Nghệ thuật trần thuật trong tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh của nguyễn nhật ánh

Ông đã từng vinh dự nhận nhiều giải thưởng: giải văn học trẻ hạng A 1995 do Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trao tặng cho truyện dài Chú bé rắc rối; giải thưởng văn học c

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Mỗi tác phẩm nghệ thuật được xem là một đứa con tinh

thần của nhà văn Trong quá trình sáng tác, nhà văn đã dồn hết tài năng và tâm huyết của mình để gia công, trau chuốt cho từng chi tiết trong tác phẩm, trong đó nghệ thuật trần thuật được xem là chi tiết

khá quan trọng, là “sợi chỉ đỏ” dẫn đường để người đọc đi vào thế

giới nghệ thuật của nhà văn, giúp độc giả nắm bắt được quan niệm,

tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm mà tác giả gửi gắm

Tìm hiểu nghệ thuật trần thuật được xem là chiếc chìa khóa vàng mở ra cánh cửa vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, thấy được

sự sáng tạo tài tình của nhà văn Đây cũng là một trong những yêu cầu được đặt ra đối với nhà nghiên cứu và những người yêu thích văn chương

Xuất hiện trên văn đàn như một hiện tượng văn học, Nguyễn Nhật Ánh là một cây bút tài năng với nỗ lực cách tân không ngừng

về mặt tư duy cũng như nghệ thuật Ông là cây bút đa tài, viết ở nhiều lĩnh vực nhưng có thể khẳng định thành công nhất của tác giả vẫn là văn xuôi với những sáng tác cho thiếu nhi Ông đã từng vinh

dự nhận nhiều giải thưởng: giải văn học trẻ hạng A (1995) do Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trao tặng cho truyện

dài Chú bé rắc rối; giải thưởng văn học của Hội Nhà văn Việt Nam cho bộ Kính vạn hoa; giải Sách hay của Hội xuất bản Việt Nam (2008) cho tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ… Năm 2005,

Nguyễn Nhật Ánh được bầu chọn là nhà văn được yêu thích nhất trong 30 năm (1975 – 2005) do Thành đoàn thành phố Hồ Chí Minh

và báo Tuổi trẻ tổ chức Ngoài ra, ông còn vinh dự nhận Huy chương

Vì thế hệ trẻ (2003) của Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ

Chí Minh và nhiều giải thưởng cao quý khác

Mỗi tác phẩm của ông ra đời đều mang tới một ấn tượng mới

mẻ cho người đọc Với giọng văn hài hước nhẹ nhàng cùng nghệ thuật phân tích tâm lý sâu sắc, những trang văn của ông thực sự hấp

dẫn các độc giả không chỉ là trẻ em mà cả với những ai đã “từng là trẻ em”, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh là một trong số đó Tác

phẩm đã được độc giả trong và ngoài nước đón nhận một cách nồng nhiệt và đã được chuyển thể thành bộ phim điện ảnh cùng tên của đạo diễn Victo Vũ

1.2 Đã có nhiều công trình nghiên cứu về sáng tác của

Nguyễn Nhật Ánh – một nhà văn xuất sắc của Văn học thiếu nhi trên các phương diện: hệ thống nhân vật, cốt truyện, không gian và

thời gian nghệ thuật… Riêng vấn đề nghệ thuật trần thuật, chúng

tôi nhận thấy vẫn chưa được quan tâm đúng mức, chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện Và đặc biệt là khi

đi vào khảo sát một tác phẩm cụ thể để thấy rõ hơn cái duyên kể chuyện của nhà văn

1.3 Trân trọng, ngưỡng mộ tài năng và ấn tượng với những

tác phẩm tự sự của Nguyễn Nhật Ánh viết về thế giới tuổi thơ, là giáo viên dạy học môn Ngữ văn, tôi nhận thức được sự ảnh hưởng của tác giả đối với các em học sinh bậc Trung học cơ sở khi học môn Ngữ văn

Vì các lí do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài: Nghệ thuật

trần thuật trong Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh của Nguyễn Nhật

Ánh để nhìn nhận rõ hơn những đặc sắc trong nghệ thuật kể chuyện

của nhà văn nói riêng và những đóng góp của ông trong mảng văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại nói chung

