Tổ chức và hoạt động của tòa án nhân dân theo tinh thần hiến pháp năm 2013 qua thực tiễn tỉnh vĩnh phúc

Tính cấp thiết của đề tài Trước nhiệm vụ phát triển và bảo vệ đất nước, trước yêu cầu nhà nướcpháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiệnđại hóa đất nước và

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TRẦN ĐỨC ANH

Tổ chức và hoạt động của TòA áN

pháp

Nă

M

20 13

Qua thực tiễn tỉnh

vĩnh phúc

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TRẦN ĐỨC ANH

Tổ chức và hoạt động của TòA áN

vĩnh phúc

Chuyờn ngành: Luật Hiến phỏp - Luật Hành chớnh

Mó số:60 38 01 02

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cỏn bộhướng dẫn khoa học: PGS.TS BÙI XUÂN ĐỨC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ

và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy

và trung thực

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

TRẦN ĐỨC ANH

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TÒA ÁN NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM VÀ QUÁ TRÌNH CẢI

CÁCH TỔ CHỨC, HOẠT ĐỘNG TRƯỚC HIẾN PHÁP 2013 10

1.1 Vị trí, vai trò, chức năng nhiệm vụ của Tòa án nhân dân 10

1.1.1 Vị trí của Tòa án nhân dân trong hệ thống cơ quan nhà nước 10

1.1.2 Vai trò, chức năng nhiệm vụ của Tòa án nhân dân 13

1.2 Quá trình cải cách tổ chức, hoạt động của Tòa án nhân dân

trước Hiến pháp 2013 23

1.2.1 Toà án nhân dân giai đoạn từ năm 1992 đến năm 2002 23

1.2.2 Toà án nhân dân giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2013 27

Chương 2: TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA TOÀN ÁN NHÂN DÂN THEO TINH THẦN HIẾN PHÁP 2013 THỰC TIỄN TỪ TỈNH VĨNH PHÚC 31

2.1 Nhận thức và thể hiện rõ tính chất, vị trí, vai trò của Tòa

án nhân dân theo các quy định của Hiến pháp năm 2013 .31

2.1.1 Nhận thức về quyền tư pháp 31

2.2 Thiết lập và kiện toàn tổ chức của Tòa án nhân dân theo

các quy định của Hiến pháp 2013 40

2.3 Xác định đầy đủ chức năng, nhiệm vụ của Tòa án nhân dân

theo các quy định của Hiến pháp năm 2013 45

2.4 Đổi mới phương thức hoạt động của Tòa án nhân dân theo

các quy định của Hiến pháp năm 2013 46

2.5 Tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân qua thực tiễn

tỉnh Vĩnh Phúc 47

Chương 3: GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM VIỆC TRIỂN KHAI THỰC HIỆN CÁC QUY ĐỊNH VỀ TÒA ÁN NHÂN DÂN THEO TINH THẦN HIẾN PHÁP 2013 52

3.1 Giải pháp nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò của Tòa án

nhân dân theo tinh thần Hiến pháp 2013 52

3.1.1 Xây dựng hệ thống quan điểm lý luận đầy đủ về quyền tư pháp, xác định Tòa án là cơ quan thực hiện quyền Tư pháp 52

3.1.2 Quán triệt thực hiện những điểm mới về vị trí, vai trò quan

trọng của Tòa án nhân dân 54

3.2 Các giải pháp nhằm thực hiện tốt quy định về tổ chức, chức

năng, nhiệm vụ và phương thức hoạt động của Tòa án theo tinh thần Hiến pháp 2013 54

3.2.1 Đảm bảo việc xây dựng hệ thống tòa án các cấp 54

3.2.2 Tăng cường tranh tụng tại phiên tòa hình sự theo tinh thần của hiến pháp 2013 57

quan khác trong hệ thống các cơ quan tư pháp 58 3.2.4 Nâng cao hơn nữa chất lượng đội ngũ Thẩm phán, thực hiện tốt

quy trình tuyển chọn, bổ nhiệm Thẩm phán 60 3.2.5 Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, kinh phí, chế độ đãi ngộ với

cán bộ công chức ngành Tòa án 62 3.2.6 Việc vận dung án lệ trong công tác xét xử của Tòa án 64

3.3 Khắc phục những bất cập hạn chế mới bộc lộ trong quá

trình tổ chức thực hiện theo tinh thần Hiến pháp 2013 68

3.3.1 Vấn đề kiểm soát việc thực hiện quyền tư pháp giữa Tòa án

nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hình sự .68 3.3.2 Cơ chế kiểm soát hoạt động tư pháp ở Việt Nam 76 3.3.3 Chức năng giám sát xét xử của Viện kiểm sát nhân dân tại

phiên tòa 86 3.3.4 Vấn đề tổ chức Tòa án nhân dân theo cấp lãnh thổ hiện nay 87

KẾT LUẬN 91 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BLHS: Bộ luật hình sự BLTTDS: Bộ luật tố tụng dân sự BLTTHS: Bộ luật tố tụng hình sự BMNN: Bộ máy nhà nước CQTP: Cơ quan tư pháp GSTP: Giám sát tư pháp HĐND: Hội đồng nhân dân HĐTP: Hoạt động tư pháp QLNN: Quản lý nhà nước TAND: Tòa án nhân dân TANDTC: Tòa án nhân dân tối cao UBTVQH: Ủy ban thường vụ quốc hội VKSND: Viện kiểm sát nhân dân

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trước nhiệm vụ phát triển và bảo vệ đất nước, trước yêu cầu nhà nướcpháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiệnđại hóa đất nước và để đáp ứng yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng và chốngtội phạm ở nước ta trong tình hình hiện nay đòi hỏi phải đổi mới tổ chức vàhoạt động của các cơ quan bảo vệ pháp luật, trong đó việc đổi mới tổ chức vàhoạt động của tòa án nhân dân là một nội dung quan trọng được thể hiện trongnhiều văn kiện Nghị quyết của Đảng về cải cách tư pháp

Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 2 tháng 6 năm 2005 của Bộ chính trị vềchiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, trong đó xác định nhiều nội dung

về đổi mới tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp, trong đó có đổi mới

tổ chức và hoạt động của tòa án nhân dân, nghị quyết nêu rõ: Xác định rõchức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và hoàn thiện tổ chức, bộ máy các cơ quan

tư pháp Trọng tâm là xây dựng hoàn thiện tổ chức và hoạt động của TAND

Tổ chức hệ thống tòa án theo thẩm quyền xét xử, không phụ thuộc vàođơn vị hành chính lãnh thổ, gồm: tòa án sơ thẩm khu vực được tổ chức ở mộthoặc một số đơn vị hành chính cấp huyện; tòa án phúc thẩm có nhiệm vụ chủyếu là xét xử phúc thẩm và xét xử sơ thẩm một số vụ án; tòa thượng thẩmđược tổ chức theo khu vực có nhiệm vụ xét xử phúc thẩm; tòa án nhân dân tốicao có nhiệm vụ tổng kết kinh nghiệm xét xử, hướng dẫn áp dụng thống nhấtpháp luật, phát triển án lệ và xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm Việc thành lậptòa chuyên trách phải căn cứ vào thực tế xét xử của từng cấp tòa án, từng khuvực Đổi mới tổ chức tòa án nhân dân tối cao theo hướng tinh gọn với đội ngũ

thẩm phán là những chuyên gia đầu ngành về pháp luật, có kinh nghiệm trongngành

Nghiên cứu, xác định hợp lý phạm vi thẩm quyền xét xử của tòa ánquân sự theo hướng chủ yếu xét xử những vụ án về các tội xâm phạm nghĩa

vụ, trách nhiệm của quân nhân, những vụ án liên quan đến bí mật quân sự

Đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét xử, xác định rõ hơn vị trí, quyềnhạn, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng theohướng bảo đảm tính công khai, dân chủ, nghiêm minh, nâng cao chất lượngtại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá của hoạt động tư pháp [3,tr.5]

Trong Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng cộng sảnViệt Nam cũng nêu rõ:

Xây dựng hệ thống cơ quan tư pháp trong sạch, vững mạnh, dân chủnghiêm minh, bảo vệ công lý, quyền con người Đẩy mạnh việc thực hiệnchiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 Cải cách tư pháp khẩn trương,đồng bộ, lấy cải cách hoạt động xét xử làm trọng tâm, thực hiện cơ chế công

tố gắn với hoạt động điều tra Xây dựng cơ chế phán quyết về những vi phạmHiến pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp [13, tr.126]

Như vậy, cả Nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị và Văn kiện đạihội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng cộng sản Việt Nam đều xác địnhtòa án nhân dân phải tiến hành đổi mới tổ chức và hoạt động đáp ứng yêu cầucải cách tư pháp Do đó, tòa án nhân dân phải chủ động chuẩn bị tất cả cácđiều kiện để thực hiện thành công việc đổi mới tổ chức và hoạt động phù hợpvới tiến trình cải cách tư pháp Đến đây hàng loạt các vấn đề về lý luận vàthực tiễn được đặt ra khi đổi mới tổ chức, hoạt động của tòa án nhân dân đòihỏi phải được quan tâm nghiên cứu

Với lý do nêu trên, học viên đã chọn đề tài: "Tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 - qua thực tiễn tỉnh Vĩnh Phúc" để làm luận văn thạc sỹ chuyên ngành luật hiến pháp và hành

chính Đây là vấn đề có tính thời sự, cần thiết và cấp bách

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong những năm gần đây đã có một số công trình khoa học, các bàiviết trên các tạp chí liên quan đến nội dung tổ chức hoạt động của tòa án nhândân Có thể phân loại thành hai nhóm như sau:

