Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa).Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa).Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa).Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa).Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa).Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa).
Trang 1VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
LÊ THỊ HỢI
VAI TRÒ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TRONG GIA ĐÌNH HIỆN NAY (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa)
Ngành: Xã hội học
Mã số: 9310301
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC
HÀ NỘI – 2021
Trang 2Công trình đã được hoàn thành tại:
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS LÊ NGỌC VĂN
Phản biện 1: GS.TS Lê Ngọc Hùng
Phản biện 2: PGS TS Đỗ Thị Vân Anh
Phản biện 3: GS TS Trịnh Duy Luân
Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ, tổ chức tại Học viện Khoa học xã hội
Vào lúc ……h , ngày… tháng … năm 2021
Có thể tìm hiểu luận án tại:
Thư viện Quốc gia
Thư viện Học viện Khoa học xã hội
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
1.Tính cấp thiết của đề tài
Bộ phận người cao tuổi (NCT) trong cơ cấu dân số đang có xu hướngtăng lên về số lượng và tỷ lệ Hiện tượng này dẫn đến sự biến động về dân sốtheo hướng già hóa, đã và đang đặt ra nhiều vấn đề cho xã hội Điều gì xảy ratrong quá trình già đi? Đâu là những hàm ý xã hội về việc số lượng người giàngày một gia tăng? Vì sao lại có những tranh luận lý thuyết về vai trò củaNCT trong các xã hội khác nhau? Giống như sự phân tầng thứ bậc về giớitính, sự phân tầng thứ bậc theo tuổi tác cũng khác nhau theo mỗi nền văn hóa
Xã hội này có thể kính trọng người già vì tuổi tác, người già đồng nghĩa với sựkhôn ngoan, nhưng xã hội khác lại xem người già như là gánh nặng, bởi vì họđược coi như đã chết về mặt xã hội
Ở Việt Nam, theo báo cáo của Tổng cục Thống kê, năm 2019 cả nước
có khoảng 11.313.890 NCT chiếm khoảng 11,95% dân số Trong đó có trên1.918.987 người từ 80 tuổi trở lên (chiếm khoảng 17,5% tổng số NCT); NCT
nữ là 5.735.300 (chiếm 50,7%); NCT nam là 5.578.590 (chiếm 49,3%); có7.294.100 NCT sống ở khu vực nông thôn (chiếm 64%) Ở góc độ cơ cấu xãhội, NCT được xem như một nhóm xã hội dễ bị tổn thương bởi những đặcđiểm về tâm, sinh lý và sự giảm sút thu nhập, vị thế, vai trò trong gia đình và
xã hội Ở góc độ văn hóa gia đình, hiện đại hóa đã phần nào làm thay đổinhững giá trị khuôn mẫu ứng xử trong các mối quan hệ giữa con cháu vớiNCT Một nhóm NCT cảm thấy hụt hẫng khi mất đi sự kính trọng, uy tíntrong chính ngôi nhà của mình
Từ những vấn đề đặt ra trên đây, chúng tôi dành sự quan tâm đặc biệtđến NCT trong xã hội hiện đại Vị thế, vai trò của NCT sẽ như thế nào trước
sự biển đổi về cơ cấu tuổi, văn hóa trong gia đình? Những tranh cãi về mặt lýthuyết liệu có thể kiểm chứng về mặt thực tiễn từ nghiên cứu về vai trò NCT?
