà trong đó yếu tố lớn nhất là giải phóng về hôn nhân và quyền bình đẳng về giới, đòi lại sự công bằng cho phái nữ

Trong văn học thế giới, ngay từ thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, một làn sóng

văn học nữ quyền ở Anh và Mĩ xuất hiện Với sự ra đời của tập bút kí A

Room Of One’s Own (Một căn phòng của riêng mình, 1929), Virginia Woolf

được xem là một trong những cây bút đầu tiên chạm đến vấn đề nữ quyền trong văn học Đây được coi là cuốn sách “vỡ lòng” của phê bình nữ quyền Nhờ Woolf mà các tác giả nữ ngày nay có những khái niệm gợi mở về cách suy nghĩ lùi thông qua người mẹ, về ý kiến của đàn bà, về tinh thần song giới

Làn sóng tiếp theo tương ứng với cao trào nữ quyền ở các nước phương

Tây, mà đại diện là Simone de Beauvoir với tác phẩm Giới thứ hai (1949)

Cuốn sách được xem là bản tuyên ngôn nữ quyền, một công trình lí luận triết học về phụ nữ, xuất phát từ quan điểm nam nữ bình quyền Tác phẩm của Simone de Beauvior với lời khẳng định quyết liệt: “On ne nait pas femme, on

le devient” (Người ta không sinh ra là phụ nữ, người ta trở thành phụ nữ) đã ảnh hưởng không nhỏ đến tư duy triết học, ngôn ngữ học, phân tâm học trước

đó Bà cho rằng sự khác biệt sâu sắc của một số hiện tượng sinh lý ở nữ giới như có kinh nguyệt, thai nghén và sinh con không hề là nguyên nhân khiến cho người phụ nữ lệ thuộc vào đàn ông mà chính yếu tố văn hóa, đặc biệt là

văn hóa nhận thức đã quyết định điều đó Có thể nói, tác giả của Giới thứ hai

đã nhìn nhận người phụ nữ dưới một cái nhìn mới, đó là những khu biệt thuộc

về văn hóa chứ không phải tự nhiên

Sau sự ra đời của công trình Giới thứ hai của Simone de Beauvior vào

năm 1949 thì ngay lập tức ở châu Âu đã có hàng trăm công trình nghiên cứu khoa học khác nhau bàn về nữ quyền xuất hiện (ví dụ như quyền được đi học, quyền được ly hôn, được làm chủ kinh tế, được tự do bầu cử và tham gia chính trường,…)

Cuốn A handbook of Critical Approaches to Literature (1979) (Sổ tay

các khuynh hướng tiếp cận phê bình văn học) của các tác giả Wilfred L Guerin, Earle Labor, Morgan do Nhà xuất bản Oxford ấn hành là công trình nghiên cứu được đánh giá cao Công trình này đã tập trung trình bày cụ thể và chi tiết về khuynh hướng phê bình nữ quyền trên các khía cạnh: khái niệm phê

bình nữ quyền, các khuynh hướng phê bình nữ quyền chủ yếu và mối quan hệ giữa phê bình nữ quyền và những nghiên cứu về giới,…

Công trình nghiên cứu The New Feminist Criticism (1985) (Lý thuyết

phê bình nữ quyền mới) của Elaine Showalter đã tập hợp hơn 300 bài tiểu luận và bài nghiên cứu có giá trị theo hướng phê bình nữ quyền ở Mỹ Công

trình nghiên cứu này được chia thành ba phần bao gồm: Phần một - Những

mục tiêu mà các nhà phê bình nữ quyền muốn hướng đến: các vấn đề học

thuật và điển phạm; Phần hai - Những khuynh hướng phê bình nữ quyền và nền văn hóa nữ giới; Phần ba - Sáng tác của các tác giả nữ và lý thuyết phê

bình nữ quyền

Vào năm 1986, nhà nghiên cứu Robert Con Davis đã tuyển chọn những bài nghiên cứu quan trọng về các trường phái phê bình văn học hiện đại trong cuốn

Contemporary Literary Criticism (Phê bình văn học đương đại), trong đó tác giả

đưa những bài viết có nội dung nữ quyền vào phần “The sexual dialectic” (Biện chứng giới)

Cuốn The Bedford Glossary of Critical and Literary Terms (Từ điển

thuật ngữ phê bình và thuật ngữ văn học) xuất bản năm 1990 và tái bản năm

2003 đã trình bày khá kỹ về khái niệm và các đặc trưng cơ bản của lý thuyết phê bình nữ quyền; so sánh phê bình nữ quyền với phê bình giới

Những năm gần đây, người ta bàn nhiều đến cuốn Feminism and

Autobiography (Nữ quyền và tự truyện) do Tess Cosslett, Celia Lury và Penny

Summerfield biên soạn được xuất bản lần đầu năm 2000 tại Anh, Mỹ và Canada Đây là một công trình tiêu biểu cho một khía cạnh đang rất được quan tâm của phê bình nữ quyền, sưu tập, nghiên cứu những tác phẩm tự truyện (autobiography) của các nhà văn nữ Sau đó, vào năm 2001, cuốn sách này đã được Nhà xuất bản Taylor and Francis đưa lên Thư viện điện tử ebook.com để bán bản mềm cho những người muốn tiếp cận tác phẩm

1.1.2 Văn học nữ giới

Quan niệm văn học nữ giới, văn học nữ quyền, phân biệt giữa văn học

nữ quyền và văn học nữ giới là vấn đề khá phức tạp, tuy rằng nó không mới Xung quanh vấn đề này, có nhiều vấn đề gây tranh cãi như: trong các sáng tác của nữ giới mang yếu tố nữ quyền hoặc là sáng tác của nhà văn nam về nữ giới phản ánh quyền giải phóng phụ nữ thì liệu có được xếp vào văn học nữ quyền hay không?

Về khái niệm văn học nữ giới cho đến nay vẫn chưa đi đến thống nhất Tuy nhiên, có thể tham khảo ý kiến của nhà nghiên cứu văn học Lưu Tư

Khiêm (Trung Quốc) trong bài viết Văn học nữ tính (Phan Trọng Hậu lược

dịch) trên báo Văn nghệ số ra ngày 14 tháng 1 năm 2006, ông cho rằng: “Văn học ra đời trong điều kiện lịch sử nhất định”; “Có nội hàm tinh thần nhân văn hiện đại, lấy nữ tính làm chủ thể ngôn từ, chủ thể trải nghiệm, chủ thể tư duy, chủ thể thẩm mỹ” [21, tr.15] Từ quan điểm này có thể thấy rằng, tác giả đặc biệt chú ý đến “chủ nghĩa nữ tính”, xem việc có mặt hay không có mặt “chủ thể nữ tính” là điều kiện tiên quyết cho việc xác định văn học nữ giới Văn học nữ giới, hiểu theo nghĩa rộng không bao hàm một thể loại nhất định như thơ ca, tiểu thuyết hay kịch mà là một loại văn bản tồn tại dưới nhiều dạng: viết bởi phụ nữ là chính, ngoài ra còn có những sáng tác nam giới về phụ nữ, nói về phụ nữ,…các dạng này không tồn tại riêng lẻ mà giao thoa với nhau trong các văn bản văn học, thể hiện tính đa dạng của văn học nữ giới

Khác với văn học nữ giới, văn học nữ quyền xuất hiện như một dòng văn học phản kháng, văn học dấn thân Dòng văn học này chỉ được viết bởi phụ nữ Văn học nữ quyền không tồn tại cách biệt với văn học nữ, nó nằm bên trong văn học nữ nhưng với một ý đồ đấu tranh bình đẳng giới rõ rệt hơn Văn học nữ quyền trên thế giới đã đi qua giai đoạn đỉnh cao của nó, với sự vinh danh của nhiều cây bút nữ như: S de Beauvoir, V Woolf, M Duras,…Các

cây bút nữ đã thực sự mang đến cho những người phụ nữ một vị thế mới và tầm nhìn mới, tác động mạnh mẽ đến văn học trên thế giới, trong đó, có văn học đương đại Việt Nam

