Tư tưởng canh tân ở việt nam cuối thế kỷ xix đầu thế kỷ xx và ý nghĩa lịch sử của nó đối với công cuộc đổi mới ở việt nam hiện nay

Ở hướng nghiên cứu này, tác giả luận án đã thu thập, tổng hợp và khái quát các công trình, tài liệu nghiên cứu liên quan đến điều kiện lịch sử - xã hội và tiền đề hình thành tư tưởng can

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

TRẦN THỊ HOA

TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM

CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX

VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA NÓ ĐỐI VỚI CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2021

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

TRẦN THỊ HOA

TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM

CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX

VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA NÓ ĐỐI VỚI CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

và thực hiện luận án

Cuối cùng, tôi xin được biết ơn sâu sắc gia đình, người thân, bạn bè đồng nghiệp đã luôn là nguồn động viên to lớn về mọi mặt để tôi hoàn thành luận án này

Nghiên cứu sinh

Trần Thị Hoa

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu và thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Trần Thị Mai và PGS.TS Trần Mai Ước Kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố Các tài liệu sử dụng trong luận án có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng

Nghiên cứu sinh

Trần Thị Hoa

MỤC LỤC

Trang

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đề tài 3

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 28

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 29

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án 29

6 Đóng góp mới của luận án 30

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án 30

8 Kết cấu của luận án 30

PHẦN NỘI DUNG 31

Chương 1 ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ - XÃ HỘI VÀ TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 31

1.1 ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ, KINH TẾ, CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM VỚI SỰ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 31

1.1.1 Điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị - xã hội thế giới cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX với sự hình thành tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX 31

1.1.2 Điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị - xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX với sự hình thành tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX 43

1.2 TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 53

1.2.1 Chủ nghĩa yêu nước và tư tưởng canh tân trong lịch sử tư tưởng Việt Nam với sự hình thành tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX 54

1.2.2 Tinh hoa tư tưởng, văn hóa phương Đông và phương Tây với sự hình thành tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX 62

Kết luận chương 1 72

Chương 2 NỘI DUNG VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở

VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 76

2.1 NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 76

2.1.1 Tư tưởng canh tân về kinh tế, chính trị 76

2.1.2 Tư tưởng canh tân về giáo dục, văn hóa 89

2.1.3 Tư tưởng canh tân về quân sự, ngoại giao 98

2.2 ĐẶC ĐIỂM CHỦ YẾU CỦA TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 107

2.2.1 Tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX thể hiện tinh thần độc lập tự chủ, tự lực tự cường 107

2.2.2 Tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX thể hiện tính quá độ 113

2.2.3 Tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX thể hiện tính mâu thuẫn 121

Kết luận chương 2 130

Chương 3 GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX ĐỐI VỚI CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 133

3.1 GIÁ TRỊ CỦA TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 133

3.1.1 Tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX phản ánh rõ nét các yêu cầu khách quan của xã hội Việt Nam 133

3.1.2 Tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX - một biểu hiện độc đáo của chủ nghĩa yêu nước 142

3.1.3 Tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX thể hiện giá trị nhân văn sâu sắc 147

3.2 HẠN CHẾ CỦA TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX 155

3.2.1 Tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX thể hiện tính duy tâm 155

3.2.2 Tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX thể hiện tính

cải lương 160

3.2.3 Tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX thể hiện tính chủ quan 164

3.3 Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX ĐỐI VỚI CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 168

3.3.1 Công cuộc đổi mới phải xuất phát từ thực tiễn 168

3.3.2 Công cuộc đổi mới phải dựa trên tinh thần độc lập tự chủ, tự lực tự cường 174

3.3.3 Công cuộc đổi mới phải gắn liền với việc phát huy dân chủ 181

Kết luận chương 3 185

KẾT LUẬN CHUNG 189

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 194

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN 204

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Lịch sử xã hội loài người nói chung, lịch sử xã hội Việt Nam nói riêng đã chứng minh rằng, xã hội muốn phát triển phải luôn trải qua quá trình đổi mới thường xuyên và tự đổi mới Nếu không có cách nghĩ, cách làm mới, phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện mới thì tất yếu sẽ đi đến chỗ tụt hậu và bỏ lỡ cơ hội phát triển Bởi, theo quan điểm của phép biện chứng duy vật, phát triển là “quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn” (Hội đồng trung ương chỉ đạo biên soạn Giáo trình quốc gia các môn Khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, 1999, tr.227) Do đó, canh tân, cải cách hay đổi mới là quy luật tất yếu để phát triển, đáp ứng kịp thời những đòi hỏi, yêu cầu của thực tiễn Trường Chinh đã khẳng định rằng: “Đổi mới là đòi hỏi bức thiết của đất nước và của thời đại” (Trường Chinh, 1987, tr.63)

Lịch sử Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, mỗi giai đoạn phát triển đều có những yêu cầu khách quan đặt ra đòi hỏi phải giải quyết Canh tân, cải cách hay đổi mới là một trong những biện pháp để giải quyết những yêu cầu bức thiết đó Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, sự xâm lược và thống trị của thực dân Pháp đã biến Việt Nam từ một nước phong kiến độc lập thành một nước thuộc địa, nửa phong kiến Trong bối cảnh ấy, dân tộc Việt Nam đứng trước hai nhiệm vụ:

Một là tiến hành canh tân đất nước về mọi mặt; Hai là đánh đuổi thực dân Pháp

xâm lược, giành độc lập cho dân tộc Trong đó, chống đế quốc, giải phóng dân tộc

là nhiệm vụ hàng đầu Theo Trần Văn Giàu (1993a):

“đất nước và dân tộc Việt Nam đứng trước hai nhiệm vụ lịch sử rất trọng đại, rất khẩn cấp: một là nhiệm vụ duy tân, nghĩa là từ bỏ sự đình trệ phong kiến châu Á để phát triển theo hướng tư bản chủ nghĩa như Âu Mỹ; hai là bảo vệ nền độc lập dân tộc chống thực dân xâm lược; hai nhiệm vụ có liên quan mật thiết với nhau” (tr.54)

Trước yêu cầu cấp thiết của lịch sử, các nhà canh tân ở Việt Nam cuối thế

kỷ XIX đầu thế kỷ XX mà tiêu biểu Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ, Phạm Phú Thứ, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh đã nhận thức rõ yêu

cầu khách quan của lịch sử Việt Nam lúc bấy giờ là phải tiến hành canh tân đất nước về mọi mặt kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục… làm cho đất nước phú cường, đủ sức chống lại sự xâm lược của thực dân Pháp giành lại độc lập cho dân tộc và tự do, hạnh phúc cho nhân dân Mặc dù chỉ tồn tại trong xã hội Việt Nam thời gian ngắn và còn những hạn chế do điều kiện lịch sử - xã hội và quan điểm, lập trường giai cấp chế định, nhưng tư tưởng canh tân lúc bấy giờ đã góp phần giải quyết những yêu cầu bức thiết mà lịch sử đặt ra cho giai đoạn lịch sử cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX ở Việt Nam Do đó, từ trước đến nay, đã có nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước lựa chọn tư tưởng canh tân giai đoạn này làm đối tượng nghiên cứu với nhiều cách tiếp cận khác nhau và đã đạt được những thành tựu đáng kể Tuy nhiên, vẫn còn một số vấn đề cần phải được tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và làm sáng rõ hơn ngay cả khi đó là những vấn đề đã đạt được sự thống nhất tương đối từ các nhà nghiên cứu về điều kiện, tiền đề hình thành cũng như những nội dung cơ bản trong tư tưởng canh tân ở Việt Nam giai đoạn này Bên cạnh đó, nhiều vấn đề xung quanh tư tưởng canh tân giai đoạn này cho đến nay vẫn còn có những luồng ý kiến khác khau, thậm chí còn có những nhận định, đánh giá trái chiều ở các khía cạnh: Yêu cầu khách quan của xã hội Việt Nam? Nhà Nguyễn đã làm gì để giải quyết yêu cầu khách quan đang đặt ra đối với xã hội Việt Nam lúc bấy giờ?; Cơ sở kinh tế và cơ sở xã hội cho việc tiến hành canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX?; Nguyên nhân thất bại, giá trị và hạn chế của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX? Vì vậy, việc nghiên cứu tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX để tìm kiếm những kiến giải mới, khách quan và khoa học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng

Trải qua hơn 30 năm đổi mới đất nước, dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử trên tất cả các

lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục… Trong Văn kiện Đại hội đại biểu

toàn quốc lần thứ XII, Đảng Cộng sản Việt Nam đã tổng kết:

“Nhìn tổng thể, qua 30 năm đổi mới, đất nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử trên con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2016, tr.65)

Những thành tựu đã đạt được trong 30 năm đổi mới là kết quả của quá trình tổng kết những kinh nghiệm từ thực tiễn, từ sự kế thừa và tiếp thu những tư tưởng đặc sắc của người đi trước và cải biến chúng cho phù hợp với những điều kiện lịch

sử Việt Nam trong mỗi giai đoạn phát triển Trong giai đoạn hiện nay, Việt Nam đang bước vào thời kỳ mới, trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực có nhiều diễn biến phức tạp tác động trực tiếp, tạo ra cả thời cơ và thách thức to lớn Đặc biệt,

sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật, sự bùng nổ của công nghệ thông tin,

xu hướng toàn cầu hóa kinh tế diễn ra mạnh mẽ Để thực hiện thắng lợi sự nghiệp đổi mới đất nước, một trong những vấn đề có tính quyết định là phải xây dựng một đường lối đổi mới trên cơ sở tiếp thu những thành tựu của văn minh nhân loại, kế thừa và phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc, phù hợp với điều kiện thực tiễn của cách mạng Việt Nam và xu thế chung của lịch sử Vì vậy, việc nghiên cứu tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX để có những nhận thức đúng đắn và đầy đủ hơn về tư tưởng canh tân ở Việt Nam giai đoạn này cũng như giá trị của nó trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, từ đó rút ra ý nghĩa lịch sử của nó đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay là một việc làm hết

sức cần thiết và cấp bách Xuất phát từ thực tiễn trên, tôi chọn vấn đề: “Tư tưởng

canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX và ý nghĩa lịch sử của nó đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án Tiến sĩ Triết học