Để góp phần trả lời cho những câu hỏi đặt ra trên đây, tôi lựa chọn đề
tài “Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay”(Nghiên cứu trường
hợp tỉnh Thanh Hóa) làm luận án nghiên cứu sinh của mình
2.Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.2 Mục đích nghiên cứu
Nhận diện vai trò NCT trong gia đình hiện nay (trường hợp tỉnh ThanhHóa), từ đó trả lời các câu hỏi nghiên cứu và kiểm chứng tính đúng đắn của cácgiả thuyết nghiên cứu về vai trò NCT; cung cấp luận cứ khoa học cho việc xâydựng chính sách phát huy vai trò của NCT trong bối cảnh xã hội hiện nay
Trang 42.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu đã nêu, luận án có các nhiệm vụ sau:
- Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài
-Xây dựng cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Tiến hành điều tra thực nghiệm xã hội học trên thực địa nhằm tìm hiểu vai trò của NCT trong gia đình
- Phân tích vai trò NCT và những yếu tố ảnh hưởng đến vai trò của NCT trong gia đình hiện nay
- Kiểm chứng tính đúng đắn của các giả thuyết nghiên cứu vai tròNCT
-Cung cấp luận cứ khoa học cho việc xây dựng chính sách nhằm pháthuy vai trò NCT trong gia đình trước bối cảnh già hóa về dân số
3.Đối tượng, phạm vi, câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu của luận án
3.1.Đối tượng nghiên cứu
Vai trò NCT trong gia đình được nghiên cứu trên các khía cạnh về hônnhân, sản xuất/kinh doanh, chăm sóc, giáo dục và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
Cụ thể, NCT tham gia với vai trò ra quyết định hôn nhân, lao động sảnxuất/kinh doanh, chăm sóc, giáo dục con cháu và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiêncủa gia đình
+ Đời sống hôn nhân của con cháu
+ Hoạt động sản xuất/kinh doanh
+ Chăm sóc và giáo dục con cháu
+ Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên
3.3.Câu hỏi nghiên cứu
-Vai trò của NCT trong gia đình hiện nay được thể hiện như thế nào trêncác phương diện về hôn nhân, hoạt động sản xuất/kinh doanh, chăm sóc, giáo dụccon cháu và hoạt động tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của gia đình?
Trang 5-Những nhân tố nào ảnh hưởng đến vai trò của NCT trong gia đình ThanhHóa hiện nay?
Trang 63.4.Giả thuyết nghiên cứu
Dựa trên câu hỏi nghiên cứu đề tài xây dựng 2 giả thuyết nghiên cứunhư sau:
-NCT vẫn tiếp tục thể hiện vị thế, vai trò nhất định khi tham gia vàocác vấn đề hôn nhân của con cháu, hoạt động sản xuất/kinh doanh, chăm sóc,giáo dục con cháu và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của gia đình NCT khôngcòn giữ vai trò quyết định chính về hôn nhân, sản xuất/kinh doanh của concháu như trong xã hội truyền thống mà chỉ đóng góp ý kiến để lớp trẻ thamkhảo NCT vẫn tham gia lao động sản xuất/kinh doanh để nuôi sống bản thân
và hỗ trợ cho các thành viên khác trong gia đình về kinh tế Ở một số hoạtđộng khác về chăm sóc cháu nhỏ, giáo dục truyền thống cho con cháu và tínngưỡng thờ cúng tổ tiên, NCT vẫn giữ được vai trò quan trọng do sự hiểu biết
và kinh nghiệm của họ nhiều hơn lớp trẻ
-Hai nhân tố đáng kể nhất ảnh hưởng đến vị thế, vai trò của NCT tronggia đình là biến đổi kinh tế - xã hội và các giá trị gia đình truyền thống Nhưnghai yếu tố này dường như tác động theo những chiều hướng trái ngược nhau.Trong khi quá trình CNH, HĐH và TCH là yếu tố làm cho kiến thức, kinhnghiệm của NCT trở nên lạc hậu, vị thế, vai trò của NCT có sự suy giảm so vớingười trẻ thì những giá trị tốt đẹp của truyền thống kính trọng người già, biết ơncha mẹ, hiếu kính với tổ tiên, v.v giúp cho NCT vẫn tiếp tục có được vị thế, vaitrò đáng kể trong mối quan hệ với con cháu Ngoài ra, nhóm yếu tố đặc trưng cánhân (giới tính, tuổi, trình độ học vấn, dân tộc), gia đình (mức sống, khu vực
và mô hình sống) cũng tạo nên nhiều sự khác biệt trong đánh giá tương quan
về vai trò của NCT ở gia đình Thanh Hóa