- Nhóm thứ nhất: Những công trình là đề tài khoa học cấp Nhà nước, cấp Bộ,

các luận án tiến sĩ, sách chuyên khảo nghiên cứu về hệ thống tư pháp ViệtNam có liên quan đến tòa án nhân dân như: Đề tài khoa học cấp Nhà nước mã

số KX.04.06 "Cải cách các cơ quan tư pháp, hoàn thiện hệ thống các thủ tục

tư pháp, nâng cao hiệu quả và hiệu lực xét xử của tòa án trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân" Luận án tiến sĩ luật học, Viện nghiên cứu nhà nước và pháp luật "Đổi mới tổ chức và hoạt động tòa án nhân dân ở nước ta trong giai đoạn hiện nay " của tác giả Lê Thành Dương năm 2002 Luận án tiến sĩ luật học, Đại học luật Hà nội "Đổi mới tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp theo hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền" của tác giả Trần Huy Liệu năm 2003 Luận án tiến sĩ luật học, Đại học quốc gia Hà nội "Những vấn đề lý luận và thực tiễn về cải cách hệ thống cơ quan tòa án Việt Nam theo định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền" của tác giả Đỗ Thị Ngọc Tuyết năm 2005 Sách tham khảo:"Một số vấn đề về Hiến pháp và bộ máy Nhà nước" của PGS.TS Nguyễn Đăng Dung, Nxb Giao thông vận tải năm 2002; "Hệ thống tư pháp và cái cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay" của tập thể các tác giả do GS.TS Đào Trí Úc chủ biên, Nxb Khoa học xã hội năm 2002; "Góp bàn về cải cách pháp luật ở Việt Nam hiện nay" của TS Ngô Huy Cương, Nxb Tư pháp năm 2005; "Xây dựng Nhà

nước pháp quyền dưới sự lãnh đạo của Đảng" của Luật sư Nguyễn Văn Thảo,

Nxb Tư pháp năm 2006

Liên quan đến nhóm vấn đề này còn có kỷ yếu các cuộc hội thảo về lịch

sử ngành tòa án nhân dân

- Nhóm thứ hai, là các bài viết liên quan đến nội dung đổi mới tổ chức và hoạt động của tòa án nhân dân được đăng trên các tạp chí: "Cải cách tư pháp ở Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền" của TSKH Lê Cảm, tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 4 năm 2002; “Những vấn đề chủ yếu của công cuộc cải cách tư pháp trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền Việt nam” của TSKH.PGS Lê Cảm, tạp chí Tòa án nhân dân số 3 năm 2006; "Yêu cầu của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền đối với đổi mới tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp" của tác giả Nguyễn Mạnh Cường, tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 10 năm 2002;"Cải cách tư pháp và vấn đề tranh tụng" của tác giả Nguyễn Mạnh Kháng, tạp chí Nhà nước và pháp luật số 10

Tuy vậy các công trình bài viết trên chủ yếu đi sâu vào lĩnh vực nghiêncứu chung nhất về tổ chức quyền lực Nhà nước, hoặc có công trình nghiêncứu về vấn đề này nhưng do thời điểm nghiên cứu đã lâu nên không cập nhậtđược những vấn đề đang đặt ra trong lý luận và thực tiễn hiện nay, do đó nộidung không còn mang tính thời sự nữa Vấn đề đổi mới tổ chức và hoạt độngcủa tòa án nhân dân mới chính thức được đặt vấn đề khi Nghị quyết số49NQ/TW của Bộ Chính trị được ban hành vào giữa năm 2005 và mới đượcghi nhận trong văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng cộngsản Việt Nam vào đầu năm 2006 Vì vậy, đến nay chưa có công trình khoa họcnào nghiên cứu đầy đủ, toàn diện và có hệ thống về vấn đề này được chính thức công bố

Do vậy cần thiết phải tiếp tục nghiên cứu về tổ chức và hoạt động củaTAND trong giai đoạn hiện nay theo hướng có hệ thống hơn, toàn diện hơnlàm cơ sở lý luận và thực tiễn cho quá trình đổi mới đáp ứng yêu cầu trongtình hình hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Mục đích nghiên cứu của luận văn là dưới góc độ luật hiến pháp hànhchính làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn đổi mới tổ chức và hoạt động của tòa

án nhân dân trong tiến trình cải cách tư pháp, nhằm xây dựng hệ thống tòa ántrong sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, nâng cao hiệu quả hoạt động

xét xử của tòa án

Nhiệm vụ của luận văn:

Qua phân tích những cơ sở lý luận cơ bản nhất về tổ chức quyền lựcNhà nước, quyền tư pháp để làm rõ sự hình thành, vị trí, vai trò của tòa ánnhân dân trong bộ máy Nhà nước, các quan điểm về đổi mới tổ chức và hoạtđộng của tòa án nhân dân, yêu cầu của cải cách tư pháp đối với đổi mới tổchức và hoạt động của tòa án nhân dân

+ Làm rõ thực trạng tổ chức, hoạt động tòa án nhân dân ở nước ta hiện nay + Đề xuất những phương hướng cơ bản cho việc đổi mới và hoàn thiện

tổ chức và hoạt động của tòa án nhân dân trong tiến trình cải cách tư pháp

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Đối tượng nghiên cứu của luận văn: là lĩnh vực tổ chức và hoạt độngcủa TAND trên cơ sở luật nước ta qua các giai đoạn và chủ yếu là giai đoạnhiện nay Luận văn tập trung phân tích các cơ sở lý luận và thực tiễn đổi mới

tổ chức và hoạt động của tòa án nhân dân đáp ứng yêu cầu của cải cách tưpháp, nên đối tượng là những vấn đề lý luận và thực tiễn về việc đổi mới tổchức và hoạt động của tòa án nhân dân ở Việt Nam

Thực tiễn tổ chức và hoạt động của TAND ở tòa án nhân dân tỉnh VĩnhPhúc cùng với những yếu tố kinh tế - xã hội, chính trị, pháp lý ảnh hưởng đến

tổ chức và hoạt động của TA

Phạm vi nghiên cứu: Chủ yếu là nghiên cứu thực trạng về tổ chức và

hoạt động của TA theo luật hiện hành và thực tiễn của nó hiện nay về mặt tổchức và hoạt động những gì hợp lý, những gì chưa hợp lý, nguyên nhân củathực trạng; Trong một chừng mực nhất định, luận văn cũng đề cập đến vị trívai trò của TA thông qua việc tổ chức và hoạt động của nó trong các giai đoạnlịch sử, cũng như mối quan hệ của nó đối với các cơ quan trong bộ máy nhànước, nhất là các cơ quan tư pháp khác

Luận văn chỉ nghiên cứu về tổ chức và hoạt động của tòa án nhân dân,không nghiên cứu về tổ chức và hoạt động của tòa án quân sự

5 Khái quát về địa điểm nghiên cứu

Tỉnh Vĩnh Phúc thuộc đồng bằng Bắc Bộ, là vùng đồng bằng có trung

du và miền núi Phía Bắc giáp tỉnh Thái Nguyên và Tuyên Quang, phía Namgiáp tỉnh Hà Tây, phía Tây giáp tỉnh Phú Thọ, phía Đông giáp thủ đô Hà Nội.Tổng diện tích đất tự nhiên của tỉnh là 1.370,73 km2 Vĩnh Phúc có một thị xã,

6 huyện với 150 xã, phường, thị trấn, trong đó có 1 huyện, 39 xã miền núi.Ngày 9/12/2003, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 153/2003/NĐ - CP vềviệc thành lập thị xã Phúc Yên và huyện Tam Đảo Như vậy, hiện nay VĩnhPhúc có 2 thị xã và 7 huyện

Nằm ở khu vực chuyển tiếp giữa đồng bằng sông Hồng và vùng kinh tếtrọng điểm Bắc Bộ với các tỉnh trung du miền núi phía Bắc và xa hơn là vớiTrung Quốc, Vĩnh Phúc chịu sự tác động rất lớn của quá trình phát triển vùng,

có nhiều thuận lợi trong giao lưu trao đổi hàng hoá và phát triển các loại hìnhdịch vụ.Vĩnh Phúc nằm trên trục quốc lộ 2 và tuyến đường sắt Hà Nội – LàoCai, liền kề với sân bay quốc tế Nội Bài, nằm ở điểm đầu trục giao thông

đường sắt và đường bộ Đông – Tây từ trung tâm miền Bắc thông ra cảng HảiPhòng và cảng nước sâu Cái Lân (qua đường quốc lộ 5 và trục đường 18 -đường cao tốc cho 6 làn xe) Ở vị trí này rất tiện lợi về giao thông toả đi khắpmọi miền đất nước, tạo điều kiện thuận lợi để Vĩnh Phúc phát triển kinh tế,như phát triển các khu công nghiệp và ngành công nghiệp xuất khẩu VĩnhPhúc có đường vận tải thông qua các cảng biển và sân bay thuận lợi

