Hư cấu và sáng tạo trong hoàng lê nhất thống chí của ngô gia văn phái

Nhưng, phần lớn các nhà nghiên cứu thường hướng vào phân tích tác phẩm, hoặc so sánh với những tiểu thuyết chương hồi trong nền văn học dân tộc, hoặc với văn học Trung Quốc..., mà ít qua

BÙI KHƯƠNG THỊNH

HƯ CẤU VÀ SÁNG TẠO TRONG HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ

CỦA NGÔ GIA VĂN PHÁI

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn: TS Nguyễn Ngọc Quang

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu của luận văn là hoàn toàn trung thực và chưa được

ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào

Tác giả luận văn

Bùi Khương Thịnh

LỜI CAM ĐOAN

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài: 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Đóng góp của đề tài 9

6 Cấu trúc của luận văn 10

Chương 1 HƯ CẤU, SÁNG TẠO VÀ HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ TRONG DÒNG CHẢY VĂN HỌC VIỆT NAM 11

1.1 Một số vấn đề lí luận chung 11

1.1.1 Khái niệm hư cấu, sáng tạo 11

1.1.2 Đề tài, chủ đề tư tưởng, cảm hứng 14

1.1.3 Kết cấu, nhân vật, ngôn ngữ 18

1.2 Tiểu thuyết chương hồi và tiểu thuyết chương hồi Việt Nam 21

1.2.1 Tiểu thuyết chương hồi 21

1.2.2 Tiểu thuyết chương hồi Việt Nam 21

1.3 Hoàng Lê nhất thống chí, một thành tựu tiêu biểu của tiểu thuyết lịch sử 24

1.3.1 Vài nét về tác giả - tác phẩm 24

1.3.2 Vấn đề thể loại của tác phẩm 27

1.3.3 Vị trí của tác phẩm trong văn học trung đại Việt Nam 32

Tiểu kết 32

Chương 2 HƯ CẤU VÀ SÁNG TẠO TRONG HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 34

2.1 Đề tài 34

2.1.2 Phong trào nông dân Tây Sơn với quy mô hoành tráng, khí thế

hào hùng 42

2.2 Chủ đề, tư tưởng 44

2.2.1 Cách nhìn nhận, đánh giá khách quan của các tác giả Ngô gia đối với giai cấp thống trị và phong trào Tây Sơn 44

2.2.2 Vượt lên thiên kiến chủ quan để có cái nhìn đúng đắn về phong trào Tây Sơn 51

2.3 Cảm hứng 54

2.3.1 Cảm hứng phê phán hiện thực 55

2.3.2 Cảm hứng yêu nước 62

Tiểu kết chương 2: 67

Chương 3 HƯ CẤU VÀ SÁNG TẠO TRONG HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT 69

3.1 Nghệ thuật xây dựng kết cấu 70

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 75

3.2.1 Nhân vật vua chúa độc ác, bất tài, vô dụng 76

3.2.2 Khanh tướng, quan lại là những kẻ bất tài, vụ lợi, cơ hội, mất hết nhân cách 83

3.2.3 Nguyễn Huệ - anh hùng của dân tộc 86

3.2.4 Nhân vật đám đông 90

3.3 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ 91

Tiểu kết chương 3: 95

KẾT LUẬN 96

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 100 QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (bản sao)

đến Hoàng Lê nhất thống chí, một tác phẩm xuất sắc của Ngô gia văn phái

Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô gia văn phái nổi lên như một kiệt tác,

“tập đại thành của nền văn xuôi chữ Hán Việt Nam” Tác phẩm đã tái hiện được diện mạo của thời kỳ bão táp nhất trong lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam - giai đoạn cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX Đó là thời kỳ các cuộc đấu tranh giai cấp và cuộc đấu tranh dân tộc diễn ra hết sức gay gắt, quyết liệt Chưa bao giờ các tập đoàn phong kiến thống trị bộc lộ hết bản chất thối nát, tàn bạo và phản động như lúc này Đó cũng là cơ sở làm nảy sinh các cuộc đấu tranh của quần chúng nhân dân mà đỉnh cao là phong trào Tây Sơn

Hoàng Lê nhất thống chí là một cuốn tiểu thuyết chương hồi có qui mô

của một bộ sử thi Với nội dung hiện thực kết hợp với bút pháp nghệ thuật

sinh động, hấp dẫn, Hoàng Lê nhất thống chí xứng đáng được coi là bộ tiểu

thuyết độc đáo trên cả hai phương diện: lịch sử và văn học Bởi vậy, có nhiều

ý kiến cho rằng, không biết nên gọi tác phẩm này là văn học, hay sử học Nhiều lập luận được đưa ra, và có người còn tự ý thay đổi bố cục tiểu thuyết này khi dịch từ chữ Hán sang chữ Việt Nam hiện đại Tất cả không ngoài mục

đích là phân định rõ ràng đặc trưng thể loại cho Hoàng Lê nhất thống chí Tác

phẩm là sự hội tụ của cả Văn, Sử và Triết học Chính sự đan xen, kết hợp này

đã làm nên sức hấp dẫn cho Hoàng Lê nhất thống chí

Từ trước đến nay, xung quanh tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí có

nhiều công trình với những hướng nghiên cứu khác nhau Nhưng, phần lớn các nhà nghiên cứu thường hướng vào phân tích tác phẩm, hoặc so sánh với những tiểu thuyết chương hồi trong nền văn học dân tộc, hoặc với văn học Trung Quốc , mà ít quan tâm đến vấn đề hư cấu và sáng tạo của tác phẩm

Nghiên cứu vấn đề hư cấu và sáng tạo trong Hoàng Lê nhất thống chí

chính là đi sâu khám phá cái nhìn tinh tế, sâu sắc, đầy sáng tạo của các tác giả dòng họ Ngô Thì ở hai phương diện: nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Việc tìm hiểu vấn đề hư cấu và sáng tạo giúp ta không chỉ thấy được tổ chức tác phẩm, không chỉ giới hạn ở sự tiếp nối bề mặt, ở những tương quan bên ngoài giữa các bộ phận chương đoạn, mà còn hiểu được sự liên kết bên trong bao gồm: các sự kiện, chi tiết, nhân vật, ngôn ngữ, đề tài, chủ đề tư tưởng,

cảm hứng Hư cấu và sáng tạo trong Hoàng Lê nhất thống chí còn cho ta

thấy được tài năng và phong cách độc đáo của Ngô gia văn phái

Đó là lí do chúng tôi chọn đề tài Hư cấu và sáng tạo trong Hoàng Lê nhất thống chí để làm đề tài nghiên cứu cho luận văn

2 Lịch sử vấn đề

Trong những tác phẩm văn xuôi chữ Hán thời trung đại của văn học Việt

Nam, Hoàng Lê nhất thống chí đã đạt được những thành công xuất sắc mà

không tác phẩm nào có được

Viết về Hoàng Lê nhất thống chí có nhiều bài viết, nhiều công trình

nghiên cứu đã ra đời Mỗi người một cách nghĩ, một cách cảm nhận, đánh giá, nhận xét khác nhau Nhưng dù ở góc độ nào, những công trình đó đều đánh

giá cao sự thành công của tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí về mặt cứ liệu

lịch sử và giá trị nghệ thuật Đồng thời các nhà nghiên cứu cũng khẳng định

sự đóng góp của Hoàng Lê nhất thống chí đối với văn xuôi Việt Nam thời

trung đại Các nhà sử học có thể tìm thấy ở đấy những tư liệu lịch sử quí giá về giai đoạn lịch sử cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX Các nhà nghiên cứu văn học có thể tìm thấy trong tác phẩm này những bằng chứng về sự trưởng thành của văn xuôi Việt Nam nói chung và tiểu thuyết chương hồi nói riêng Chúng

ta có thể thấy được điều đó qua một số công trình nghiên cứu dưới đây:

Trên tạp chí Nghiên cứu văn học (số 7 - 1961), trong bài viết có nhan đề

“Mối quan hệ lâu đời và mật thiết giữa văn học Việt Nam và văn học Trung Quốc”, Đặng Thai Mai cho rằng: “Văn học Việt Nam chịu ảnh hưởng Nho

học rất sâu sắc Nhưng các thi sĩ, văn sĩ của nước ta đã tiếp thu những yếu tố lành mạnh của tư tưởng Trung Quốc, phát huy tinh thần dân tộc, chủ nghĩa nhân đạo, và tính nhân dân trong tác phẩm chữ Hán của họ Văn thơ của họ, mặc dù viết bằng tiếng nước ngoài, vẫn có một giá trị rõ rệt về nội dung cũng như hình thức” [20, 8]

Trong bài viết này, khi nhận xét về các nhà văn cổ điển Việt Nam, Đặng Thai Mai cũng cho rằng: “Các nhà văn cổ điển nước ta cũng đã có những cố gắng để viết những truyện ngắn, truyện dài Lối viết truyện ngắn theo thể

“truyền kỳ” đã thành hẳn một truyền thống Một tập ký sự như cuốn Hoàng

Lê nhất thống chí là một tập sáng tác có ý nghĩa tiểu thuyết lịch sử viết theo

tiểu thuyết chương hồi của Trung Hoa Văn tự, văn thể là của Trung Quốc nhưng nội dung là của Việt Nam” [20, 10]

Với bài viết trên, Đặng Thai Mai đã đề cập đến ảnh hưởng của văn học

Trung Quốc tới Hoàng Lê nhất thống chí, đặc biệt là về mặt hình thức, và vấn

đề đặt ra là tìm hiểu xem Hoàng Lê nhất thống chí là một tiểu thuyết lịch sử,

hay chỉ là một ký sự lịch sử?