4.Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
Luận án sử dụng phương pháp luận nghiên cứu của đề tài Cơ sởphương pháp luận này cho phép đề tài đặt ra các câu hỏi nghiên cứu và xây dựngcác giả thuyết nghiên cứu để kiểm nghiệm chúng trong thực tiễn thông qua kết quảđiều tra, khảo sát xã hội học
Luận án chủ yếu sử dụng một số phương pháp nghiên cứu xã hội học
để nhận diện, phân tích, đánh giá vai trò của NCT trong gia đình hiện nay (Nghiêncứu trường hợp tỉnh Thanh Hóa) gồm: phương pháp phân tích tài liệu, phươngpháp điều tra bằng bảng hỏi, phương pháp phỏng vấn sâu Trong đó, phương phápđiều tra bằng bảng hỏi và phỏng vấn sâu là phương pháp chủ yếu được sử dụng để
đo lường thông tin định lượng và định tính mới của đề tài Cụ thể:
Trang 7Về mẫu định lượng: Luận án đã tiến hành phỏng vấn 500 NCT đại diện
hộ gia đình bằng bảng hỏi, bao gồm cả NCT nam và NCT nữ trong độ tuổi từ
60 trở đi để đảm bảo đo lường các sự kiện xã hội
Về mẫu định tính: Nghiên cứu phỏng vấn nhóm về các hoạt động
trong gia đình bao gồm NCT, nhóm con cháu, đại diện chính quyền địaphương, cán bộ tổ chức chính trị xã hội có liên quan đến NCT Tổng số 35 phỏngvấn sâu đã được thực hiện với các nhóm NCT (20 PVS); Con cháu (10 PVS); CBđoàn thể (5 PVS)
5.Đóng góp mới về khoa học của luận án
Về lý luận: Việc kiểm chứng tính đúng đắn của các giả thuyết nghiên cứu
và vận dụng lý thuyết vai trò, thuyết hiện đại hóa, thuyết hoạt động, thuyết gỡ bỏtrong nghiên cứu vai trò NCT góp phần bổ sung và hoàn thiện các lý thuyết nàytrong bối cảnh xã hội và văn hóa Việt Nam (trường hợp tỉnh Thanh Hóa)
Về thực tiễn: Kết quả nghiên cứu đã phân tích, đánh giá về vai trò và
các nhân tố ảnh hưởng đến vai trò của NCT trong gia đình hiện nay NCT đã
có sự suy giảm ở một số vai trò ra quyết định chính trong gia đình Nhưng ởmột số hoạt động khác như chăm sóc, giáo dục truyền thống cho con cháu vàtín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, NCT vẫn giữ được vai trò quan trọng do sự hiểubiết và kinh nghiệm của họ nhiều hơn lớp trẻ Một bộ phận NCT có xu hướngsống độc lập, tự chăm lo cho bản thân thay vì phụ thuộc vào con cháu, nhưngvẫn hỗ trợ và giúp đỡ con cháu Những phát hiện này góp phần cung cấp luận
cứ khoa học cho việc xây dựng chính sách xã hội đáp ứng yêu cầu của NCTtrước bối cảnh sự già hóa về dân số bao gồm cả chăm sóc, nuôi dưỡng và pháthuy vai trò
6.Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
6.1.Ý nghĩa lý luận
Nghiên cứu góp phần hệ thống lại những vấn đề lý luận và phươngpháp trong nghiên cứu về NCT nói chung và vai trò của NCT trong gia đìnhnói riêng.Ý nghĩa lý luận của đề tài còn được thể hiện ở việc vận dụng vàkiểm chứng tính đúng đắn của các lý thuyết xã hội học về vai trò, lý thuyếthiện đại hóa, lý thuyết gỡ bỏ và hoạt động trong nhận diện vai trò của NCT,cũng như phân tích những yếu tố ảnh hưởng vai trò của NCT trong gia đình
6.2.Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu mang lại một sự hiểu biết tương đối có hệ thống
về vai trò của NCT trong gia đình hiện nay (trường hợp tỉnh Thanh Hóa), từ
đó đưa ra những đề xuất về mặt chính sách nhằm phát huy hơn nữa vai trò củaNCT trong bối cảnh phát triển kinh tế xã hội và xu hướng già hóa về dân số
Trang 8của nước ta Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được dùng làm tài liệutham khảo cho các nghiên cứu xã hội học về NCT sau này.
7.Cấu trúc của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, danh mục tài liệu tham khảo,danh mục các bảng, biểu, hình, danh mục các từ viết tắt và phần phụ lục, luận
án được chia thành bốn chương
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu của đề tài Chương 3 Vai trò của người cao tuổi trong gia đình hiện nay qua kết
quả khảo sát xã hội học
Chương 4: Các yếu tố ảnh hưởng đến vai trò người cao tuổi trong gia đình hiện nay.
Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI
1.1.Những vấn đề nội dung, lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
về NCT liên quan đến đề tài nghiên cứu
1.1.1.Những nội dung liên quan đến đề tài nghiên cứu
Vai trò của NCT trong đời sống hôn nhân của con cháu từ một vài góc nhìn nghiên cứu xã hội học:
Trong xã hội Việt Nam truyền thống, hôn nhân và sinh con đẻ cái làhai việc quan trọng của các cặp vợ chồng và dòng họ, nó liên quan đến yếu tốmôn đăng hộ đối và yếu tố duy trì nòi giống Cha mẹ là người quyết định hônnhân của con cái và là những người chủ yếu, thường là duy nhất lựa chọn đốitượng kết hôn [24,tr.2]
Cuộc điều tra gia đình Việt Nam (2006) đã tiếp tục khẳng định quyềnquyết định hoàn toàn của cha mẹ đối với hôn nhân của con cái có xu hướnggiảm dần nhưng không có nghĩa rằng, quyết định hôn nhân được hoàn toànchuyển giao cho con cái
Những thay đổi vai trò của NCT trong hoạt động sản xuất/kinh doanh gia đình từ lý luận và thực tiễn:
Nếu như trong xã hội truyền thống, NCT được đánh giá với vai trò
quyết định chính trong gia đình từ quan niệm “trọng xỉ” thì vị thế, vai trò của
NCT trong xã hội công nghiệp có phần suy giảm Một số quan điểm và lýthuyết nghiên cứu về NCT còn cho thấy xã hội công nghiệp hóa là nguyên
Trang 9nhân dẫn đến sự suy giảm quyền lực của NCT Các nhà nghiên cứu tin rằng
Trang 10công nghiệp hoá và hiện đại hóa đã góp phần làm giảm sức mạnh, ảnh hưởng
và uy tín của NCT Theo Robert C Atchley (1987), trong xã hội tiền côngnghiệp, NCT là lớp người tích luỹ được nhiều kinh nghiệm sống, phong tụctập quán, tài sản và có vai trò quan trọng trong việc chuyển giao, lưu giữ vănhoá từ thế hệ này sang thế hệ khác, do đó họ có nhiều đặc quyền cũng nhưquyền lực
Vai trò chăm sóc và giáo dục của NCT trong gia đình truyền thống và hiện đại.
Trình bày những đánh giá về nghiên cứu người về hưu Hà Nội đầu những năm 1980 (Trong miền an sinh xã hội, 2005), tác giả Bùi Thế Cường
cho rằng, NCT luôn có trách nhiệm với gia đình mặc dù đã nghỉ hưu Giúp đỡgia đình,con cái: ¼ người phỏng vấn thường xuyên trông nom cháu nhỏ giúp concái 12% có kiểm tra việc học tập của các cháu nội ngoại, 78% thường xuyên đảmnhận công việc nội trợ trong gia đình Các cuộc phỏng vấn còn cho thấy, 78%thường xuyên chăm sóc con cái khi ốm đau hay sinh nở, nổi bật lên vai trò củacác cụ bà nghỉ hưu [11, tr 144 -145] Từ những nghiên cứu trên cho thấy, vị thế,vai trò của NCT gần như không có sự thay đổi nhiều trong gia đình, họ vẫn giữmột vị trí khá quan trọng đối với công việc chăm sóc cháu nhỏ
Người cao tuổi trong hoạt động thờ cúng tổ tiên của gia đình:
Những nghiên cứu tôn giáo gần đây cho thấy, đời sống tâm linh củangười Việt là rất đa dạng và phức tạp, trong đó thờ cúng tổ tiên là một tínngưỡng căn bản của Việt Trong các gia đình ở nhiều thế hệ, NCT thường làngười giữ vai trò chính về hoạt động này
1.1.2.Những quan điểm lý thuyết và phương pháp liên quan đến đề tài
Về lý thuyết nghiên cứu: Những lý thuyết được vận dụng trong các
nghiên cứu về NCTcũng khá đa dạng như thuyết vai trò, hiện đại hóa, xã hộihóa, cơ cấu xã hội, hoạt động Tuy nhiên, những nghiên cứu có đề cập đến vịthế, vai trò hay các mối quan hệ giữa NCT và con cháu trong gia đình thì lýthuyết vai trò (role theory) được vận dụng nhiều hơn cả Vì vậy, việc bổ sungthêm các thuyết hoạt động và gỡ bỏ khi nghiên cứu về vai trò của NCT sẽcung cấp một cách nhìn toàn diện hơn về NCT trong gia đình hiện nay
Về phương pháp nghiên cứu: Đa phần, các nghiên cứu điều tra xã hội