Lĩnh vực kinh tế lợi thế: ngành công nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng

và khai thác là ngành có nhiều lợi thế của tỉnh về vùng nguyên liệu và nhu cầutiên dùng ngày càng tăng Bên cạnh đó, Vĩnh Phúc còn có khu nghỉ mát TamĐảo với độ cao trên 900 m so với mực nước biển, bao bọc bởi rừng nguyênsinh có nhiều động thực vật quý hiếm; những hồ, đầm lớn như Đại Lải, ĐầmVạc – nơi nào cũng có 500 – 600 ha mặt nước, có rừng, có ruộng bao quanh.Đây là những địa điểm nghỉ cuối tuần lý tưởng Ngoài ra, còn có những di tíchlịch sử, văn hoá như chùa Tây Thiên, tháp Bình Sơn, và hàng trăm di tíchđược Nhà nước xếp hạng; những làng nghề nổi tiếng thực sự có sức hấp dẫn

du khách, và đây cũng chính là một trong những lợi thế của Vĩnh Phúc

Thiên nhiên ưu đãi cho Vĩnh Phúc nhiều cảnh quan và danh thắng kỳthú như danh thắng Tây Thiên, khu nghỉ mát Tam Đảo, … là nơi để phát triểncác loại hình du lịch như tham quan, nghỉ mát,… Ngoài ra còn có trên 500 ditích lịch sử, văn hoá với 170 di tích được xếp hạng, trong đó 67 di tích đượcxếp hạng cấp quốc gia.Vĩnh Phúc còn có nhiều hố nước ở những địa thế đẹp,

là điểm du lịch nghỉ dưỡng hấp dẫn hơn nhiều so với các hồ khác ở Bắc Bộ.Điều kiện môi trường và sinh thái của Vĩnh Phúc cơ bản còn tốt, vẫn giữ đượcyếu tố mà thiên nhiên ưu đãi

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thể hiện trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của Chủnghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng và

Nhà nước ta về lý luận và lịch sử Nhà nước và Pháp luật, về đổi mới tổ chức

và hoạt động của tòa án nhân dân trong tiến trình cải cách tư pháp, nhữngthành tựu của khoa học pháp lý trên thế giới.các học thuyết chính trị về nhànước pháp quyền trên thế giới Luận văn cũng được trình bày trên cơ sởnghiên cứu Hiến pháp, Luật tổ chức TAND, Pháp lệnh về Thẩm phán và cácvăn bản pháp luật khác qui định về tổ chức và hoạt động của TAND

Dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, vàchủ nghĩa duy vật lịch sử, các phương pháp được sử dụng là các phương phápnghiên cứu truyền thống của khoa học xã hội, phương pháp kết hợp giữa lýluận và thực tiễn, phương pháp phân tích và tổng hợp, lịch sử cụ thể, đồngthời cũng sử dụng phương pháp luật học so sánh, phương pháp lý thuyết hệthống, phương pháp thống kê …

6 Tính mới và đóng góp của đề tài

Luận văn là công trình nghiên cứu một cách có hệ thống về vị trí vaitrò, chức năng của TA làm sáng tỏ những cơ sở lý luận về các quan điểm đúngđắn của Đảng và Nhà nước ta về việc xác định vai trò "trọng yếu" của TAtrong bộ máy nhà nước Từ đó đưa ra các khái niệm, những luận cứ xác đángtiếp tục góp phần làm thay đổi nhận thức về TA một cách đúng đắn hơn, khoahọc hơn (vì lâu nay nhìn TA như các ngành, các bộ khác trong bộ máy nhànước) đã làm cho TA chậm phát triển theo yêu cầu

Luận văn trình bày và đánh giá thực trạng về cơ cấu tổ chức và cán bộ,

về thực trạng hoạt động của TAND nói chung và TAND tỉnh Vĩnh Phúc nóiriêng trong những năm qua một cách đầy đủ trên cơ sở tổng hợp các số liệuqua nhiều nguồn xác thực, phân tích được những mặt mạnh, mặt yếu củaTAND cùng với những nguyên nhân của nó, làm cơ sở thực tiễn cho việc cảicách tổ chức và hoạt động của TAND

Dựa trên sự tổng hợp các quan điểm của Đảng và Nhà nước, luận văn

đã hệ thống một cách đầy đủ các nguyên tắc bảo đảm cho quá trình đổi mớiTAND bao gồm các nguyên tắc chung và các nguyên tắc đặc thù xuất phát từtính chất cũng như mục đích hoạt động của TAND

Luận văn cũng đã đưa ra được những yêu cầu và những giải pháp thiếtthực nhằm góp phần đổi mới tổ chức và hoạt động của TAND đáp ứng yêucầu của công cuộc đổi mới và cải cách tư pháp hiện nay

7 Ý nghĩa của luận văn

Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần làm sáng tỏ về lý luận cũngnhư thực tiễn trong quá trình đổi mới tổ chức và hoạt động của tòa án nhândân trong tiến trình cải cách tư pháp

Luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các nhà khoahọc, những người làm thực tiễn, đồng thời có thể sử dụng được cho việcnghiên cứu, giảng dạy

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dungcủa luận văn gồm chương

Chương 1: Tòa án nhân dân ở Việt Nam và quá trình cải cách tổ chức,

hoạt động trước Hiến pháp 2013

Chương 2: Tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân theo tinh thần

Hiến pháp 2013 qua thực tiễn tỉnh Vĩnh Phúc

Chương 3: Giải pháp bảo đảm việc triển khai thực hiện các quy định về

Tòa án nhân dân theo tinh thần Hiến pháp 2013

Chương 1 TÒA ÁN NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM VÀ QUÁ TRÌNH CẢI CÁCH TỔ CHỨC, HOẠT ĐỘNG TRƯỚC HIẾN PHÁP 2013

1.1 Vị trí, vai trò, chức năng nhiệm vụ của Tòa án nhân dân

1.1.1 Vị trí của Tòa án nhân dân trong hệ thống cơ quan nhà nước

Trong hệ thống các cơ quan nhà nước thì Toà án có vị trí đặc biệt so vớicác cơ quan Nhà nước nói chung và các cơ quan tư pháp khác nói riêng, thểhiện ở những khía cạnh sau:

Một là, toà án xét xử nhân danh nhà nước, căn cứ vào pháp luật của Nhà nước để đưa ra các phán quyết thể hiện trực tiếp thái độ của Nhà nước

đối với từng vụ việc cụ thể Thái độ đó được thể hiện bằng những quyết địnhgiải quyết hợp pháp, hợp lý và áp dụng những chế tài thích hợp mà toà án ápdụng cho từng trường hợp cụ thể phù hợp với hành vi có lỗi và trái pháp luậttrong mỗi bản án, quyết định của toà án Như vậy, hoạt động xét xử phản ánhtrực tiếp và sâu sắc nhất bản chất của Nhà nước

Hai là, bằng hoạt động xét xử, Toà án thực hiện chức năng kiểm tra hành vi pháp lý của các cơ quan Nhà nước, quyền công dân, quyền con người.

Xa hơn là Toà án bảo vệ cho trật tự xã hội ổn định, an toàn và có môi trườngphát triển lành mạnh, bền vững

Trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, khi

mà vai trò pháp luật, sự tôn trọng, tuân thủ pháp luật ngày càng được nângcao thì vai trò của Toà án lại càng được khẳng định Bởi lẽ Toà án chính là cơquan thực thi quyền tư pháp đặc biệt là hoạt động kiểm tra, giám sát việc tuânthủ pháp luật của bộ máy nhà nước Toà án thực hiện nhiệm vụ kiểm tra, giámsát hoạt động của bộ máy nhà nước là một trong những nguyên lý cơ bản củanhà nước pháp quyền, là điều kiện tiên quyết đảm bảo mục tiêu và các giá trịcủa công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta được thực thi trongthực tiễn đời sống xã hội

Ở nước ta, việc xác định Toà án có là cơ quan tổ chức và thực hiệnquyền tư pháp với chức năng tổ chức và tiến hành hoạt động xét xử là mộttrong những quan điểm cơ bản định hướng hoạt động cải cách tư pháp đãđược khẳng định trong Nghị quyết số 49/NQ-TW, ngày 02/6/2005 của BộChính Trị về chiến lược cải cách tư pháp nước ta đến năm 2020 Tuy nhiên,việc luật hoá quan niệm này vào pháp luật vẫn chưa được thực hiện triệt để.Trong pháp luật Việt Nam, vị trí của toà án trong bộ máy Nhà nước có nhữngđặc điểm sau:

Theo quy định của Hiến pháp năm 2013 và các văn bản pháp luật hiệnhành có liên quan đến tổ chức, hoạt động của bộ máy Nhà nước thì địa vịpháp lý của toà án Việt Nam chịu sự tác động của nhóm quan hệ cơ bản sau:

Thứ nhất, quan hệ giữa Toà án với các cành quyền lực khác

Mối quan hệ giữa Tòa án với Quốc hội

Trên cơ sở nguyên tắc hiến định “quyền lực Nhà nước thống nhất và thuộc về nhân dân” và nguyên tắc “Quốc hội là cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất” [1, tr.3] Thì Toà án ở nước ta có sự phụ thuộc khá nhiều vào Quốc

hội Tiến sĩ Tô Ngọc Hoà khẳng định: bản chất của mối quan hệ này là cấp

trên và cấp dưới - trong đó Quốc hội là cấp trên và Tòa án là cấp dưới Điềunày thể hiện rõ ở những điểm sau:

Quốc hội có quyền ban hành tất cả các loại văn bản pháp luật liên quanđến tổ chức hoạt động của Toà án; các quy tắc tố tụng của Toà án Quốc hội

có quyền bãi bỏ các văn bản pháp luật của toà án trái với Hiến Pháp, luật pháphay Nghị quyết của mình