Quan niệm về văn học nữ giới và văn học nữ quyền là quá trình phát triển

có sự phân hóa mạnh của sáng tác nữ giới về văn học Giai đoạn đầu thường mô phỏng, hoặc chịu ảnh hưởng quan niệm sáng tác của các nhà văn nam giới Sau

đó, các nhà văn nữ tìm cách xây dựng và khẳng định chỗ đứng của mình bằng thuyết nữ quyền xoay quanh trục trung tâm nữ giới đối lập với nam giới, cuối cùng hòa nhập thành bộ phận văn học trong đời sống, diện mạo của một nền văn học Để phân định giữa văn học nữ giới và văn học nữ quyền, có nhiều ý kiến khác nhau Chúng tôi xin đưa ra quan niệm của hai tác giả khá thuyết phục, đó là Giáo sư Wang Ninh chuyên gia ngành tiếng Anh và văn học so sánh, đồng thời

là giám đốc Viện văn học so sánh và nghiên cứu văn hóa thuộc đại học Bắc Kinh: Văn học nữ là văn học do phụ nữ sáng tác, không quan tâm mang cảm thức nữ quyền hay không, còn văn học nữ quyền bao gồm các sáng tác có ý thức

nữ quyền mạnh mẽ Quan niệm thứ hai là của Elaine Showater, ông phân chia quan niệm văn học nữ tính, văn học nữ quyền và văn học nữ dựa trên ý thức nữ giới theo tiến trình lịch sử; quan niệm lịch sử phát triển ý thức hệ gắn với sự chuyển đổi trong ý thức về vai trò, vị trí của bản thân đối với xã hội của người phụ nữ:

1 Giai đoạn văn học nữ tính: Giai đoạn văn học nữ phỏng mẫu văn học truyền thống của sáng tác nam quyền từ 1840 đến 1880

2 Giai đoạn văn học nữ quyền: Giai đoạn các nhà văn nữ đứng lên đấu tranh bênh vực cho các thành phần thiểu số bộc lộ tiếng nói phản ứng các giá trị truyền thống trong văn chương nam giới từ 1880 đến 1920

3 Giai đoạn văn học nữ: Giai đoạn phụ nữ khẳng định bản thể đặc trưng, cưỡng lại sự phụ thuộc vào nam giới Đây là thời kì văn học cắt đuôi

hậu tố “tính” trong nữ quyền để phục vụ vai trò chủ thể của nguyên thể nội tại chính họ Thời kì đó kéo dài từ 1920 đến nay

1.2 Dấu ấn ý thức nữ tính trong văn học Việt Nam

1.2.1 Dấu ấn ý thức nữ tính trong văn học truyền thống

“Tất cả mọi thứ bí ẩn trên thế gian này cũng không thể sánh nổi với sự

bí ẩn của đàn bà” Không phải chỉ khi người ta được chiêm ngưỡng bức tượng

thần Venus - vị nữ thần tình yêu và sắc đẹp của Hy Lạp thì người ta mới thấy

được sự bí ẩn và sức quyến rũ của người đàn bà mà ngay từ khi các “đấng” tối cao kiến tạo nên thế giới thì người ta đã muốn đặt những người phụ nữ đầy quyền năng vào đó Dù vậy, bức tượng thần Venus được phát hiện tại Milos năm 1820 trong tình trạng bị rời làm hai mảnh, dường như đã mang đến thế giới này nỗi ám ảnh về “phận đàn bà” Những người đàn bà vốn được sinh ra

là để chịu khổ đau hay chính họ đã bị Thượng đế phạt kể từ khi nàng Eva dụ

dỗ chàng Adam ăn trái cấm?

Việt Nam là đất nước có xuất phát điểm là văn hóa Mẫu hệ Từ xa xưa, tục thờ Mẫu đã đi vào lòng công chúng và trở thành nguyên lý “Mẫu là hiện thân của sự được mùa, một ước vọng truyền kiếp về hạnh phúc phồn thực của người nông dân Mẫu còn biểu hiện một tinh thần nhân ái rất cao” [5, tr.174]

Tư tưởng và tục thờ Mẫu của người Việt vốn xuất phát từ nền văn hóa nông nghiệp lúa nước lâu đời Người ta cần mùa màng tươi tốt để duy trì cuộc sống,

và người ta thờ Mẫu để cầu xin sự sinh sôi nảy nở của hoa màu và của con người

Đạo Mẫu, nhờ vậy, dần đi sâu vào đời sống người Việt không chỉ trong tâm thức mà trong cả ngôn từ Trong tiếng Việt, hầu hết danh từ đều đi kèm với định từ “con”, “cái” “Cái” còn được dùng như một tính từ để chỉ những

gì có vẻ lớn, quan trọng, trung tâm: sông lớn gọi là sông Cái, ao lớn gọi là ao Cái, đường lớn gọi là đường Cái, cột lớn gọi là cột Cái,…Người Việt cho rằng

“phúc đức tại Mẫu” nên mới có câu: “Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà”, “Lệnh ông không bằng cồng bà”,…

Việt Nam nằm trong khu vực văn minh Đông Nam Á bản địa trước khi

tiếp thu ảnh hưởng của nền văn hóa Ấn - Hoa, vốn có đặc trưng là nền văn

minh độc canh cây lúa nước, từng tồn tại chế độ mẫu hệ phổ biến và dai dẳng,

có nhiều nữ thần đến mức người ta cho rằng thế giới thần linh Việt toàn là nữ Tuy nhiên, theo dòng lịch sử của nhân loại, xã hội Việt Nam dần chuyển sang chế độ phụ quyền Người phụ nữ Việt Nam bắt đầu chịu sự chi phối của tư tưởng Khổng Tử và chế độ phụ quyền Nho giáo Thuyết “tam tòng, tứ đức” đã biến người phụ nữ Việt Nam thành những sinh thể thụ động, phụ thuộc hoàn toàn vào đàn ông

Đảm đang, chung thủy, yêu chồng, thương con và luôn tự an phận, hy sinh bản thân mình cho gia đình được coi là những phẩm chất của người phụ

nữ Việt Nam truyền thống Có lẽ, tiêu chí để đánh giá những “chuẩn mực” về phẩm chất đạo đức như thế đối với người phụ nữ bắt nguồn từ những quy định của Nho giáo dành riêng cho người phụ nữ về “tam tòng”, “tứ đức”

Với cội nguồn văn hóa Mẫu hệ, lại coi đền, chùa là nơi gửi gắm khát vọng tâm linh, người phụ nữ Việt Nam gần gũi với Đạo Phật hơn Đạo Nho

Và có lẽ, họ cũng không quan tâm lắm đến những triết lý cao siêu của Đạo Phật mà chỉ tự tâm tự nguyện hướng tới cách ứng xử mang tính đạo lý của Phật, đó là: “ở hiền gặp lành”, “ác giả ác báo”, “tu thân tích đức cho đời sau”,…còn những điều lệ hà khắc do Nho giáo mang đến thì lại bó buộc họ vào những thứ phải tuân theo, phải chấp thuận Sống trong sự áp chế của Nho giáo, người phụ nữ vẫn luôn được khuyến khích cam chịu thân phận, an phận thủ thường Có lẽ vì thế, bóng dáng người phụ nữ trong ca dao vẫn như những thân cò lặn lội trong đêm, chỉ lặng lẽ làm tròn bổn phận của mình, hoặc giả khi chợt mơ hồ nhận ra “thân em” là “phận gái”, “phận nữ nhi”, “phận đàn

bà” thì cất tiếng than thân trách phận và gửi gắm nỗi niềm riêng vào những câu ca, lời hát thấm đẫm dự cảm về sự mỏng manh của kiếp phận