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đề tài

Do tính chất đặc thù và phức tạp của giai đoạn lịch sử Việt Nam cuối thế

kỷ XIX đầu thế kỷ XX, tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ

XX là một đề tài thu hút sự quan tâm của đông đảo các học giả, nhà nghiên cứu Với nhiều công trình khoa học, nhiều chuyên khảo được khai thác dưới nhiều góc

độ, nhiều khía cạnh khác nhau Có thể khái quát các công trình nghiên cứu về tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX theo một số hướng nghiên cứu chính sau:

Hướng nghiên cứu thứ nhất, đó là các công trình nghiên cứu về điều kiện, tiền đề hình thành tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế

kỷ XX

Ở hướng nghiên cứu này, tác giả luận án đã thu thập, tổng hợp và khái quát các công trình, tài liệu nghiên cứu liên quan đến điều kiện lịch sử - xã hội và tiền

đề hình thành tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX một cách nghiêm túc, đầy đủ, có hệ thống để làm rõ lịch sử nghiên cứu vấn đề, cụ thể

có các công trình như sau:

Trước hết phải kể đến công trình Lịch sử tư tưởng Việt Nam, tập 2, của Lê

Sỹ Thắng, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 1997, gồm ba phần: Một bước phát triển của hệ tư tưởng phong kiến Việt Nam: khuynh hướng tự khẳng định và thành tựu của khuynh hướng này; tư tưởng Việt Nam trước một số vấn đề của thực tiễn bảo vệ Tổ quốc hồi nửa cuối thế kỷ XIX; sự ra đời của tư tưởng canh tân - Cơ sở thế giới quan của tư tưởng ấy Qua đó, tác giả đã trình bày và phân tích khá kỹ tình hình kinh tế, chính trị - xã hội và những vấn đề mà thực tiễn lịch sử Việt Nam đặt

ra cho các nhà tư tưởng Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX Theo tác giả, tư

tưởng canh tân xuất hiện trên ba tiền đề cơ bản: Thứ nhất, sự xuất hiện của chủ

nghĩa thực dân Pháp và sự thất bại của các phong trào kháng Pháp ngay trong thời

kỳ đầu kháng chiến đã thức tỉnh một số người yêu nước và tiến bộ; Thứ hai, sự

xâm lược của thực dân Pháp đã làm cho tư duy dân tộc được mở rộng tầm nhìn đến phương Tây tư bản chủ nghĩa, cùng với sách báo “Tân thư” qua con đường Trung

Quốc đã truyền về Việt Nam; Thứ ba, nền văn hóa và văn minh phương Tây theo

bước chân của quân xâm lược vào Việt Nam, đầu tiên là ở vùng bị chúng chiếm đóng đã gợi mở cho tư tưởng canh tân Nhìn chung, đây là tác phẩm có nội dung phong phú, hệ thống và có chất lượng tốt về mặt lịch sử tư tưởng Việt Nam

Tiếp đến là cuốn Tân thư và xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ

XX, do Đinh Xuân Lâm, Phùng Hữu Phú, Lê Huy Tiêu và Trần Ngọc Vương,

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 1997 đã tuyển chọn 42 báo cáo tập trung thảo luận, trao đổi xoay quanh các chủ đề: Các tác giả và tác phẩm Tân thư ở Trung Quốc và Nhật Bản; bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX với việc du nhập Tân thư; ảnh hưởng của Tân thư với phong trào duy tân đầu thế kỷ XX ở Việt Nam Nhìn chung, các tác giả đều khẳng định nền tảng vật chất cho các luồng tư tưởng mới dội vào là do sự chuyển biến trong cơ cấu kinh tế và xã hội

Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Điều đó có nghĩa là, sự du nhập các luồng tư tưởng mới thông qua Tân thư vào Việt Nam lúc đó không phụ thuộc vào

ý muốn chủ quan của một cá nhân nào mà là một tất yếu của lịch sử, là do yêu cầu canh tân nhằm tự cường và bảo vệ độc lập dân tộc trước sự xâm lược của thực dân phương Tây

Cuốn Những vấn đề lịch sử và văn chương triều Nguyễn, do Nguyễn Phong

Nam, Trần Hữu Duy, Huỳnh Kim Thành và Trần Đại Vinh, Nxb Giáo dục, Hà Nội, năm 1997 Đây là cuốn sách tập hợp các bài viết được tuyển chọn từ nhiều ý kiến, tham luận của 27 nhà nghiên cứu ở các trường đại học, trung tâm nghiên cứu trong cả nước đã phân tích những biến đổi quan trọng nhất về chế độ xã hội, thể chế chính trị, văn hóa, giáo dục… của triều Nguyễn, trong đó nhiều vấn đề của xã hội Việt Nam đã được các tác giả nhìn nhận một cách khoa học Điều này, đã mang lại những giá trị nhất định để người đọc rút tỉa những nét khái quát nhất trong việc lý giải về những điều kiện, tiền đề hình thành, phát triển tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Tuy nhiên, cuốn sách chỉ cung cấp những cách nhìn, kiến giải khác nhau, thậm chí trái ngược nhau của các nhà nghiên cứu về một số vấn đề cụ thể của lịch sử triều Nguyễn mà không đưa ra các kết luận, đánh giá, nhận định có tính chất tổng kết về triều Nguyễn

Trong công trình Lịch sử Cận - Hiện đại Việt Nam: Một số vấn đề nghiên

cứu, Nxb Thế giới, Hà Nội, năm 1998, tác giả Đinh Xuân Lâm đã tập hợp các

bài nghiên cứu của mình, sắp xếp theo bốn chủ đề, trong đó có chủ đề liên quan trực tiếp đến đề tài mà chúng tôi nghiên cứu: Việt Nam trước nạn xâm lược thực dân và Việt Nam đầu thế kỷ XX Tác giả đã đề cập đến nhiều vấn đề đã từng gây

ra những cuộc thảo luận trên tạp chí hay trong các cuộc hội thảo như: Trách nhiệm của triều Nguyễn trong việc để mất nước vào tay thực dân Pháp cuối thế

kỷ XIX; Những chuyển biến về kinh tế, chính trị - xã hội, văn hóa… ở Việt Nam đầu thế kỷ XX

Trong bài viết có nhan đề “Những nhân tố quyết định sự xuất hiện tư tưởng

cải cách ở Việt Nam thế kỷ XIX”, Tạp chí Triết học, số 4, năm 1999, Lê Thị Lan

phân tích và lý giải tính tất yếu của sự ra đời các tư tưởng canh tân ở Việt Nam thế

kỷ XIX là sự kết hợp giữa nhân tố khách quan và nhân tố chủ quan Trong đó, có hai nhân tố khách quan là sự xâm lược của thực dân Pháp và sự tiếp xúc với văn minh phương Tây, còn nhân tố chủ quan chính là năng lực tư duy của các nhà tư tưởng Đồng thời, tác giả cũng khẳng định thiếu một trong những nhân tố đó thì không thể có tư tưởng cải cách trong bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội Việt Nam lúc đó Nhìn chung, tác giả bài viết đã có sự lý giải thấu đáo vấn đề được nêu ra, song thiết nghĩ vẫn còn một số những nhân tố khác đưa đến sự hình thành, phát triển của tư tưởng canh tân cần được bổ sung và làm rõ

Kế tiếp phải kể đến công trình được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh có tựa

đề Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám

(3 tập) của Trần Văn Giàu, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2003 Ở công trình này, nhà nghiên cứu Trần Văn Giàu đã đi sâu khảo sát hầu hết các cuộc đấu tranh

tư tưởng phức tạp diễn ra ở Việt Nam trong suốt chiều dài lịch sử từ thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám (năm 1945) Đó là quá trình chuyển biến của ba hệ tư tưởng nối tiếp nhau, xen kẽ và đấu tranh với nhau: Ý thức hệ phong kiến; ý thức hệ

tư sản và ý thức hệ vô sản Trong đó liên quan tới đề tài: Tập 1 (Hệ ý thức phong kiến và sự thất bại của nó trước các nhiệm vụ lịch sử), tác giả đã tập trung phân tích các vấn đề liên quan đến ý thức hệ phong kiến như cơ sở xã hội, hệ tư tưởng Nho giáo và sự bất lực của nó trước các nhiệm vụ của thực tiễn lịch sử Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX: “chính đạo” và “tà giáo”, “duy tân” hay “thủ cựu”, “chiến” hay “hòa”; Tập 2 (Hệ ý thức tư sản và sự bất lực của nó trước các nhiệm vụ lịch sử), tác giả có bàn về điều kiện cơ bản của sự phát triển tư tưởng trong thời gian lịch sử từ sau phong trào Cần Vương đến Chiến tranh thế giới thứ nhất, trên cơ sở

đó tác giả đi sâu phân tích chủ trương tân học văn minh hay là đường lối khai dân trí, chấn dân khí Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến những vấn đề tư tưởng và chính trị đã được tranh cãi hồi đầu thế kỷ XX: “cầu viện” và “tự lực”, “bạo động” và “cải lương”, “quân chủ” và “dân chủ” Đây là tài liệu tham khảo quý giá và đáng tin cậy để người nghiên cứu có cái nhìn tổng quan về sự phát triển của lịch sử tư tưởng Việt Nam, trong đó có sự phát triển của tư tưởng canh tân ở Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Cuốn Kinh tế và xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn, của Nguyễn