Quốc hội bầu và bãi nhiệm chức chánh án TANDTC Quốc hội cóquyền bỏ phiếu bất tín nhiệm đối với vị trí này Chánh án TANDTC phải báocáo hàng năm trước Quốc hội; phải trả lời chất vấn của đại biểu Quốc hội nếu

có yêu cầu của đại biểu Quốc hội Quốc hội quyết định ngân sách hoạt độnghằng năm của Toà án

Mối quan hệ giữa Tòa án với Chủ tịch nước

Hiến pháp xác định rõ Chủ tịch nước là nguyên thủ quốc gia của ViệtNam Trong mối quan hệ với Toà án, Chủ tịch nước có quyền giám sát, kiểmtra chất lượng hoạt động của Toà án thông qua báo cáo của chánh ánTANDTC Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chánh án TANDTối cao; căn cứ vào nghị quyết của Quốc hội, bổ nhiệm, miễn nhiệm, cáchchức Thẩm phán tòa án nhân dân tối cao; bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, thẩm phán tòa án khác

Mối quan hệ giữa Tòa án với Chính phủ

Theo quy định của pháp luật hiện hành, mối quan hệ giữa toà án vàChính phủ được xem là mối quan hệ phối hợp có tính điển hình đồng thờicũng là mối quan hệ mang tính rường cột trong hệ thống quyền lực nhà nước.Hai thiết chế này khá riêng biệt với nhau Tuy vậy, do thực trạng toà án phải

áp dụng các văn bản hướng dẫn thi hành luật của Chính phủ trong quá trìnhxét xử dẫn đến toà án có sự phụ thuộc nhất định vào Chính phủ

Mối quan hệ giữa Tòa án với cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương,

Để bảo đảm sự thống nhất quyền lực Nhà nước ở địa phương (Hội đồngnhân dân cấp tỉnh và cấp huyện), toà án được tổ chức theo đơn vị hành chính

và chịu sự giám sát của cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương Chánh ántoà án nhân dân các cấp địa phương phải chịu trách nhiệm, báo cáo công táctrước Hội đồng nhân dân cùng cấp, chịu sự giám sát của Hội đồng nhân dâncùng cấp

Thứ hai, quan hệ giữa toà án với các cơ quan khác trong hệ thống cơquan tư pháp

Thông qua hoạt động xét xử toà án sẽ đánh giá tính đúng đắn các hành

vi pháp lý của cơ quan điều tra, phán xử hành vi truy tố của Viện kiểm sát cóđúng quy định pháp luật hay không và đưa ra phán quyết để cơ quan thi hành

án thực hiện hoạt động thi hành án Trong mối quan hệ bên trong này, xét xử

là hoạt động trung tâm, là hoạt động thể hiện tập trung nhất bản chất củaquyền tư pháp

Mặc khác, pháp luật trao cho Viện kiểm sát nhân dân thực hiện quyềngiám sát hoạt động tuân thủ pháp luật của toà án trong quá trình diễn ra phiêntoà Chính quy định này đã có ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền tư phápcủa toà án trong hệ thống cơ quan tư pháp

Như vậy, trong pháp luật nước ta, toà án có vị trí độc lập tương đốitrong bộ máy Nhà nước Qua phân tích cho thấy rằng: sự phụ thuộc của toà ánvào hệ thống cơ quan quyền lực Nhà nước (Quốc hội và Hội đồng nhân dân)

là tương đối lớn Tính chất trung tâm của toà án trong hệ thống các cơ quan tưpháp chưa được bảo đảm do sự tác động từ phía Viện kiểm sát nhân dân thôngqua quyền giám sát hoạt động xét xử tại phiên toà Chính những đặc điểm này

về vị trí của toà án trong bộ máy Nhà nước đã ảnh hưởng đến hoạt động củatoà án, đặc biệt là yêu cầu có tính nguyên tắc hiến định của hoạt động tài phán

- toà án phải độc lập chỉ tuân theo pháp luật trong quá trình xét xử

1.1.2 Vai trò, chức năng nhiệm vụ của Tòa án nhân dân

Nhân danh Nhà nước xét xử hành vi vi phạm pháp luật và giải quyết tranh chấp trong đời sống xã hội

Kiểm tra, kiểm soát xã hội là một trong những vai trò, chức năng cơbản của Nhà nước Nhà nước thực hiện hoạt động này bằng chuẩn mực phápluật thông qua các cơ quan thực hiện quyền lực Nhà nước Việc phân côngtrong việc thực hiện quyền lực nhà nước đã trao cho cơ quan lập pháp thựchiện giám sát tối cao đối với việc thực thi pháp luật, cơ quan hành pháp tổchức thực hiện và kiểm tra việc thực hiện pháp luật trên quy mô toàn xã hộimột cách thường xuyên Khi có những hành vi, tranh chấp có nguy cơ đe doạlàm sai lệch tính hợp lý, công bằng của pháp luật, xâm hại đến quyền và lợiích hợp pháp của công dân, tổ chức, xâm hại đến trật tự, an toàn xã hội thìđược thực hiện thông qua hoạt động xét xử của toà án Hoạt động kiểm tra,kiểm soát xã hội của toà án có những đặc trưng cơ bản sau:

- Chỉ diễn ra khi có hành vi vi phạm pháp luật hoặc mâu thuẫn, tranh chấp mà

cá nhân, tổ chức cũng như Nhà nước không thể giải quyết được bằng những

cơ chế kiểm tra, giám sát khác

- Phải được thực hiện thông qua hoạt động tranh luận công khai, dân chủ vàbình đẳng giữa các bên tại toà án

- Có quyền nhân danh Nhà nước, nhân danh công lý trong các phán quyết xử

lý

So với nhánh quyền lập pháp (Quốc hội), hành pháp (Chính phủ) và cáchình thức kiểm tra xã hội khác, hoạt động xét xử của toà án được thực hiệntheo quy trình tố tụng tư pháp chặt chẽ do luật định Đây là một hình thứckiểm soát xã hội công khai, dân chủ, chính xác, khách quan và bảo đảm côngbằng, bình đẳng xã hội Chính vì bảo đảm được những giá trị dân chủ, côngbằng và bình đẳng xã hội trong hoạt động xét xử, toà án trở thành cơ quan có

vị trí tối cao và duy nhất có quyền nhân danh Nhà nước khi xét xử hành vi viphạm pháp luật và giải quyết tranh chấp do người dân yêu cầu Nhà nước thựchiện

Ngoài ra, thông qua hoạt động xét xử, bằng các quyết định, bản ánnghiêm minh, công bằng, toà án còn xác lập các chuẩn mực mới trong quan

hệ xã hội, bảo đảm quyền tự do dân chủ của nhân dân trong hoạt động tưpháp, tạo dựng niềm tin vào công lý, vào bộ máy Nhà nước, chế độ và quyềnlực nhà nước

Vì vậy, để bảo đảm những giá trị của pháp luật được thực thi trong thựctiễn, bảo vệ pháp luật không bị xâm hại, pháp luật đã trao cho toà án vị trí tối cao có quyền nhân danh Nhà nước thực hiện hoạt động xét xử hành vi viphạm pháp luật và giải quyết tranh chấp trong đời sống xã hội khi người dân,Nhà nước có nhu cầu Qua đó thể hiện thái độ của nhà nước đối với những hành vi vi phạm pháp luật cụ thể

Còn trong nhận thức của người dân, toà án không chỉ là một cơ quanNhà nước thông thường mà còn là biểu tượng của công lý, của lẽ phải Khiphải đối mặt với quan toà nơi công đường, người dân chờ đợi sự công minh,

sáng suốt: "Toà án là người đại diện của công lý và quan toà là cán cân công lý" [24, tr.22] Đặc biệt, trong Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì

dân, bản thân pháp luật đã mang tính công lý và toà án bằng hoạt động xét xửcủa mình thể hiện công lý, sự công minh, công bằng, không thiên lệch trongtừng vụ án, từng phán quyết của toà án đối với từng hành vi, sự kiện pháp lý.Trong tinh thần đó có thể nói phán xét, phán quyết của toà án trực tiếp tácđộng đến niềm tin, lý tưởng, khát vọng công lý, công bằng xã hội, đến thái độ,cách nhìn của người dân đối với Nhà nước xã hội chủ nghĩa và cả chế độ chính trị đang tồn tại

Như vậy, từ bản chất dân chủ của hoạt động xét xử, vai trò đặc biệt củahoạt động xét xử, sự nhìn nhận của người dân đối với toà án, toà án đã trởthành cơ quan Nhà nước có vị trí đặc biệt trong xã hội Toà án là cơ quan duynhất có quyền nhân danh Nhà nước xét xử hành vi vi phạm pháp luật và giảiquyết những tranh chấp, mâu thuẫn trong đời sống xã hội Thông qua đó thểhiện thái độ và trách nhiệm của Nhà nước đối với các hành vi vi phạm trong

vụ án, quyết định cụ thể, đồng thời bảo vệ pháp luật, công bằng, bình đẳng xãhội, các quyền tự do dân chủ của công dân, quyền con người

và lợi ích của mọi tầng lớp nhân dân trong xã hội Nó là hệ thống nhữngchuẩn mực để đánh giá hành vi của con người phù hợp với trình độ văn minhcủa xã hội, để nhân dân tự điều chỉnh hành vi của mình trong đời sống sinhhoạt, trong giao lưu dân sự cũng như trong mối quan hệ với cơ quan côngquyền, đồng thời thể hiện lợi ích và ý chí chung của toàn thể nhân dân laođộng, của toàn thể xã hội và cùng với các quy phạm xã hội khác là một trongnhững phương tiện để bảo vệ trật tự xã hội và điều hoà, phối hợp các lợi ích

xã hội khác nhau

Ngoài ra, Pháp luật trong nhà nước pháp quyền XHCN, có ý nghĩa đặcbiệt to lớn đối với sự phát triển, mở rộng, củng cố và phát huy nền dân chủ xãhội chủ nghĩa, tính tích cực về chính trị, tính sáng tạo và quyền làm chủ của

nhân dân Ngược lại, việc triển khai và mở rộng dân chủ trong mọi mặt đờisống xã hội lại củng cố cơ sở pháp luật và trật tự pháp luật, làm phong phúthêm các quyền tự do của công dân và bảo đảm thực hiện những quyền đó Dovậy, dân chủ và pháp luật xã hội chủ nghĩa không thể tồn tại tách rời nhau.Dân chủ về chính trị và pháp luật chân chính thể hiện bản chất sâu xa của chế