Trên tạp chí Văn học (số 11- 1966), hai ông Mai Quốc Liên và Kiều Thu

Hoạch, với: “Tìm hiểu giá trị hiện thực của “Hoàng Lê nhất thống chí”, một

tác phẩm văn xuôi cổ điển tiêu biểu” đã bàn đến giá trị hiện thực của tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí Các tác giả khẳng định: “Hoàng Lê nhất thống chí là một tác phẩm có quy mô, phản ánh hiện thực của một thời đại

vừa đau thương vừa hùng tráng trong lịch sử nước ta Bằng sự kết hợp tài tình giữa bút pháp lịch sử và nghệ thuật mô tả sinh động đã làm cho tác phẩm có được cả chiều sâu, lẫn chiều rộng của sự phản ánh hiện thực Tác phẩm

Hoàng Lê nhất thống chí là bằng chứng về sự trưởng thành chất sử thi của

văn học Việt Nam trung đại, đồng thời cũng cho thấy một sự nhìn nhận mới

về văn xuôi của cha ông ta trong truyền thống trọng văn vần hơn văn xuôi

Thực ra, văn xuôi nước ta đã từng có những tác phẩm có giá trị như: Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh tập, Truyền kỳ mạn lục, Thượng kinh ký sự, Tang thương ngẫu lục, Vũ trung tùy bút… nhưng so với tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí thì chưa thể sánh bằng cả về quy mô và giá trị nghệ thuật” [10,

27] Trong bài viết này, hai tác giả Mai Quốc Liên và Kiều Thu Hoạch đã bàn

đến tính hiện thực trong tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí; đồng thời so sánh tính hiện thực trong các sáng tác cùng thời với Hoàng Lê nhất thống chí Tuy

nhiên, để khẳng định tài năng của Ngô gia văn phái trong việc phản ánh một cách sinh động, hấp dẫn hiện thực xã hội Việt Nam những năm cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX, thì Mai Quốc Liên và Kiều Thu Hoạch chưa bàn kỹ Trên tạp chí Văn học, số 3 - 1974, Vũ Đức Phúc có bài viết nhan đề

“Hoàng Lê nhất thống chí và sự thực lịch sử chung quanh việc Quang Trung đại phá quân Thanh” để giới thiệu một số nhân vật quan trọng của triều đại

nhà Lê và nghĩa quân Tây Sơn Trong bài viết này, Vũ Đức Phúc còn có tranh

luận với Lê Sỹ Thắng về những vấn đề liên quan đến tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí Ông cho rằng: “Không ai phủ nhận Hoàng Lê nhất thống chí là một

kiệt tác văn học, đồng thời là một cuốn sách căn bản được xây dựng trên sự thực lịch sử Đó là một cuốn có nhiều sự kiện lịch sử chính xác, bất kỳ nhà sử

học nào cũng phải coi trọng Tuy nhiên tôi cũng hơi hoảng khi thấy người ta

quá tin vào Hoàng Lê nhất thống chí đến nỗi trích dẫn lan tràn và cho là đúng

cả nhiều đoạn là trái với sự thật Chúng ta không thể quên rằng Hoàng Lê nhất thống chí dù sao cũng còn nhiều tính chất một cuốn tiểu thuyết kiểu Tam quốc chí” [28, 107]

Qua ý kiến trên đây, Vũ Đức Phúc muốn nói tới mức độ chính xác của các sự kiện, cũng như nhân vật lịch sử được phản ánh trong tác phẩm Và qua cuộc tranh luận giữa ông Phúc và ông Thắng, có thể thấy tầm quan trọng của tính trung thực lịch sử trong một tác phẩm văn học

Trên Tạp chí Văn học, số 2, năm 1984, nhà nghiên cứu B L Riptin có

bài “Hoàng Lê nhất thống chí và truyền thống của tiểu thuyết Viễn Đông”

Ông cho rằng, đây là một tiểu thuyết có tính chất lịch sử, lịch sử đương đại của tác giả Trước khi đi vào phân tích những thành công của Hoàng Lê nhất thống chí, B L Riptin đã nêu những nhận định khái quát về những nét giống

nhau trên con đường phát triển của văn học thành văn trong khu vực Viễn Đông Đồng thời, tác giả bài báo đã nhận định tính chất thể loại của loại hình tiểu thuyết cũng như mối quan hệ giữa thể loại và tên gọi tác phẩm Về việc xác

định thể loại cũng như cách gọi tên của Hoàng Lê nhất thống chí, tác giả bài

báo xác định: “Có lẽ hợp hơn cả là dùng thuật ngữ tiểu thuyết - biên niên sử

để giải thích bản chất thể loại của tác phẩm này, thuật ngữ có nghĩa là sự ghi chép tuần tự những sự kiện của cuộc sống đương thời đang diễn ra trước mắt

tác giả” [2, 40] Nhưng ông cũng khẳng định tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí không phải là một bản ghi chép có tính chất biên niên và một tác phẩm ký sự,

mà là một cuốn tiểu thuyết do các tác giả họ Ngô viết về những sự kiện mà họ chính là những người được chứng kiến và tham gia vào đó

Theo Phạm Thế Ngũ, soạn giả của công trình Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, tập 1, Nhà xuất bản Đồng Tháp (1996), thì “Tác giả (họ Ngô

Thì) chủ trương chép lại câu chuyện vua Lê thống nhất đất nước Nhất thống

có nghĩa là thu quyền hành về một mối Nguyên từ khi trung hưng ở Thanh Hóa rồi ra Thăng Long, nhà Lê tuy làm vua song hầu như chỉ có hư vị, các chúa Trịnh lập phủ riêng để xét đoán mọi việc quốc gia Trong nước ta thời bấy giờ có vua lại có chúa, quyền bính không thống nhất Sau khi Trịnh Sâm mất, kiêu binh làm loạn, nhà chúa suy vi Rồi Tây Sơn ra Bắc, Nguyễn Huệ lật đổ ngôi chúa đem quyền trị nước mà họ Trịnh đã đoạt, trả lại cho một

mình vua Lê Đó chính là cái ý nghĩa của tựa đề Hoàng Lê nhất thống chí

Truyện khơi lên từ những năm cuối đời Trịnh Sâm trải ra cho mãi đến khoảng đầu triều Nguyễn khi di hài vua Lê Chiêu Thống từ Trung Hoa được đưa về nước Tuy là chép theo sát sự thật lịch sử, song muốn cho hấp dẫn, tác giả trình bày ra lối tiểu thuyết, chia làm 17 hồi, mỗi hồi đầu có hai câu thơ làm mào, cuối có hai câu thơ kết thúc Tự sự có đoạn mạch, trên dưới liên lạc, trước sau hồi cố, tình tiết lại ly kỳ, đọc qua thấy phong vị của một tiểu thuyết

Tàu, tức như bộ Tam quốc chí diễn nghĩa vậy” [21, 227 ]

Trong Ảnh hưởng của tiểu thuyết cổ Trung Quốc đến tiểu thuyết cổ Việt Nam, Nhà xuất bản Thuận Hóa, 1998, Nguyễn Xuân Hòa đề cập đến

cơ sở xã hội, thời đại, quan niệm thẩm mỹ của sự giao lưu; sự ảnh hưởng

về phương diện nội dung (tư tưởng; hình tượng nhân vật; đề tài chủ đề, cốt truyện; điển tích, điển cố) và nghệ thuật (thể loại, kết cấu, xây dựng nhân vật) Theo Nguyễn Xuân Hòa, “xét về mặt nghệ thuật Hoàng Lê nhất thống chí chịu ảnh hưởng thể loại tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc” [11;53] Trong lời giới thiệu bản dịch Hoàng Lê nhất thống chí, Ngô Tất Tố đã có một nhận xét khá chính xác: “Thể tài của nó theo lối diễn nghĩa, mỗi hồi đều khởi bằng hai câu mào đầu và kết thúc bằng hai câu thơ, giống như tiểu thuyết Tàu nhưng nội dung thì là một truyện chí, chép toàn sự thật, không bịa đặt, không tây vị” [11;53]

Trong cuốn “Văn học Việt Nam (nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế kỷ XIX)”,

Nguyễn Lộc đã phân tích khá sâu sắc những đặc điểm nổi bật của thể loại

tiểu thuyết lịch sử và ký sự lịch sử Từ đó ông khẳng định: “Hoàng Lê nhất thống chí viết về những sự kiện lịch sử, lại chịu ảnh hưởng lối tiểu thuyết

chương hồi của Trung Quốc, vì vậy nhiều nhà nghiên cứu hay nhầm lẫn

cho nó là một tiểu thuyết lịch sử giống như Thuỷ Hử, Tam quốc diễn nghĩa

của Trung Quốc Thực ra, nếu đi sâu vào đặc trưng kết cấu nghệ thuật của

nó, không thể gọi Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử được, mà

phải gọi nó là một tác phẩm ký sự mới đúng” [18, 240]

Để đi đến kết luận này, Nguyễn Lộc cho rằng: “Nói đến tiểu thuyết là nói đến tưởng tượng, đến hư cấu nghệ thuật, và nói đến tiểu thuyết lịch sử là nói đến “tài tưởng tượng lịch sử” của nhà văn, như lời A.Tônxtôi … Vấn đề quan trọng đối với nhà tiểu thuyết lịch sử là ở chỗ hư cấu thế nào để không phá vỡ tính logic của lịch sử, mà trái lại, làm cho nó thêm rõ nét, sinh động Người viết tiểu thuyết lịch sử không bắt buộc phải trung thành với lịch sử cả ở những chi tiết nhỏ nhất của nó, mà chỉ đòi hỏi họ phải phản ánh trung thực bản chất của lịch sử, nghĩa là phải phản ánh trung thực những biến cố của lịch

sử và quá trình phát triển khách quan của nó Hoàng Lê nhất thống chí không

phải là tác phẩm được sáng tác theo một quan niệm như vậy Các tác giả Hoàng Lê nhất thống chí viết về những sự kiện lịch sử vừa mới xảy ra chứ không phải những sự kiện lịch sử xa xưa” [18, 240 - 241]

Cuối cùng, Nguyễn Lộc khẳng định: “Các tác phẩm như Thượng kinh ký

sự, Công dư tiệp ký, Vũ trung tuỳ bút, Tang thương ngẫu lục… đều thuộc loại này Trong số đó Hoàng Lê nhất thống chí là tác phẩm ký sự về lịch sử đồ sộ

nhất và viết có nghệ thuật nhất” [18, 241]

Từ ý kiến trên đây của Nguyễn Lộc, chúng ta có thể nhận thấy rằng, dù

Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử, hay ký sự lịch sử, thì nó vẫn là

tác phẩm có giá trị lịch sử to lớn nhất Tất cả con người, sự kiện, năm tháng ở

đây đều có thực, chính xác Đó là bức tranh sinh động, cụ thể về tình hình xã hội Việt Nam những năm cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX

Trong sách Thi pháp văn học Việt Nam trung đại, Trần Đình Sử cho

rằng: “Văn học Việt Nam trung đại có ba bộ tiểu thuyết chương hồi, viết bằng

chữ Hán Đó là bộ Nam triều công nghiệp diễn chí, còn gọi là Việt Nam khai quốc chí truyện gồm 8 quyển do Nguyễn Khoa Chiêm, tước Bảng trung hầu soạn vào năm 22 đời chúa Minh Vương 1719 ở Đàng Trong Tây Dương Gia

Tô bí lục gồm 9 quyển do các tác giả Phạm Ngộ Hiên, Nguyễn Hòa Đường, Nguyễn Bá Am, Trần Trình Hiến soạn và Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô

gia văn phái (gồm Ngô Thì Chí, Ngô Thì Du và một số danh sĩ khác – theo Kiều Thu Hoạch Có thể gồm cả Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Thiến – theo Phạm

Tú Châu), gồm 17 hồi” [32, 300] Hoàng Lê nhất thống chí hoàn toàn theo mô

hình chương hồi Trung Quốc Mỗi hồi chứa đựng một số sự kiện chính, có một câu đối ở đầu hồi, tóm gọn nội dung sự kiện Cách trần thuật mở đầu bằng niên hiệu lịch sử Cách dẫn chuyện bằng “nói về”, “lại nói”, “chuyện

chia thành hai mối ” y như cách kể của tiểu thuyết chương hồi” [32, 302] Hoàng Lê nhất thống chí tuy cũng có miêu tả hoạt động quân sự nhưng

thiên về miêu tả cục diện chính trị và nhiều mặt của đời sống xã hội, đặc biệt là bộ mặt tinh thần của nhiều tầng lớp xã hội Nhìn chung, có thể xem