Trong văn học dân gian, người phụ nữ xuất hiện thường đại diện cho quan niệm và lí tưởng thẩm mĩ của nhân dân Từ thần thoại, sử thi, truyền thuyết luôn xuất hiện những vị thần nữ được nhân dân ưu ái và tôn kính: Nữ

Oa, nữ thần mặt trời, mẹ Âu Cơ Nhưng có lẽ, không ở thể loại nào như trong

ca dao lại xuất hiện nhiều những vẻ đẹp, nỗi niềm của người phụ nữ nhiều đến như vậy Những câu ca dao ca ngợi những người phụ nữ có vẻ đẹp sắc sảo, đằm thắm, hồn hậu là những minh chứng cụ thể Ca dao ca ngợi vẻ đẹp của người phụ nữ thường bằng những hình ảnh, lối so sánh vừa chân thực, vừa thuần Việt, lại vừa gần gũi: “Cổ tay em trắng như ngà/ Con mắt em liếc như là

dao cau/ Miệng cười như thể hoa ngâu/ Cái khăn đội đầu như thể hoa sen”,…

Qua ca dao, người ta thấy bóng dáng thân thương của bà, của mẹ, của chị, của em với bao nỗi lòng thầm kín cần được sẻ chia, bao buồn vui cần được nâng niu trân trọng Những bài ca dao bắt đầu bằng từ “Thân em” dường như là

sự thể hiện tất yếu những lời than thân trách phận của những người trong cuộc Chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy những câu ca dao chan chứa cảm thương cho phận nữ: “Thân em như tấm lụa đào/ Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai; Thân

em như giếng giữa đàng/ Người khôn rửa mặt, người phàm rửa chân; Thân em như hạt mưa rào/ Hạt rơi xuống giếng, hạt vào vườn hoa; Thân em như hạt mưa sa/ Hạt vào đài các, hạt ra ruộng cày; Thân em như miếng cau khô/ Kẻ thanh

tham mỏng, người thô tham dày”,…

Bên cạnh cảm quan thân phận mang đặc thù của tính nữ đó, người phụ

nữ xưa đã mơ hồ nhận ra sự bất bình đẳng nam nữ trước sự tồn tại, sự sống

Ca dao mới là tiếng nói phản kháng lại quan niệm đạo đức đã trói chặt người phụ nữ trong luân lý, tam tòng: “Không chồng mà chửa mới ngoan/ Có chồng

mà chửa thế gian sự thường”, “Chữ “trinh” đáng giá ngàn vàng/ Từ anh chồng

cũ đến chàng là năm”, “Vắng sao Hôm có sao mai/ Vắng chàng thiếp đã có trai trong nhà, Chơi cho thủng trống long bồng/ Rồi ra ta sẽ lấy chồng lập nghiêm”,…

Với ca dao mới, mặc dù lời ca được cất lên có chút chua ngoa, bông đùa, nhưng dường như ý thức giải phóng tính dục đã dậy sóng trong tâm thức người phụ nữ

Đến văn học trung đại, vị trí của nam giới được củng cố vững chắc bởi

lễ giáo phong kiến và đạo đức Nho gia Người phụ nữ bị ràng buộc khắt khe

Vì thế, văn học trung đại đã có biết bao tiếng nói xót xa, thương cảm cho thân

phận của những người phụ nữ bị vùi dập, chà đạp (Truyện Kiều - Nguyễn Du,

Chuyện người con gái Nam Xương - Nguyễn Dữ) Trong vòng cương tỏa ấy,

xuất hiện những tiếng nói phản kháng qua thơ mà tác giả của chúng là nữ giới như: Đoàn Thị Điểm, Bà Huyện Thanh Quan và đặc biệt là Hồ Xuân Hương

Với một “thiên cổ kỳ bút” như Chuyện người con gái Nam Xương trong tập Truyền kỳ mạn lục, (thế kỷ XVI), Nguyễn Dữ đã xây dựng nên hình tượng

người phụ nữ tài hoa, chăm chỉ, đức hạnh nhưng lại gặp bất hạnh trong cuộc

sống bởi chiến tranh, cường quyền và lễ giáo khắt khe Với Cung oán ngâm

khúc, Nguyễn Gia Thiều kể lại câu chuyện cuộc đời của một nàng cung nữ

xinh đẹp nhưng phải chôn vùi tuổi xuân của mình trong chốn thâm cung xa

hoa nhưng lạnh lẽo Và chúng ta càng không thể không nhắc tới Truyện Kiều của Nguyễn Du, có thể xem Đoạn trường tân thanh là tiếng kêu xé ruột về số

phận của một người phụ nữ tài hoa nhưng bạc mệnh Rất quý trọng tấm lòng đồng cảm, sự cảm thông, thấu hiểu của các bậc tài danh nhưng dù sao, đó cũng là những cảm quan nam giới, khó lòng diễn tả hết đời sống nội tâm phức tạp của nữ giới Trong bối cảnh xã hội nam quyền, nơi người phụ nữ vẫn luôn được răn dạy phải sống theo lễ giáo, phải biết cam chịu thân phận thì tiếng nói của những nhà thơ nữ như Hồ Xuân Hương đề cập đến quyền sống phụ nữ

dưới góc độ đời sống bản năng thực sự là một tiếng nói mới, có ý nghĩa bênh vực nữ quyền sâu sắc Trong thơ Hồ Xuân Hương, người ta thấy rõ sự khát khao một tình yêu xứng đáng, một tình yêu mang yếu tố tính dục là hiện hữu:

“Tài tử văn nhân ai đó tá/ Thân này đâu đã chịu già tom” (Tự tình 1)

Lời kêu gọi của nữ sĩ họ Hồ ẩn chứa trong đó cả một sự đau đớn của người phụ nữ vẫn còn trẻ, còn khao khát nồng nàn mà có dễ gì tìm kiếm được tri ân

1.2.2 Dấu ấn ý thức nữ tính trong văn học hiện đại

Đầu thế kỷ XX, bên cạnh những cây bút nam giới đã khá quen thuộc trên văn đàn Việt Nam thời bấy giờ như Phan Khôi, Trần Trọng Kim, Phan Văn Trường, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Huỳnh Thúc Kháng, Phan Bội Châu, Nguyễn Phan Long,… thì những cây bút nữ như Manh Manh nữ sĩ, Vân Hương nữ sĩ, Nguyễn Thị Hồng Đăng, Lê Thị Huỳnh Lan, Đạm Phương nữ sĩ, Phan Thị Bạch Vân,… đã có những trao đổi, tranh luận trên văn đàn, đưa ra

những cách nhìn nhận, những quan điểm về vấn đề nữ quyền Đến khi Tố Tâm

xuất hiện, Hoàng Ngọc Phách đã thực sự thể hiện những cung bậc của tình yêu đôi lứa, là khi người phụ nữ mạnh dạn thể hiện tình cảm của mình, sống hết mình vì tình yêu