học về NCT đều sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa nghiên cứuđịnh lượng và nghiên cứu định tính Một số phương pháp thu thập thông tinđược vận dụng như phương pháp điều tra bằng bảng hỏi có kết hợp điều trahồi cố, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm, phân tích tài liệu Tiếp tục kế thừa
Trang 11những nghiên cứu đi trước và đảm bảo tính phù hợp trong nghiên cứu, đề tàiluận án sử dụng phương pháp điều tra bằng bảng hỏi và phỏng vấn sâu làm cơ
sở chính cho việc tổng hợp, phân tích và so sánh kết quả nghiên cứu
1.2.Nhận xét và định hướng nghiên cứu mới của đề tài
Kết quả tổng quan cho thấy, vai trò của NCT được tác giả khái quát từnhiều nghiên cứu đơn lẻ thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như tâm lý học, lịch
sử, xã hội học…và rút ra những luận điểm sau:
(1)Giá trị truyền thống và công nghiệp hóa có nhiều ảnh hưởng đến vịthế, vai trò của NCT trong gia đình và xã hội Ngoài ra, các yếu tố về tuổi,giới tính, trình độ học vấn, khu vực được phân tích là nguyên nhân dẫn đến sựkhác biệt về vai trò của NCT trong gia đình ở từng thời điểm phát triển xã hộikhác nhau Yếu tố dân tộc chưa được đề cập đến trong các nghiên cứu đitrước
(2) Qua những kết quả nghiên cứu từ các nghiên cứu đi trước, hônnhân là một vấn đề quan trọng đối với mỗi cá nhân và được nhiều nhà nghiêncứu quan tâm trong các nghiên cứu về gia đình
(3)Thờ cúng tổ tiên là một nét cơ bản trong giá trị tâm linh của ngườiViệt từ xưa đến nay, NCT được xem như một sợi dây kết nối giữa quá khứ vàhiện tại qua các thế hệ trong gia đình Tuy nhiên, nghiên cứu vai trò NCTtham gia vào hoạt động thờ cúng tổ tiên với tư cách là chủ thể còn ít được đềcập và mờ nhạt trong các nghiên cứu xã hội học
(4)Về mặt lý thuyết, nhiều lý thuyết được vận dụng trong nghiên cứu
về NCT như thuyết vai trò, cấu trúc – chức năng, hiện đại hóa…đã phản ánhtình phù hợp trong nghiên cứu và nhận định vai trò NCT ở nhiều chiều cạnhkhác nhau Đây là những tư liệu rất quý giá Song đó chỉ là tập hợp những tưliệu có tính chất tham khảo Vì vậy, trên cơ sở tiếp thu các kết quả nghiên cứu
đã có, đề tài luận án tiếp tục đi sâu vào nghiên cứu vai trò NCT trong gia đìnhtrước những thay đổi của bối cảnh xã hội hiện đại Tôi đề xuất nghiên cứu đề
tài “Vai trò người cao tuổi trong gia đình hiện nay”(Nghiên cứu trường hợp
tỉnh Thanh Hóa)
Tiểu kết chương 1
Tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy, các tác giả trong và ngoàinước đã khẳng định vai trò của NCT trong gia đình rất quan trọng trong giađình truyền thống Ở xã hội hiện đại vai trò NCT có sự suy giảm, song NCTvẫn được con cháu kính trọng nhờ uy tín, kinh nghiệm và những đóng góp
Trang 12nhất định cho gia đình Công nghiệp hóa được các nhà nghiên cứu lý thuyết
Trang 13hiện đại hóa, gỡ bỏ cho rằng, đây là nguyên nhân làm suy giảm vị thế, vai trò
và gỡ bỏ vai trò xã hội của NCT bởi kinh nghiệm và kiến thức NCT trở nênlạc hậu Đây cũng là một cơ sở quan trọng về mặt lý thuyết và thực tiễn chonghiên cứu luận án của tác giả có thể vận dụng và kiểm chứng ở Việt Nam,khi chúng ta đang thực hiện quá trình CNH, HĐH và TCH nhanh và mạnh
Chương 2
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
2.1.Định nghĩa và giải thích các khái niệm làm việc
2.1.1.Người cao tuổi (Older person/the elderly)
Trong nghiên cứu này, khái niệm NCT được hiểu là “những người từ
60 tuổi trở lên là người cao tuổi” theo Luật NCT Việt Nam được Quốc hội
thông qua năm 2009 Để làm cơ sở cho việc nhận diện cũng như đánh giá vaitrò của NCT, tác giả phân chia NCT thành ba nhóm tuổi: từ 60 – 69 tuổi (NCTtrẻ), 70 – 79 tuổi (NCT trung niên), 80 tuổi trở lên (NCT già) Khái niệm
“người cao tuổi” được sử dụng thay thế cho khái niệm “người già”.