Hoàng Lê nhất thống chí là một cuốn tiểu thuyết sử thi Tiểu thuyết Hoàng

Lê nhất thống chí miêu tả vận mệnh toàn xã hội, toàn đất nước: Triều đại

suy tàn, xã hội phân hóa, vua chúa bất lực, kiêu binh nổi loạn, người tài chạy đi tìm chủ, vua hèn rước voi giày mồ, Nguyễn Huệ diệt Trịnh, đuổi ngoại xâm, xưng hoàng đế thống nhất đất nước, nhưng không bao lâu thì sơn hà vào tay nhà Nguyễn

Qua sơ bộ tìm hiểu lịch sử vấn đề, chúng tôi nhận thấy, chưa có công

trình nào nghiên cứu vấn đề hư cấu và sáng tạo trong Hoàng Lê nhất thống

chí một cách hoàn chỉnh, có hệ thống, trong một đề tài độc lập Vì vậy, qua

việc xử lí đề tài này, chúng tôi hy vọng ít nhiều có những đóng góp nhất định vào việc nghiên cứu tác phẩm

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu của luận văn là tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí của các tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì Trong quá trình khảo sát, nghiên

cứu các vấn đề cụ thể của tác phẩm, chúng tôi không loại từ việc đối chiếu, so sánh với các sáng tác cùng hoặc khác thể loại trong văn học trung đại

b Phạm vi nghiên cứu

Là một tác phẩm có qui mô dung lượng lớn, Hoàng Lê nhất thống chí đặt ra nhiều vấn đề cần được xem xét, nghiên cứu làm sáng tỏ, Tuy

nhiên, như yêu cầu của đề tài, trong luận văn này, chúng tôi chỉ dừng lại ở

việc tìm hiểu vấn đề Hư cấu và sáng tạo của các tác giả trong quá trình sáng tác tác phẩm

Để thực hiện đề tài, chúng tôi dựa trên bản dịch của Kiều Thu Hoạch, nhà xuất bản Kim Đồng, 2006, bởi đây là bản dịch có độ chính xác cao và được nhiều nhà nghiên cứu sử dụng Tất nhiên, trong quá trình xử lí đề tài, chúng tôi không loại trừ việc tham khảo các bản dịch khác

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

Luận văn tiếp cận Hoàng Lê nhất thống chí ở góc độ tính hư cấu và

sáng tạo, từ đó xây dựng cơ sở để nắm bắt được giá trị của tác phẩm một cách

sâu sắc và toàn diện hơn, nhất là giá trị về mặt văn học Luận văn tập trung nghiên cứu sự kiện cùng con người gắn với những sự kiện đó Vì vậy, với khả

năng phản ánh bao quát toàn diện như Hoàng Lê nhất thống chí, khai thác

tính hư cấu và sáng tạo sẽ đưa lại một góc nhìn cận cảnh về xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX, đồng thời giúp người đọc nắm bắt được giá trị toàn vẹn của tác phẩm cả về nội dung lẫn nghệ thuật cũng như tài năng của các tác giả dòng họ Ngô Thì

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận

văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1 Hư cấu, sáng tạo và Hoàng Lê nhất thống chí trong dòng

chảy văn học Việt Nam

Chương 2 Hư cấu và sáng tạo trong Hoàng Lê nhất thống chí nhìn từ

phương diện nội dung

Chương 3 Hư cấu và sáng tạo trong Hoàng Lê nhất thống chí nhìn từ

phương diện hình thức nghệ thuật

Chương 1

HƯ CẤU, SÁNG TẠO VÀ HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ

TRONG DÒNG CHẢY VĂN HỌC VIỆT NAM

1.1 Một số vấn đề lí luận chung

1.1.1 Khái niệm hư cấu, sáng tạo

“Hư cấu: tạo ra bằng tưởng tượng (thường do yêu cầu của sáng tác văn

học – nghệ thuật) [29, 472]

“Hư cấu: là phương thức xây dựng hình tượng điển hình qua việc sáng tạo ra những giá trị mới, những yếu tố mới, như sự kiện, cảnh vật, nhân vật trong một tác phẩm theo sự tưởng tượng của tác giả Đây là một yếu tố không thể thiếu của sáng tác văn học nghệ thuật Văn học nghệ thuật bắt nguồn từ cuộc sống nhưng không sao chép nguyên nó Từ những chất liệu thực tế, nghệ

sĩ tổ chức, nhào nặn, sáng tạo ra những hình tượng nghệ thuật sinh động, rõ nét và điển hình hơn, tùy thuộc chủ đề của tác phẩm Hư cấu chính là dấu hiệu của sáng tạo

Sáng tạo: “Tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần; tìm

ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có” [29, 847]

Như vậy, hư cấu nghệ thuật chính là dấu hiệu ban đầu của sáng tạo nghệ thuật Văn học nghệ thuật xưa nay, không đơn thuần chỉ là việc phản ánh lại cuộc sống, hơn hết nó phải tìm cho mình cách biểu hiện tốt nhất, đáng nói ở đây chính là ý thức về mặt sáng tạo, vì ý thức về sáng tạo tức là người viết ý thức được bản thân, thể hiện được sự mày mò trong lao động sáng tạo nghệ thuật, nhất là trong văn chương Vì vậy hư cấu, sáng tạo là điều kiện tất yếu trong sáng tác văn học Đối với văn học trung đại Việt Nam, hư cấu sáng tạo là yếu tố rất đáng được quan tâm

Văn học trung đại phát triển với nhiều thể loại Đến thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX, thể loại phát triển và đạt thành tựu ngoài thơ, khúc ngâm, chúng ta

phải kể đến tiểu thuyết chương hồi, với Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm, Truyện kí chữ Hán Tây Dương Gia Tô bí lục, Hoàng

Lê Nhất thống chí của Ngô Gia Văn Phái cuối XVIII - đầu XIX Các tác phẩm

thuộc sử học với tên “chí, lục” nên ít hư cấu, tuy nhiên qua nhan đề sách với nội dung thì lại có sự mâu thuẫn nhau, trong đó mâu thuẫn thấy rõ nhất là

trong Hoàng Lê nhất thống chí Chúng ta đều biết chí là một trong ba lối viết

sử của kỷ truyện Tuy nhiên, đọc tác phẩm, ta không khỏi ngạc nhiên khi nhận

thấy, Hoàng Lê nhất thống chí không thuộc loại hình lịch sử, mà thuộc loại

hình văn chương; chẳng những thế, nó còn là tác phẩm văn chương đặc sắc Viết về chúa Trịnh Sâm, các nhà sử học đã ghi chép Trịnh Sâm là một ông chúa hoang dâm, cuối đời lại mê Đặng Thị Huệ dẫn đến sự suy sụp của triều đại Lê Trịnh, chứ không nói cụ thể Trịnh Sâm say mê Đặng Thị Huệ như thế

nào Trong Hoàng Lê nhất thống chí, chúng ta có thể nhận thấy một cách cụ

thể qua những chi tiết tiêu biểu như: một hôm Đặng Thị Huệ cầm xem viên ngọc quý của Trịnh Sâm, chúa nói “nhè nhẹ tay chứ, đừng làm ngọc bị xây xát”, thế là ả cầm viên ngọc ném xuống đất, vỡ tan, rồi còn khóc tru tréo lên làm nũng Chúa, bảo Chúa trọng của khinh người, rồi bỏ đi , khiến cho Trịnh Sâm phải dỗ dành mãi ả mới chịu làm lành, dù rất tiếc viên ngọc Đặng Thị Huệ, qua sử sách, chúng ta chỉ biết ả là một nữ tì của Trần Thị Vinh, có nhan

sắc lọt vào mắt Chúa, được Chúa yêu dấu Tuy vậy qua Hoàng Lê nhất thống chí, chúng ta có cái nhìn đầy đủ hơn: ả không chỉ có nhan sắc, mà còn ý thức

rất rõ về nhan sắc của mình, không từ một mánh khoé nào để bắt Trịnh Sâm phải phục tùng mọi tham vọng của mình “Lúc vương tử Cán đầy tuổi tôi, cốt cách tướng mạo khôi ngô, đẫy đà, khác hẳn người thường thấy vậy chúa càng quý vương tử Cán bội phần Cũng do đó, Thị Huệ mới ngầm có ý muốn cướp ngôi thế tử”

Hay viết về phong trào Tây Sơn, nhiều công trình nghiên cứu về tác

phẩm Hoàng Lê nhất nhống chí đã thừa nhận rằng, đây chính là tác phẩm duy

nhất phản ánh một cách đầy đủ về phong trào Tây Sơn Riêng về chiến dịch Đống Đa, “sử sách nước ta không có cuốn nào ghi chép được đầy đủ và sinh

động như Hoàng Lê nhất thống chí Ngoài những yếu tố trên, Hoàng Lê nhất thống chí còn ghi chép được cả sự toan tính, mưu mô quỷ quyệt muốn thôn

tính, xâm lược nước ta của nhà Thanh, kẻ thì bình tĩnh, thận trọng như Tuần phủ Tôn Vĩnh Thanh, kẻ thì hung hăng, hống hách như Tổng đốc Tôn Sĩ Nghị nhưng tất cả đều gặp nhau ở một điểm, mượn tiếng đem quân sang nước ta để bảo tồn nhà Lê, nhưng thực chất để bóc lột, đàn áp và biến nước ta thành quận, huyện của nhà Thanh, như các triều Hán, Đường, Tống, Minh trước kia

Hay như Huy quận công Hoàng Tố Lý là nhân vật có thật Khâm định Việt Sử thông giám cương mục xác nhận:

“Luôn mấy năm hạn hán mất mùa đầy đường thây chết đói Triều đình dựng quán tế sinh nấu cơm cháo chia ra phát chẩn, người có bệnh thì cấp cho thuốc thang Lại hạ lệnh cho các trấn khuyên nhủ dân

sở tại, người giàu người nghèo giúp đỡ lẫn nhau; cấm nhân dân đóng cữa không bán gạo Tuy thế nhưng kẻ trên người dưới che đậy lẫn nhau, mệnh lệnh của triều đình cũng chỉ thi hành một cách cẩu thả trên giấy tờ suông thôi Chỉ có Hoàng Đình Bảo kê tên những người trong hạt bắt người có quyền thế vật lực xác nhận lĩnh về ủy thác sự chu cấp cho họ, hoặc chiếu theo nhân khẩu để cấp phát thực tiễn Nhờ thế

mà nhiều người được toàn hoạt” [22, 946] Như vậy, quốc sử khẳng định quận Huy là người tốt, hoặc chí ít là người không xấu Hơn nữa,

Lê Hữu Trác, xem quận Huy là người “vốn có tài của Chu Công ngày xưa, thường rất khiêm tốn đối với kẻ sĩ trong thiên hạ [38,15 ]

Ấy nhưng, khi đi vào Hoàng Lê nhất thống chí, quận Huy trở thành

tên phản phúc, ti tiện Huy tính toán “Thị Huệ tuy được chúa yêu, nhưng con trai của Thị Huệ còn nhỏ, hùa theo không phải là kế lâu bền” Thế rồi, chẳng đếm xỉa gì đến tư cách của bậc khanh tướng, một mặt, quận Huy