Đến giai đoạn văn học 1930 - 1945, người phụ nữ ngày càng ý thức sâu

sắc hơn vị thế và vai trò của mình trong xã hội mới Những nhà văn của nhóm

Tự lực văn đoàn là những người nói nhiều hơn về người phụ nữ trong quá trình tự giải phóng thông qua các hình ảnh “gái mới” Ngay từ khi ra đời, Tự lực văn đoàn đã đề ra tôn chỉ: “lúc nào cũng trẻ, yêu đời” Chống lại lễ giáo phong kiến hà khắc và đề cao hạnh phúc cá nhân luôn là mục đích mà Tự lực văn đoàn hướng đến Và để đạt được mục đích sáng tác của mình, Tự lực văn đoàn đã xây dựng hình ảnh những cô “gái mới” không chỉ đẹp về ngoại hình

mà luôn mang trong mình mong muốn được sống thực là mình trong tình yêu

và được hạnh phúc Những cô “gái mới” trong Nửa chừng xuân, Đoạn tuyệt,

Lạnh lùng, Đôi bạn, Gia đình, Thoát ly, Thừa tự,… thể hiện rất rõ điều đó Tác

phẩm của Tự lực văn đoàn chĩa mũi nhọn đả kích lễ giáo phong kiến và nếp sống của đại gia đình phong kiến một cách trực diện Thông qua những xung đột trong tác phẩm, các nhà văn của Tự lực văn đoàn hô hào giải phóng phụ

nữ khỏi cảnh mẹ chồng nàng dâu, mẹ ghẻ con chồng và cảnh thủ tiết của những người đàn bà trẻ góa bụa

Đến thời kì cả nước bước vào hai cuộc kháng chiến chống thực dân

Pháp và đế quốc Mĩ từ năm 1945 đến năm 1975, dưới ánh sáng của lí tưởng

anh hùng cách mạng, hình tượng người phụ nữ trong văn học lại mang một diện mạo mới, bừng sáng trong hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc Trong nhiều tác phẩm, người phụ nữ được hình dung như những anh hùng tiêu

biểu cho vẻ đẹp của thời đại như chị Út Tịch (Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi), chị Sứ (Hòn đất của Anh Đức), Nguyệt (Mảnh trăng cuối rừng của Nguyễn Minh Châu), Trần Thị Lý (Người con gái Việt Nam của Tố

Hữu),…Tuy nhiên, do yêu cầu của phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa, đời sống tinh thần của nữ giới mới được khai thác nhiều ở khía cạnh xã hội mà chưa chú ý nhiều đến đặc trưng về giới Hình tượng nhân vật được xây dựng trong văn học hầu hết là những hình tượng con người phi giới tính Trong suốt cả giai đoạn văn học này, chúng tôi nhận thấy hiện tượng thơ Xuân Quỳnh là một hiện tượng hy hữu Đọc thơ Xuân Quỳnh, người ta có thể cảm nhận được một khát vọng tình yêu mang hơi hướng phái tính khá rõ nét với

những Sóng, Thuyền và biển, Mùa hoa doi,…Trong Thiên tính nữ trong thi

giới Xuân Quỳnh, PGS.TS Hồ Thế Hà nhận định: “Những triết lý, chiêm

nghiệm trong cuộc đời và trong tình yêu đã nâng tầm tư tưởng, tính nhân bản của thơ chị lên chiều cao của tư duy sáng tạo Bản tính thiên bẩm tài hoa cùng với vốn sống và tâm hồn luôn rộng mở trước bao giông bão cuộc đời và chính

mình đã đem đến cho thi giới Xuân Quỳnh sức quyến rũ và sức sống kì diệu”

[5, tr.85]

1.3 Khái lược về nữ tính trong sáng tác Võ Thị Hảo

1.3.1 Chân dung và sự nghiệp của Võ Thị Hảo

Võ Thị Hảo sinh ngày 13 - 4 - 1956 tại Diễn Bình, Diễn Châu, Nghệ

An, một mảnh đất “gừng cay muối mặn”, được lớn lên trong tình yêu thương của song thân là những cán bộ Đảng viên của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh,

“cô đồ gàn” với bản tính “khó lành” - đặc trưng rất Nghệ Chị tốt nghiệp khoa Ngữ văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội Ra trường chị về công tác tại nhà xuất bản Văn hoá dân tộc Chị làm thơ từ rất sớm và từng nghĩ sẽ trở thành nhà thơ, nhưng chị lại viết văn và thành danh với văn xuôi Dù vào nghề văn chưa được bao lâu, song Võ Thị Hảo nhanh chóng được người đọc biết đến Chị được đánh giá là một trong những cây bút sắc sảo và giàu tính nữ Thông minh, cá tính, quyết đoán, có một chút lãng mạn nhưng hơi “gàn”, Võ Thị Hảo đã thể hiện một tay viết lăn xả, bụi bặm nhưng đầy nhiệt huyết Những thân phận bé nhỏ, lam lũ trước cuộc đời luôn khiến chị trăn trở trên từng trang viết của mình Ngoài ra, Võ Thị Hảo còn “bén duyên” với điện ảnh và hội

hoạ Ba kịch bản phim truyện của chị được đánh giá khá cao (Con dại của đá,

Mùa thu kiếp sau, Biển cứu rỗi) Bên cạnh đó, chị còn say mê vẽ tranh và đã

mở một triển lãm tranh với tên gọi Đường chân trời khiến bạn bè hội họa

không khỏi kinh ngạc Giản dị trong đời thường nhưng mạnh mẽ trong văn chương là điều dễ nhận thấy ở nhà văn này

Chị xuất hiện chính thức, nhiệt tình và đều đặn trên văn đàn vào thập kỉ

90 Chị trở nên gần gũi và quen thuộc với bạn đọc cả nước với những truyện

ngắn lạ Từ những mẫu chuyện nhỏ đến trang tiểu thuyết lịch sử như Giàn

thiêu, trang viết của Võ Thị Hảo chất chứa suy tưởng, ý niệm về cuộc đời, về

thân phận con người

Với bản tính hiền lành nhưng đôi khi cương trực đến thô mộc, người đàn bà nhỏ nhắn và khiêm nhường Võ Thị Hảo chân chất chở bao khát vọng, hoài bão văn chương cùng với giấc mộng đẹp về tình yêu và con người Vốn đam mê, đa tài, nên ở lĩnh vực nào, viết văn hay làm báo hoặc từng nắm giữ những cương vị quan trọng: Trưởng đại diện Báo Phụ nữ tại thành phố Hồ Chí Minh; Trưởng ban Thư kí tòa soạn cho Báo Gia đình - Xã hội; Tạp chí Vì trẻ thơ; Giám đốc của Công ty truyền thông Võ Thị…, Võ Thị Hảo luôn đảm nhiệm tốt chức phận của mình Mặc dù bận rộn trong công việc, nhưng người phụ nữ bé nhỏ, cá tính này vẫn kiên trì dành dụm, đốt cháy tất khoảng thời gian thư thái cho trang viết

Võ Thị Hảo đã lập gia đình, có 2 con, nhưng đã li hôn Dấn thân theo con đường mà chị tôn thờ, sống và chết vì nó - cõi văn chương, Võ Thi Hảo

tỏ ra can trường, miệt mài, bền bỉ làm những cuộc điều trần đắm say về thân phận con người thông qua ý thức tính nữ Có lẽ, có những điều ở trong con người khi cuộc sống không thỏa hiệp thì chị mang vào trang viết Những dồn nén ấy đã tạo nên một lực đẩy để chị mạnh dạn viết, tường trình và minh dẫn

1.3.2 Khái lược về nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

Trong bầu không khí trong trẻo của cõi văn chương, Võ Thị Hảo dường như tìm được không khí để thở cho riêng mình Để làm thanh sạch sự thanh khiết đó và cũng để cho trái tim đầy nhiệt huyết văn chương được chảy tự do,