2 Lịch sử vấn đề

Ở Việt Nam đầu thế kỉ XX bắt đầu xuất hiện các tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi, nhưng phải đến sau cách mạng tháng Tám năm 1945, nền văn học thiếu nhi mới chính thức được hình thành Từ

sự đa dạng của chủ thể sáng tác, văn học thiếu nhi phát triển với sự phong phú về đề tài, thể loại và phong cách nghệ thuật Trong thời kì

này đã xuất hiện một số truyện đồng thoại của Tô Hoài như: Đám cưới chuột, Võ sĩ Bọ ngựa, Dế Mèn phiêu lưu kí, tác giả đã mượn

hình thức đồng thoại, mượn hình tượng con vật để chuyển tải những vấn đề mang tính xã hội Tuy trước cách mạng tháng Tám chưa thực

sự có phong trào sáng tác cho trẻ em nhưng những tác phẩm của giai đoạn này đã đặt nền móng đầu tiên cho văn học thiếu nhi nước nhà

Dựa trên các tài liệu đã thu thập được, tôi tiến hành phân loại như sau:

2.1 Những công trình nghiên cứu về Nguyễn Nhật Ánh và các tác phẩm của ông nói chung

Nhà nghiên cứu Vân Thanh đã từng nhiều lần nhắc đến thành công của Nguyễn Nhật Ánh trong sáng tác dành cho thiếu nhi

Trong bài viết Nguyễn Nhật Ánh nhà văn lôi cuốn trẻ thơ, tác giả đã

lí giải sự thú vị của truyện Nguyễn Nhật Ánh, từ tập truyện Kính vạn hoa đến Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ: Nguyễn Nhật Ánh đã làm

được một điều kì diệu , đó là đem đến cho bạn đọc trẻ thơ sự thú vị

và niềm vui háo hức mong chờ những tác phẩm tiếp theo của anh Và quả nhiên, Nguyễn Nhật Ánh đã không làm bạn đọc thất vọng Anh

tiếp tục trình làng Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ Vẫn với lối viết dí dỏm kiểu Kính vạn hoa, nhưng dấu ấn tâm trạng tác giả đã in đậm

nét hơn, tâm trạng của con người càng đi xa tuổi thơ càng da diết nhớ

về nó

Với bài viết Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ – Đọc văn xuôi Nguyễn Nhật Ánh đăng trên báo Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh,

Nguyễn Thị Thanh Xuân đã nhận xét giá trị độc đáo của truyện Nguyễn Nhật Ánh trước hết là thái độ vào cuộc của nhà văn:

“Nguyễn Nhật Ánh nắm rõ luật chơi, tuân thủ nghiêm chỉnh các quy ước tự nhiên giữa những người trẻ tuổi”, “nói các ngôn ngữ họ nói, nghĩ những gì họ nghĩ và thấy những gì họ nhìn thấy” Nhà

văn nắm bắt những nét tâm lí trong thế giới nội tâm của nhân vật, thể hiện những bâng khuâng rung cảm đầu đời Nguyễn Thị

Thanh Xuân rất tinh tế trong sự phát hiện: “Chắc hẳn rằng dù không đa dạng như ở người lớn, trạng thái tinh thần này ở lứa tuổi thiếu niên vẫn đòi hỏi được thể hiện ở nhiều cung bậc, sắc thái và Nguyễn Nhật Ánh thì còn tựa quá nhiều vào quá khứ Qua màn sương hoài niệm, những mối tình mới chớm đều buồn, dở dang và gắn liền với một nhân dáng” [62]

Tác giả Hương Giang đã dành cả bài viết Người nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ trong Bách khoa toàn thư văn học thiếu nhi Việt Nam

do hai tác giả Vân Thanh và Nguyên An biên soạn và giới thiệu để

nói về Nguyễn Nhật Ánh và một loạt các tác phẩm của ông như: Cô gái đến từ hôm qua, Bàn có năm chỗ ngồi, Chú bé rắc rối…Nguyễn

Nhật Ánh được đánh giá cao vì ông đã viết nhiều, viết hay về văn học thiếu nhi, đã động chạm đến mảng đề tài còn ít và khó viết như

đề tài trường học và việc học của trẻ em Không những thế qua những trang viết ấy, Nguyễn Nhật Ánh còn đóng vai trò như một người thầy, một nhà giáo dục dạy cho các em những giá trị Chân –