Thế Anh, Nxb Văn học, năm 2008 đã trình bày và phân tích tương đối cụ thể về tình hình kinh tế và xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn trong thế kỷ XIX Nhìn chung, đây là tài liệu tham khảo quý báu để người nghiên cứu tiếp tục đi sâu làm rõ thêm những điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị - xã hội của Việt Nam giai đoạn này với sự hình thành và phát triển của tư tưởng canh tân cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Gần đây, Doãn Chính và các tác giả khác, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

năm 2013 đã xuất bản tác phẩm Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam từ thời kỳ

dựng nước đến đầu thế kỷ XX Đây là công trình nghiên cứu khoa học công phu và

có giá trị khoa học rất đáng trân trọng Các tác giả đã trình bày một cách khái quát

và có hệ thống về điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị - xã hội qua năm thời kỳ: Thời kỳ dựng nước; thời kỳ Bắc thuộc; thời kỳ từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV; thời kỳ

từ thế kỷ XV đến cuối thế kỷ XIX và thời kỳ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Trong đó thời kỳ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX được đề cập ở chương bốn và chương năm Nhìn chung, đây là tác phẩm khá đồ sộ, có nội dung phong phú và khoa học, phục vụ tốt cho việc tìm hiểu, nghiên cứu về lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam, trong đó có tư tưởng canh tân giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Song, trong chừng mực nhất định, tác phẩm mới chỉ tập trung nghiên cứu ở góc độ

tư tưởng triết học

Bộ Đại cương lịch sử Việt Nam, (toàn tập), của Trương Hữu Quýnh,

Đinh Xuân Lâm và Lê Mậu Hãn, Nxb Giáo dục, 2014 là một công trình đầy đủ, khái quát toàn bộ lịch sử Việt Nam từ thời nguyên thủy đến năm 2006, gồm ba thời kỳ lịch sử lớn: Lịch sử Việt Nam từ thời nguyên thủy đến năm 1858, lịch

sử Việt Nam từ năm 1858 đến 1945, lịch sử Việt Nam từ năm 1945 đến năm

2006 Trong đó lịch sử Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX được đề cập ở thời kỳ thứ hai của phần một (Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1896) và phần hai (Việt Nam từ năm 1897 đến năm 1918) Nội dung các tác phẩm này đã khái quát sự khủng hoảng suy vong của triều đình nhà Nguyễn và những biến chuyển to lớn về kinh tế, chính trị - xã hội của Việt Nam trước sự

xâm lược của thực dân Pháp Những nội dung đề cập được các tác giả tái hiện hết sức trung thực, khách quan về mặt thời gian, địa điểm, diễn biến bằng các

cứ liệu lịch sử đáng tin cậy

Ngoài những tác phẩm và các bài viết tiêu biểu kể trên, còn có các tác phẩm

như Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam, của tác giả Phan Huy Lê, Chu Thiên,

Vương Hoàng Tuyên và Đinh Xuân Lâm, Nxb Giáo dục, Hà Nội, năm 1960; tác

phẩm Việt Nam thế kỷ XIX (1802 - 1884) của Nguyễn Phan Quang, Nxb Tp Hồ Chí Minh, năm 1999; tác phẩm Lịch sử tư tưởng Việt Nam của Huỳnh Công Bá,

Nxb Thuận Hóa, Huế, năm 2007,… Nhìn chung, những tác phẩm kể trên ít nhiều

đã đề cập đến bối cảnh lịch sử Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Tuy nhiên, các công trình này được viết dưới dạng tổng quan nên chưa có sự phân tích đầy đủ những điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị - xã hội Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Ở hướng nghiên cứu này, bên cạnh những công trình nghiên cứu của các học giả trong nước còn phải kể đến những công trình của các học giả nước ngoài

Trong đó phải kể đến G Boudarel với cuốn Phan Bội Châu và xã hội Việt Nam ở

thời đại ông, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, năm 1997 Tác giả đã cố gắng

phân tích các đặc điểm của xã hội Việt Nam trên các mặt kinh tế xã hội và tư tưởng trong bối cảnh lịch sử khu vực Đông Nam Á và thế giới cũng như quá trình chuyển biến cách mạng Việt Nam từ quân chủ lên dân chủ thông qua hoạt động của hai sĩ phu tiến bộ đầu thế kỷ XX là Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh Có thể nói, công trình của G Boudarel có những đóng góp nhất định vào việc nghiên cứu Phan Bội Châu nói riêng và phong trào yêu nước cách mạng Việt Nam hồi đầu thế

kỷ XX nói chung

Tác giả Shiraishi Masaya có cuốn Phong trào dân tộc Việt Nam và quan hệ

của nó với Nhật Bản và châu Á: Tư tưởng của Phan Bội Châu về cách mạng thế giới, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, xuất bản năm 2000, (bản dịch của Trần Sơn)

Ngoài phần Dẫn luận, nội dung của cuốn sách được kết cấu thành bốn phần, 14 chương với 900 trang sách Đây là một công trình nghiên cứu công phu và nghiêm túc của tác giả về vấn đề này Thông qua những trước tác mà Phan Bội Châu để lại

và nguồn tài liệu phong phú, tác giả đã khái quát, tái hiện lại phong trào dân tộc của Việt Nam và hoạt động của Phan Bội Châu trong bối cảnh lịch sử cận hiện đại ở Việt Nam và trong bối cảnh các quan hệ quốc tế ở châu Á Từ đó, tác giả đã làm rõ được nhiều khía cạnh trong tư tưởng và và chủ trương hoạt động của Phan Bội Châu Nhìn chung, những nhận định của tác giả là thỏa đáng, được khái quát qua việc phân tích các nguồn tư liệu phong phú và trên cơ sở nhìn nhận khách quan khoa học nên có sức thuyết phục

Bên cạnh đó còn có các tác phẩm như Nước Đại Nam đối diện với Pháp và

Trung Hoa, của Yoshiharu Tsuboi (bản dịch của Nguyễn Đình Đầu), Nxb Tri

thức, Hà Nội, năm 2011; cuốn Lịch sử Đông Nam Á, của D.G.E Hall (bản dịch của

Nguyễn Thái Yên Hương, Hoàng Anh Tuấn, Bùi Thanh Sơn), Nxb Chính trị quốc

gia, Hà Nội, năm 1997; cuốn Sự hiện diện tài chính và kinh tế của Pháp ở Đông

Dương (1859 - 1939), của Jean - Pierre Aumiphin (bản dịch của Đinh Xuân Lâm),

Hội khoa học lịch sử Việt Nam, Hà Nội, năm 1994 Những tác phẩm này cũng có điểm qua về tình hình kinh tế, chính trị - xã hội ở Việt Nam và đây cũng được xem

là những nguồn thông tin có giá trị nghiên cứu, song nội dung liên quan trực tiếp đến đề tài không nhiều

Như vậy, ở góc độ điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị - xã hội ở Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đã được nhiều học giả nước ngoài quan tâm, nghiên cứu

Nhìn chung, ở hướng nghiên cứu này, các công trình nghiên cứu đã phác họa khái quát về những điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị - xã hội, những yêu cầu

do thực tiễn xã hội Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đặt ra… Nhờ đó, người nghiên cứu có cái nhìn tổng quan hơn về giai đoạn này, trong đó có

tư tưởng canh tân Mặc dù những vấn đề được nêu chỉ nằm rải rác ở từng tác phẩm

vì mỗi tác phẩm chỉ nghiên cứu ở một góc độ nhất định, tập trung vào các luận điểm khoa học riêng của từng công trình, song những công trình trên đã cung cấp cho tác giả những tư liệu bổ ích trong việc nghiên cứu, khái quát điều kiện, tiền đề hình thành và phát triển của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế

kỷ XX một cách hệ thống và sâu sắc

Hướng nghiên cứu thứ hai, đó là các công trình nghiên cứu về nội dung

và đặc điểm của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Ở hướng nghiên cứu này, các công trình nghiên cứu đã trình bày, phân tích nội dung và đặc điểm của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế

kỷ XX khá đầy đủ, hệ thống trên tinh thần nghiên cứu khoa học, nghiêm túc và khá công phu

Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này, trước hết phải kể đến tác phẩm Những

đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ cuối thế kỷ XIX của Đặng Huy Vận,

Chương Thâu, Nxb Giáo dục, Hà Nội, năm 1961 Các tác giả đã trình bày và phân tích khá chi tiết những nội dung cơ bản trong tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ trên các lĩnh vực như nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp, tài chính, giáo dục, văn hóa, xã hội… Đây có thể xem là một trong những nghiên cứu đầu tiên của các nhà sử học hiện đại về Nguyễn Trường Tộ và các đề nghị cải cách của ông Tuy nhiên, với vai trò khai sơn phá thạch, do đó những luận cứ và những luận chứng có thể chưa thật đầy đủ; mặt khác, các tài liệu vì chưa được sắp xếp và đối chiếu nên giá trị sử dụng còn nhiều hạn chế

Cuốn Đặng Huy Trứ con người và tác phẩm, của Đặng Hưng Dzoanh, Bùi

Văn Côn và Đặng Phước Tuấn, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, năm 1990 Đây là tác phẩm khảo cứu đồ sộ và hệ thống đề cập đến nhiều thể loại như thơ, văn, câu đối của Đặng Huy Trứ Các tác giả đã dày công sưu tầm và biên soạn theo từng giai đoạn, từng thời kỳ khác nhau trong cuộc đời của Đặng Huy Trứ Qua đó cung cấp cho người đọc nguồn tài liệu phong phú và đáng tin cậy về cuộc đời, tư tưởng

và tác phẩm của Đặng Huy Trứ Song, trong chừng mực nhất định, tác phẩm chỉ nghiên cứu ở góc độ sưu tầm thơ văn của Đặng Huy Trứ nên chưa đào sâu tư tưởng canh tân của ông

Tiếp đến là tác phẩm Phan Bội Châu toàn tập (10 tập) do Chương Thâu sưu

tầm và biên soạn, Nxb Thuận Hóa, năm 1990 được xem là “tập đại thành” về Phan Bội Châu Đây là một công trình tầm vóc có giá trị khoa học, giúp các học giả trong và ngoài nước tiếp cận được một khối lượng tư liệu phong phú và có hệ thống, đáng tin cậy, trong đó có nhiều tư liệu mới Đặc biệt hơn, tác phẩm được tái

bản vào năm 2000, đã cung cấp thêm 5000 trang bản thảo (kể cả phần nguyên văn chữ Hán) sưu tầm, dịch chú, biên soạn bổ sung, trong đó nhiều tác phẩm có giá trị

mới được phát hiện như vở tuồng Việt vong thảm trạng, Hà thành liệt sĩ truyện

(truyện ký lịch sử)… Bên cạnh đó, tác phẩm cũng đã thu thập được rất nhiều nhận định về Phan Bội Châu của Chương Thâu và các học giả trong và ngoài nước Qua

đó, tác phẩm đã giúp cho người đọc có cái nhìn bao quát, đầy đủ hơn về con người,

tư tưởng và sự nghiệp của Phan Bội Châu Song, cách sắp xếp các tác phẩm theo trình tự thời gian tuy hợp lý nhưng lại gây khó khăn trong quá trình nghiên cứu, nhận diện về tư tưởng của Phan Bội Châu theo hệ thống khoa học Hơn nữa, với một tác phẩm đồ sộ (10 tập) nhưng ở tập cuối tác giả chưa có bất kỳ những nhận định, đánh giá nào về Phan Bội Châu, do đó thiếu sự khái quát cần thiết