độ xã hội chủ nghĩa - tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân Nhữnghành vi xâm hại các chuẩn mực pháp luật trong xã hội pháp quyền bị coi lànhững hành vi xâm hại công lý, công bằng, bình đẳng xã hội, dân chủ XHCN

Vì thế, trong nhà nước pháp quyền, bảo vệ pháp luật không còn đơn thuần làphục vụ nhu cầu quản lý xã hội của nhà nước mà trở thành hoạt động quantrọng nhất, cao nhất và có tính cuối cùng để nhà nước và nhân dân bảo vệ cácgiá trị cao đẹp của nhà nước pháp quyền, bảo vệ công bằng, bình đẳng xã hội,quyền tự do dân chủ của công dân, quyền con người và dân chủ XHCN

Vai trò bảo vệ công lý của toà án được biểu hiện ở các khía cạnh sau: Toà án áp dụng pháp luật: Hoạt động áp dụng pháp luật của toà án làhình thức áp dụng pháp luật để bảo vệ pháp luật khỏi sự vi phạm Thông quahoạt động xét xử, toà án đưa các hành vi tranh chấp pháp lý liên quan đếnnhững con người cụ thể áp vào các chuẩn mực pháp luật, đối chiếu làm sáng

tỏ mối tương quan giữa cái cá biệt là hành vi vi phạm, tranh chấp với cáikhuôn chung là quy phạm pháp luật để đánh giá, phán xét bản chất pháp lý,tính hợp pháp, tính đúng đắn của hành vi, tranh chấp, từ đó đi đến một phánquyết có tính bắt buộc thi hành đối với những người có quyền và lợi ích liênquan [24, tr.21] Bằng việc ra các bản án, quyết định nhân danh nhà nước vàbắt buộc thi hành, các giá trị pháp luật bị xâm hại, lệch lạc sẽ được khôi phụclại, công lý được duy trì, sự công bằng, lẽ phải của pháp luật được bảo vệ Từtính chất đặc biệt của việc áp dụng pháp luật theo phương thức tài phán công,toà án trở thành thiết chế đóng vai trò đặc biệt thực hiện nhiệm vụ bảo vệ

pháp luật, bảo vệ trật tự pháp luật trước những nguy cơ bị những cá nhân, tổchức nhất định vi phạm, bảo đảm cho những quan hệ xã hội được pháp luậtbảo vệ không bị thiệt hại

Toà án tuân thủ pháp luật: Một trong những đặc điểm cơ bản nhất củanhà nước pháp quyền nói chung và nhà nước pháp quyền XHCN Việt Namnói riêng là nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở Hiến pháp và phápluật, các cơ quan nhà nước phải tôn trọng và bảo vệ Hiến pháp, pháp luật Toà

án là một bộ phận cấu thành nên bộ máy nhà nước nên quyền hạn, nhiệm vụ

và chức năng của toà án được xác định trong Hiến pháp và các văn bản phápluật Vì thế, toà án tuân thủ Hiến pháp, pháp luật đặc biệt là tuân thủ cácnguyên tắc có tính chất nền tảng về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhànước được vận dụng trong lĩnh vực tư pháp, như: Nguyên tắc tính tối thượngcủa Hiến pháp và pháp luật trong hoạt động của nhà nước và đời sống xã hộicông dân; các quan hệ xã hội cơ bản phải được điều chỉnh bằng pháp luật;trách nhiệm qua lại giữa nhà nước và công dân; bảo đảm quyền con ngườitrong quá trình xét xử; quyền lực nhà nước thống nhất và có sự phân côngphối hợp trong việc thực hiện quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tưpháp; tôn trọng và tận tâm thực hiện các điều ước quốc tế mà nhà nước đã kýkết hoặc tham gia… là những biểu hiện rõ rệt nhất vai trò bảo vệ pháp luậtcủa toà án Những nguyên tắc này là những nội dung cơ bản của pháp luậtnước ta Vì thế, toà án tuân thủ các nguyên tắc trên không chỉ có ý nghĩa bảođảm hoạt động của toà án bảo đảm đúng pháp luật, không vi phạm pháp luật

mà còn là một yêu cầu của nhà nước pháp quyền nhằm bảo đảm hoạt động xét

xử của toà án dân chủ, công bằng, bình đảng, bảo vệ quyền công dân, cácquyền cơ bản của con người và cao nhất là bảo đảm bản chất quyền lực nhànước thuộc về nhân dân

Giám sát, kiểm tra hoạt động của bộ máy nhà nước: Trong nhà nước

dân chủ, quyền lực nhà nước là quyền lực của dân, chính quyền không chỉphải lấy dân làm gốc, mà những công bộc được dân giao phó phải biết dựavào dân, phục vụ nhân dân vô điều kiện Đảm bảo quan trọng nhất để chínhquyền làm tốt trách nhiệm là việc các cử tri kiểm soát trực tiếp chính quyềncủa mình thông qua việc quyết định lá phiếu trong các cuộc bầu cử các cơquan quyền lực dân cử Hình thức thứ hai để người dân có thể giám sát hoạtđộng của bộ máy nhà nước là thông qua chính hoạt động các cơ quan nhànước có nhiệm vụ trực tiếp kiểm tra, giám sát mức độ tuân thủ pháp luật của

cán bộ, công chức và cơ quan nhà nước trong quá trình thực hiện công vụ

Thực tế hoạt động của chính quyền ở đa số các nước tư bản đều chothấy, cho dù đã xây dựng được hệ thống rất đầy đủ các quy định pháp luật vềhoạt động của chính quyền thì hoạt động của chính quyền vẫn luôn có xuhướng vượt ra khỏi phạm vi quyền lực mà pháp luật đã quy định Nâng caotrách nhiệm của chính quyền trước nhân dân là đòi hỏi chính đáng của ngườidân, nhưng đây lại là vấn đề rất khó khăn vì nó cản trở đến các lợi ích của các

cơ quan công quyền, và vì vậy, các cơ quan chính quyền thường không mặn

mà, còn về phía người dân, điều đó tùy thuộc rất nhiều vào việc họ có đủ cácthông tin cần thiết, có đủ khả năng và có cơ chế khả thi để phán xét các hành

vi của các nhân viên công quyền hay không và thực tiễn những giả thiết nàyvẫn chưa có đủ điều kiện để phát huy hết những ưu điểm của mình Phải thấyrằng, không giám sát hoặc giám sát không tốt quyền lực thì người ta sẽ đemquyền lực để đổi lấy lợi ích, và nếu ai đó lạm dụng quyền lực lại mắc bệnhduy ý chí, độc đoán “muốn làm gì thì làm” thì sự lãng phí vốn, tài nguyên,nhân lực của xã hội là vô cùng lớn sẽ xảy ra Khắc phục thực trạng này mộtcách có hiệu quả sẽ là động lực vô cùng to lớn, là điều kiện để phát triển một

xã hội công bằng, dân chủ và văn minh

Chính vì vậy, các nước, ngoài việc thiết lập những cơ quan, cơ chếnhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của quyền lực nhà nước vì lợi íchchung luôn đồng hành với việc xác lập những cơ chế để kiểm tra, giám sáthoạt động thực hiện quyền lực lực nhà nước của bộ máy nhà nước

Quyền lực nhà nước gồm có quyền lập pháp, quyền hành pháp vàquyền tư pháp Trong ba cành quyền này lực này thì nguy cơ lạm quyền dễ rơinhất vào cành quyền lực lập pháp và hành pháp Trong khi đó, tư pháp vớiphương thức tài phán là cành quyền lực có ít điều kiện để phát sinh nhữnghành vi xâm phạm quyền tự do dân chủ của công dân nhất Do đó, khi nói đếngiám sát, kiểm tra việc tuân thủ pháp luật của bộ máy Nhà nước chủ yếu lànói đến sự kiểm tra, giám sát lập pháp và hành pháp Trong Nhà nước phápquyền, kiểm soát quyền lực có nghĩa là giám sát, kiểm tra tính hợp hiến, hợppháp các hành vi của cán bộ, công chức và cơ quan nhà nước (kể cả Quốc hội

và Chính phủ) không lạm quyền, không vi phạm Hiến pháp và pháp luật vàkhông xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và các quyềncon người