“lấy châu báu đút lót cho những kẻ tay chân của thế tử Tông”, một mặt

“đem trăm lạng vàng và mười tấm đoạn Nam Kinh làm lễ yết kiến để xin ra mắt thế tử” Chẳng ngờ thế tử Tông không dong, thế là Huy trở mặt như trở bàn tay, “âm thầm có chí phế lập” Cũng từ đó Huy trở thành người riêng của Thị Huệ, hoa mắt lên khi được Sâm giao làm phụ chính cho chú bé sài đẹn “bụng to, rốn lồi”, “mê mẩn” trong thời cuộc, quay cuồng trong danh vọng, tự làm chủ gánh vác mọi việc “không cần đùn đẩy cho ai” mà chẳng

thấy mối họa đang sắp vồ lấy mình

Trên đây chỉ là một ít trường hợp đưa ra để làm dẫn chứng cho vấn đề

hư cấu và sáng tạo trong Hoàng Lê nhất thống chí Ở các chương sau, vấn đề này sẽ trở lại đầy đủ hơn về cả ở phương diện nội dung và nghệ thuật

1.1.2 Đề tài, chủ đề tư tưởng, cảm hứng

Đề tài là khái niệm chủ yếu thể hiện phương diện khách quan của nội dung tác phẩm văn học Đọc bất cứ tác phẩm nào, chúng ta cũng bắt gặp những người, những cảnh và tâm tình cụ thể sinh động Đó là phạm vi miêu tả trực tiếp của tác phẩm Tính chất của phạm vi miêu tả trực tiếp trong tác phẩm

có thể hết sức đa dạng: “chuyện con người, con thú, cỏ cây, chim muông, thú,

đồ vật, lại có cả chuyện thần tiên, ma quái, chuyện quá khứ và chuyện viễn tưởng mai sau Nhưng mục đích của văn học không bao giờ chỉ là giới thiệu những hiện tượng cá biệt của đời sống hay của tưởng tượng”[19, 259]

Đề tài là một phương diện nội dung của tác phẩm, là đối tượng đã được nhận thức, kết quả lựa chọn của nhà văn Đó là sự khái quát về phạm vi xã hội, lịch sử của đời sống được phản ánh trong tác phẩm

Chủ đề là vấn đề cơ bản của tác phẩm, là phương diện chính yếu của

đề tài Khi phản ánh hiện thực nhà văn chẳng những xác định một phạm vi hiện tượng đời sống mà còn tập trung soi rọi một số vấn đề có ý nghĩa hàng đầu trong phạm vi đó Nhà thơ Tố Hữu nói: “Vấn đề của nghệ thuật chính

là chủ đề, nói nôm na cho dễ hiểu là câu hỏi – câu hỏi của cuộc đời” Gorki nhấn mạnh tới vai trò chủ đạo của chủ đề trong sáng tác: “Chủ đề là cái tư tưởng manh nha trong kinh nghiệm của tác giả, do cuộc sống gợi lên, làm

tổ trong kho ấn tượng của anh ta, nhưng chưa định hình và đòi hỏi thể hiện thành hình tượng, thức tỉnh nhà văn, kêu gọi anh ta lao động để tạo hình thức cho nó” [19, 262] Như vậy, chủ đề hình thành từ trong ý đồ và biểu hiện trong sáng tác

Chủ đề thể hiện bản sắc tư duy, chiều sâu tư tưởng, khả năng xâm nhập vào bản chất của đời sống Chủ đề đóng vai trò rất lớn trong việc làm cho tác phẩm trở nên quan trọng và có ảnh hưởng sâu rộng

Chủ đề của tác phẩm văn học lớn bao giờ cũng vừa phản ánh sâu sắc những vấn đề có nội dung lịch sử xác định, vừa từ mảnh đất lịch sử cụ thể ấy nêu lên những vấn đề chung về sự tồn tại và phát triển của nhân cách con người, về ý nghĩa của cuộc sống

Chủ đề là phương diện khách quan của nội dung tư tưởng tác phẩm Nó cho thấy tác phẩm nói tới cái gì, nêu vấn đề gì của hiện thực đời sống Gọi là

“khách quan”, bởi vì tuy chúng do tác giả xác định, nhưng lại do hiện thực qui định, có cội nguồn từ hiện thực Sức sống của tác phẩm trước hết là ở chủ đề chân thật, có tầm quan trọng của nó Không nêu được chủ đề có ý nghĩa khách quan, hoặc nêu những vấn đề giả tạo, xuyên tạc hiện thực đều làm cho tác phẩm bị rơi vào quên lãng và có hại trên mặt trận tư tưởng

Phương diện chủ quan của nội dung tưởng tác phẩm là lí giải chủ đề Nếu xem tác phẩm như một lời phát biểu trước cuộc sống thì phần chủ đề có

thể xem như là “chủ ngữ”, còn phương diện chủ quan của nội dung tư tưởng

có thể xem là phần “vị ngữ” Phần này thấm nhuần trong tác phẩm và biểu hiện thành nội dung tư tưởng của tác phầm

Người ta thường hiểu tư tưởng là một phán đoán khái quát về hiện thực Trong phán đoán đó bao giờ cũng chứa đựng một quan hệ có tính quy luật giữa các hiện tượng, sự vật của đời sống Chẳng hạn, nếu nói “con người” thì tuy khái niệm đó cũng khái quát, nhưng chưa bao hàm tư tưởng Nhưng nếu nói “Người với người là bạn” , “Người ta là hoa đất”, “Con người, hai tiếng tự hào” thì trước mắt ta, đó là những tư tưởng Tư tưởng chẳng những bao giờ cũng nói lên một quan hệ có tính quy luật giữa các sự vật, mà còn biểu thị một thái độ, một nhiệt tình khẳng định, phủ định, một ý muốn Lê-nin nói: “Tư tưởng – đó là nhận thức và khát vọng” [19, 265] Tư tưởng đó dĩ nhiên gắn liền với một thế giới quan, một lập trường giai cấp nhất định

Nội dung tư tưởng tác phẩm văn học không bao giờ chỉ là sự lí giải dửng dưng lạnh lùng, mà gắn liền với cảm xúc mãnh liệt Nhà phê bình Nga Bêlinxki nói: “Trong cảm hứng nhà thơ là người yêu tư tưởng như yêu cái đẹp, yêu một sinh thể sống, thấm nhuần tư tưởng một cách nhiệt tình”[19, 268] Như vậy, cảm hứng là một tình cảm mạnh mẽ, mang tư tưởng, là một ham muốn tích cực đưa đến hành động Điều quan trọng là cần nhận ra cảm hứng như một lớp nội dung đặc thù của tác phẩm văn học

Cảm hứng trong tác phẩm trước hết là niềm say mê khẳng định chân lí,

lí tưởng, phủ định sự giả dối và mọi hiện tượng xấu xa, tiêu cực, là thái độ ngợi ca, đồng tình với những nhân vật chính diện, là sự phê phán, tố cáo các thế lực đen tối, các hiện tượng tầm thường

Cảm hứng của tác giả dẫn đến sự đánh giá theo qui luật của tình cảm

“Nghệ thuật vận dụng quy luật riêng của tình cảm”[19, 269] Niềm tin yêu, say mê và khẳng định tư tưởng, chân lí làm cho tư tưởng trong tác phẩm

thường mang tính chất “thiên vị”, “thiên ái” đối với nhân vật của mình, chân

lí của mình Nhà văn Nga Xantưcốp – Sêđrin đã nói: “Nếu thiếu một tư tưởng thiên vị thì sẽ không có sức sống sôi động Ngẫu nhiên, rời rạc, nguội lạnh, nhạt nhẽo, đó là đặc trưng lớn nhất của tác phẩm không có tính khuynh hướng Không tình huống nào có thể bù đắp được cho sự thiếu sót đó”[19,

269 – 270]

Dĩ nhiên, không nên hiểu cảm hứng trong tác phẩm là thứ tình cảm được biểu hiện một chiều Tình cảm một chiều làm cho tác phẩm nghèo nàn, hời hợt Có người gọi tình cảm trong tác phẩm nghệ thuật mang tính chất phức hợp

Như vậy, nội dung của cảm hứng tư tưởng trong tác phẩm bao giờ cũng

là một tình cảm xã hội đã được ý thức Đó có thể là những tình cảm khẳng định như ngợi ca, vui sướng, biết ơn, tin tưởng, yêu thương, đau xót, thương tiếc Đó có thể là những tình cảm phủ định các hiện tượng tiêu cực, xấu xa như tố cáo, căm thù, phẫn nộ, châm biếm, chế diễu, mỉa mai Các tình cảm

đó gợi lên bởi các hiện tượng xã hội được phản ánh trong tác phẩm tạo thành nội dung cảm hứng của tác phẩm Đúng như Hêghen nói là “các lực lượng tác động thực thể phổ biến xuất hiện trong cá tính con người như là một cảm hứng chủ đạo”[19, 271] Nhà triết học nói đó là những sức mạnh của tâm hồn,

nó lay động tâm hồn ta vì tự nó là một sức mạnh hùng hậu của tồn tại con người Các “lực lượng phổ biến” đó, theo Hêghen, là gia đình, tổ quốc, nhà nước, nhà thờ, vinh quang, tình bạn, phẩm giá, danh dự, tình yêu Ở Hêghen, cảm hứng chủ đạo là tinh thần thời đại xuất hiện trong một cá nhân Ở đây, cảm hứng chủ đạo cần hiểu là tình cảm xã hội của thời đại xuất hiện trong tác phẩm Người ta thường nói tới cảm hứng yêu nước, cảm hứng công dân, cảm hứng nhân loại, cảm hứng anh hùng, chính là nói đến những tình cảm mang lí tưởng lớn chi phối sự đánh giá trong tác phẩm Dĩ nhiên những cảm hứng đó

mang nội dung lịch sử, giai cấp cụ thể, và không phải tình cảm nào cũng dấy lên được cảm hứng

1.1.3 Kết cấu, nhân vật, ngôn ngữ

Kết cấu là một phương tiện cơ bản của sáng tác nghệ thuật Trên một mức độ lớn có thể nói sáng tác tức là kết cấu Nhiệm vụ của nhà văn là nhào nặn vốn sống của mình để xây dựng thành những sinh mệnh nghệ thuật, nghĩa

là phải tái hiện những bức tranh đời sống giàu tính khái quát, tổ chức lại các chất liệu sống, bỏ bớt những cái thừa, phát triển thêm cái chưa có, nối liền cái

xa nhau, tạo thành một chỉnh thể mang giá trị nghệ thuật Đấy chính là nhà

văn đang tạo ra một cái kết cấu phù hợp cho đứa con tinh thần của mình

Theo cuốn Lí luận văn học của Phương Lựu:

Kết cấu là toàn bộ tổ chức tác phẩm trong một tính độc đáo, gợi cảm của

nó Cách tổ chức của thể loại, bố cục chung của một thể văn, nguyên tác của một luật thơ cụ thể và cả mô hình tư duy của một tác giả cố nhiên là rất quan trọng, nhưng kết cấu tác phẩm trong phần sâu sắc nhất của nó không phải là sự liên kết theo những công thức, biện pháp có sẵn, mà là liên kết theo sự phát hiện đời sống và suy nghĩ của nhà văn, tạo thành một

hệ thống liên kết, tạo ra hiệu quả tư tưởng và thẩm mĩ [19; 296]