2.1.2.Vai trò (Role)
Vai trò xã hội là sự thể hiện những hành động, hành vi ứng xử, nhữngkhuôn mẫu tác phong mà xã hội chờ đợi hay đòi hỏi ở một người phải thựchiện trên cơ sở vị thế của họ Người cao tuổi với tư cách là cá nhân trong giađình và xã hội nên việc thực hiện các vai trò của mình dựa trên việc thiết lậpcác vị trí thông qua các mối quan hệ trong gia đình, họ vừa thực hiện vài tròcủa mình và đáp ứng sự mong đợi từ gia đình đối với họ
2.1.3.Gia đình (family)
Trong nghiên cứu này, gia đình được xác định như một tập hợp nhữngngười gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôidưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau và NCT tronggia đình được hiểu là cha mẹ già của cả hai bên chồng, vợ dù sống chung haysống riêng, khi xem xét vai trò của NCT trong gia đình ở hai mối quan hệchính là mối quan hệ là cha mẹ cao tuổi (60 tuổi trở lên) với con cái và mốiquan hệ ông bà là NCT với các cháu (sau đây gọi chung là mối quan hệ giữaNCT với con cháu)
2.1.4.Vai trò người cao tuổi trong gia đình
Vai trò cơ bản của NCT trong gia đình (Nghiên cứu trường hợp tỉnhThanh Hóa) như: hôn nhân, sản xuất/kinh doanh, chăm sóc, giáo dục và tín
Trang 14ngưỡng thờ cúng tổ tiên.
Trang 15Vai trò trong đời sống hôn nhân: NCT tham gia ra quyết định hôn
nhân, lựa chọn bạn đời, số con, mô hình sống sau hôn nhân, giải quyết cácmâu thuẫn và chia sẻ những kinh nghiệm hôn nhân đối với con cháu
Vai trò trong hoạt động sản xuất/kinh doanh gia đình: NCT thể hiện
vai trò trong việc tham gia quyết định sản xuất về vốn đầu tư, mua bánphương tiện sản xuất, sản phẩm kinh doanh, mở rộng quy mô sản xuất; thamgia hỗ trợ con cháu làm các công việc tạo ra thu nhập, cấp vốn, truyền đạt kinhnghiệm cho con cháu làm ăn
Vai trò trong hoạt động giáo dục con cháu: NCT tham gia vai trò
quyết định giáo dục và dạy con cháu về giá trị truyền thống, lòng yêu thương,tính đoàn kết, tính kỷ luật, lối sống, ứng xử và định hướng nghề nghiệp
Vai trò trong hoạt động chăm sóc giai đình: NCT tham gia vai trò
trông cháu và chăm sóc cháu; đưa đón cháu đi học; dạy và kiểm tra việc họccủa các cháu; truyền đạt kinh nghiệm chăm chóc sức khỏe cho con cháu
Vai trò thực hiện tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của gia đình: NCT tham
gia quyết định và giáo dục cho con cháu về giá trị văn hóa thờ cúng tổ tiên củagia đình
2.2. Các cách tiếp cận lý thuyết của đề tài
2.2.1.Tiếp cận lý thuyết về vai trò (Role theory)
Vai trò xã hội của cá nhân được xác định trên cơ sở các vị thế xã hộitương ứng Nó là mặt động của vị thế xã hội, vì luôn biến đổi trong các xã hộikhác nhau, qua các nhóm xã hội khác nhau Tương ứng với từng vị thế sẽ cómột mô hình hành vi được xã hội mong đợi Mô hình hành vi này chính là vaitrò tương ứng với vị thế xã hội Vai trò là những đòi hỏi của xã hội đặt ra vớicác vị thế xã hội Những đòi hỏi này được xác định căn cứ vào các chuẩn mực