Thiện – Mỹ ở đời Nguyễn Hương Giang đã đánh giá: “Những cuốn sách bé nhỏ của Nguyễn Nhật Ánh sẽ là món ăn tinh thần trong hành trang vào đời của các em” “Truyện Nguyễn Nhật Ánh là tiếng nói

từ chính tâm hồn anh – một tâm hồn còn trong sáng, thơ trẻ cho đến tận bây giờ”[21] Điều đó theo Nguyễn Hương Giang chính là điểm

hấp dẫn, là sức lôi cuốn rất riêng để các em đến với nhà thơ

Tác giả Vũ Ân Thy trong Nguyễn Nhật Ánh – người bạn thân mến của độc giả trẻ đăng trên báo Sài Gòn giải phóng (1997) đề cao tác phẩm của nhà văn xứ Quảng “có sức hấp dẫn lạ và mới Nó lôi cuốn thiếu nhi và có sức thuyết phục người lớn có trách nhiệm với thế hệ trẻ” Tác giả bài viết đã khái quát giá trị truyện Nguyễn Nhật Ánh: “Nhỏ nhắn, hóm hỉnh và sâu sắc, trữ tình; duyên dáng và bất ngờ… truyện kể Nguyễn Nhật Ánh luôn gần gũi như truyện dân gian cổ tích, như ước mơ của tuổi thơ mà lại mang tính hấp dẫn hiện đại”[61]

Vân Thanh, nhà nghiên cứu văn học thiếu nhi, trên Tạp chí văn học đã từng nhận xét: “Truyện của Nguyễn Nhật Ánh có khả năng đi vào lòng người bởi tình cảm nồng hậu của tác giả đối với các lứa tuổi trẻ thơ mà anh luôn yêu quý và tôn trọng Có trái ngược chăng, ở tuổi trưởng thành, Nguyễn Nhật Ánh đã phải chịu đựng biết bao gian nan, vất vả và cay đắng, nhưng viết về lứa tuổi này, anh lại không hề đi vào những chua chát, mỉa mai, oán hận đời Anh luôn muốn truyền cho các em lòng tin vào cuộc sống và nghị lực vượt mọi khó khăn Lòng tin yêu cuộc sống và nghị lực vượt mọi khó khăn là những đức tính tốt đẹp của thiếu nhi đã được nhà văn Nguyễn Nhật Ánh truyền tải qua câu chuyện của mình một cách gần gũi với thiếu nhi nhất” [54]

Năm 2013, cuốn Nguyễn Nhật Ánh – hoàng tử bé trong thế giới tuổi thơ (Lê Minh Quốc biên soạn) ra đời giúp người đọc có

được cái nhìn khá đầy đủ về tiểu sử, hành trình văn chương của Nguyễn Nhật Ánh Với tình cảm nồng hậu dành cho nhà văn xứ

Quảng, tác giả tập sách nhận định: “Với dòng văn học dành cho thiếu nhi và tuổi mới lớn, hiện nay anh đang giữ một vị trí đặc biệt Khó có người thay thế Khi liệt kê tên tuổi và tác phẩm của một thế

hệ nhà văn, hội đồng văn học sử có thể nhớ người này và quên béng người kia, có thể chọn người này và bỏ sót người kia Nhưng với Nguyễn Nhật Ánh, người ta không thể, dù cố tình hoặc vô tâm”[43]

Cùng với sự khẳng định vị trí của nhà văn, Lê Minh Quốc

còn giải thích nguyên nhân tạo ra “ma lực Nguyễn Nhật Ánh” Đó là nhờ “cách viết phù hợp với tâm lí đối tượng bạn đọc”, “Câu văn trong sáng như nó vốn có, như lời ăn tiếng nói ta tiếp nhận hằng ngày…”[44]

Nguyễn Thị Thúy Hằng (trường PTTH Âu Lạc, thành phố

Hồ Chí Minh), có bài Tâm hồn tuổi thơ trên trang sách Nguyễn Nhật Ánh Mở đầu bài viết, cô đã giới thiệu về Nguyễn Nhật Ánh như sau: Nguyễn Nhật Ánh đến với văn học thiếu nhi như một lẽ tự nhiên Đó

là sự trở về của kí ức, của những hoài niệm, là sự thôi thúc của ý tưởng và hơn hết là tấm lòng của nhà văn Trong một lần trả lời

phỏng vấn trên báo Sài Gòn Giải Phóng, Nguyễn Nhật Ánh nói rằng:

“Nhà văn viết cho thiếu nhi bao giờ cũng đồng thời là nhà giáo dục”, thậm chí là “nhà giáo dục bẩm sinh” Ông viết với trách

nhiệm của một người thầy, người nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ” [26; tr.70]