Võ Thị Hảo đã viết tới tốc, vắt kiệt sức bằng những tác phẩm nhiều mồ hôi và lắm nước mắt Tận cùng những trang viết bằng lòng thành và sự khát khao chính nghĩa là những suy nghĩ dũng cảm, tinh tế và đầy mẫn tuệ của một người phụ nữ từng trải Võ Thị Hảo như một người chân trần lặng lẽ mang ánh sáng của mình kiên nhẫn đi trong thăm thẳm đời sống, ngụp lặn trong dòng đời bộn

bã để sống và viết, và sáng tạo Võ Thị Hảo viết nhiều, viết đều đặn trong tâm trạng của một người hiểu rõ giá trị của cuộc sống hiện thực nhiều tầng nấc; từ

phút giây cảm thấy cô đơn đến tận niềm đau khổ đích thực của nghệ sĩ

Sáng tác của Võ Thị Hảo chất chứa đầy đủ những màu sắc làm nên đời

Nơi đó, có màu đen của cảnh đời bất hạnh (Trận gió màu xanh rêu, Người đàn

bà Âu Lạc); có màu hồng của sự chở che, hạnh phúc, yêu thương (Làn môi đòng trinh, Dây neo trần gian) Nhưng có lẽ gam màu đặc trưng nhất là những

góc tối, nỗi buồn và miền tiếc nuối, cả khi ý niệm về con người, cuộc sống mới

luôn bị chới với trong hiện tại (Bán cốt, Người sót lại của Rừng Cười, Biển cứu

rỗi, Góa phụ đen)

Như là nợ duyên nợ kiếp, hầu hết sáng tác của Võ Thị Hảo đều phản ánh những ước mơ thầm kín nhưng mãnh liệt, đến độ bộc phát thành những cơn điên dại bản năng của con người Nhân vật của chị luôn thể hiện nỗi đắng chát của hành trình sống, những dư vị lắm đỗi lắm đời của ngày sống, ngày yêu, ngày trở về với cát bụi Mỗi cảnh đời trong tác phẩm là một giọt buồn riêng biệt; mỗi con người với mỗi số phận nghiền nát, thấm đẫm, bầm dập, khiếp đảm, đớn khổ Những dòng kiểm khảo thế giới dối gian của Võ Thị Hảo như muốn và bắt cuộc đời, con người trả lại sự bình đẳng cho mỗi việc làm, cách đối xử của mình Chị đã sáng tác nhiều cốt truyện mang hơi hướm mới mẻ và

trong số đó Lời hẹn của mùa thu, Con dại của đá, Biển cứu rỗi đã được dựng

thành phim

Thế mạnh của Võ Thị Hảo là viết về chính mình, về chính người phụ nữ

ở trong mình Chị thông cảm, chia sẻ nỗi đau của từng người phụ nữ là bé thơ,

là cô gái, là thiếu phụ, là đàn bà, là người già Chị tài tình khi phỏng chiếu, khúc xạ những đặc tính của nữ giới qua từng trang viết Ở đấy, chị đắc ý khi cắt nghĩa và lí giải biểu đồ tâm lí của con người từ chỗ lắng sâu nhất đến chỗ nổi loạn nhất… Đấy cũng là sự nhạy cảm, tài giỏi của Võ Thị Hảo

Đủ bình tĩnh để tường minh từng hành động qua mỗi thân phận con người, với cái nhìn cay độc nhưng đầy tự tin về xã hội tan chiến nhưng chưa

tàn chiến, Võ Thị Hảo đã xây dựng nhân vật của mình qua những cuộc đấu tranh khốc liệt với hiện tại

Có thể thấy, cuộc đấu tranh gay cấn nhất là cuộc đấu tranh trước sự sống

còn - Ngày không mút tay của chị là một minh chứng Cuộc đấu tranh lắm dữ

dằn nữa là cuộc chiến với bản năng Võ Thị Hảo đã từng nói, tình dục trong

văn chương là “chuyện không có gì mà ầm ĩ thế” Nó là vấn đề văn hóa - xã

hội, là triết lí sống, là hệ giá trị hoặc chuẩn mực Xu hướng ca ngợi quá trình

xã hội hóa tình dục trong văn học thường nhấn mạnh tính hợp lí, hài hòa của sở hữu tuyệt đối trong quan hệ tình dục Đề cập đến vấn đề này, Võ Thị Hảo có quan niệm: đấy là dùng văn chương để nói về những điều tiềm ẩn trong cuộc sống Tình dục trong sáng tác của chị không phải là sự khêu gợi mà đó là nhu cầu bản năng của con người

Nếu có những cuộc đấu tranh mà hiện thực không có chiến trường để diễn thì Võ Thị Hảo cho nhân vật mình đi vào giấc mơ, vào ảo vọng, vào thế giới phiêu bồng hư hư, thật thật Đó cũng là một trong những hình thức cứu rỗi hiệu quả trong tâm lí con người

Có thể nhìn nhận rằng, từ cốt truyện, cách đặt vấn đề đến việc thể hiện ngôn ngữ, gọi tên nhân vật, bố trí và xử lí tình tiết, Võ Thị Hảo luôn trau chuốt

và tạo nên những chi tiết bất ngờ, thú vị Sáng tác của chị không dừng lại ở một mảng đề tài nào, một khoảng không gian nào, cuộc sống người Mông hay người Kinh, trên đảo hay ở đất liền, mùa xuân hay mùa thu, ngày cũng như đêm, người và ma hoặc quỷ thần đều được đưa vào trang viết với tất thảy những dụng ý không mơ hồ

Trong kiếp trầm luân của đời người, con người luôn mon men trong hành trình phủ bỏ hiện tại để tìm đến hiện tại khác bằng sự cứu rỗi cảm giác

Bi kịch và đôi khi cái chết của những nhân vật trong sáng tác Võ Thị Hảo như một sự liên tưởng, sự thức tỉnh lương tri con người hiện đại trong cuộc chiến

giằng xé giữa hạnh phúc và nỗi khổ đau Trên hết, có thể thấy nhân vật của chị dám vượt qua mọi trầm luân cuộc đời; dám sống, dám yêu; khi cần, dám chết

để bảo vệ tình yêu của mình, bảo vệ tự do, bảo vệ phẩm cách làm người… Đó cũng là nỗi khát vọng muôn đời của mỗi kiếp nhân sinh

Võ Thị Hảo có văn chương để “ẩn náu” Tại bức bình phong quyến rũ

và đầy sắc khí ấy, chị muốn người đọc hiểu tận bố cục, đường nét, sự phối màu

về bức tranh đa diện về hiện thực trong văn chị Với những nhân vật mới lạ, kì

ảo: bóng ma, linh hồn, thần tiên, con người siêu nhiên trong Giàn thiêu, Đêm

bướm ma, Giấc cú, Mùi chuột, Dã nhân; con người hóa thân trong Hồn trinh

nữ, Tim vỡ… Võ Thị Hảo phản ánh sự đa chiều của cuộc sống Mỗi loại hình

nhân vật luôn tồn tại trong nó quan điểm của nhà văn về sự lí giải, cắt nghĩa bản chất con người

Hơn bao giờ hết, có thể thấy trong từng trang viết, trong từng hơi thở dồn dập và thổn thức của Võ Thị Hảo là âm mưu đánh thức trái tim người; làm nóng 70 phần chìm trong tảng băng trôi của cõi vô thức

Với 7 tập truyện ngắn, 3 kịch bản phim truyện sắc sảo, tinh tường, 1 tiểu thuyết lịch sử làm chấn động cả cõi Nam được giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội, Võ Thị Hảo đã thể hiện một tay viết lăn xả, bụi bặm và đầy nhiệt huyết

Mỗi thân phận, mỗi nhân vật trong sáng tác của Võ Thị Hảo là một lát cắt của cuộc sống Tuy không có tính toàn diện, điển hình và biểu trưng, nhưng hầu hết đấy là những mảnh ghép có sự trao chuốt tử tế của người thợ vẽ Qua từng trang viết, chúng ta như bắt gặp ở đâu đó nơi người này, kẻ khác hay ở chính mình những điều cần biện luận và sám hối