và giá trị xã hội Vì vậy, cùng một vị thế xã hội, nhưng trong các xã hội khácnhau thì mô hình hành vi được xã hội trông đợi cũng khác nhau và vai trò xãhội cũng khác nhau [55, tr.117 -118] Do đó, đề tài vận dụng thuyết này nhằmnhận diện những vai trò của NCT khi tham gia các hoạt động trong gia đìnhnhư: đời sống hôn nhân của con cháu, hoạt động sản xuất/kinh doanh của giađình, hoạt động chăm sóc, giáo dục con cháu và thờ cúng tổ tiên trong giađình
2.2.2.Tiếp cận lý thuyết hiện đại hóa (Modernization theory)
Ronald Iglehart cho rằng nội dung cơ bản của lý thuyết hiện đại hóahiện nay dường như vẫn còn giá trị: công nghiệp hóa dẫn tới những thay đổi
về văn hóa xã hội từ nâng cao trình độ học vấn tới thay đổi các vai trò giới
Trang 16Công nghiệp hóa là yếu tố trung tâm của quá trình hiện đại hóa và có ảnhhưởng đến hầu hết các nhân tố xã hội khác.
Trong xã hội CNH, HĐH, vai trò của gia đình trở nên kém quan trọng
vì cuộc sống lao động của con người chủ yếu diễn ra ngoài ra đình Trước đây,con cái phụ thuộc hoàn toàn vào cha mẹ và cha mẹ phụ thuộc vào con cái khi
về già (trẻ cậy cha, già cậy con) Xã hội công nghiệp hóa có thể làm giảmquyền lực của NCT Nguyên nhân chính của việc mất quyền lực và ảnh hưởngtrong xã hội là những lực lượng song song của công nghiệp hóa và hiện đạihóa Khi quá trình xã hội hiện đại hóa càng nhanh, thì sự tham gia của các bậctrưởng lão giảm đi, và họ càng ngày càng bị ảnh hưởng bởi sự loại trừ của xãhội [86] Vận dụng lý thuyết HĐH trong nghiên cứu này sẽ nhận diện hệ vaitrò NCT trong gia đình trước bối cảnh của hiện đại hóa, đồng thời có thể giúpchúng ta chứng minh, CNH, HĐH có phải là nhân tố dẫn đến sự suy giảm vaitrò của NCT như những dự báo về mặt lý thuyết hay không ?
2.2.3.Tiếp cận thuyết gỡ bỏ (disengagement theory)
Lý thuyết gỡ bỏ liên quan đến việc gỡ bỏ người lớn tuổi khỏi vị trítrách nhiệm xã hội trong hoạt động có thứ tự của xã hội Lý thuyết gỡ bỏ là nổlực ban đầu nhằm giải thích bằng cách nào và tại sao xã hội định nghĩa ngườilớn tuổi khác với lớp trẻ Nhu cầu đối với người lớn tuổi phải gỡ bỏ khỏi xãhội chủ yếu áp dụng cho xã hội công nghiệp Vì thay đổi xã hội nhanh chóng,
sự thay thế liên tục công nhân lớn tuổi bằng lớp trẻ có chức năng cập nhật kỹnăng vào đào tạo công nhân càng nhiều càng tốt [31, tr 437] Ở Việt Nam,quá trình CNH, HĐH và TCH diễn ra chậm hơn so với các nước phát triển Do
đó, quan niệm gỡ bỏ vai trò đối với NCT ở Việt Nam có thể sẽ chưa được tínhđến nhiều do điều kiện sống của NCT còn nhiều khó khăn, đặc biệt là khu vựcnông thôn Tuy nhiên, quá trình CNH, HĐH và TCH diễn ra nhanh và mạnhtrong những năm gần đây đã có nhiều tác động sâu sắc đến đời sống của ngườidân nói chung và NCT nói riêng Vì vậy, vận dụng thuyết này cho chúng ta trảlời được câu hỏi, NCT có thực sự gỡ bỏ vai trò khi về già và chuyển giao chongười trẻ? Giống như những luận điểm của thuyết này, việc gỡ bỏ vai trò giúpNCT giảm bớt áp lực trong cuộc sống