Cuốn Nguyễn Lộ Trạch điều trần và thơ văn, của Mai Cao Chương và Đoàn

Lê Giang, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 1995 cũng là một nguồn tài liệu có giá trị Ở tác phẩm này, các tác giả đã sưu tầm khá đầy đủ những tư liệu về cuộc đời và di cảo của Nguyễn Lộ Trạch Nhìn chung, tác phẩm đã cung cấp cho người nghiên cứu nguồn tài liệu quý giá về những bản điều trần nổi tiếng của Nguyễn Lộ

Trạch như Thời vụ sách thượng, Thời vụ sách hạ, Thiên hạ đại thế luận… góp

phần nhận diện được những nội dung cơ bản nhất trong tư tưởng canh tân của ông Đáng chú ý là phần Thiên hạ đại thế luận (Mai Cao Chương và Đoàn Lê Giang,

1995, tr.138), Nguyễn Lộ Trạch đã tập trung phân tích tình hình thế giới, đó là sự xâm lược của các nước đế quốc đối với các nước châu Á, mâu thuẫn giữa các nước

đế quốc… Từ đó, ông cho rằng nguyên nhân thịnh suy, còn mất của một quốc gia nằm ở “chính giáo”, tức chính trị và giáo dục, ông lấy gương Hoa Kỳ, Nhật Bản, Thái Lan… làm minh chứng cho những lập luận của mình là phải tiến hành cải cách đất nước

Cuốn Tuyển tập Phan Châu Trinh, Nxb Đà Nẵng, xuất bản năm 1995, của

Nguyễn Văn Dương, in lần thứ hai, có sửa chữa, bổ sung (Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, 2006) Công trình là kết quả của một quá trình nghiên cứu nhiều năm, chủ yếu là trong những năm 1977 - 1981 của nhóm nghiên cứu Phan Châu Trinh thuộc khoa Văn, trường Đại học Sư phạm Huế Với công trình này, các tác giả đã

giúp người đọc có cái nhìn cụ thể, gần như toàn diện những di cảo phong phú của Phan Châu Trinh Đồng thời, việc hiệu đính văn bản công phu của tác giả đã phần nào giúp người đọc tiếp xúc gần như không sai những trước tác của cụ Phan

Tác giả Nguyễn Văn Xuân có công trình Phong trào Duy tân biên khảo,

Nxb Đà Nẵng, năm 1995 đã đề cập đến những nhân vật có tư tưởng canh tân như Nguyễn Lộ Trạch, Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu Đây là một tác phẩm khảo cứu nên những quan điểm được trình bày nói chung là nghiêm túc và ít sai sót về mặt sử liệu, do đó đây là một tác phẩm có giá trị nghiên cứu Tuy nhiên, tác phẩm mới chỉ chú trọng về mặt sử liệu chứ chưa khảo sát toàn diện nội dung của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Tác phẩm Tìm hiểu tư tưởng dân chủ của Phan Châu Trinh, Nxb Khoa học

xã hội, Hà Nội, xuất bản năm 1996, của Đỗ Thị Hòa Hới Tác giả đã khảo sát quá trình hình thành và phát triển tư tưởng dân chủ của Phan Châu Trinh và đặt nó trong tiến trình hình thành và phát triển dòng tư tưởng canh tân đất nước trong mối tương quan qua lại với dòng tư tưởng yêu nước bằng vũ trang bạo động Trên cơ

sở đó, tác giả đã nêu bật được nguồn gốc, nội dung, thực chất và hạn chế lịch sử trong tư tưởng dân chủ của Phan Châu Trinh Nhìn chung, đây là tài liệu khá bổ ích khi tìm hiểu nghiên cứu về tư tưởng dân chủ của Phan Châu Trinh Tuy nhiên, tác phẩm mới chỉ nghiên cứu về Phan Châu Trinh ở một khía cạnh nhất định chứ chưa bàn đến những khía cạnh khác trong tư tưởng của Phan Châu Trinh như về kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục…

Tác phẩm Xu hướng đổi mới trong lịch sử Việt Nam của hai tác giả Đinh

Xuân Lâm và Nguyễn Văn Hồng, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, năm 1998 Đây là công trình tập hợp các bài nghiên cứu đầu tiên của hai tác giả một cách có

hệ thống và có tính chất tổng kết một cách khách quan và khá toàn diện về xu hướng đổi mới ở Việt Nam trong giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Với cách nhìn sâu sắc theo quan điểm lịch sử, hai tác giả đã đặt những vấn đề canh tân của Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ,… trong bối cảnh của thời đại và khu vực, thông qua đó người đọc hiểu rõ hơn về nội dung, thực chất của tư tưởng canh tân thời kỳ này

Tác phẩm Một số chuyên đề lịch sử Việt Nam của Trần Bá Đệ và các tác giả

khác, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, năm 2002 là một hệ thống các chuyên đề (gồm 8 chuyên đề), đề cập đến một số nội dung cơ bản và chuyên sâu của lịch sử Việt Nam thời Trung, Cận - Hiện đại Đặc biệt là ở Chuyên đề ba (Tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX) và Chuyên đề bốn (Tư tưởng dân chủ tư sản ở Việt Nam đầu thế kỷ XX) của công trình này, các tác giả đã trình bày

và phân tích khá kỹ những vấn đề cơ bản trong tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ, Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh

Cuốn Bước chuyển tư tưởng Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, do

Trương Văn Chung và Doãn Chính đồng chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2005, đã cố gắng nêu bật lên những đặc điểm chung nhất trong tư tưởng của các nhà canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX: Đả phá thể chế quân chủ, thực hiện thể chế theo hướng dân chủ cộng hòa, đả phá lối học từ chương, chống bế quan tỏa cảng, mở cửa giao lưu với phương Tây, phát triển và áp dụng khoa học kỹ thuật phương Tây, thực hành kinh tế thương mại, đề cao vai trò của con người…

Tác phẩm Tư tưởng triết học và chính trị của Phan Bội Châu, Nxb Chính

trị quốc gia, Hà Nội, năm 2006, đã trình bày và phân tích khá chi tiết về tư tưởng triết học và chính trị của Phan Bội Châu về thế giới, xã hội, con người, về đường lối cứu nước, về giáo dục đào tạo… Song, trong chừng mực nhất định, tác phẩm mới chỉ khai thác tư tưởng triết học và chính trị của Phan Bội Châu nên người đọc chưa có cái nhìn hệ thống, toàn diện về tư tưởng của Phan Bội Châu nói chung và

tư tưởng canh tân của ông nói riêng

Tác phẩm Quá trình chuyển biến tư tưởng chính trị Việt Nam cuối thế kỷ

XIX đầu thế kỷ XX qua các nhân vật tiêu biểu, của Doãn Chính và Phạm Đào

Thịnh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2007 đã trình bày và phân tích khá chi tiết về nội dung và đặc điểm của tư tưởng chính trị Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Tuy nhiên, các tác giả chỉ tập trung làm rõ quá trình chuyển biến chính trị Việt Nam thời kỳ này còn nhiều nội dung khác như kinh tế, văn hóa, giáo dục… chưa được các tác giả chú ý đến Bên cạnh đó, các tác giả mới chỉ khảo sát

tư tưởng của Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Nguyễn An Ninh, mặc dù thời kỳ này còn nhiều nhân vật tư tưởng khác mà các tác giả chưa đề cập đến, chẳng hạn như Nguyễn Trường Tộ, Đặng Huy Trứ, Phạm Phú Thứ…

Bài viết có nhan đề “Nội dung và đặc điểm tư tưởng chính trị Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX qua các nhà tư tưởng tiêu biểu”, của Doãn Chính

và Phạm Đào Thịnh, Tạp chí Triết học, số 3 (20), tháng 3 - 2008 Ở bài viết này,

các tác giả trình bày, phân tích và làm sáng tỏ một số nội dung, đặc điểm cơ bản của tư tưởng chính trị Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX qua các nhà tiêu biểu như tư tưởng về tự cường dân tộc, nâng cao dân trí, bồi dưỡng sức dân, truyền

bá tư tưởng dân chủ tư sản…

Tiếp đến là cuốn Fukuzama Yukichi và Nguyễn Trường Tộ - Tư tưởng cải

cách giáo dục, của Nguyễn Tiến Lực, Nxb Tổng hợp Tp Hồ Chí Minh, năm 2013

Trong công trình này, tác giả đã trình bày và phân tích khá chi tiết tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ, trong đó tác giả dành một dung lượng đáng kể để nói về tư tưởng cải cách giáo dục của hai nhà tư tưởng này Bên cạnh đó, tác giả còn so sánh tư tưởng cải cách giáo dục giữa hai nhà tư tưởng cũng như so sánh những cơ sở kinh tế, chính trị, xã hội của hai nước Việt Nam và Nhật Bản vào thế kỷ XIX Trên cơ sở đó, tác giả đã bước đầu lý giải vì sao tư tưởng cải cách giáo dục của Fukuzawa Yukichi được thực hiện một cách triệt để ở Nhật Bản còn tư tưởng cải cách giáo dục của Nguyễn Trường Tộ không được thực hiện ở Việt Nam Tuy nhiên, đây cũng chỉ là những nghiên cứu ban đầu, một số nội dung còn chung chung chưa phân tích kỹ tư tưởng canh tân nói chung cũng như tư tưởng canh tân giáo dục nói riêng của Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ

Tác phẩm Tư tưởng Phan Bội Châu về con người, của Doãn Chính và Cao

Xuân Long, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, năm 2013, đã tìm hiểu, nghiên cứu những nội dung cơ bản trong tư tưởng của Phan Bội Châu về con người trên nhiều phương diện khác nhau như nguồn gốc, kết cấu, vị trí, vai trò…

và vấn đề giải phóng con người được thể hiện ở ba góc độ là triết học, chính trị -

xã hội và văn hóa đạo đức Nhìn chung, đây là tài liệu tham khảo quý giá khi tìm hiểu, nghiên cứu nội dung tư tưởng của Phan Bội Châu về con người