Toà án là thể chế quan trọng nhất để giải quyết các tranh chấp giữa cácdoanh nghiệp, công dân và Chính phủ, là thiết chế có thể làm sáng tỏ nhữngđiều còn mơ hồ trong pháp luật Chỉ tòa án có quyền thâm nhập vào cơ quancưỡng chế của nhà nước để buộc phải đưa ra các cuộc phán xử và cũng chỉ cótoà án có quyền chính thức nhân danh nhà nước, nhân danh công lý ra phánquyết về sự hợp pháp của những hoạt động của ngành lập pháp và hành pháp

Nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền về tổ chức bộ máy Nhànước là tư pháp phải độc lập với hai cành quyền lực còn lại Tính chất pháp lýnày của tư pháp càng bảo đảm việc thực hiện quyền giám sát, kiểm tra hànhpháp và lập pháp đạt hiệu quả cao

Bên cạnh nguyên tắc phân công quyền lực, nguyên tắc về tính tối caocủa luật trong nhà nước pháp quyền cũng góp phần tạo cho toà án có vị thế đểgiám sát, kiểm tra hành vi của lập pháp và hành pháp có hiệu quả Tính tốicao của pháp luật đòi hỏi phải có sự phân cấp hiệu lực pháp lý giữa nhữngloại văn bản pháp luật khác nhau, theo đó Hiến pháp có hiệu lực pháp lý tốicao, tất cả văn bản khác phải phù hợp với Hiến pháp, các văn bản do hànhpháp ban hành phải phù hợp với Hiến pháp và luật pháp; hành vi hành chínhcủa cán bộ công chức, cơ quan nhà nước phải phù hợp với quy định của phápluật, không được trái với văn bản của cơ quan nhà nước có thẩm quyền caohơn đặc biệt là bảo đảm không vi phạm các quyền công dân đã được hiếnđịnh Với vai trò là người bảo vệ pháp luật, toà án có chức năng duy trì trật tựhiệu lực pháp lý này Toà án sẽ có thể vô hiệu hóa những văn bản pháp luậtkhông được ban hành đúng trật tự hiệu lực pháp lý, chẳng hạn có thể bãi bỏluật của Quốc hội nếu vi phạm Hiến pháp, nghị định của Chính phủ trái vớiluật của Quốc hội hay nghị quyết của Hội đồng nhân dân trái với luật, Hiếnpháp v.v

Với đặc trưng là tính độc lập cao và hoạt động theo phương thức tàiphán đặc thù, toà án là một thể chế ít có nguy cơ lạm quyền, ít nguy hiểm đốivới các quyền, tự do của công dân, và còn là một thiết chế quyền lực được tạo

ra nhằm đảm nhận chức năng chống lại sự lạm quyền; kiểm tra, giám sát tínhhợp hiến, hợp pháp của chính quyền (lập pháp và hành pháp) để đảm bảo hoạtđộng công vụ của bộ máy nhà nước đúng quy định của Hiến Pháp, pháp luật

và bảo vệ các quyền và tự do của con người Vì vậy, có thể nói rằng, vai trògiám sát, kiểm tra hoạt động công vụ của bộ máy nhà nước phải được giaocho toà án là một tất yếu của việc tổ chức chính quyền

Bảo vệ quyền công dân, quyền con người

Các quyền và tự do của con người không chỉ là các giá trị tinh thần caoquý nhất được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại, có cội nguồn xãhội và tư tưởng từ rất lâu đời trong quá trình phát triển của lịch sử hàng nghìnnăm qua mà chúng còn là khát vọng, ước mơ và lý tưởng của các dân tộctrong cuộc đấu tranh lâu dài và bền bỉ để chống lại các chế độ bất công, tànbạo, chuyên chế và cực quyền Vì vậy bảo vệ và phát triển các quyền và tự docủa con người trong hoạt động xét xử cũng như việc đưa ra mục tiêu hoạtđộng xét xử phải hướng đến bảo vệ các quyền và tự do của con người là mộttất yếu của nền tư pháp, của toà án trong nhà nước pháp quyền

Quyền công dân, từ góc độ pháp lý, là những quyền cơ bản của conngười được quy định trong Hiến pháp và pháp luật, cụ thể quyền được sống,quyền tự do và bảo vệ thân thể, quyền được bảo vệ khỏi bắt bớ, giam hãm,hoặc đày ải vô cơ, quyền tự do đi lại và cư trú, quyền có quốc tịch, quyền sởhữu tài sản, quyền tự do ngôn luận, quyền tự do về tư tương, tín ngưỡng vàtôn giáo.v.v Các quyền công dân là những quyền pháp lý nên đặc trưng cơbản của việc bảo vệ các quyền công dân là được thực hiện theo cơ chế dopháp luật quy định Chính Hiến pháp và pháp luật là thể chế quan trọng bảođảm cho việc tôn trọng và thực thi các quyền công dân Theo tư duy phápluật, trong xã hội có nhà nước, nhà nước phải có nghĩa vụ bảo đảm cho nhữngquyền công dân được tôn trọng và được thực thi trong thực tế Toà án với tưcách là cơ quan nhà nước thực hiện chức năng bảo vệ pháp luật nên toà ánđóng vai trò đặc biệt quan trọng thực hiện chức năng bảo vệ quyền công dâncủa Nhà nước

Trong nhà nước pháp quyền, chỉ có toà án độc lập và khách quan, với

tư cách là một công cụ kiềm chế cần thiết đối với sự lạm dụng quyền tiềmtàng từ nhánh lập pháp và hành pháp, mới có thể đảm bảo một cách hiệu quảviệc bảo vệ quyền công dân Lập pháp là cơ quan đóng vai trò tích cực trong

việc bảo vệ quyền công dân Nhưng đây là cơ quan hoạt động theo phươngthức thảo luận nghị trường và có tính chất đại diện rộng rãi nên không thể bảo

vệ quyền con người khi có hành vi cá biệt xâm phạm đến nó xảy ra Trongtrường hợp này chỉ có toà án bằng hoạt động xét xử khách quan, công bằngmới có thể nhân danh nhà nước, đại diện công quyền thực hiện trách nhiệmbảo vệ quyền công dân của nhà nước Trong khi, hành pháp với chức năng tổchức thực hiện pháp luật trên cơ sở nguyên tắc hành chính mệnh lệnh phụctùng đã bộc lộ nhiều bất cập khi đóng vai trò là người bảo vệ quyền công dân

Hơn thế nữa, do xuất phát từ nhu cầu của hoạt động quản lý xã hội, hoạtđộng của hành pháp không ít trường hợp còn xâm hại đến cả quyền công dâncủa những cá nhân cụ thể Khi điều này xảy ra, toà án sẽ được yêu cầu để đưa

ra phán quyết cuối cùng nhằm xác nhận hành vi công vụ đó có xâm hại đếnquyền công dân không

Từ những phân tích trên, chúng ta có thể khẳng định toà án đóng vai tròquan trọng nhất trong việc bảo vệ quyền công dân là có tính khách quan, phùhợp với những yêu cầu của một nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân

và vì dân Thực hiện nhiệm vụ bảo vệ quyền công dân của toà án không chỉ làyêu cầu của nhà nước mà còn là ý nguyện của mọi người dân Bởi lẽ trongnhận thức của người dân, toà án không chỉ là cơ quan ra phán quyết khẳngđịnh một hành vi có phù hợp với pháp luật hay không mà toà án còn là biểutượng của công lý, công bằng và bình đẳng xã hội

1.2 Quá trình cải cách tổ chức, hoạt động của Tòa án nhân dân trước Hiến pháp 2013

1.2.1 Toà án nhân dân giai đoạn từ năm 1992 đến năm 2002

Ngày 15/4/1992, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Namkhóa VIII, kỳ hợp thứ 11 đã thông qua Hiến pháp của thời kỳ đổi mới đất

nước - Hiến pháp năm 1992 Nhìn chung, nhiều quy định của Hiến pháp năm

1980 về tổ chức và hoạt động của toà án nhân dân được kế thừa trong Hiếnpháp năm 1992, tuy nhiên, một số quy định mới của Hiến pháp năm 1992 đãtạo cơ sở cho việc đổi mới các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của cơ quantoà án Ví dụ Hiến pháp năm 1992 quy định về chế độ bổ nhiệm, miễn nhiệm,cách chức và nhiệm kỳ của thẩm phán đã thay thế cho chế độ bầu cử thẩmphán được quy định trước đó trong Hiến pháp năm 1980

Trên cơ sở Hiến pháp năm 1992, ngày 6-10-1992, Quốc hội nước Cộnghoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá IX, kỳ họp thứ nhất đã thông qua Luật

Tổ chức Toà án nhân dân năm 1992 (sau đó được sửa đổi, bổ sung theo cácLuật sửa đổi, bổ sưng một số điều của Luật Tổ chức Toà án nhân dân, đượcQuốc hội thông qua ngày 28-12-1993 và ngày 28-l0-1995) Đồng thời, ngày19-4-1993, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội thông qua Pháp lệnh tổ chức Toà ánquân sự và ngày 14-5-1993 thông qua Pháp lệnh về Thẩm phán và Hội thẩmToà án nhân dân Với việc ban hành các văn bản pháp luật này, tổ chức vàhoạt động của toà án nhân dân đã được kiện toàn và đổi mới một bước để phùhợp với yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa,xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và công nghiệphoá, hiện đại hoá đất nước theo các Nghị quyết của Ban Chấp hành Trungương Đảng khoá VII và khoá VIII