Trong bài viết Nguyễn Nhật Ánh và truyện thiếu nhi của Lê Huy Bắc có đoạn viết “Phải thừa nhận ở thời điểm thực tại, viết truyện cho trẻ em (thiếu nhi) ở Việt Nam, chẳng ai sánh bằng Nguyễn Nhật Ánh Ông không chỉ viết khỏe mà còn viết hay và rất đều tay Đã rất lâu bạn đọc Việt Nam mới có thể tiếp xúc với một cây bút truyện thiếu nhi có một phông văn hóa, một nền tảng kiến văn

rộng, cộng với một cảm xúc trẻ thơ chân thành, sâu sắc với lối tư duy đậm chất triết lí, đầy ngỗ nghịch và mang tính đột biến cao”[13]

Từ các công trình nghiên cứu trên, có thể nhận dù ở phương diện nào thì các tác giả cũng đều thống nhất khẳng định tài năng độc đáo của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh Một nhà văn đa tài với sức sáng tác bền bỉ

2.2 Những công trình nghiên cứu về nghệ thuật trần thuật của Nguyễn Nhật Ánh

Thái Phan Vàng Anh với bài viết Nguyễn Nhật Ánh, người

kể chuyện của thiếu nhi đăng trên Tạp chí Non nước đã góp thêm

một cách nhìn cho việc nghiên cứu truyện Nguyễn Nhật Ánh ở góc

độ nghệ thuật kể chuyện Điều quan trọng là tác giả hòa vào thế giới trẻ thơ, sống cùng với các em nhỏ để rồi kể chuyện về thiếu nhi cho chính thiếu nhi Thái Phan Vàng Anh cho rằng dù không quá chú ý

đến cách kể, đến kĩ thuật dựng truyện nhưng “Cái hấp dẫn, cái duyên của truyện Nguyễn Nhật Ánh chủ yếu nhờ vào sự hồn nhiên, tươi tắn ở ngôn ngữ, giọng điệu trần thuật.”[10; tr.2]

Lã Thị Bắc Lý trong bài Nguyễn Nhật Ánh người giữ lửa cho văn học thiếu nhi đã nhận xét, nổi bật ở Nguyễn Nhật Ánh là tính dí

dỏm, hài hước, lạc quan Tính hài hước bắt nguồn từ thái độ lạc

quan, nhẹ nhõm với cuộc đời: “Tôi quan niệm cuộc đời con người vốn éo le, chẳng việc gì mình phải bi kịch hóa nó thêm lần nữa Nhìn mọi sự bằng con mắt hài hước, tôi cho rằng chúng ta sẽ thấy yêu đời hơn, vượt qua những nghịch cảnh cũng dễ dàng hơn”[34; tr.16]

Trên trang Bình luận văn nghệ Quân đội, Thụy Anh có viết:

“Nguyễn Nhật Ánh luôn tìm nhiều cách diễn đạt mới, và tiến hành các thử nghiệm nho nhỏ, tuy khá thận trọng Các tác phẩm gần đây

ẩn dụ nhiều hơn, chiêm nghiệm nhiều hơn dù vẫn giữ cách viết hài hước, trong sáng” [11]

Trang tài liệu Thanh niên diễn đàn Hội thanh niên Việt Nam, nhà báo Dương Thanh Truyền nhận định: Xét về mặt tâm lý – giáo dục, có một điều hết sức quý giá của hệ thống tác phẩm viết cho thanh thiếu niên của Nguyễn Nhật Ánh, vốn rất lớn về số lượng, đa dạng về thể loại, từ truyện tâm lí, tình cảm đến truyện phép thuật, truyện phiêu lưu, truyện thể thao và phong phú về không gian biểu hiện từ làng đến phố, từ gia đình đến lớp học: đó là chúng có thể

đồng hành theo quá trình phát triển tâm lí lứa tuổi của các bạn trẻ

Lê Phương Liên trong bài viết Văn xuôi và trẻ em đã nhận xét: “Nhà văn Nguyễn Nhật Ánh là một tác giả thành công với bạn đọc trẻ Anh là người có một “khóe văn” riêng Anh chiếm được tình cảm của hàng triệu người đọc cũng không nằm ngoài quy luật tự sự

và đối thoại nội tâm của tuổi thơ, không nằm ngoài sự tự phát hiện

ra chất hài hước của chính mình” [37; tr.39]

Nhà văn Lê Minh Khuê trên báo Tiền phong đã nhận xét:

“Nguyễn Nhật Ánh trong sáng từ cách nghĩ, cách cảm, từ ngôn ngữ đối thoại, từ cách miêu tả đến xây dựng nhân vật Tất cả đều đầy sức khơi gợi đến cái đẹp Anh khơi dậy sự tự tin, tin vào sức mạnh của trí tuệ, tin vào con đường của mỗi người trong đời Tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh in hàng chục ngàn bản mỗi cuốn, là sự chờ đợi háo hức như chờ đợi người “hò hẹn” của các em Mấy ai được hạnh phúc như anh” Nhà văn có một khoảng trời riêng và thực sự làm

chủ khoảng đất sáng tạo của mình, đó chính là lí do người đọc chờ

đón háo hức tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh “Mỗi cuốn truyện là một tuổi thơ trọn vẹn, lần nào cũng như bắt đầu lại từ đầu, với những kí ức lung linh hoa lá và những trải nghiệm khóc cười rất thật

tưởng chừng không có bóng dáng của “hư cấu văn học” Cũng vì thế

mà khó có thể xác định nhà văn viết cho thế hệ nào Có cảm tưởng người đọc sau trăm năm nữa vẫn sẽ có được một Nguyễn Nhật Ánh đồng hành với kí ức tuổi thơ của mình như thế này mà thôi” [30;

Những kết quả nghiên cứu về nghệ thuật trần thuật trong các

sáng tác Nguyễn Nhật Ánh của những người đi trước sẽ là những gợi

dẫn khoa học quan trọng giúp chúng tôi tiến hành khảo sát Nghệ thuật trần thuật trong Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh của Nguyễn Nhật Ánh được đầy đủ và toàn diện hơn

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghệ thuật trần thuật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Truyện dài Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh

4 Phương pháp nghiên cứu

Ở luận văn này tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu

cơ bản sau:

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp tổng hợp

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

5 Đóng góp của luận văn

5.1 Đề tài nghiên cứu một cách có hệ thống các vấn đề về

nghệ thuật trần thuật trong tác phẩm Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh

của Nguyễn Nhật Ánh

5.2 Thấy được những đóng góp của nhà văn trong sự tìm

tòi, khám phá, cách tân Văn học thiếu nhi Việt Nam hiện nay

5.3 Góp phần khẳng định tài năng, vị trí của ông trong nền

văn học thiếu nhi nói riêng và văn học Việt Nam nói chung

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn được triển khai trên ba chương:

Chương 1: Hình tượng người kể chuyện trong Tôi thấy

hoa vàng trên cỏ xanh của Nguyễn Nhật Ánh

Chương 2: Nghệ thuật kết cấu và xây dựng cốt truyện

trong Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh của Nguyễn Nhật Ánh

Chương 3: Ngôn ngữ và giọng điệu trong Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh của Nguyễn Nhật Ánh

Chương 1

HÌNH TƯỢNG NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG TÔI THẤY HOA VÀNG TRÊN CỎ XANH CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH

1.1 Người kể chuyện là nhân vật trung tâm

Tác phẩm tự sự là sản phẩm tất yếu của người kể chuyện khi thực hiện hành vi kể chuyện Trong khi kể chuyện, người kể bao giờ cũng phải chọn cho mình một chỗ đứng, tức là lựa chọn một điểm nhìn để kể lại chuyện Ngôi kể chính là những hình thức biểu hiện khác nhau xuất phát từ mức độ hóa thân thành vai của người kể chuyện có tính chất văn học Ngôi kể có sự gắn bó chặt chẽ với điểm nhìn Một ngôi kể có thể tạo ra nhiều điểm nhìn nhưng một điểm nhìn chưa chắc đã tạo ra một ngôi kể Ngôi kể được chia làm ba dạng: ngôi thứ nhất, ngôi thứ hai và ngôi thứ ba Trong văn học, ngôi

kể được sử dụng chủ yếu là ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba

Trong tác phẩm Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh của Nguyễn

Nhật Ánh hình thức kể chuyện theo ngôi thứ nhất là hình thức đóng vai trò chủ đạo, xuyên suốt Nhân vật chính tên Thiều đã tham dự vào cốt truyện và chứng kiến mọi sự việc

Kể chuyện theo ngôi thứ nhất là người kể chuyện xưng “tôi”

được coi là người phát ngôn tự sự thứ nhất (người nắm quyền kể toàn

bộ câu chuyện, không ngừng can dự vào câu chuyện dưới nhiều hình thức) Trong tác phẩm đều bắt đầu và kết thúc bằng lời kể của người phát ngôn này Tôi tự kể chuyện của mình, kể những chuyện liên quan tới mình

Khi kể chuyện theo ngôi thứ nhất, các trạng thái tinh thần, ý nghĩ, cảm xúc, cảm giác… vẫn thường nổi lên Người kể không chỉ

kể chuyện (miêu tả những gì tôi thấy), mà còn kể tâm trạng (miêu tả những gì tôi cảm, tôi nghĩ), nhưng cái tôi ấy không bao giờ đứng yên