2.2.4.Tiếp cận thuyết hoạt động (Activity theory)
Lý thuyết hoạt động khuyến khích NCT nên cố gắng giữ vai trò tíchcực trong xã hội bằng cách thay thế những hoạt động đã mất bằng hoạt độngmới Bước sang tuổi già, NCT cũng cần được xã hội hóa để thích nghi với môitrường hoàn cảnh sống mới (mất quyền lực xã hội, giảm thu nhập, giảm quyềnlực, vai trò trong gia đình ) cũng ở giai đoạn này, người trẻ có thể hình dung
Trang 17được cuộc sống của mình khi bước sang tuổi già sẽ diễn ra như thế nào chính
là nhờ quan sát cuộc sống của những người già trong gia đình(ông bà, chamẹ…) Do đó, vận dụng thuyết hoạt động trong nghiên cứu này nhằm mụcđích trả lời câu hỏi Người cao tuổi có tiếp tục khẳng định vai trò thông quaviệc tham gia các công việc chính của gia đình? Sự thích ứng vai trò của NCTtrong gia đình hiện nay như thế nào, khi có những thay đổi từ xã hội côngnghiệp?
2.3.Quan điểm của Đảng và Chính sách nhà nước về NCT
Nhóm chính sách của nhà nước về phát huy vai trò của người cao tuổi trong gia đình cộng đồng và xã hội:
Từ các Hiến pháp 1946 đến Hiến pháp 1992, từ Chỉ thị 59 - chỉ thị vềchăm sóc người cao tuổi, các văn kiện đại hội Đảng và Thông báo số 12 củaBan bí thư TW Đảng… (như đã đề cập) Các chính sách hiện có đều hướng tớiviệc bảo vệ, chăm sóc và phát huy lớp người cao tuổi
Thông tư số 16/2002/TT-BLĐTBXH ngày 09/12/2002 hướng dẫnthực hiện một số điều của Nghị định số 30/2002/NĐ-CP ngày 26/3/2002 củachính phủ quy định và hướng dẫn thi hành một số điều của Pháp lệnh NCT,
NCT khi trực tiếp tổ chức các hoạt động tạo thu nhập và việc làm được Uỷ ban nhân dân cấp xã tạo điều kiện vay vốn với lãi suất ưu đãi theo chính sách tín dụng của nhà nước và được miễn giảm thuế theo quy định của pháp luật hiện hành (Mục 1 đến Mục 4, Phần IV, Thông tư số 16/2002/TT-BLĐTBXH) Luật NCT 2009, Mục 3, Điều 23 qui định “Nhà nước, xã hội và gia đình tạo điều kiện để NCT phát huy trí tuệ, tài năng và phẩm chất tốt đẹp vào hoạt động: truyền thụ kỹ năng, kinh nghiệm, kiến thức văn hóa, xã hội, khoa học và công nghệ và nghề truyền thống cho thế hệ trẻ”.
Như vậy, về mặt chính sách, NCT được tạo điều kiện để tham gia vàocác hoạt động giáo dục, truyền thụ kinh nghiệm, kỹ năng, kiến thức; vào việcxây dựng, thực hiện, giám sát việc thực hiện chính sách, pháp luật; vào việctham gia các phong trào, các cuộc vận động tại địa phương
2.4.Giới thiệu địa bàn nghiên cứu
2.4.1.Đôi nét về tỉnh Thanh Hóa
Thanh Hóa là tỉnh có diện tích lớn với qui mô 11.129,48 km2 (chiếm3,36% cả nước) là một trong 5 tỉnh có diện tích lớn nhất Việt Nam; xếp thứ 2trong vùng Bắc Trung Bộ sau tỉnh Nghệ An Toàn tỉnh có 27 đơn vị hànhchính, gồm 02 thành phố, 01 thị xã và 24 huyện Tính đến ngày 01/4/2019,Thanh Hóa có 3.640.128 người, trong đó tỷ lệ nữ chiếm 1.824127 người(50,11%), NCT chiếm gần 14,13% dân số của tỉnh.Tăng trưởng kinh tế có xu