Theo quy định của Hiến pháp năm 1992 và Luật Tổ chức Toà án nhândân năm 1992 thì hệ thống toà án nhân dân ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩaViệt nam có: Toà án nhân dân tối cao; các toà án nhân dân tỉnh, thành phố trựcthuộc Trung ương; các toà án nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộctỉnh; các toà án quân sự; các toà án khác do luật định; trong tình hình đặc biệt,Quốc hội có thể quyết định thành lập Toà án đặc biệt

Để bảo vệ quyền lợi của đương sự và bảo đảm quyền bình đẳng củamọi thành phần kinh tế, trong nguyên tắc hoạt động của tòa án bổ sung hainguyên tắc: Tòa án có thể xét xử kín để giữ bí mật của các đương sự theo yêucầu của họ (Điều 7 Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm 1992) và tòa án xét xửtheo nguyên tắc các cơ sở sản xuất kinh doanh thuộc mọi thành phần kinh tếđều bình đẳng trước pháp luật (Điều 8 Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm1992)

Về chức năng, nhiệm vụ của toà án nhân dân, theo quy định của cácLuật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Toà án nhân dân năm

1992, được Quốc hội thông qua năm 1993 và năm 1995 thì toà án nhân dânđược giao nhiệm vụ xét xử các vụ án kinh tế, lao động, hành chính và tuyên

bố phá sản doanh nghiệp, nhằm đáp ứng đòi hỏi của việc giải quyết các tranhchấp phát sinh trong nền kinh tế thị trường theo cơ chế tố tụng tư pháp mà ở

đó mọi cá nhân, tổ chức, đơn vị sản xuất kinh doanh thuộc các thành phầnkinh tế đều bình đẳng trước pháp luật Bên cạnh đó, công tác thi hành án dân

sự đã được tách khỏi toà án và chuyển giao cho Chính phủ thống nhất quản lý

Tương ứng với sự thay đổi về nhiệm vụ, thẩm quyền của toà án nhândân, cơ cấu tổ chức của các toà án nhân dân có sự bổ sung căn bản so với cácquy định của pháp luật trong các giai đoạn trước năm 1992 Cụ thể, về cơ cấu

tổ chức của Toà án nhân dân tối cao gồm có: Hội đồng Thẩm phán Toà ánnhân dân tối cao; Uỷ ban Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao; Toà án quân sựTrung ương, Toà hình sự, Toà dân sự, Toà kinh tế, Toà lao động, Toà hànhchính, các Toà phúc thẩm của Toà án nhân dân tối cao và bộ máy giúp việccủa Toà án nhân dân tối cao

Toà án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, cơ cấu tổ chứccủa toà án cấp này gồm: Uỷ ban Thẩm phán, Toà hình sự, Toà dân sự, Toà

kinh tế, Toà lao động, Toà hành chính và bộ máy giúp việc của Toà án nhândân tỉnh

Như vậy để đáp ứng đòi hỏi của nền kinh tế thị trường trong cơ cấu tổchức của Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tỉnh thành phố trực thuộctrung ương đã thành lập một tòa chuyên trách mới- tòa kinh tế để giải quyếtcác tranh chấp kinh tế, tuyên bố phá sản doanh nghiệp

Đối với cơ cấu tổ chức của Toà án nhân dân huyện, quận, thị xã, thànhphố thuộc tỉnh mặc dù được giao thêm thẩm quyền xét xử các vụ án kinh tế,lao động, hành chính nhưng vẫn giữ nguyên như trước đây, không có Uỷ banThẩm phán và cũng không có các Toà chuyên trách

Đối với các toà án quân sự, theo Pháp lệnh tổ chức Toà án quân sự năm

1993 thì hệ thống toà án quân sự gồm: Toà án quân sự Trung ương; các toà ánquân sự quân khu và tương đương; các toà án quân sự khu vực Về nhiệm vụ,thẩm quyền của các toà án quân sự được giữ nguyên như quy định trước đây

Về cơ cấu tổ chức, Toà án quân sự Trung ương có Uỷ ban Thẩm phán, tuynhiên tổ chức này không có nhiệm vụ giám đốc thẩm như Uỷ ban Thẩm pháncủa Toà án quân sự quân khu và tương đương

Đáng chú ý ở thời kỳ này là, với việc xây dựng và hoàn thiện hệ thốngpháp luật phục vụ công cuộc đổi mới, nhiều văn bản pháp luật quan trọng vềnội dung có liên quan đến hoạt động xét xử của toà án đã được ban hành như:

Bộ luật Dân sự năm 1995, Bộ luật Hình sự (sửa đổi, bổ sung năm 1999), Bộluật Lao động, Luật Đất đai, Luật Hôn nhân và gia đình (sửa đổi năm 2000),Luật Thương mại năm 1996, Luật Doanh nghiệp, Luật Phá sản, Luật Đầu tưnước ngoài tại Việt Nam đặt ra yêu cầu xây dựng, kiện toàn đội ngũ thẩmphán theo hướng tiêu chuẩn hoá, nâng cao trình độ về kiến thức pháp luật, bảođảm phẩm chất chính trị và đạo đức để có thể vận dụng đúng đắn pháp luậttrong việc giải quyết, xét xử các loại vụ án Do đó, lần đầu tiên trong lịch sử

lập pháp nước ta, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành một văn bản riêngbiệt về thẩm phán và hội thẩm toà án nhân dân, trong đó quy định cụ thể vềtiêu chuẩn, nhiệm vụ, quyền hạn của thẩm phán, hội thẩm toà án nhân dân;thủ tục tuyển chọn, bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức và nhiệm kỳ của thẩmphán

Có thể thấy, hệ thống toà án đã có những cải cách nhất định cả về tổchức và hoạt động, bước đầu đáp ứng với yêu cầu, nhiệm vụ của toà án trongcông cuộc đổi mới đất nước và phù hợp với thực tiễn đời sống kinh tế, chínhtrị, xã hội ở nước ta trong thời kỳ đổi mới Kết quả đổi mới tổ chức và hoạtđộng của toà án thể hiện ở việc toà án đã được giao thêm thẩm quyền giảiquyết, xét xử các vụ án kinh tế, lao động, hành chính và giải quyết các yêucầu tuyên bố phá sản doanh nghiệp; trong cơ cấu tổ chức của Toà án nhân dântối cao và Toà án cấp tỉnh thành lập các toà chuyên trách tương ứng để thựchiện việc xét xử các loại vụ mới thuộc thẩm quyền của toà án; chế độ bổnhiệm thẩm phán theo tiêu chuẩn cụ thể với nhiệm kỳ 5 năm thay cho chế độbầu thẩm phán, đồng thời để bảo đảm cho việc bổ nhiệm thẩm phán đúng và

có chất lượng đã thành lập hội đồng tuyển chọn thẩm phán tòa án các cấp gópphần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác xét xử Có bước tiếnmới bên cạnh việc cải cách chế độ tiền lương đối với thẩm phán, thể hiện sựđánh giá lao động xét xử là một loại lao động quan trọng, cần được sự ưu đãicủa nhà nước Bên cạnh đó, cơ sở vật chất, phương tiện làm việc của các toà

án đã được quan tâm và cải thiện một bước

1.2.2 Toà án nhân dân giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2013

Nhằm cụ thể hoá các quan điểm, tư tưởng chỉ đạo của Đảng về xâydựng, hoàn thiện Bộ máy nhà nước cũng như những yêu cầu cụ thể về đổi mới

tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp, trong đó có TAND đã được đề

ra trong các nghị quyết, văn kiện của Đảng

Đặc biệt là trong Văn kiện của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IXcủa Đảng và Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị

“Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới”, ngày02/4/2002, tại kỳ họp thứ 11, Quốc hội khoá X đã thông qua Luật tổ chức Tòa

án nhân dân mới thay thế Luật tổ chức Tòa án nhân dân 1992 đã được sửa đổi,

bổ sung theo các Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật tổ chức Tòa ánnhân dân năm 1993 và năm 1995

So với các quy định trước đây, Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002

có một số điểm mới cơ bản sau đây:

Bỏ quy định về tổ chức và hoạt động hoà giải ở cơ sở tại khoản 2 Điều

2 và quy định về chế độ cử Hội thẩm ở Tòa án nhân dân tối cao tại Điều 3Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 1992

Bổ sung một điều luật mới (Điều 11) quy định về chế độ hai cấp xét xử.Theo quy định này bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án có thể bị khángcáo, kháng nghị để yêu cầu Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử phúc thẩm

Sửa đổi, bổ sung quy định về cơ chế quản lý các Tòa án nhân dân địaphương và các Tòa án quân sự về tổ chức

Theo quy định tại Điều 16 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 1992 vàĐiều 16 Pháp lệnh tổ chức Tòa án quân sự thì việc quản lý các Tòa án nhândân địa phương và các Tòa án quân sự về tổ chức do Bộ trưởng Bộ Tư phápđảm nhiệm có sự phối hợp chặt chẽ với Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và

Bộ trưởng Bộ Quốc phòng

Nay theo quy định tại Điều 17 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002thì Tòa án nhân dân tối cao quản lý các Tòa án nhân dân địa phương và cácTòa án quân sự về tổ chức có sự phối hợp chặt chẽ với Hội đồng nhân dân địa

phương và Bộ Quốc phòng Đây là một bước cải cách tư pháp lớn đối vớingành Tòa án nhân dân Quy định này là sự cụ thể hoá, là việc thực hiệnnhững chủ trương về cải cách, tổ chức và đổi mới hoạt động các cơ quan tưpháp đã được khẳng định trong Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02 tháng 01năm 2002 của Bộ Chính trị “về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháptrong thời gian tới”