Tác phẩm Nguyễn Trường Tộ nhà cải cách lớn của Việt Nam thế kỷ XIX,

do Chương Thâu biên soạn, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, năm 2014 Đây là tác phẩm đã giới thiệu tương đối đầy đủ về thân thế, cuộc đời Nguyễn Trường Tộ; Trình bày và phân tích những nét lớn trong những đề nghị duy tân của Nguyễn Trường Tộ về các mặt: Kinh tế (nông nghiệp, công nghiệp), thương nghiệp, tài chính, chính trị, giáo dục, văn hóa - xã hội, tôn giáo, quốc phòng và ngoại giao Đồng thời, tác giả cũng đi vào lý giải nguyên nhân những đề nghị canh tân của Nguyễn Trường Tộ thất bại Bên cạnh đó, tác giả còn sưu tầm và giới thiệu một số điều trần của Nguyễn Trường Tộ Có thể xem đây là tài liệu tham khảo quý báu cho những ai quan tâm nghiên cứu về tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ song chủ yếu ở phương diện cuộc đời và văn bản của các bản điều trần Bởi lẽ, mặc dù tác giả có phân tích những nét lớn trong đề nghị canh tân của Nguyễn Trường Tộ nhưng chưa thật đầy đủ và có hệ thống

Tiếp đến không thể không nhắc đến tác phẩm Phạm Phú Thứ toàn tập

(hai tập) của tập thể tác giả do Phạm Ngô Minh (chủ biên), Nxb Đà Nẵng, năm

2014 Đây là công trình khoa học công phu, đồ sộ đã giới thiệu trọn vẹn hai tác phẩm của Phạm Phú Thứ là Giá viên toàn tập và Giá viên biệt lục Trong đó, tác phẩm Giá viên toàn tập đồ sộ về khối lượng tác phẩm, đa dạng về đề tài và phong phú về thể loại; tác phẩm Giá viên biệt lục (Tây hành nhật ký) là tập văn xuôi tự sự thể ký bằng chữ Hán, ghi lại hành trình sứ bộ nước Đại Nam sang Pháp và Tây Ban Nha chuộc lại ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ từ tháng 6/1863 đến tháng 3/1864 Nhờ có công trình này mà chúng ta biết được ngoài việc làm Phó sứ sang Tây, Phạm Phú Thứ còn có công lớn trong việc mở Ty Thương chính Hải Phòng, lập đồn điền ở Nam Sách, khai khẩn vùng đất Đông Triều, đắp đê Văn Giang, và rất nhiều đề nghị của Phạm Phú Thứ như mở Lãnh sự quán ở Hương Cảng để mở rộng quan hệ ngoại giao, xin ban bố sách vở, dịch

sách nước ngoài, mở trường dạy nghề v.v Nhìn chung, Phạm Phú Thứ toàn tập

được xem là kho tư liệu gốc, là cuốn “nhật ký” ghi lại khá chi tiết từng giai đoạn trong cuộc đời của Phạm Phú Thứ, do vậy, tác phẩm này đã cung cấp nhiều tư liệu đáng tin cậy về thời đại, cuộc đời và tác phẩm của Phạm Phú Thứ

Đặc biệt, công trình này đã tập hợp và phân loại rõ thể loại thơ văn, các chuyên mục được hệ thống hóa một cách chặt chẽ, lô gích và khoa học Ngoài ra, đây còn là công trình dịch thuật lớn, cung cấp nguyên văn chữ Hán hai bộ Giá viên

và cả phần Phụ lục sắc sảo và đầy đủ

Cuốn Phong trào cải cách ở một số nước Đông Á giữa thế kỷ XIX - đầu

thế kỷ XX, của Vũ Dương Ninh và các tác giả khác, Nxb Đại học quốc gia Hà

Nội, năm 2016 Đáng chú ý là bài viết của Lê Thị Lan ở Chương VI Những xu hướng cải cách ở Việt Nam từ nửa cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX (từ trang

311 đến 365) Trong bài viết này, Lê Thị Lan đã chia bài viết thành 2 phần: 1 Xu hướng cải cách ở Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX, tác giả trình bày và phân tích nội dung cải cách của Nguyễn Trường Tộ, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Lộ Trạch, Phạm Phú Thứ…; 2 Phong trào cải cách ở Việt Nam đầu thế kỷ XX, tác giả trình bày, phân tích nội dung cải cách của Phan Châu Trinh

Ngoài ra, còn có rất nhiều tác phẩm khác như Đặng Việt Ngoạn với công

trình Đặng Huy Trứ tư tưởng và nhân cách, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, xuất bản năm 2000; Nhật ký đi Tây (Nhật ký của sứ bộ Phan Thanh Giản sang Pháp và

Tây Ban Nha 1863 - 1864), bản dịch của Quang Uyển, Nxb Đà Nẵng, năm 1999;

Nguyễn Lộ Trạch và di thảo, của Nguyễn Văn Huyền biên dịch, Nxb Khoa học xã

hội, Hà Nội, năm 1995; Phan Bội Châu con người và sự nghiệp cứu nước, của Chương Thâu, Nxb Nghệ Tĩnh, năm 1982; Phan Bội Châu nhà yêu nước - nhà

văn hóa, Chương Thâu biên soạn, Nxb Văn hóa - Thông tin, năm 2012; Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh, của Tôn Quang Phiệt, Ban nghiên cứu Văn Sử Địa xuất

bản, năm 1956; Phan Châu Trinh cuộc đời và tác phẩm, Nguyễn Q Thắng, Nxb Văn học, năm 1992; Phan Châu Trinh về tác gia và tác phẩm do Chương Thâu, Trần Hải Yến sưu tầm, Nxb Giáo dục, năm 2007; Phan Châu Trinh thân thế và sự

nghiệp, của Huỳnh Lý, Nxb Trẻ, năm 2002; Nguyễn Trường Tộ và vấn đề canh tân của tác giả Bùi Kha, Nxb Văn học, Tp Hồ Chí Minh, xuất bản năm 2011; Phạm Phú Thứ với tư tưởng canh tân do Hội đồng hương Quảng Nam - Đà Nẵng,

Nxb Tp Hồ Chí Minh, xuất bản năm 1995; Trúc đường Phạm Phú Thứ với xu

hướng canh tân của tác giả Hải Ngọc Thái Nhân Hòa, Nxb Trẻ, Tp Hồ Chí Minh,

xuất bản năm 1999; Xu hướng đổi mới trong lịch sử Việt Nam - Những gương mặt

tiêu biểu, Trung tâm UNESCO Thông tin tư liệu lịch sử và văn hóa Việt Nam,

Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, năm 1998; Những nhà cải cách Việt Nam của tác giả Lê Minh Quốc, Nxb Trẻ, xuất bản năm 2000; Một số gương mặt canh tân

Việt Nam của tập thể tác giả, Nxb Quân đội nhân dân, năm 2012; Nhân vật lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, Nxb Quân đội nhân dân, năm 2013;…

cùng một số bài đăng tạp chí tiêu biểu như “Tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ”, của Lưu Văn Lợi, Tạp chí Quan hệ Quốc tế, số 12, năm 1991;

“Nguyễn Trường Tộ và tư tưởng đổi mới trong đường lối ngoại giao Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX”, của Nguyễn Văn Khánh, Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, số 13, năm 1996; “Đặng Huy Trứ và những hoạt động của ông trong lĩnh vực thương nghiệp thế kỷ XIX”, của Trương Thị Yến, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 284, năm 1996; “Nguyễn Lộ Trạch - Nhà cải cách, nhà thơ”, của Mai Cao Chương, Tạp chí Văn học, số 337, năm 2000; “Thiên hạ đại thế luận” của Nguyễn Lộ Trạch, của Đoàn Lê Giang, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 236, năm 1987; “Tìm hiểu thêm về

tư tưởng bạo động của Phan Bội Châu”, của Đinh Xuân Lâm và Chương Thâu, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 5, năm 1978; “Vấn đề giáo dục trong tư tưởng của Phan Bội Châu”, của Nguyễn Văn Hòa, Tạp chí Triết học, số 113, năm 2000;

“Quan niệm của Phan Bội Châu về bản tính con người”, của Nguyễn Văn Hòa, Tạp chí Triết học, số 107, năm 1999; “Phan Bội Châu - Nhà yêu nước, nhà văn hóa”, của Chương Thâu, Tạp chí Nghiên cứu văn hóa nghệ thuật, số 111, năm 1993;

“Tìm hiểu thêm về tư tưởng dân chủ của Phan Châu Trinh”, của Đinh Xuân Lâm, Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội, số 2, năm 1996; “Phan Châu Trinh - Cuộc đời

và sự nghiệp” của Đinh Xuân Lâm, Tạp chí Khoa học xã hội, số 3+4, năm 2006;

“Tìm hiểu thêm về tư tưởng dân chủ của Phan Châu Trinh”, của Phùng Vân, Tạp chí Triết học, số 96, năm 1997;…

Nhìn chung, ở hướng nghiên cứu này, các nhà canh tân tiêu biểu như Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Phạm Phú Thứ, Đặng Huy Trứ, Phan Bội Châu, Phan Câu Trinh… được các nhà nghiên cứu đề cập dưới nhiều góc độ, nhiều khía cạnh khác nhau Do đó, các công trình trên đã cung cấp cho chúng tôi những

tư liệu về thân thế, cuộc đời, sự nghiệp cũng như phân tích và làm rõ những nội dung liên quan đến tư tưởng canh tân, đổi mới đất nước của các nhà tư tưởng như Phạm Phú Thứ, Nguyễn Trường Tộ, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Lộ Trạch, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh… Song, chưa có một công trình nào trình bày một cách hệ thống và toàn diện về những nội dung cơ bản của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, cũng như những đặc điểm chủ yếu của tư tưởng canh tân thời kỳ này Đây chính là những vấn đề mà luận án tiếp tục đi sâu triển khai nghiên cứu, bổ sung và làm rõ

Hướng nghiên cứu thứ ba, đó là các công trình nghiên cứu về những giá trị, hạn chế và ý nghĩa lịch sử của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Ở hướng nghiên cứu này, hầu hết các công trình mà tác giả luận án tập hợp

đã bước đầu có những đánh giá, nhận định về những giá trị, hạn chế và ý nghĩa lịch sử của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Từ đó, tác giả có cơ sở để nghiên cứu, hoàn thiện hơn trong đề tài luận án

Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này, trước hết phải kể đến công trình

nghiên cứu có nhan đề Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh, của Tôn Quang