Theo cuốn Lí luận văn học của Hà Minh Đức (chủ biên) thì: Kết cấu là sự tạo thành và liên kết các bộ phận trong bố cục của tác phẩm, là sự tổ chức, sắp xếp các yếu tố, các chất liệu tạo thành nội dung của tác phẩm trên cơ

sở đời sống khách quan và theo một chiều hướng tư tưởng nhất định Kết cấu là một yếu tố của hình thức, vì thế vai trò của nó chủ yếu được khẳng định trong việc thực hiện nhiệm vụ đối với các yếu tố của nội dung tác phẩm như chủ đề, tư tưởng, tính cách, cốt truyện, các yếu tố ngoài cốt truyện [9; 179]

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, nhân vật là “con người cụ thể được

miêu tả trong tác phẩm văn học” Nhân vật văn học có thể có tên riêng, cũng

có thể không có tên riêng, như thằng bán tơ, một mụ nào trong Truyện Kiều

Trong truyện cổ tích, ngụ ngôn, đồng thoại, thần được đưa ra để nói chuyện con người Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào

đó trong tác phẩm Chẳng hạn có thể nói: nhân dân là nhân vật chính trong

Đất nước đứng lên của Nguyên Ngọc, đồng tiền là nhân vật chính trong Ơgiêni Grăngđê của Banzdắc” [27, 237]

Nhân vật văn học được xem như một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống Nhân vật văn học với chức năng cơ bản là khái quát tính cách của con người Trong khi tính cách là một hiện tượng xã hội, vì vậy chức năng khái quát tính cách của nhân vật văn học cũng mang tính lịch sử cụ thể Mỗi giai đoạn văn học thường có một kiểu nhân vật nhất định

Nhân vật văn học được miêu tả qua các biến cố, xung đột, mâu thuẫn

và mọi chi tiết các loại Đó là mâu thuẫn nội tâm của nhân vật, mâu thuẫn giữa nhân vật này với nhân vật khác, giữa tuyến nhân vật này với tuyến nhân vật kia Nhân vật luôn gắn với cốt truyện Nhờ được miêu tả qua xung đột, mâu thuẫn, nên khác với hình tượng hội họa và điêu khắc, nhân vật văn học là một chỉnh thể vận động, có tính cách được bộc lộ dần trong không gian, thời gian, mang tính chất của một quá trình Các nhân vật cụ thể trong văn học hết sức đa dạng, biểu hiện một cách chân thực và sinh động cuộc sống

Hoàng Lê nhất thống chí có một hệ thống nhân vật đa dạng Tuy

chưa hoàn toàn thoát khỏi lối miêu tả tượng trưng ước lệ của thi pháp trung đại, nhưng đã phần nào phản ánh tính chất hư cấu của thể loại tiểu thuyết lịch sử Có nhiều chi tiết nghệ thuật được tác giả xây dựng hoàn toàn hư

cấu nhằm thể hiện tính cách của nhân vật, nhưng vẫn không làm mất đi tính chân thực của lịch sử

Nghệ thuật xây dựng nhân vật của các tác giả Ngô gia văn phái đã chứng tỏ sự trưởng thành của nghệ thuật miêu tả nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi nói riêng, văn xuôi trung đại Việt Nam nói chung

Theo Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán chủ biên đã xác định

trong tác phẩm “ngôn ngữ văn học là một trong những yếu tố quan trọng thể hiện cá tính, sáng tạo, phong cách, tài năng của nhà văn” [27; 185] Mỗi nhà văn lớn bao giờ cũng là tấm gương cần cù lao động để trau dồi ngôn ngữ trong quá trình sáng tác Căn cứ chủ yếu để phân biệt ngôn ngữ văn học là hình thái hoạt động ngôn ngữ mang ý nghĩa thẩm mĩ Nó được sử dụng để phục vụ nhiệm vụ trung tâm, là xây dựng hình tượng văn học và giao tiếp nghệ thuật Hình tượng văn học có khả năng tác động vào thế giới tinh thần, vào trí tưởng tượng, liên tưởng của người đọc

Ngôn ngữ trong văn học là ngôn ngữ toàn dân được trau chuốt, gọt dũa, tinh luyện thành ngôn từ đặc sắc phù hợp với phong cách của từng tác giả Là một phương diện của nghệ thuật tác phẩm nó gắn kết với nội dung tạo nên một chỉnh thể hoàn chỉnh, hài hòa, góp phần làm nên giá trị của tác phẩm, để sản phẩm văn chương của mình đi vào đời sống và chiếm lĩnh vị trí trong tình cảm người đọc

Ngôn ngữ tùy thuộc vào các thể loại văn học mà có sự khác nhau để phù hợp với những sắc thái, cách biểu hiện khác nhau của thể loại Đối với thi ca thì ngôn từ thường bóng bẩy, gợi hình, gợi cảm, ngôn ngữ trong thơ

ca là ngôn ngữ có nhịp điệu, thu hút trí tưởng tượng, liên tưởng của bạn đọc Đối với văn xuôi, ngôn ngữ chia thành các tuyến ngôn ngữ của nhân vật, của người kể chuyện, sinh động, lôi cuốn người đọc vào các tình tiết,

biến cố của truyện

1.2 Tiểu thuyết chương hồi và tiểu thuyết chương hồi Việt Nam

1.2.1 Tiểu thuyết chương hồi

Thuật ngữ tiểu thuyết xuất hiện ở Trung Quốc sớm nhất trong sách của Trang Tử, để chỉ các câu chuyện vặt, không có ý nghĩa là thể loại văn học Đến đời Đông Hán, tiểu thuyết được hiểu là mọi chuyện kể đủ loại tạp nham ngoài phạm vi lục kinh Tuy đã nói tới một đặc điểm quan trọng của tiểu thuyết là ngoài phạm vi kinh sử, nhưng cũng chưa phải là thể loại văn học Phải đến đời Đường Tống mới có hình thức tiểu thuyết thoại bản Khái niệm tiểu thuyết hiện đại phải đến cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX mới có [31, 9] Tiểu thuyết chương hồi là tiểu thuyết cổ điển của Trung Quốc xuất hiện rất sớm Chúng bắt nguồn từ những thoại bản - là những chuyện được lưu truyền trong dân gian từ đời nhà Đường (thế kỉ VII - X) về sau được các tác giả hư cấu thêm để liên kết các câu chuyện kể tản mạn trong dân

gian thành những bộ tiểu thuyết hoàn chỉnh như Tây du kí, Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Tiểu thuyết chương hồi là một thể thuộc loại tác phẩm tự sự dài hơi của Trung Quốc, thịnh hành vào đời Minh, Thanh” [23; 280]

1.2.2 Tiểu thuyết chương hồi Việt Nam

Tiểu thuyết chương hồi ở nước ta mở đầu với Nam triều công nghiệp diễn chí (1719) của Nguyễn Khoa Chiêm ở Đàng Trong, đạt tới đỉnh cao rực

rỡ với Hoàng Lê nhất thống chí (cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX) ở đàng Ngoài và kết thúc với Việt Lam xuân thu (1908) Đặc điểm của thể loại này là

thường chia ra các hồi, mở đầu mỗi hồi là một câu đối thâu tóm toàn bộ nội dung của cả hồi, cuối mỗi hồi bao giờ cũng là câu “muốn biết sự việc ra sao, xin xem hồi sau phân giải”

Để có thể bao quát được một phạm vi hiện thực rộng lớn và phức tạp của

xã hội đương thời, văn chương buộc phải tìm đến những thể loại dài hơi,

trong đó có tiểu thuyết chương hồi Tiểu thuyết chương hồi ở Việt Nam được viết bằng chữ Hán Nếu ở Trung Quốc, tiểu thuyết chương hồi thường viết về

các đề tài thần ma (Tây du kí, ), thế sự, lịch sử (Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử, ), tình yêu (Kim Bình Mai), thì người Việt chỉ tiếp thu đề tài lịch sử để

sáng tác

Tiểu thuyết chương hồi ở Việt Nam đã trải qua một quá trình vận động,

với những thành tựu không nhỏ Tiểu biểu có thể kể đến Nam triều diễn chí

của Nguyễn Khoa Chiêm hoàn thành năm 1719 Với nhan đề diễn chí, Nguyễn Khoa Chiêm khẳng định rằng, đây là một tác phẩm văn học Diễn chí thực chất là lối diễn sử, giảng sử giống kiểu diễn nghĩa Trung Hoa Lần đầu tiên và có lẽ là trường hợp duy nhất trong văn học trung đại Việt Nam có một

tác giả tự nhận mình viết văn chứ không phải viết lịch sử Dù mới ra đời ở thế

kỉ XVIII, diễn chí vẫn mang đậm bản sắc người Việt và mang sự độc đáo, sáng tạo của tác giả Cái độc đáo đó thể hiện ở chỗ, trước hết, Nam triều công nghiệp diễn chí không viết về quá khứ xa xăm, không dựa trên một tác phẩm

lịch sử có sẵn Các sự kiện, các nhân vật trong tác phẩm chưa trải qua quá trình dân gian hóa, truyền thuyết hóa Vì vậy, tác giả phải tự mình tạo ra tất cả cốt truyện, nhân vật, tình tiết, sự kiện Tác giả vừa phải trung thành với sự thực lịch sử vừa phải có trình độ khái quát hóa nghệ thuật sao cho đảm bảo

nhân vật của mình sinh động Tác giả của Nam triều công nghiệp diễn chí đã làm được như vậy và tác phẩm của ông giữ vai trò mở đầu cho tiểu thuyết

chương hồi ở Việt Nam trung đại, đặt nền móng cho toàn bộ tiểu thuyết lịch

sử Việt Nam nói chung

Thiên Nam liệt truyện ra đời khoảng giữa thế kỉ XVIII đầu XIX, đến nay

chưa biết tác giả là ai Ngày nay, ta chỉ còn giữ được hai quyển với nhan đề

Hoan Châu Nguyễn Cảnh kí và Nam Đường phiếm thoại Nét đặc sắc của tác

phẩm là tác giả đã dung nạp gia phả trong hình thức của tiểu thuyết chương hồi Thứ hai là lần đầu tiên và duy nhất xuất hiện một tiểu thuyết về chiến

tranh Lê – Mạc kéo dài từ 1536 đến 1645, cộng 109 năm Nếu so sánh với Diễn chí thì Liệt truyện thua về nhiều mặt Song dẫu sao, đây vẫn là tiểu thuyết chương hồi đầu tiên của Bắc Hà và nếu thiếu nó, nền tiểu thuyết sẽ trống vắng một mảng hiện thực khó mà san lấp được

Hoàng Lê nhất thống chí ra đời cuối thế kỉ XVIII đầu XIX Đây là tác

phẩm đưa thể loại tiểu thuyết chương hồi đạt đến độ hoàn thiện, đỉnh cao Đây cũng là một tác phẩm phá bỏ được lối kể chuyện theo trật tự tuyến tính Chọn thời điểm nóng bỏng trong vòng 30 năm, tác giả lại tập trung dồn nén vào khoảng bảy, tám năm là thời điểm xung đột xảy ra gay gắt nhất

Sau Hoàng Lê nhất thống chí là hai bộ tiểu thuyết có tên tuổi là Hoàng Việt long hưng chí của Ngô Giáp Đậu và Việt Lam tiểu sử chưa rõ tác giả