Bỏ quy định về Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao tại Điều 22Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 1992, tức là bỏ một cơ quan có thẩmquyền giám đốc thẩm, tái thẩm ở Tòa án nhân dân tối cao

Sửa đổi, bổ sung quy định về thành phần, nguyên tắc hoạt động, nhiệm

vụ và quyền hạn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao tại cácđiều 21 và 22 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002

Bổ sung một số nhiệm vụ và quyền hạn mới của Chánh án Tòa án nhândân tối cao Do đổi mới cơ chế quản lý các Tòa án nhân dân địa phương vàcác Tòa án quân sự về tổ chức, đồng thời quán triệt Nghị quyết số 08-NQ/TWngày 02 tháng 01 năm 2002 của Bộ Chính trị “gắn việc theo dõi, hướng dẫn

nhiệm theo hướng Chủ tịch nước chỉ bổ nhiệm Thẩm phán Tòa án nhân dântối cao”; do đó, trong Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002 có bổ sung một

số nhiệm vụ, quyền hạn của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao về bổ nhiệm,miễn nhiệm, cách chức Chánh án, Phó Chánh án, Thẩm phán các Tòa án nhândân địa phương, các Tòa án quân sự quân khu và tương đương, các Tòa ánquân sự khu vực cũng như về quy định bộ máy giúp việc của các Tòa án này(các điểm 6, 7, 11 và 12 Điều 25)

Bỏ thẩm quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm của Phó Chánh

án Tòa án nhân dân tối cao quy định tại Điều 26 Luật tổ chức Tòa án nhân dânnăm 1992 nhằm bảo đảm thống nhất với quy định trong các đạo luật khác về

tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước là cấp phó giúp cấp trưởng làmnhiệm vụ Mặt khác việc bỏ quy định này là nhằm nâng cao vai trò, tráchnhiệm của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao trong việc kháng nghị theo thủtục giám đốc thẩm

Sửa đổi, bổ sung quy định về thành phần, nguyên tắc hoạt động của Ủyban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh với lý do bảo đảm cho Ủy banThẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh gồm những Thẩm phán có năng lực đểthực hiện tốt nhiệm vụ giám đốc thẩm, tái thẩm (Điều 29 Luật tổ chức Tòa ánnhân dân năm 2002)

Bổ sung quy định “Tòa án nhân dân huyện, quận, thị xã, thành phốthuộc tỉnh có bộ máy giúp việc” (khoản 1 Điều 32) tạo cơ sở pháp lý cho việcthành lập bộ máy giúp việc trong cơ cấu tổ chức của Tòa án cấp huyện nhằmbảo đảm hoàn thành nhiệm vụ, quyền hạn của Tòa án cấp này, đặc biệt trongtương lai thực hiện việc tăng thẩm quyền xét xử cho Tòa án cấp huyện

Tách khoản 1 Điều 37 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 1992 thànhhai khoản: khoản 1 quy định về tiêu chuẩn của Thẩm phán, khoản 2 quy định

về tiêu chuẩn của Hội thẩm, đồng thời bổ sung hai khoản mới quy định vềtrách nhiệm của Thẩm phán, Hội thẩm về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạncủa mình (Điều 37 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002)…

Để triển khai thi hành Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002, ngày 04tháng 11 năm 2002, Ủy ban thường vụ Quốc hội cũng đã thông qua Pháp lệnh

tổ chức Tòa án quân sự thay thế Pháp lệnh tổ chức Tòa án quân sự ngày 19tháng 4 năm 1993, trong đó quy định cụ thể cơ cấu tổ chức của Tòa án quân

sự các cấp, đồng thời sửa đổi, bổ sung một số quy định trước đây để phù hợpvới các quy định của Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002

Chương 2 TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA TOÀN ÁN NHÂN DÂN THEO TINH THẦN HIẾN PHÁP 2013 THỰC TIỄN TỪ TỈNH

xã hội được pháp luật bảo vệ do Tòa án thực hiện bằng thủ tục tố tụng chặtchẽ, dân chủ, công khai và công bằng, nhằm khôi phục, duy trì trật tự phápluật, khôi phục quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân bị xâm phạm,góp phần bảo đảm pháp luật được tôn trọng và chấp hành nghiêm minh Tại

khoản 3 Điều 2 và khoản 1 Điều 102 Hiến pháp năm 2013 quy định:“Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.”; “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp.” Hiện vẫn còn nhiều cách hiểu

khác nhau về quyền tư pháp và cơ quan thực hiện quyền tư pháp, bởi ngoàinhững quy định có liên quan tại Hiến pháp năm 2013, cơ quan nhà nước cóthẩm quyền hiện vẫn chưa ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể về nội dungnày

2.1.1 Nhận thức về quyền tư pháp

Lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến ở nước ta, quyền tư pháp và cơ quanthực thi quyền tư pháp được quy định rõ Tuy nhiên, khái niệm về quyền tư

pháp thì chưa được định nghĩa hoặc giải thích chính thống từ cơ quan nhànước có thẩm quyền để được hiểu một cách thống nhất, dẫn đến nhận thức có

sự khác nhau về quyền tư pháp Xoay quanh nội dung này, hiện có các nhómquan điểm sau:

+ Nhóm quan điểm thứ nhất cho rằng: Quyền tư pháp được hiểu là hoạt

động xét xử của Tòa án và những hoạt động của các cơ quan, tổ chức kháctrực tiếp liên quan đến hoạt động xét xử của Tòa án, nhằm bảo vệ chế độ xãhội chủ nghĩa, pháp chế, trật tự pháp luật, quyền và lợi ích hợp pháp của côngdân, lợi ích của Nhà nước và xã hội Nhóm quan điểm này, quyền tư phápđược thực hiện không chỉ bởi cơ quan xét xử (tòa án), mà cả Viện kiểm sátnhân dân, cơ quan điều tra và các cơ quan trợ giúp tư pháp, như: Luật sư,Công chứng, Giám định, Tư vấn pháp luật,… Những người theo quan điểmnày, căn cứ vào Nghị quyết 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 và Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đếnnăm 2020

+ Nhóm quan điểm thứ hai: Quyền tư pháp là quyền mà Nhà nước giao

cho các cơ quan có thẩm quyền xem xét, giải quyết các vụ án hình sự, dân sự,hành chính, kinh doanh, thương mại, lao động,… theo trình tự, thủ tục tố tụng

tư pháp, bao gồm các thủ tục tố tụng hình sự, thủ tục tố tụng dân sự, thủ tục tốtụng hành chính,… Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhândân, Cơ quan thi hành án đều thực hiện quyền tư pháp theo những mức độkhác nhau Việc thực hiện quyền tư pháp của Tòa án gắn liền với chức năngxét xử và chỉ thực hiện khi và chỉ khi xét xử chứ không bao trùm cả chứcnăng điều tra, chức năng công tố và chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp.Hoạt động thực hiện quyền tư pháp của Tòa án nhân dân chỉ xảy ra khi vụviệc được chuyển đến Tòa án xem xét, giải quyết và hoàn toàn độc lập vớihoạt động điều tra của cơ quan điều tra, hoạt động thực hành quyền công tố,

kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện kiểm sát Do vậy, Quyền tư pháp đượchiểu là tập hợp những hoạt động cụ thể do cơ quan tư pháp thực hiện trong tốtụng tư pháp, liên quan trực tiếp đến việc giải quyết vụ án, các tranh chấppháp luật, hướng tới mục đích giải quyết các vụ án, tranh chấp một cáchkhách quan, đúng đắn và các hoạt động liên quan đến thi hành các phán quyếtcủa Tòa án, mà các hoạt động đó thuộc về cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa

án và thi hành án

+ Nhóm quan điểm thứ ba: Quyền tư pháp là lĩnh vực quyền lực Nhà

nước được thực hiện thông qua hoạt động phân xử và phán xét tính đúng đắn,tính hợp pháp của các hành vi, quyết định áp dụng pháp luật khi có sự tranhchấp về các quyền và lợi ích giữa các chủ thể pháp luật Theo quan điểm này,chủ thể thực hiện quyền tư pháp chỉ là Tòa án và hoạt động tư pháp chỉ là hoạtđộng xét xử Nói đến tư pháp là nói đến lĩnh vực hoạt động xét xử của Tòa án

và ngược lại Cùng chung quan điểm này, theo PGS.TS Nguyễn Đăng Dung,

trong sách chuyên khảo “Thể chế Tư pháp trong Nhà nước pháp quyền”, NXB

Tư pháp, năm 2004, trang 11, có viết: “Tư pháp là một lĩnh vực quyền lực nhà nước, được thực hiện thông qua hoạt động phân xử và phán xét tính đúng đắn, tính hợp pháp của các hành vi, các quyết định pháp luật khi có sự tranh chấp về các quyền và lợi ích giữa các chủ thể pháp luật”

Đồng tình với quan điểm này, nhưng hiểu với phạm vi mở rộng hơn,mức độ sâu sắc hơn, mà theo đó, nội hàm của quyền tư pháp trước hết làquyền xét xử, quyền kiểm tra, đánh giá kết luận về tính hợp pháp và có căn cứcủa các quyết định, hành vi tố tụng do các cơ quan tư pháp thực hiện trongsuốt quá trình tố tụng và thi hành bản án, quyết định của Tòa án Những ngườiủng hộ quan điểm mở rộng, lập luận theo hướng Tòa án nhân dân có nhiệm vụbảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xãhội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