Vừa là nhà văn nổi tiếng, nhà báo sắc sảo, là mẹ của hai cô con gái tuổi cập kê, người phụ nữ “phận đàn bà, mệnh đàn ông” - Võ Thị Hảo còn đấy những điều mênh mang chưa xới vác hết Đôi khi chị giật mình bởi đằng sau hàng trăm truyện ngắn và 1 tiểu thuyết, 3 kịch bản phim truyện, vẫn còn đó

hàng loạt vấn đề dang dỡ chưa có thời gian nhã mực Chị luôn giục mình xông xáo cày sâu cuốc bẩm trên mảnh đất văn chương màu mỡ của nước nhà để sống, viết và sáng tạo Coi văn chương như là của để dành, trong hành trình sáng tạo, chị tiếp tục hứa hẹn chinh phục người đọc bằng những tác phẩm tinh tường và tài hoa

Bằng cảm quan sáng tác mới mẻ, hiện đại, sự tinh tế, nhạy cảm của người phụ nữ, sáng tác của Võ Thị Hảo đã giúp người đọc khai thác kĩ âm bản của hằng số tối tăm, khuất lấp của chính mình Với hiệu ứng đó, sáng tác của chị có vị trí hẳn hoi trong việc góp phần mang gia vị mới mẻ, lạ miệng cho nền

văn học nước nhà

***

Các đặc điểm truyện ngắn Võ Thị Hảo chính là nền tảng, căn cứ và những gợi mở quan trọng, cần thiết để chúng tôi đi vào khám phá, tìm hiểu ý thức nữ tính từ phương diện nội dung đến các phương thức biểu hiện của nhà văn Có thể khẳng định rằng, thiên tính nữ, cái tôi cá nhân và dục tính là những đặc điểm nổi bật thể hiện ý thức nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo Tuy nhiên, giữa các đặc điểm, yếu tố này luôn có sự đan xen, hòa quyện và được bộc lộ ở những mức độ đậm nhạt khác nhau trong từng tác phẩm cụ thể Điều

đó là đương nhiên, bởi nó hoàn toàn tùy thuộc vào ý đồ sáng tác của nhà văn cũng như sự linh hoạt, uyển chuyển, khéo léo trong bút pháp thể hiện của chủ thể sáng tạo

Chương 2 Ý THỨC NỮ TÍNH TRONG TRUYỆN NGẮN VÕ THỊ HẢO NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG NGHỆ THUẬT

2.1 Ý thức về thiên tính nữ

2.1.1 Thiên tính nữ

Khi một người phụ nữ biểu lộ sự đằm thắm, dịu dàng về phong thái; tinh tế, nhạy cảm, sâu sắc về tâm hồn; mềm mỏng, nhân hậu, khoan dung trong cư xử… thì chị ta sẽ được nhiều người quý mến; và con người chị sẽ được người khác nhìn nhận là rất nữ tính Như vậy, nữ tính là những nét đặc tính riêng của người phụ nữ Và thiên tính nữ trong văn chương là sự phóng chiếu, khúc xạ những đặc tính của nữ giới qua các phương diện như: sự lựa chọn đề tài, phát biểu chủ đề, xây dựng hình tượng, sự lựa chọn và kết hợp ngôn ngữ qua các mặt như: lòng tự tin, sự đồng cảm, sự sẻ chia, sự hoá thân,

sự quan sát tinh tế, trí tưởng tượng v.v…

Văn đàn Việt Nam những năm gần đây được nhiều nhà phê bình quan tâm và đánh giá cao sự xuất hiện của các cây bút nữ, bởi họ đã đóng góp vào văn học những “khí sắc sôi nổi, tạo nên một nền văn học đa dạng, ít nhiều mới mẻ” [2, tr.22] Theo nhà phê bình Bùi Việt Thắng thì “đã hình thành một tỉ lệ giữa phái yếu và phái mày râu là hai phần ba - một tỉ lệ đáng gờm bởi nhìn vào đó sẽ thấy truyện ngắn nữ hôm nay (và văn chương nói chung) mang gương - mặt - nữ Là bởi văn chương cần đến sự đằm thắm, tinh tế và khoan dung” [40, tr.36] Vâng, “sự đằm thắm, tinh tế và khoan dung” đang là điều cần thiết đối với văn chương nói chung và đối với nền văn học đương đại Việt Nam nói riêng Hòa cùng dòng chảy văn học với những thành tựu đã được khẳng định của văn chương giới nữ hiện nay, Võ Thị Hảo quả thực có sự đóng góp vượt trội bởi tài năng cùng với khí chất thiên bẩm ấy Hay nói cách khác, thiên tính nữ chính là đặc điểm nổi bật được thể hiện một cách hồn hậu, sâu

sắc trong sáng tác của nhà văn Võ Thị Hảo

Chúng ta ai cũng đều thấy rõ rằng, Võ Thị Hảo đã rất thành công trong nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ, đặc biệt là việc thể hiện ý thức nữ tính Như Flaubert từng nói rằng, phụ nữ không viết gì khác ngoài mình, họ tự “ăn chính mình” Hay nhà phê bình Đặng Anh Đào cũng cho rằng “Phụ nữ thường mạnh

ở chỗ đưa tất cả cuộc đời và tâm hồn họ vào trang sách” Bùi Việt Thắng

trong Bình luận truyện ngắn cũng khẳng định nhân vật nữ trong truyện của

“các chị” chính là người “được nhận nhiều từ chính người viết” Như vậy, ý thức nữ tính trong sáng tác của cá nhà văn nữ chính là sự hóa thân, hay chính

là sự khúc xạ, phóng chiếu tâm hồn và cuộc đời tác giả vào trong tác phẩm Nhà văn nữ Võ thị Hảo cũng vậy Chị đã hóa thân khi miêu tả tâm hồn, tính cách và những khát vọng của các nhân vật thuộc phái mình Những nhân vật

nữ trong truyện của chị chính là sự bộc lộ cái Tôi nội cảm đầy nữ tính của chị Nhạy cảm với nỗi đau của những cuộc tình duyên trắc trở, những ước vọng không thành, chị đã “đau cái đau của người cùng giới” Các tác phẩm của chị cũng là nỗi đau của người phụ nữ với từng số phận riêng Sáng tác của chị đã thể hiện khát vọng tình yêu và niềm mong mỏi hạnh phúc của người phụ nữ, bộc lộ cái nhìn trắc ẩn, niềm thương cảm với nỗi đau và thân phận đàn bà Chị

đã gọi người phụ nữ là những “thân phận bé mọn”, và chị cũng bộc bạch:

“Những người mà tôi đã không quên họ, nếu họ sống thì cũng vẫn tiếp thân phận bé mọn, vẫn ngơ ngác, lạc lõng, hẳn phải có rất nhiều thời gian để vực dậy, đánh thức họ sang giấc mơ khác, cả với tôi cũng vậy Có thể suốt đời chỉ

mơ một giấc mơ mà thôi (…) Giấc mơ của tôi không rực rỡ mà lầm lụi, nhọc nhằn, thất thường như cuộc đời một người đàn bà, và trong đó, tôi vừa là người đàn bà, vừa là đứa trẻ tự ngắm mình và cái thế giới này từ xa” [11, tr.239] Nhân vật nữ của chị đa số có cuộc sống thất thường, bất hạnh, nhiều