Ngô Giáp Đậu đã hoàn thành bộ tiểu thuyết vào năm 1904 Tác phẩm này ra

đời không giống Nam triều diễn chí và Hoàng Lê nhất thống chí Hoàng Việt long hưng chí hình thành trên cơ sở tác phẩm văn học có trước và trên cơ sở những tác phẩm sử học Tuy có những nhược điểm, song Hoàng Việt long hưng chí vẫn là một cống hiến đáng kể vào tiểu thuyết chương hồi của Việt

Nam của Ngô Giáp Đậu Về phương diện nội dung Ngô Giáp Đậu đã bổ sung

mặt thứ hai mà Hoàng Lê nhất thống chí chưa đề cập tới: quá trình tan rã của phong trào Tây Sơn Tuy ít chú ý đến việc xây dựng tính cách nhân vật nhưng

tác giả cũng khá thành công trong một số trường hợp, tiêu biểu là đoạn kể về cái chết của Võ Tánh Các đoạn hay như vậy tuy không nhiều, song vẫn là

những điểm sáng, tạo nên sắc màu cho Hoàng Việt long hưng chí

Tác phẩm Việt Lam tiểu sử lấy bối cảnh 30 năm đầu thế kỉ XV làm nền,

tác phẩm kể về triều đại nhà Trần mất vai trò lãnh đạo, nhà Hồ lên thay cùng với đó là cuộc xâm lược của quân Minh vào quốc gia Đại Việt với một quy

mô chưa từng thấy Cho đến thế kỉ XIX, chưa có một tác phẩm nào phản ánh giai đoạn lịch sử này Như vậy, sự ra đời của tác phẩm đã đáp ứng nhu cầu

của thời đại, lấp đi một khoảng trống trong văn học Việt Lam tiểu sử gồm 60

hồi, còn được người đương thời gọi bằng những tên khác như Việt Lam xuân thu hay Hoàng Việt xuân thu

Mặc dù ra đời trên cơ sở tiếp nhận và kế thừa nền tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa, các tiểu thuyết gia Việt Nam luôn ý thức tự tìm cho mình một hình thức thể hiện sao cho phù hợp với hiện thực Việt Nam và lối tư duy của người Việt Phải thừa nhận rằng, trong giai đoạn đầu gần một trăm năm từ

Nam triều công nghiệp diễn chí đến Hoàng Lê nhất thống chí, các tác giả đã tìm được cho mình hướng đi đúng đắn: bám sát lịch sử đất nước, đứng về phía

dân tộc, vượt qua thiên kiến cá nhân, phản ánh chân thực những sự kiện lịch

sử, những con người đang tác động đến hành trình lịch sử của dân tộc Do đó,

về cơ bản tiểu thuyết chương hồi Việt Nam đã thoát khỏi sự vay mượn những

hình thức thể hiện của Trung Hoa Có thể nói, đến Hoàng Lê nhất thống chí,

họ Ngô đã xây dựng xong truyền thống riêng cho tiểu thuyết chương hồi Việt

Nam Bước vào thế kỉ XX, cùng với sự cáo chung của nền Hán học, Hoàng Việt long hưng chí, Việt Lam tiểu sử được coi là hai đại biểu cuối cùng của tiểu thuyết chương hồi Việt Nam thời trung đại

1.3 Hoàng Lê nhất thống chí, một thành tựu tiêu biểu của tiểu thuyết lịch sử

1.3.1 Vài nét về tác giả - tác phẩm

Lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII diễn ra cực kỳ rối ren và hỗn tạp Triều đại Lê - Trịnh rơi vào khủng hoảng trầm trọng, chính quyền phong kiến từ trung ương đến địa phương đều rơi vào tình trạng mục ruỗng, thối nát Đất nước chia làm hai miền: đàng Trong và đàng Ngoài, chiến tranh xảy ra liên miên Với nhiệm vụ phản ánh đời sống xã hội,

Hoàng Lê nhất thống chí đã góp mặt và trở thành đỉnh cao của văn học chữ

Hán thời kỳ này, đánh dấu bước phát triển mới của văn học trung đại Việt Nam Tác phẩm đã phản ánh được một thời kỳ lịch sử sống động, hào hùng, nhưng cũng không kém phần bi hài

Hoàng Lê nhất thống chí ban đầu có tên là Nhất thống chí, sau đó còn

có tên gọi khác là An Nam nhất thống chí Tác phẩm được viết trong khoảng

trên 70 năm từ cuối thế kỉ XVIII đến giữa thế kỉ XIX, gồm 17 hồi (7 hồi chính biên, 10 hồi tục biên” [01, 16] của Ngô gia văn phái

Hoàng Lê nhất thống chí đã tái hiện rõ nét, tường tận lịch sử của dân

tộc ta trong một giai đoạn có thể nói là đen tối nhất Bộ máy triều đình dường như không còn thực hiện nổi vai trò lãnh đạo của mình: Giai cấp phong kiến thống trị, quý tộc bước vào con đường ăn chơi sa đoạ, dân chúng lầm than, làm bùng nổ nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân Những cuộc chiến tranh “nồi da xáo thịt” không bao giờ tắt mà ngược lại, ngày càng gây thêm bao tang

thương nhức nhối Thông qua các sự kiện, nhân vật cụ thể, các tác giả Hoàng

Lê nhất thống chí đã phơi bày tất cả sự thực lịch sử về cuộc sống của cả giai

cấp thống trị lẫn bị trị Dựa trên những sự kiện lịch sử, các nhà văn họ Ngô Thì đã xây dựng một tác phẩm văn học nhằm phản ánh lịch sử bằng cách khai

thác các mối quan hệ, các mâu thuẫn trong xã hội lúc bấy giờ Hoàng Lê nhất thống chí là một cuốn tiểu thuyết chương hồi có quy mô về nội dung và nghệ

thuật, rất đáng quan tâm trong dòng chảy của văn học trung đại Việt Nam Đi

sâu khai thác vấn đề Hư cấu và sáng tạo trong Hoàng Lê Nhất Thống Chí sẽ

mang lại cho chúng ta một cách nhìn khách quan hơn về lịch sử bằng con mắt cảm thụ nghệ thuật

Về tác giả Hoàng Lê nhất thống chí, cho đến nay, đây vẫn là vấn đề còn

được tiếp tục tranh luận Xưa nay, các nhà nghiên cứu đã đặt ra nhiều giả

thuyết khác nhau về tác giả của Hoàng Lê nhất thống chí Phần nhiều các ý

kiến tập trung xung quanh bốn người là Ngô Thì Chí, Ngô Thì Du, Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Thiến Phạm Tú Châu cho rằng: “Chưa có lý do gì chắc chắn

để loại trừ một người nào trong số bốn người trên Cấu trúc của tác phẩm cùng cách viết của các hồi cũng chứng tỏ ít nhất có ba người trở lên tham gia

viết Hoàng Lê nhất thống chí Còn vấn đề họ viết nhiều hay ít, sửa chữa, thêm

bớt của nhau và sử dụng tài liệu của người khác như thế nào, cũng như những người đọc sửa chữa thêm bớt cuốn sách như thế nào thì ngoài những điều chúng tôi đã tìm ra và trình bày, các tài liệu hiện chưa cho phép ta khẳng định một cách dứt khoát, rõ ràng, mặc dù ta biết một cách chắc chắn là có những việc đó” [3; 111]

Theo Mai Quốc Liên và Kiều Thu Hoạch trong bài viết “Góp phần xác

định tác giả của “Hoàng Lê Nhất thống chí”” in trên Tạp chí Văn học (số 4 – 1981), tác giả của Hoàng Lê nhất thống chí có thể là hai người, đó là Ngô Thì

Chí và Ngô Thì Du Ngô Thì Chí (1753 – 1788) tên tự là Học Tốn, hiệu là Uyên Mật, là con thứ hai của Ngô Thì Sỹ và là em ruột của Ngô Thì Nhậm Ông đỗ Á Nguyên hương tiến, làm quan đến chức Thiêm Thư Bình Chương tỉnh quốc Năm 1784, Nguyễn Huệ sai Võ Văn Nhậm ra Bắc diệt Nguyễn Hữu Chỉnh, trong khi Ngô Thì Nhậm ở lại cộng tác với nhà Tây Sơn thì Ngô Thì Chí bỏ Thăng Long chạy theo Lê Chiêu Thống (Lê Chiêu Thống đóng

quân tại vùng Chí Linh – Hải Dương) Ngô Thì Chí dâng bản Sách lược trung hưng tỏ ra rất tha thiết với công cuộc phục hưng cơ nghiệp nhà Lê Sau đó,

ông được Lê Chiêu Thống cử đi công cán ở Lạng Sơn, nhưng mới tới huyện Phượng Nhãn thì bị ốm nặng, sau về đến huyện Gia Bình thì chết, lúc đó vào

khoảng năm 1788 Những sự việc này, chính hồi X và hồi XI trong Hoàng Lê nhất thống chí đã ghi chép khá rõ ràng Ngô Thì Chí là một người có tài thơ

văn, lại làm quan Nội hàn viện, do đó ông có điều kiện để sáng tác thơ văn Ông còn để lại Học Phi thi tập, Học Phi văn tập, được tập hợp trong Ngô gia văn phái với cái tên Học tốn công di thảo [33, 35 – 36]

Theo gia phả, ông viết sách Tân đàm tâm kính và gia phả cũng ghi ông viết sách An Nam nhất thống chí bảy hồi Thực tiễn sáng tác của Ngô Thì Chí cho phép chúng ta tin rằng, điều mà gia phả ghi và tác giả Vũ trung tuỳ bút

ghi lại không phải là không có căn cứ [15, 246 – 247] Mặt khác, một số bản

sao cũng đều ghi rõ Ngô Thì Chí là tác giả của Hoàng Lê nhất thống chí Như vậy, Ngô Thì Chí là một trong số tác giả của Hoàng Lê nhất thống chí, Ngô Thì Du (1772 – 1840) tự xưng là Trưng Phủ, hiệu là Văn Bác, là con

Ngô Thì Đạo và cháu Ngô Thì Sỹ Ông từng làm đến Đốc học Hải Dương vào

đầu thời Gia Long, là tác giả của Trưng phủ thi văn tập trong Ngô gia văn

phái và cũng chính người soạn Ngô gia thế phả ký Ngô Thì Du là đồng tác

giả của Hoàng Lê nhất thống chí Nếu Ngô Thì Chí là tác giả của phần chính

biên thì Ngô Thì Du là tác giả của phần “tục biên”

Từ những băn khoăn của nhà nghiên cứu trong việc trả lời câu hỏi ai

là tác giả của Hoàng Lê nhất thống chí, ngày nay, chúng ta vẫn hay sử

dụng cách gọi chung là Ngô Gia văn phái để thay tên cho từng tác giả cụ thể Đấy là cách làm hợp lý, ngắn gọn nhưng lại rất đầy đủ cho đến khi chúng ta tìm kiếm được những tư liệu mới trong việc xác định tác giả