Phiệt, Ban nghiên cứu Văn Sử Địa, năm 1956 Ở công trình này, tác giả đã có những nhận định, đánh giá về giá trị và hạn chế trong chủ trương cách mạng của Phan Bội Châu “Nhận định Phan Bội Châu trong lịch sử chống Pháp” (tr.58) và chủ trương cách mạng của Phan Châu Trinh “Đánh giá Phan Châu Trinh trong lịch sử vận động giải phóng dân tộc Việt Nam” (tr.113) Trong đó, tác giả đánh giá phương pháp võ trang cách mạng của Phan Bội Châu là “con đường cách mạng chân chính” và cho rằng những hạn chế của Phan Bội Châu như không thấy vai trò của giai cấp nông dân, mâu thuẫn trong chủ trương, kế hoạch hoạt động… là do thời đại và điều kiện giai cấp quy định Đối với Phan Châu Trinh, tác giả cho rằng chủ trương dựa vào Pháp cầu tiến bộ là cải lương,

ảo tưởng “một chủ trương cơ hội, một chủ trương lưng chừng không đi đến đâu” (tr.118) và đặt nó trong hoàn cảnh lịch sử và điều kiện giai cấp để lý giải Mặc dù vậy, tác giả cũng đánh giá cao thái độ dám nói của Phan Châu Trinh đối

với thực dân Pháp và quan lại phong kiến là “ưu điểm chứng tỏ cái lòng thiết tha với nước với dân” (tr.114) Có thể nói, đây là một công trình khoa học rất

bổ ích đối với tác giả luận án khi tìm hiểu về những hạn chế của Phan Bội Châu

và Phan Châu Trinh Tuy nhiên, những nhận định, đánh giá của tác giả cũng cần được xem xét lại và bổ sung thêm

Tiếp đến là bài viết của Văn Tân được đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lịch

sử, số 23 (năm 1961) có nhan đề “Nguyễn Trường Tộ và những đề nghị cải cách

của ông” Với 14 trang viết (từ trang 19 đến trang 33), tác giả đã trình bày, phân tích về những nội dung cơ bản trong tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ và

có so sánh với công cuộc cải cách của Nhật Bản Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra nhận định Nguyễn Trường Tộ là người “khai minh” nhưng chủ trương cải cách của ông là “không tưởng” vì Việt Nam cuối thế kỷ XIX giai cấp tư sản chưa hình thành, không có lực lượng tiến bộ làm hậu thuẫn Bên cạnh đó, tác giả còn cho rằng trong điều kiện thực dân Pháp đã đánh chiếm 6 tỉnh Nam Kỳ và đang chuẩn

bị đánh chiếm Bắc Kỳ và Trung Kỳ thì vấn đề thực hiện những cải cách trong hiện thực là không có khả năng và không phải là vấn đề trọng tâm mà vấn đề cấp bách lúc đó là phải tập trung mọi lực lượng đánh giặc cứu nước Song, việc trình bày, phân tích toàn bộ nội dung tư tưởng cải cách của Nguyễn Trường Tộ cũng như nhận định, đánh giá về những vấn đề trong tư tưởng của nhà cải cách này chỉ với

16 trang giấy nên còn sơ lược, chủ yếu là nêu vấn đề và không thể có những đánh giá toàn diện về nhiều mặt trong tư tưởng cải cách của ông Nhìn chung, những nhận định của tác giả đã giúp chúng tôi rất nhiều để việc đánh giá những hạn chế của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX thêm khách quan và có tính thuyết phục

Tác phẩm Nguyễn Trường Tộ với vấn đề canh tân đất nước, do Trung tâm

nghiên cứu Hán Nôm ấn hành, năm 1992 Đây là tập Kỷ yếu hội thảo khoa học, với 387 trang sách, tập hợp trên 40 bài phát biểu của các học giả, các nhà nghiên cứu thảo luận về Nguyễn Trường Tộ Các bài viết đề cập đến nhiều khía cạnh, nhưng chủ yếu ở góc độ đánh giá những đóng góp của Nguyễn Trường Tộ về mặt văn hóa và tư tưởng đối với dân tộc Hầu hết các tác giả đều đánh giá cao tư tưởng

cải cách của Nguyễn Trường Tộ, chẳng hạn, Nguyễn Trường Tộ là một trong những kiến trúc sư về văn hóa tư tưởng Việt Nam, một nhà nho thức thời, tư tưởng canh tân đất nước của ông tương đối toàn diện và là sự mở đầu cho tư tưởng duy tân ở nước ta Bên cạnh đó, một số bài viết cũng đã có những nhận định về hạn chế trong tư tưởng canh tân đất nước của Nguyễn Trường Tộ là chưa thật hoàn chỉnh, không có sơ sở hiện thực, mơ hồ không tưởng, chứa đựng nhiều mâu thuẫn Đồng thời, một số bài viết còn rút ra những bài học về thời cơ đổi mới, về bám sát thực tiễn để đổi mới… Nhìn chung, đây là tài liệu tham khảo có giá trị, giúp người đọc có cái nhìn đa chiều về tư tưởng canh tân đất nước của Nguyễn Trường Tộ nói riêng, tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX nói chung, tuy còn sơ lược và chưa được phân tích thấu đáo

Cũng năm 1992, Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 265 đã dành 7 trang (tr 9 -

tr.16) cho bài viết “Nguyễn Trường Tộ, người mở đầu cho một dòng yêu nước có

xu hướng canh tân ở thời cận đại” của nhà nghiên cứu Văn Tạo Ngay từ những trang đầu tiên của bài viết, tác giả đã khẳng định trong lịch sử cận đại Việt Nam có hai xu hướng cứu nước là xu hướng võ trang và xu hướng cải cách cũng như mối quan hệ biện chứng giữa hai xu hướng này Trên cơ sở đó, tác giả đi đến nhận định

xu hướng cải cách do các nhà canh tân cuối thế kỷ XIX như Nguyễn Trường Tộ, Phạm Phú Thứ, Nguyễn Lộ Trạch… Và sau đó được Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu duy trì và phát triển ở đầu thế kỷ XX Có thể nói, những nhận định của tác giả đưa ra còn khá chung chung, mang tính khái quát chủ yếu minh họa cho tinh thần yêu nước của Nguyễn Trường Tộ Tuy nhiên, đây là nhận định có tính chất gợi mở để chúng tôi đi sâu, làm rõ giá trị yêu nước trong tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Năm 1993, bài viết có tựa đề “Phan Châu Trinh hệ luận phê phán đúng và

con đường không tưởng” của Nguyễn Văn Hồng được đăng trên Tạp chí Nghiên

cứu lịch sử, số 5 Nội dung của bài viết này đã khẳng định hạn chế trong con

đường “Ỷ Pháp” để thực hiện canh tân đất nước và tư tưởng thuyết phục Pháp trả lại độc lập chủ quyền cho Việt Nam của Phan Châu Trinh là không tưởng Xét ở khía cạnh này, tác giả nhận định như vậy là khá chính xác, song tác giả mới chỉ

nêu vấn đề, do đó cần phải tiếp tục đi sâu làm rõ vấn đề này cũng như nhiều vấn đề khác trong tư tưởng canh tân của Phan Châu Trinh

Tác phẩm Tư tưởng canh tân đất nước dưới triều Nguyễn, của tập thể tác giả

Đỗ Bang và các tác giả khác, Nxb Thuận Hóa, Huế, năm 1999 Tác phẩm này đã tập hợp bài viết của các tác giả trên cả ba miền đất nước với nhiều nội dung liên quan đến tư tưởng canh tân, đổi mới đất nước của Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Đặng Huy Trứ, Phạm Phú Thứ,… Trên cơ sở đó, bước đầu các tác giả cho rằng tư tưởng canh tân thời kỳ này là “phương thuốc” của lịch sử Việt Nam cuối thế

kỷ XIX Song, còn những giá trị khác về cả mặt lý luận và thực tiễn tác giả chưa đề cập đến Về mặt hạn chế thì các tác giả bàn nhiều hơn, các tác giả cho rằng tư tưởng canh tân ở Việt Nam thời kỳ này còn nặng về ảnh hưởng bên ngoài mà thiếu cơ sở vật chất để tiếp nhận ở bên trong, chưa đề cập đến những yêu cầu cơ bản của lịch sử cũng như vấn đề thay đổi hệ thống chính trị

Cuốn Nguyễn Trường Tộ và vấn đề canh tân, của Bùi Kha, Nxb Văn học,

Tp Hồ Chí Minh, năm 2001 đã trình bày và phân tích ba bản di thảo quan trọng nhất của Nguyễn Trường Tộ là bản Di thảo số 1 (Thiên hạ đại thế luận), bản Di thảo số 5 (Kế hoạch làm cho dân giàu nước mạnh) và bản Di thảo số 27 (Tám việc cần làm gấp) trong sự liên hệ với các sự kiện lịch sử đương thời được tác giả minh chứng bằng nhiều sử liệu chính xác Trên cơ sở đó, tác giả đã dành cho Nguyễn Trường Tộ những đánh giá về quan điểm chính trị và những đề nghị cải cách của ông, đó là xa rời thực tế và không thể áp dụng được, các dữ kiện sai về mặt sử liệu để kêu gọi chủ trương hòa với Pháp và biện minh cho những đề nghị của mình Đồng thời, tác giả nhận định thực chất những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ là chiến thuật

“củ cà rốt” và “cục xương” núp dưới chiêu bài canh tân, là kế hoạch tằm ăn lá dâu Bên cạnh đó, tác giả còn phân tích một số bản điều trần quan trọng khác của Nguyễn Trường Tộ về vấn đề tôn giáo: Di thảo số 2 (Bàn về tự do tôn giáo); Số 17 (Dùng giám mục, linh mục vào việc canh tân) Qua đó, tác giả đưa ra những ý kiến có tính chất phê phán vấn đề tôn giáo trong những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ nhằm mục đích vạch tội Nguyễn Trường Tộ là tay chân của giám mục Gauthier, một tên gián điệp lợi hại của Pháp Nhìn chung, tác phẩm này đã cung cấp cho người đọc cái nhìn khác và mới ở phương diện con người và di thảo của Nguyễn Trường

Tộ, song trong chừng mực nhất định, những nhận định của tác giả có phần khắt khe

và chưa được thỏa đáng đối với những đề nghị canh tân của Nguyễn Trường Tộ, đặc biệt là quan điểm chính trị của ông; Mặt khác, tác giả cũng chưa nhìn thấy những giá trị tích cực trong tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ

Tác phẩm có nhan đề Tư tưởng cải cách ở Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX,

của Lê Thị Lan, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2002 cũng đã đi sâu phân tích, làm rõ nội dung, giá trị, ý nghĩa và bài học lịch sử của dòng tư tưởng cải cách ở Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX cũng như đi vào lý giải nguyên nhân của những hạn chế Về giá trị và ý nghĩa, tác giả cho rằng tư tưởng cải cách là biểu hiện mới của tinh thần yêu nước Việt Nam, bước phát triển mới của tư duy Việt Nam thế kỷ XIX Qua đó, tác giả cũng đã rút ra được một số bài học lịch sử của

tư tưởng cải cách thời kỳ này về thời cơ cải cách, về năng lực của nhà cầm quyền, về chuẩn bị lực lượng vật chất để đổi mới… Bên cạnh đó, tác giả cũng đã

có nhận định về những hạn chế cơ bản của tư tưởng cải cách thời kỳ này, đó là chưa có cơ sở lí luận khoa học, mang tính trực quan, cảm tính, thiếu tính khả thi, quá đề cao vai trò của giai cấp lãnh đạo mà không đả động gì đến vai trò của nhân dân, mơ hồ trong nhận thức bản chất kẻ thù… Đồng thời, tác giả cho rằng nguyên nhân của những hạn chế nêu trên là do giới hạn của tầm nhìn Nho giáo thời Nguyễn nên cơ bản vẫn là tư tưởng phong kiến đã hạn chế khả năng thích ứng của giới trí thức Việt Nam nói chung, các nhà tư tưởng canh tân nói riêng Nhìn chung, tác giả đã có sự khái quát, bước đầu đưa ra những nhận định chung nhất về tư tưởng cải cách ở Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX, thấy được những giá trị cũng như những hạn chế nhất định; Song chưa đầy đủ, một số nội dung mới chỉ nêu vấn đề mà chưa đi vào giải quyết triệt để

Năm 2005, Nhà xuất bản Đà Nẵng ấn hành cuốn Từ xu hướng Canh tân đến

phong trào Duy tân và sự nghiệp đổi mới hiện nay (Từ giữa thế kỷ XIX đến cuối thế

kỷ XX) của tác giả Hải Ngọc Thái Nhân Hòa Nội dung của công trình này được kết

cấu thành 3 phần, trong đó Phần 1 (Xu hướng canh tân), bước đầu tác giả nhận định

sự xuất hiện của tư tưởng canh tân đánh dấu một thời kỳ phát triển tư duy cứu nước, phản ánh tinh thần yêu nước của dân tộc; Phần 2 (Phong trào duy tân), tác giả cho rằng phong trào duy tân đánh dấu một bước tiến mới về tư duy lý luận vận động

cách mạng, thể hiện tinh thần dân chủ, ý thức dân sinh sâu sắc Về những hạn chế, tác giả cho rằng xu hướng canh tân hoạt động đơn lẻ, mang tính chất “kêu gào” bằng điều trần, tấu sớ còn con đường dân chủ tư sản của Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu trong phong trào duy tân không phải là con đường cứu nước Nhìn chung, đây mới chỉ là những nghiên cứu ban đầu, mang tính chất gợi mở, do đó vẫn còn rất nhiều vấn đề cần được tiếp tục đào sâu thêm

Phạm Quang Minh có bài “Cải cách ở Xiêm và Việt Nam cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX: Những nguyên nhân thành bại”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á,

số 6(81)/ 2006, tr.29 - 40 Ở bài viết này, tác giả không chỉ trình bày, phân tích mà còn so sánh những cơ sở hình thành trào lưu cải cách ở Xiêm và Việt Nam như sự hình thành triều đại Chakri ở Xiêm và triều Nguyễn ở Việt Nam, cơ cấu kinh tế, cơ cấu xã hội, cơ sở văn hóa giáo dục Từ đó, tác giả đi vào lý giải những nguyên nhân dẫn đến sự thành công của công cuộc cải cách ở Xiêm và những lý do khiến cho những đề nghị cải cách ở Việt Nam không được thực hiện Đây là tài liệu giúp tác giả luận án có cái nhìn toàn diện, khách quan trước khi đi vào làm rõ những hạn chế trong tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Trong công trình Phan Châu Trinh về tác giả và tác phẩm, Nxb Giáo dục,

Hà Nội, năm 2007 của hai tác giả Chương Thâu và Trần Hải Yến, đã tập hợp bài viết của nhiều nhà nghiên cứu trên mọi miền đất nước Đáng chú ý là những nội dung được trình bày ở phần 2 của công trình này từ trang 89 đến trang 268 Đây là những trang sách mà theo chúng tôi các tác giả tập trung phân tích, đánh giá về tư tưởng và con đường cứu nước của Phan Châu Trinh Mỗi nhà nghiên cứu có những nhận định và đánh giá riêng ở nhiều khía cạnh liên quan đến Phan Châu Trinh Bên cạnh việc chỉ ra những hạn chế như ảo tưởng, cải lương… nhưng nhìn chung các tác giả đều thống nhất ở nhận định tư tưởng dân chủ, khát vọng dân quyền, công cuộc cải cách dân chủ, phong trào Duy tân do Phan Châu Trinh khởi xướng phù hợp với thời đại, với yêu cầu khách quan của cách mạng Việt Nam, thể hiện tinh thần yêu nước có tác dụng tích cực nhất định đến phong trào cách mạng Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Cũng trong năm 2007, Chương Thâu và Trần Ngọc Vương đã tập hợp các bài

viết của nhiều nhà nghiên cứu và cho ra đời cuốn Phan Bội Châu về tác gia và tác

phẩm, Nxb Giáo dục, Hà Nội Trong cuốn sách này, chúng tôi dồn sự chú ý vào

phần một từ trang 55 đến trang 200 Sở dĩ như vậy là vì theo chúng tôi đây là phần được hai tác giả sắp xếp những bài viết bàn về nội dung tư tưởng cũng như phương pháp cách mạng của Phan Bội Châu Nói chung, các nhà nghiên cứu thừa nhận những mặt hạn chế trong tư tưởng của Phan Bội Châu nhưng không vì thế mà phủ nhận những giá trị trong tư tưởng của ông Có lẽ trên tinh thần đánh giá ấy, các nhà nghiên cứu đều đánh giá cao tinh thần yêu nước, khát vọng giải phóng dân tộc, phương pháp bạo đạo võ trang… của Phan Bội Châu

Cuốn Phan Bội Châu nhà yêu nước nhà văn hóa, của Chương Thâu, Nxb

Văn hóa - Thông tin, năm 2012 Trên cơ sở trình bày, phân tích quá trình hình thành, tồn tại và phát triển tư tưởng Phan Bội Châu, tác giả đã đưa ra những nhận định, đánh giá khá chi tiết, khách quan, khoa học về những giá trị và hạn chế trong

tư tưởng của ông Về những giá trị, Chương Thâu cho rằng chủ trương cách mạng tương đối triệt để, thủ đoạn bạo động là đúng đắn, tư tưởng dân chủ tư sản hình thành tương đối trọn vẹn… Đồng thời, Chương Thâu đề nghị xét lại nhiều vấn đề

hệ trọng trong tư tưởng của Phan Bội Châu như vấn đề đường lối cách mạng; vấn

đề chủ trương bạo động, cầu Nhật; vấn đề Pháp - Việt đề huề và những vấn đề liên quan đến các lực lượng cách mạng… có những nhận định, đánh giá công bằng và khách quan (tr.314)

Tác phẩm Tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ giá trị và hạn chế,

của Vũ Ngọc Lanh, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, năm 2014 Trên cơ

sở làm rõ nội dung tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ, tác giả đã chỉ ra những giá trị và hạn chế trong tư tưởng canh tân của ông: Về những giá trị, tác giả cho rằng tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ đã thể hiện được tính chất biện chứng của quá trình cải biến xã hội, coi trọng khoa học kỹ thuật, giải quyết được mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức, xuất phát từ thực tiễn Việt Nam và cuối cùng là đã thể hiện được phương pháp tư duy khá triệt để Bên cạnh đó, tác giả cũng chỉ ra những điểm hạn chế trong tư tưởng canh tân của ông là thế giới quan duy tâm, chưa thực sự nắm bắt được những tri thức, những học thuyết chính trị quan trọng của thời đại lúc bấy giờ, chưa đặt ra vấn đề cải cách thể chế chính

trị, thiếu quan điểm về dân chủ, chưa đúng thời thế Đồng thời, tác giả cũng đã rút ra một số bài học trong tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ như bài học

về văn hóa, bài học về chính trị, bài học về đoàn kết và khoan dung tôn giáo, bài học về chống tham nhũng và bài học về nhân cách tri thức

Đánh giá về tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

còn có tác phẩm Sự biến đổi chính trị ở Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1945,

của Trần Thị Thu Hoài, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội, năm 2015 Ở tác phẩm này, tác giả cho rằng tư tưởng canh tân thời kỳ này chịu ảnh hưởng nặng nề của hệ tư tưởng Nho giáo, không đụng chạm đến bộ máy chính quyền cũng như thể chế chính trị, không có khả năng thực thi hiệu quả, do đó, tư tưởng canh tân thời kỳ này chỉ là lý thuyết Bên cạnh đó, tác giả còn có những nhận định riêng về tư tưởng canh tân của một số nhà tư tưởng, chẳng hạn Nguyễn Trường Tộ canh tân mà đặt niềm tin vào triều đình Tự Đức; Phan Bội Châu đặt

tư tưởng dân chủ trên giá đỡ của ý thức hệ Nho giáo; Phan Châu Trinh đã có sự nhầm lẫn khi xác định đâu là kẻ thù chính và ảo tưởng, mơ hồ về chính trị Song, trong tác phẩm này, chúng tôi thấy tác giả chỉ nhìn thấy những hạn chế trong tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX mà chưa thấy được những giá trị tích cực của tư tưởng canh tân thời kỳ này, hoặc nếu có đề cập đến thì không đáng kể; mặt khác, tác giả mới chỉ khảo sát ở phương diện chính trị nên chưa thật đầy đủ và toàn diện