âu lo, vướng mình vào nhiều hệ lụy cuộc đời, thường bị ám ảnh bởi nỗi đau do

những chấn thương tinh thần, tình cảm Họ sống khiêm nhường, nhiều khi cô đơn, tha thủi đến tội nghiệp, đáng thương, nhưng trái tim họ thì luôn rung ngân những nhịp đập yêu thương, nhân ái; cũng như tấm lòng họ vị tha, bao dung và tình nghĩa đến vô cùng Ý thức nữ tính trong truyện ngắn Võ Thị Hảo chính là thể hiện sự quan tâm sâu sắc, sự đồng cảm chân thành cũng như ước

mơ cháy bỏng của tác giả về hạnh phúc con người, nhất là những người cùng giới

Cùng với sự thể hiện ý thức nữ tính làm thổn thức trái tim và ám ảnh tâm hồn người đọc là lối văn phong vừa sắc sảo, tinh tế lại hồn hậu, chân thành của chị Từ ngôn ngữ, giọng điệu cho đến hình thức câu văn, chị như trang trải nỗi lòng mình đến từng số phận, từng cuộc đời riêng để đồng cảm, hiểu thấu từng ngóc ngách của đời sống nội tâm Chị cùng nhân vật nghiền ngẫm nỗi đau, cùng nhân vật tìm lối ra cho những khổ đau, bế tắc Những lối thoát có vẻ như là sự rút lui, nhượng bộ, nhưng đó lại chính là sự khoan hòa, bao dung ẩn chứa sự hi sinh cao đẹp của tâm hồn con người, nhất là đối với tâm hồn những người phụ nữ như chị

Quan tâm sâu sắc đến đời sống riêng của con người trong cảm hứng thế

sự, Võ Thị Hảo đã lấy thân phận phái mình làm tâm điểm chú ý Chị đã chú ý một cách toàn diện đến người phụ nữ với tấm lòng chân thành, độ lượng, thấu hiểu Đây là điểm mạnh, đồng thời là lĩnh vực thể hiện sinh động thiên tính nữ trong sáng tác của chị

2.1.2 Thiên tính nữ nhìn từ yếu tố vô thức

Sự hiện diện của văn học nữ tính và âm hưởng nữ quyền trong văn học Việt Nam có thể coi là một bước phát triển thực sự của văn học theo hướng dân chủ hóa Ở Việt Nam, sau 1986, sự phát triển mạnh mẽ của văn học nữ tính với sự góp mặt của những cây bút: Phạm Thị Hoài, Lê Minh Khuê, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ… đem đến cho văn đàn

những tiếng nói mới mẻ về quan niệm văn chương Sự lớn dậy của các cây bút

nữ, những người thai nghén và “tự ăn chính mình” đã viết theo phong cách cởi trói Họ đối mặt với cuộc sống, nhận thức sâu sắc về sự tồn tại của mình Họ ý thức về vai trò của mình và lên tiếng đòi hỏi nhu cầu chính đáng của phái mình Văn học nữ tính xuất hiện như một nhu cầu tự thân Họ vẽ chân dung và diễn đạt chi tiết từng ẩn ức của người đồng giới Họ sẵn sàng hóa thân vào nhân vật, gửi gắm vào nhân vật chút nhẹ dạ, cả tin với ít nhiều miền nhạy cảm

và đôi phần tinh tế để kể lại câu chuyện của chính đàn bà Thông cảm trực tiếp với nỗi đau của từng thân phận, họ nhìn thấy đâu đó ở mỗi hành động những góc khuất tâm hồn Với đặc tính đa cảm, chịu thương và chịu khó, mềm mỏng, nhân hậu và khoan dung, họ đưa tất cả cuộc đời và tâm trạng phụ nữ vào trang viết Ý thức nữ tính và khí sắc nữ quyền, sự đằm thắm, tinh tế của ngôn ngữ đã góp phần tạo nên một nền văn học đa dạng

Quả thực, người phụ nữ thời đại nào cũng là nguồn cảm hứng sáng tác cho văn học nghệ thuật Viết về phụ nữ là viết về một thế giới đầy bí ẩn “đa sự

đa đoan” Nếu Y Ban từng tâm sự rằng: “Tôi hay kể chuyện ở ngôi thứ nhất, để

tự đặt mình vào vị trí của những nhân vật một cách triệt để thì đối với Võ Thị Hảo - người đàn bà vốn thích được che chở (theo cách nói của chị) ví thân phận đàn bà như những loài dây leo vân vít cần lắm một cây đại thụ Từ điểm nhìn trần thuật này chị đã thấu hiểu khát vọng nhân bản muôn đời của phụ nữ

và phô diễn trên từng trang viết những nhân vật nữ không thể nào quên Những thân phận nếu sống thì vẫn là thân phận bé mọn, vẫn ngơ ngác, lạc lõng, tật nguyền và cần rất nhiều thời gian để vực họ dậy Trong trang viết của Võ Thị Hảo, họ là những người đàn bà nếm trải cay đắng nỗi cô đơn, niềm thương và

vô vàn sự hối tiếc trong hành trình vượt qua muôn nỗi trầm luân của cuộc đời, dám sống, dám yêu và khi cần họ dám chết để bảo vệ tình yêu của mình Và việc bảo vệ tình yêu, tự do, nhân cách, phẩm chất làm người mãi là nỗi khát

vọng sâu thẳm của mỗi kiếp nhân sinh Những nhân vật nữ trong sáng tác của chị là những người phụ nữ đẹp nhưng thiếu vắng tình yêu Lúc buồn đau cũng như lúc bị người đời ức hiếp dọa nạt đều không có người bên cạnh Thế nhưng, tình cảm của họ như tình mẹ sưởi ấm cho con, người tình đánh thức một người tình Những người phụ nữ trong sáng tác Võ Thị Hảo đều bải hoải than phiền

“Ôi, cái bánh xe chạm đất khắc khoải này… ngươi đã được sinh ra, đã sống, đã vật lộn… Đời người quá dài là dài Mỏi mệt Cái khoảnh khắc này… để làm gì nhỉ?” [15, tr.432] Họ là nạn nhân của điều luật, lễ giáo còn sót lại của xã hội

cũ và đã chọn lấy cái chết vì không chờ đợi được chân lí, đó là Hương trong

Ngậm cười, Sài trong Con dại của đá, dì cháu trong tình yêu mây trắng Và họ

là nạn nhân của xã hội mới với những đòi hỏi khắt khe về sự hoàn thiện, hoàn

mĩ: Phượng trong Phiên chợ người cùi; Hằng trong Làn môi đồng trinh; Bích, Phượng và người đàn bà thứ hai trong Khăn choàng sương Họ mong manh

giữa bể dâu cuộc đời, gặp phải những lầm lạc dễ thương Cuộc đời họ không bình ổn và nhiều bất hạnh Hầu hết, cái chết và sự hóa thân của họ đa phần là

vì không chờ đợi nổi công lí Tận cùng bút mực, sự thông cảm, sự thông cảm

và được chia sẻ cái đau của người đồng giới mãi là khát vọng bình đẳng, khát vọng giải phóng, khát vọng được sống với chính mình, bằng chính mình của người phụ nữ Võ Thị Hảo

Bằng cái nhìn trắc ẩn, gắn mỗi thân phận đàn bà là một niềm thương cảm và xót xa, những thân phận bé mọn được Võ Thị Hảo trăn trở trong cảm xúc mang nặng ý thức nữ tính Qua đó, nhà văn như muốn lên tiếng nhắc nhở mọi người hãy quan tâm nhiều hơn đến những vấn đề nhân sinh, về trật tự và công bằng xã hội Quả thật, sự khiêm nhường, thất thường và cô đơn vướng phải nhiều hệ lụy của cuộc đời; sự run rủi, đáng thương và tội nghiệp của phụ

nữ cần lắm một lòng tay đàn ông đủ rộng để họ biết được yêu thương và che chở; để trái tim nhân ái và vị tha của người phụ nữ lùi xa những nỗi bất hạnh

vô cùng trong cuộc đời

Lấy thân phận phái nữ làm cảm hứng, bằng cái nhìn áp sát hiện thực, đa dạng hóa các kiểu loại người, Võ Thị Hảo kêu gọi bình đẳng giới, triết thuyết con người cùng giải quyết những bất cập, chia sẻ thiệt thòi, áp lực đang đè nặng trên vai người phụ nữ Người phụ nữ hiện lên trong trang viết chị bạo liệt hơn, hoài nghi hơn, dám sống hơn nhưng vẫn là người chịu thua thiệt trong tình yêu, gia đình và xã hội Chị cho rằng, cái mà người phụ nữ hiện đại trả giá cho quyền bình đẳng, quyền hạnh phúc của mình là quá lớn Bởi hầu hết trong số họ, trước khi được cảm nhận niềm hạnh phúc thì họ đã phải vắt kiệt sức mình cho cuộc sống này