Hoàng Lê nhất thống chí

1.3.2 Vấn đề thể loại của tác phẩm

Khi nghiên cứu, tìm hiểu về Hoàng Lê nhất thống chí, một vấn đề

thường được đặt ra là vấn đề thể loại của tác phẩm

Về hình thức, Hoàng Lê nhất thống chí được viết theo thể Đoản thiên

liên hoàn tiểu thuyết của Trung Hoa (người Việt gọi là tiểu thuyết chương

hồi) kiểu như Tam quốc chí của La Quán Trung, Nho lâm ngoại sử của Ngô

Tử Kính… Tiểu thuyết chương hồi là thể loại văn xuôi viết bằng chữ Hán, là

một hiện tượng độc đáo của văn học Việt Nam trung đại trong bối cảnh các nền văn học khu vực đều chịu ảnh hưởng của văn học Hán Khởi nguồn từ Đoản thiên liên hoàn tiểu thuyết tiểu thuyết của Trung Quốc, đây là thể loại tự

sự chủ yếu nhằm phản ánh những vấn đề liên quan đến lịch sử, với cách phân chia tác phẩm ra thành nhiều chương, nhiều hồi khác nhau Mỗi hồi là một âm

mưu được thực hiện, một sự kiện được kết thúc; đồng thời lại chuẩn bị cho một mưu mô mới, xếp đặt một sự kiện mới cho hồi sau, cứ thế tiếp diễn Cho nên các hồi trong tác phẩm đều được kết cấu theo một công thức nhất định Các bộ tiểu thuyết chương hồi của Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc của tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc, nhưng nếu tiểu thuyết chương hồi Trung

Quốc sáng tác trước Hồng lâu mộng phần lớn đều bắt đầu từ thoại bản, dã sử,

có tính chất dân gian, rồi sau đó các văn nhân mới tập hợp xâu chuỗi, liên kết lại dưới hình thức tiểu thuyết đồ sộ, thì tiểu thuyết chương hồi Việt Nam thuần túy là sáng tác của văn nhân

Với nhan đề Hoàng Lê nhất thống chí, trước hết các tác giả họ Ngô mặc

nhiên khẳng định tác phẩm của mình là sử không phải là văn, bởi lẽ Chí là

một trong ba lối viết sử của thể kỉ truyện Chữ chí của Việt Nam bắt nguồn từ

chữ chí của Trung Quốc với nghĩa đầu tiên là “nghị lực”, “chí hướng”, ngoài

ra kí hiệu ấy còn dùng cho chữ “chí” đồng âm trong tiếng Trung Quốc có nghĩa là “ghi chép”, “miêu tả” Trong sách Chu Lễ có ghi rằng: “Các nhà

chép sử ghi chép (chí) những công việc của quốc gia” Ngay ở Việt Nam, ký

hiệu “chí” đôi khi cũng được dùng trong tiêu đề các tác phẩm lịch sử và địa

lý, ví dụ như Việt Nam thế chí (miêu tả lịch sử Việt Nam) của Hồ Tông Thốc, hay Đại Nam nhất thống chí - miêu tả chung miền Đại Nam Nhưng thực tế không thể phủ nhận rằng, Hoàng Lê nhất thống chí không chỉ là một tác phẩm

thuộc loại hình văn chương, mà còn là một tác phẩm văn chương đặc sắc Vậy tại sao lại có sự mâu thuẫn giữa nội dung tác phẩm với nhan đề sách như vậy?

Có lẽ chúng ta cần hiểu lúc bấy giờ, với truyền thống của một nền văn học thuộc khu vực Viễn Đông, văn học Việt Nam vốn coi trọng văn vần hơn văn xuôi, các nhà nho kể cả Ngô Tất Tố vẫn còn coi văn chương tiểu thuyết không

có giá trị bằng văn chương lịch sử, vẫn sợ Hoàng Lê nhất thống chí bị liệt vào

hàng tiểu thuyết, nên việc họ Ngô không trực tiếp thừa nhận mình viết tiểu thuyết chẳng có gì đáng ngạc nhiên

Hoàng Lê nhất thống chí là kho tư liệu quý giá về giai đoạn lịch sử

cuối thế kỉ XVIII đến đầu thế kỉ XIX Nhưng tác phẩm không chỉ phản ánh,

mô tả trung thực các biến cố lớn lao của thời đại, không chỉ phê phán những thế lực phản động, cho thấy những giá trị tinh thần bị rạn nứt, đảo lộn của cả một chế độ chính trị , mà còn nêu lên sức mạnh phi thường, vĩ đại của nhân dân Mặt khác, ta còn thấy ẩn sau đó chính là cảm xúc của tâm hồn nghệ sĩ và cả thái độ yêu ghét của những con người có ý thức dân tộc Chính những điều đó làm nên cảm quan đúng đắn và sắc bén của các tác giả họ Ngô

Trước Hoàng Lê nhất thống chí, chúng ta đã có một nền văn xuôi với những tác phẩm tiêu biểu có giá trị như Thượng kinh kí sự của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ, Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án Đó là những tác phẩm lên án thói

đời đen bạc của xã hội lúc bấy giờ Tuy nhiên, trong toàn bộ nền văn xuôi cổ điển của nước ta chưa có tác phẩm nào có được quy mô hoành tráng và có

chiều sâu ở sự phản ánh hiện thực như Hoàng Lê nhất thống chí Xét về hình

thức thể loại thì tác phẩm viết theo lối tiểu thuyết chương hồi, một thể loại

văn học có nguồn gốc từ Trung Quốc Vì thế sự ra đời của Hoàng Lê nhất thống chí đã mang lại một bộ mặt mới cho văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung

đại, làm thay đổi quan niệm truyền thống của một nền văn học vốn coi trọng văn vần hơn văn xuôi như văn học Việt Nam

Về bút pháp, Hoàng Lê nhất thống chí là một cuộc giao duyên giữa văn

bút và sử bút Bút pháp này thể hiện rõ ở việc khắc họa tính cách các nhân vật

và trong việc miêu tả sự kiện Hiếm có một tác phẩm nào trong lịch sử văn

học Việt Nam xưa nay lại có một khối lượng nhân vật lớn như Hoàng Lê nhất

thống chí mà hầu như nhân vật nào ra nhân vật nấy, đều có hành động và tính

cách riêng Văn bút cho phép, không chỉ nắm bắt mà quan trọng hơn là thể hiện bằng nghệ thuật ngôn từ cốt cách, cá tính nhân cách, thông qua việc lựa chọn, tạo dựng những chi tiết có thẩm mỹ cao Nếu như sử học, vai trò của sự kiện là quan trọng nhất thì với văn học, quan trọng hơn là vai trò các chi tiết của sự kiện” [4;45] Chính điều đó tạo nên tính hấp dẫn của tác phẩm Ví như với những chi tiết miêu tả phút lâm chung của chúa Trịnh Sâm, nếu không có con mắt của nhà văn thì khó có thể tạo được những cảnh tượng, chi tiết sinh động, hấp dẫn, đậm chất bi hài như vậy Đây là một màn kịch diễn ra với ba nhân vật: Trịnh Sâm, Thánh mẫu (mẹ Trịnh Sâm) và Vương phi Đặng Thị Huệ Cả ba đều khóc nhưng có lẽ chỉ có Trịnh Sâm là khóc thật vì nghĩ đến

“đạo hiếu chưa tròn” và “duyên cầm sắt” dở dang Như người ta thường nói

“Con chim sắp lìa tổ thì kêu lên những tiếng bi thương Người sắp lìa đời thì nói những lời chân thật” Nhưng cái hay, cái hấp dẫn của màn hài kịch cũng chính là chỗ đó, chúa Trịnh Sâm càng nói thật bao nhiêu thì tiếng cười châm biếm càng lộ rõ bấy nhiêu Bởi Thánh mẫu “nức nở sụt sịt” hay

“ngập ngừng hồi lâu”, “dùng dằng mãi chưa ra” đến nỗi chúa lại tưởng là

mẹ thương mình “không nỡ dứt tình mà đi” Nhưng sự thực bà đến đây đâu phải để vĩnh biệt con trai của mình mà bà “dùng dằng”, “ngập ngừng” là bởi “muốn nói đến ngôi thế tử, nhưng vì có Thị Huệ ở đấy nên cũng khó hé răng” Còn Thị Huệ thì sao? Ả cũng đòi “cắt tóc thề”, “nấc lên đến hơn một khắc” hoặc “xin liều thân mà chết theo chúa” có vẻ nặng tình và buồn bã trước sự an nguy của chúa nhưng tất cả chỉ với mục đích lớn nhất là ả “sợ không dự định trước, đến lúc tình thế khẩn cấp sẽ bị người khác cướp mất ngôi thế tử của con mình” Thật tội nghiệp cho chúa trước khi trút hơi thở cuối cùng còn tưởng ả nặng tình với mình” [25, 66 – 67] Những màn hài

kịch dở khóc, dở cười như thế trong Hoàng Lê nhất thống chí rất nhiều

Nếu không có cái tài giỏi, cái sắc sảo của người cầm bút thì Hoàng Lê nhất thống chí khó có được tiếng nói riêng vừa mới, vừa độc đáo chưa một tác

phẩm văn xuôi tự sự nào thời trung đại có được

Ngoài những sự kiện, những nhân vật lịch sử có thực, người đọc còn cuốn hút và kinh ngạc trước cảm hứng văn chương, những cảm xúc mạnh mẽ, những hình ảnh, chi tiết sinh động, hấp dẫn mà tác giả truyền vào từng trang viết Đặc biệt là những trang miêu tả khí thế của nghĩa quân Tây Sơn với những chiến công hiển hách khiến cho quân thù khiếp đảm Hơn nữa trong tác phẩm này, những sự kiện, những nhân vật lịch sử được miêu tả hầu như có thật, đều xuất hiện trong các tài liệu lịch sử khác Nhân vật ở đây có nhiều kiểu, có những nhân vật có lai lịch, có nguồn gốc, có quá trình phát triển tính cách, có quan hệ phức tạp [34, 25]

Tuy miêu tả những sự kiện lịch sử, câu chuyện lịch sử, nhưng Hoàng Lê nhất thống chí thiên về miêu tả những mặt nổi bật của đời sống xã hội những

giai thoại khôi hài Từ chuyện Vương phi Đặng Thị Huệ làm nũng chúa, chuyện phế con cả lập con thứ, chuyện Trịnh Tông mưu loạn bị truất ngôi rồi lên ngôi, đến chuyện kiêu binh nổi loạn, Trịnh Bồng đi tu rồi mất tích, hay chuyện vua Lê Chiêu Thống hèn hạ “rước voi về giày mả tổ” và biết bao chuyện từ trong cung, ngoài phủ đều được tác giả miêu tả, khắc họa thật sinh động, hấp dẫn khiến người đọc phải suy ngẫm và cảm thấy thú vị Những câu chuyện, những sự kiện được kể trong tác phẩm vừa theo trình tự thời gian, vừa sắp xếp theo ý đồ của tác giả, chứ không hoàn toàn theo trình tự thời gian như trong thực tế lịch sử Với cách viết này, người kể chuyện chủ động trong việc dẫn dắt người đọc đi theo những vấn đề, sự kiện đang được kể Nghĩa là các nhà văn Ngô Thì không tuân thủ nguyên tắc biên niên, do đó cốt truyện tác phẩm của họ không phát triển theo trục tuyến tính thời gian Những hồi ức ngược dòng về quá khứ đã tạo thành chất keo quyện kết các sự kiện, các nhân

vật và các tình tiết thành một hệ thống chặt chẽ, khiến câu chuyện hấp dẫn

Đó là một bước chuyển quan trọng về nhận thức thời gian nghệ thuật, và chính điều đó đã đưa tiểu thuyết chương hồi Việt Nam lên đến đỉnh cao và tiến gần tới tiểu thuyết cận hiện đại