Một chút gàn và bản tính bạo dạn, ngay thẳng, liều sống liều chết với chính nghĩa, với lẽ phải; với lối văn phong sắc sảo, hồn hậu và tinh tế và kiểu phát ngôn quyết liệt thể hiện chính xác nhất những trải nghiệm cá nhân giới

nữ trong nhiều mối quan hệ khác nhau; bằng cái nhìn riêng của cá nhân, Võ Thị Hảo đã công khai bày tỏ thái độ chống lại sự lệ thuộc vào thế giới đàn ông

và xông vào các đề tài cấm kị một cách tự do, nhất là đề tài tình dục Viết bằng thân thể, đàn bà, không phải lúc nào cũng chỉ là trò chơi và nô lệ tình dục cho đàn ông mà nhiều khi, tình dục với phụ nữ là một phương tiện thể hiện rõ nhất sự tụ do Võ Thị Hảo trong chuyện này thường miêu tả những vấn

đề gần gũi với bản thân, gắn với đời sống thường nhật, cảm xúc và nhịp sinh học của phái nữ Tinh thần dân chủ, thái độ hưởng thụ mới trong văn học và ý thức nữ tính không chỉ thể hiện đậm đặc trong truyện ngắn mà còn thể hiện

gấp gáp, mãnh liệt trong tiểu thuyết Giàn thiêu qua các nhân vật Nhuệ Anh,

Ngạn La, Lê Thị Đoan như một minh chứng sống động

2.2 Ý thức về cái tôi cá nhân

2.2.1 Cái tôi cá nhân cô đơn và bi kịch

Văn chương xét tới cùng là thân phận con người Tác phẩm văn

chương chỉ có tác dụng khi người nghệ sĩ nhận thức rõ bản chất con người thực tại thì mới có thể phục vụ tốt cho con người Quả thật, con người trong sáng tác của Võ Thị Hảo là con người đích thực của cuộc sống thường ngày

bị nén chìm trong vòng tròn im lặng của cõi cô đơn Họ - những cô thanh niên, những người phụ nữ, đàn bà bao giờ cũng biết hiến dâng Họ là những con người nhỏ bé trước bão lũ cuộc đời Trong hành trình sống, ước mơ và ngay cả “Đường về trần” họ vẫn là những thân phận bé mọn, ngơ ngác, lạc lõng; Võ Thị Hảo từng nói: “Hẳn có rất nhiều thời gian để vực dậy, đánh thức

họ sang giấc mơ khác” Họ - những thân phận bé mọn, suốt đời chỉ mơ một giấc lầm lũi, nhọc nhằn, thất thường như cuộc đời một người đàn bà Một giấc mơ của kẻ bộ hành dưới trần gian, không rực rỡ, vừa như thiếu phụ, vừa như đứa trẻ tự ngắm mình và thế giới này từ xa

Tinh tế và nhạy cảm trong cách nhìn hiện thực tâm trạng, với bút pháp độc thoại nội tâm và dòng vô thức bản năng, nhà văn đã đi sâu vào cõi cô đơn tận cùng của con người một cách đa diện, đa chiều kích Ở đây, mỗi mảnh đời

là một tâm trạng, là hoài vọng, ảo vọng, là khổ đau, luôn phải ước mơ, khắc khoải, âu lo và chờ đợi Họ là những con người bất hạnh, bệnh tật, là tàn dư, nạn nhân của chiến tranh, của đàn ông và của chính mình Ngoài việc biểu dương cho lực lượng siêu nhiên nào đấy, tất thảy các nhân vật Võ Thị Hảo dựng lên trong trang viết đều là những “nữ chúa” cô đơn Họ cô đơn sau ngày chiến đấu, họ lạc lõng trong hiện thực cuộc sống đầy cám dỗ của thời hiện đại, họ cảm thấy phũ phàng khi sống không được là chính mình, không còn là chính mình Họ, nói như nhà phê bình Bích Thu: “Số phận của những người đàn bà đi suốt cuộc đời vẫn không tìm thấy một tổ ấm, một nơi trú ngụ tinh thần Họ luôn phải đối diện với sự trống rỗng, với sự hụt hẫng thất thường của trạng thái cô đơn” [34] Sự cô đơn của những người phụ nữ trong sáng tác của Võ Thị Hảo là chuyện con người đi giữa cuộc đời, đi với ham muốn của

mình vẫn cảm thấy cô đơn, nếu không muốn nói là vô nghĩa Nếu sau ngày tan chiến là hình ảnh làng Góa, những người đàn bà đội khăn tang như đàn cò trắng trong ngày giỗ chung, thì trong thời hiện đại họ là những người phụ nữ chỏng lõng trước tình yêu, lạc lẽo trong đời sống gia đình và nhiều hờn tủi về kiếp người

Trước hết, những thân phận đó là nạn nhân của chiến tranh, là tàn dư của ngày hậu chiến Họ là những cô thanh niên xung phong tuổi còn mơn mởn, bị núi rừng Trường Sơn phủ phục, sống cảnh thiếu đàn ông ròng rã suốt mùa chiến dịch Họ đã chọn lấy cái chết để tránh chạm phải nỗi đau ô nhục lõa lồ mà trong giây phút không kiềm chế nổi đã bột phát Nỗi đau của những người con gái ở Rừng Cười làm cho ai cũng đau đớn, quặn thắt Rồi cả khi còn một mình sót lại sau chiến tranh, một trong năm cô gái Rừng Cười - Thảo lại rơi vào trạng thái cô đơn ngay chính với bạn bè của mình, người yêu của mình Cuộc sống của Thảo co mình trong vỏ óc, lặng lẽ, trầm tư với những trang nhật kí và giấc mơ xa ngái, lắm nỗi kinh hoàng từ Rừng Cười Những tiếng cười mê sảng của Thảo sau ngày hòa bình lập lại đó không chỉ là những đau khổ, mất mát lớn kao, mà còn là nỗi cô đơn, tuyệt vọng không cùng trước

chính mình và cuộc sống (Người sót lại của Rừng Cười)

Khắc họa nỗi đau thương sau chiến tranh, hầu hết những nhân vật của

Võ Thị Hảo không hề có cuộc sống bình lặng Họ cô đơn đến mức không thèm dò tìm hành động của mình đang làm gì? Đang đi về đâu? Gần như họ không còn nơi neo giữ và bám víu Họ là những người vợ vắng chồng vô tăm tích, dở điên dở tỉnh Họ - những bà mẹ điên, những người phụ nữ suốt đời sống, dò hỏi và tự trả lời về những gì mình đặt ra trong cuộc sống “cực chẳng đã” Họ trở thành những bà góa đơn độc, buồn tủi: “ Đa số họ là đàn bà đã lớn tuổi và khô héo…, ngồi lầm lì thành một đám khăn trắng trông xa lô nhô như

cò đậu Không ai khóc, họ gần lặng thít trước khói nhang” [11, tr.20] Họ là