Về nội dung, các tác giả vẫn theo sát các diễn biến sự kiện, nhân vật được ghi chép trong sử sách, nhưng không phải là những sự kiện khô khan mà được hư cấu, sáng tạo một số chi tiết làm cho câu chuyện trở nên sinh động, hấp dẫn hơn và cũng chân thực hơn Đấy là nét làm nên cái độc đáo và đặc

sắc của Hoàng Lê nhất thống chí so với những tác phẩm văn xuôi tự sự trước

nó Như vậy, tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử được

viết theo hình thức thể loại chương hồi

1.3.3 Vị trí của tác phẩm trong văn học trung đại Việt Nam

Văn học Việt Nam trung đại là một tiến trình, với nhiều giai đoạn

khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện lịch sử cụ thể Nếu như thế kỷ X - XIV là giai đoạn hình thành, thế kỷ XV - XVII là giai đoạn trưởng thành thì thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX là giai đoạn phát triển rực rỡ nhất, giai đoạn đơm

hoa kết trái, với nhiều thành tựu to lớn ở tất cả các thể loại Hoàng Lê nhất thống chí của các tác giả họ Ngô Thì ở thế kỷ XVIII đã góp phần hình thành

và phát triển thể loại tiểu thuyết chương hồi ở Việt Nam Cùng với Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm, Hoàng Lê nhất thống chí của

Ngô Gia Văn Phái đã đánh dấu bước nhảy vọt của văn xuôi tự sự chữ Hán của văn học Việt Nam Đây cũng được xem là một khởi đầu mới mẻ để văn học

có thể phản ánh những vấn đề lớn lao của xã hội với quy mô rộng lớn trên phạm vi cả nước Tác phẩm được đánh giá cao và trở thành một trong những mẫu mực của văn học trung đại Việt Nam

Tiểu kết

Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử, được viết theo kết cấu chương hồi, do tập thể tác giả của Ngô gia văn phái sáng tác Tác phẩm viết

về cuộc khủng hoảng của tập đoàn phong kiến Lê Trịnh trong khoảng 30 năm cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX và phong trào Tây Sơn lật đổ các tập đoàn phong kiến Đàng Trong và Đàng Ngoài Hơn nữa, phong trào Tây Sơn với chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa, đập tan hơn 20 vạn quân Thanh xâm lược,

đã ghi lại một mốc son chói lọi trong lịch sử đánh giặc, bảo vệ đất nước Tác phẩm dù theo sát những sự kiện của đất nước diễn ra trong khoảng 30 năm của thế kỉ này, nhưng không gây cho người đọc sự nhàm chán bởi tác giả đã gia công hư cấu và sáng tạo các sự kiện lịch sử chứ không phải ghi chép đơn thuần các sự kiện lịch sử Hư cấu và sáng tạo trong Hoàng Lê nhất thống chí được thể hiện ở hai phương diện: nội dung (đề tài, chủ đề tư tưởng, cảm hứng), nghệ thuật (kết cấu, nhân vật, ngôn ngữ) Nó góp phần làm nên vị trí độc nhất vô nhị của tác phẩm trong dòng chảy của tiểu thuyết chương hồi Việt Nam thời trung đại

Chương 2

HƯ CẤU VÀ SÁNG TẠO TRONG HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 2.1 Đề tài

Trong văn học trung đại Việt Nam, bên cạnh thơ, văn xuôi cũng có nhiều thành tựu đáng ghi nhận, tiêu biểu là thể loại tiểu thuyết chương hồi Tiểu thuyết chương hồi ở nước ta thời trung đại đều được viết bằng chữ Hán

Hoàng Lê nhất thống chí của các tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì cũng không phải là ngoại lệ Hoàng Lê nhất thống chí là một cuốn tiểu thuyết

lịch sử Tuy nhiên, khác với các Đoản thiên liên hoàn tiểu thuyết của

Trung Quốc thường lấy đề tài từ trong quá khứ lịch sử, Hoàng Lê nhất thống chí lấy đề tài trực tiếp từ lịch sử đương đại Đó là “bức tranh toàn cảnh

về thế kỉ XVIII” [35,40], với thời gian khoảng ba mươi năm từ 1768 đến

1802, một giai đoạn lịch sử vừa đau thương, vừa hào hùng của dân tộc

Tác phẩm phản ánh sự sụp đổ trong toàn bộ cơ cấu của triều đại Lê – Trịnh và sự bùng nổ dữ dội của phong trào nông dân khởi nghĩa mà đỉnh cao

là cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, với những chiến công hiển hách đập tan các tập đoàn thống trị lâu đời, thối nát ở trong nước, kết hợp với việc thực hiện sứ mệnh lịch sử đánh thắng quân xâm lược Mãn Thanh bảo vệ độc lập dân tộc Tất cả tạo nên bức tranh hoàn chỉnh về hiện thực xã hội nước ta giai đoạn cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XIX nhìn từ cả hai phía thống trị và bị trị

2.1.1 Hoàng Lê nhất thống chí phản ánh sự sụp đổ trong toàn bộ cơ cấu của triều đại Lê – Trịnh

Nhìn về phía giai cấp thống trị, Hoàng Lê nhất thống chí đã phản ánh

một cách chân thực, sinh động về quá trình suy vong của các tập đoàn thống trị đương thời mà tiêu biểu là tập đoàn Lê - Trịnh Nổi bật trên tất cả là vua, chúa, quan lại đại thần của triều đình phong kiến Lê Trịnh Đó là những kẻ cơ

hội chủ nghĩa, ích kỷ, sẵn sàng vì quyền lợi của mình mà dẫm đạp lên mọi luân thường đạo lí, những kẻ xu thời nịnh thế bỏ mất hết thế thái nhân tình Xung quanh chiếc ngai vàng là cả một mớ bòng bong hỗn loạn Các tập đoàn thống trị chia bè, kết phái khuynh loát lẫn nhau để tranh giành quyền lực nhà nước Đó là những cuộc tranh giành giữa vua Lê và chúa Trịnh, giữa các phe phái trong nội bộ vua Lê, nội bộ chúa Trịnh

Ngay từ đầu thế kỉ XVI, chế độ phong kiến Việt nam đã có những biểu hiện suy thoái Nhưng phải đến thế kỷ XVIII, giai cấp phong kiến mới thực sự bộc lộ hết bản chất xấu xa, thối nát và phản động của mình Mở đầu tác phẩm, các tác giả họ Ngô đã dẫn người đọc vào một cảnh tượng diễn ra trong phủ chúa Tác giả tập trung kể lại những chuyện đời thường đến những việc chính

sự, nhằm làm bộc lộ bản chất mục ruỗng của triều đình phong kiến lúc bấy giờ Đó là những bê bối, rối ren xảy ra liên tiếp, dồn dập nơi phủ chúa và xoay quanh nhân vật Trịnh Sâm Sự lục đục chia rẽ sâu sắc trong phủ chúa chủ yếu nhằm vào ngôi Thế tử Bởi, Trịnh Sâm cuối đời mê Đặng Thị Huệ, phế con trưởng, lập con thứ gây nên sự thù hằn, chèn ép, thậm chí chia bè kết cánh chém giết lẫn nhau để tranh gianh quyền lực Từ sự kiện đó, mâu thuẫn lan rộng ra hầu khắp cả bộ máy quan liêu từ trung ương xuống các địa phương Tất cả đều lấy việc thanh toán lẫn nhau làm bậc thang danh vọng

Viết về 30 năm cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX với các nhân vật và

sự kiện lịch sử, bên cạnh Hoàng Lê nhất thống chí, chính sử cũng viết về giai

đoạn này Với các sự kiện và nhân vật lịch sử có thật, nhà sử học chủ yếu dừng lại ở những sự thật nhiều khi trần trụi và có thể chen vào đó vài lời bình luận trữ tình ngoại đề Cũng viết về giai đoạn lịch sử ấy, với những con người

và sự kiện đó nhưng với tư cách là nghệ sĩ, tác giả Hoàng Lê nhất thống chí

đã miêu tả cụ thể, tỉ mỉ, chi tiết và do đó đã dựng lên được một bức tranh hết sức sống động về con người và xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ

XIX Chính điều đó đã làm bộc lộ chân thực, rõ nét bản chất của sự kiện, nhân vật

Cùng viết về chúa Trịnh Sâm, các sử gia viết: “Chúa (Trịnh Sâm) cho phép tắc các triều trước là nhỏ hẹp, nên việc chính thường tự quyết đoán, phần nhiều không theo lệ cũ; cầm giữ chính quyền, cất nhắc nhân tài, văn trị sửa sang ở trong, võ công chống chọi ở ngoài Bình được giặc Hưng Hóa, diệt được giặc Trấn Ninh; thu lại Hà Nam, chính giáo lừng lẫy khắp nơi, bốn cõi yên ổn, công lao rực rỡ hơn các đời trước Chỉ phải cái lấn bức nhà vua quá đáng, đáng thẹn với các chúa trước về việc tôn phò Vả lại bên trong quá yêu tì thiếp, bỏ con lớn dựng con bé, đến nỗi họa sinh ra ở trong nhà [5, 65]

Trong khi đó ở Hoàng Lê nhất thống chí, Chúa Trịnh Sâm hiện lên: “là một người cứng rắn thông minh, quyết đoán sáng suốt, trí tuệ hơn người, có

đủ cả tài văn lẫn võ, đã xem khắp kinh sử, biết làm văn làm thơ…” [30, 13]

Tuy nhiên, tác giả Hoàng Lê nhất thống chí không nói nhiều đến công việc của chúa Trịnh Sâm như trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục Tác

giả chủ yếu nói về những nét tiêu cực của chúa Trịnh Sâm Đó là chúa giết thái tử, lấn át vua, mê Đặng Thị Huệ, bỏ trưởng lập thứ Tác giả Ngô gia đã sáng tạo thêm các chi tiết như việc giết thái tử Duy Vỹ “ngày hành hình, bầu trời tự nhiên tối tăm, giữa ban ngày mà chỉ cách nhau gang tấc cũng không thấy rõ Già, trẻ, trai, gái trong thiên hạ, không ai là không rơi nước mắt Họ đều cho rằng đó là việc trái ngược nhất, bi thảm nhất từ xưa đến nay” Hay

như việc nhà chúa mê Đặng Thị Huệ mà phế trưởng lập thứ, Hoàng Lê nhất thống chí chép: “Thị Huệ ngày càng được chúa yêu quý, ả nói gì chúa cũng

nghe, việc gì chúa cũng bàn với ả, ả được ở chung với chúa, Thị Huệ được chúa yêu chiều, nên lộng hành Có chuyện gì không vừa ý, là ả xây xẩm mặt mày, kêu khóc thảm thiết để làm rối lòng chúa Tác giả tập trung vào miêu tả