Công trình Tư tưởng chính trị của Phan Châu Trinh của Trần Mai Ước,

Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, năm 2017 Công trình được kết cấu thành 3 chương, trong đó: Ở chương 1, tác giả đã trình bày, phân tích điều kiện lịch sử -

xã hội và tiền đề hình thành tư tưởng chính trị của Phan Châu Trinh; chương 2, tác giả trình bày, phân tích những nội dung, đặc điểm của tư tưởng chính trị Phan Châu Trinh; đặc biệt ở chương 3, tác giả đã đi sâu làm rõ giá trị, hạn chế

và những bài học lịch sử từ tư tưởng chính trị Phan Châu Trinh đối với thực tiễn xây dựng hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay Có thể khẳng định đây là một công trình chuyên khảo nghiêm túc, công phu đã gợi mở rất nhiều cho tác giả trong quá trình nghiên cứu về tư tưởng chính trị của Phan Châu Trinh nói riêng,

tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX nói chung

Ở hướng nghiên cứu này còn có luận án Tiến sĩ với nhan đề Giá trị nhân

văn trong tư tưởng của Phan Bội Châu của Trịnh Thị Kim Chi (năm 2017) Điểm

nổi bật trong công trình này là tác giả đã trình bày và phân tích những nội dung

cơ bản của giá trị nhân văn trong tư tưởng của Phan Bội Châu ở các phương diện: Quan điểm đề cao vai trò, địa vị, giá trị con người; quan điểm đề cao lòng nhân

ái, vị tha; quan điểm đề cao giáo dục hoàn thiện con người; quan điểm về lý tưởng giải phóng con người Trên cơ sở đó, tác giả đi sâu làm rõ các đặc điểm của giá trị nhân văn của Phan Bội Châu như: Sự thống nhất giữa văn hóa và chính trị; sự thống nhất giữa tính dân tộc và tính nhân loại; tinh thần yêu nước Qua đó, tác giả khẳng định giá trị nhân văn của Phan Bội Châu không chỉ góp phần làm phong phú, sâu sắc nội dung tư tưởng nhân văn nói chung và tinh thần, giá trị nhân văn của dân tộc Việt Nam nói riêng mà còn góp phần nâng cao tinh thần yêu nước, cổ vũ toàn dân đứng lên cứu nước

Luận án tiến sĩ của Lại Văn Nam là Tư tưởng dân chủ của Phan Bội Châu

với quá trình dân chủ hóa đời sống xã hội ở Việt Nam hiện nay Trong công trình

này, tác giả đã trình bày và phân tích 2 nội dung cơ bản trong tư tưởng dân chủ của Phan Bội Châu: Quan điểm của Phan Bội Châu về nhà nước dân chủ và quan điểm về các quyền và nghĩa vụ của công dân Sau đó, tác giả đi sâu làm rõ 3 đặc điểm trong tư tưởng dân chủ của ông là tính quá độ, tính kế thừa và phát triển, tính nhân văn Từ đó, tác giả rút ra những giá trị và hạn chế trong tư tưởng dân chủ của Phan Bội Châu

Ngoài ra, ở hướng nghiên cứu này còn có các tác phẩm như Lịch sử nhà

Nguyễn một cách tiếp cận mới, nhiều tác giả, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, năm

2005; Bước chuyển tư tưởng Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, do Trương

Văn Chung, Doãn Chính (chủ biên) và các tác giả khác, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, năm 2005; Góp phần tìm hiểu Nho giáo, nho sỹ, trí thức Việt Nam trước

năm 1945, của Chương Thâu, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, năm 2007; Phan Bội Châu - Nhà yêu nước, nhà văn hóa, của Chương Thâu, Nxb Văn hóa - Thông

tin, Hà Nội;… Nhìn chung, các tác giả đã có sự khái quát, bước đầu đưa ra những nhận định chung nhất về những giá trị và hạn chế của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Các bài viết của các tác giả được đăng trên các tạp chí, đó là Tạp chí Nghiên

cứu lịch sử: Đặng Huy Vận và Chương Thâu có bài “Vài ý kiến nhỏ bàn góp

thêm về những đề nghị cải cách của Nguyễn Trường Tộ cuối thế kỷ XIX”, số 25, năm 1961; Hoàng Nam với bài “Đánh giá vai trò Nguyễn Trường Tộ trong lịch

sử cận đại Việt Nam”, số 29, năm 1961; Hồ Hữu Phước và Phạm Minh Tâm có bài “Góp thêm ý kiến về việc đánh giá Nguyễn Trường Tộ”, số 31, năm 1961; Nguyễn Khắc Đạm có bài “Nhìn nhận và đánh giá về Nguyễn Trường Tộ”, số

260, năm 1992; Lê Sỹ Thắng có bài “Thử nêu lên một số nhận xét về tư tưởng triết học của Phan Bội Châu, số 104, năm 1967; Hương Phố có bài “Góp phần đánh giá tư tưởng của Phan Bội Châu - Nhân đọc một tác phẩm”, số 94, năm 1967; Nguyễn Duy Hinh có bài “Hệ tư tưởng Nguyễn”, số 246, năm 1989; Hồ

Song có bài “Phan Châu Trinh - Thực tế và ảo vọng”, số 1, năm 1995; Tạp chí

triết học: Lê Thị Lan có các bài “Tư tưởng chính trị của Nguyễn Trường Tộ - lạc

hậu hay đổi mới”, số 1, năm 2002; “Đặng Huy Trứ - một trong những nhà cải cách đầu tiên”, số 4, năm 1992; “Quan niệm về dân chủ của Đặng Huy Trứ - một nét mới trong tư tưởng chính trị - xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX, số 82, năm 1994; Nguyễn Trọng Văn với các bài “Tư tưởng đổi mới của Nguyễn Trường Tộ, một biểu hiện mới của tinh thần dân tộc ở nửa sau thế kỷ XIX”, số 4, năm 1991; “Tư tưởng ngoại giao đa phương trong hệ thống tư tưởng đổi mới của Nguyễn Trường Tộ”, số 3, năm 1992; Đỗ Thị Hòa Hới có bài “Phan Châu Trinh

và sự thức tỉnh dân tộc đầu thế kỷ XX”, số 1, năm 1992 và bài “Tư tưởng canh tân sáng tạo nền văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX của chí sĩ Phan Châu Trinh”,

số 3, năm 1993; Tạp chí Khoa học xã hội: Lê Thị Lan có bài “Tư tưởng cải cách

giáo dục ở Việt Nam thế kỷ XIX và ý nghĩa lịch sử của nó”, số 5, năm 2001… Đây là các bài viết rất có giá trị, cung cấp cho người đọc những đánh giá, nhận định của các tác giả khi tìm hiểu, nghiên cứu về tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, các tác giả đã cố gắng tìm ra những giá trị và hạn chế trong tư tưởng canh tân thời kỳ này Song, mỗi tác giả chỉ chú trọng đến một số nội dung nhất định mà mình nghiên cứu với cách tiếp cận vấn đề khác nhau, do đó, nhận định về những giá trị và hạn chế trong tư tưởng canh tân thời

kỳ này còn mang tính riêng lẻ, chưa hệ thống Mặt khác, một số ý kiến còn có màu sắc khác nhau trong mức độ đánh giá những giá trị cũng như phân tích một

số hạn chế lịch sử của tư tưởng canh tân thời kỳ này

Nhìn chung cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX trên nhiều phương diện, nhiều góc

độ khác nhau, từ kinh tế, chính trị, lịch sử, văn hóa, giáo dục, tư tưởng triết học, quân sự, ngoại giao… và có những đánh giá về giá trị, hạn chế của tư tưởng canh tân thời kỳ này Song, nói chung các tác giả chưa nghiên cứu bao quát toàn bộ nội dung của tư tưởng canh tân thời kỳ này trong một chỉnh thể cũng như chưa chỉ ra những đặc điểm chủ yếu của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

và lý giải nguyên nhân của những đặc điểm đó từ cơ sở kinh tế - xã hội đương thời Đồng thời, các tác giả cũng chưa đưa ra những nhận định, đánh giá những giá trị và hạn chế của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX một cách toàn diện và xác đáng trên cả hai phương diện lý luận và thực tiễn như là một chủ đề riêng Tuy nhiên các công trình khoa học trên vẫn là những tài liệu thực sự bổ ích để chúng tôi học tập, kế thừa và phát triển trong đề tài luận án Trên nền tảng thành quả quý báu đó, trong những chừng mực nhất định chúng tôi cố gắng làm rõ những nhiệm vụ, những yêu cầu của xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX với

sự hình thành, phát triển tư tưởng canh tân thời kỳ này Bên cạnh đó, chúng tôi đi sâu vào trình bày, phân tích những nội dung cơ bản và những đặc điểm chủ yếu của

tư tưởng canh tân ở Việt Nam thời kỳ này Trên cơ sở đó, chúng tôi đưa ra những nhận định, đánh giá về những giá trị, hạn chế và rút ra ý nghĩa lịch sử của nó đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Mục đích của luận án: Luận án tập trung trình bày, phân tích những nội

dung, đặc điểm, đánh giá về giá trị, hạn chế của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX và rút ra ý nghĩa lịch sử của nó đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay

Nhiệm vụ của luận án: Để đạt được mục đích nêu trên, luận án cần phải

thực hiện các nhiệm vụ cơ bản sau đây:

Một là, trình bày, phân tích và làm rõ những điều kiện, tiền đề hình thành tư

tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Hai là, trình bày, phân tích và làm rõ những nội dung cơ bản và những đặc

điểm chủ yếu trong tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Ba là, nghiên cứu đánh giá những giá trị, hạn chế của tư tưởng canh tân ở

Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX; Từ đó rút ra ý nghĩa lịch sử của nó đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu của luận án: Luận án không nghiên cứu toàn bộ tư

tưởng Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, mà chỉ tập trung nghiên cứu tư tưởng canh tân thời kỳ này

Điểm đáng chú ý ở đây là, giữa các nhà canh tân cuối thế kỷ XIX (Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Phạm Phú Thứ, Đặng Huy Trứ) và các nhà canh tân đầu thế kỷ XX (Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh) có những sự khác nhau về nền tảng ý thức hệ và nội dung đề xuất canh tân, nhưng về mục tiêu, phương pháp, nhận thức về nguồn lực kinh tế - xã hội trong nước, sự ảo tưởng trong phân biệt bạn, thù… khi đề xuất canh tân lại có những sự gặp gỡ nhất định Vì thế, luận án mạnh dạn chọn đối tượng nghiên cứu là tư tưởng canh tân của các nhà canh tân ở 2 giai đoạn kế tiếp cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX để góp phần làm rõ bước phát triển trong nhận thức cùng những mặt tích cực, hạn chế của tư tưởng canh tân, lý giải nguyên nhân sự thất bại của tư tưởng canh tân thời kỳ này

Phạm vi nghiên cứu của luận án: Tư tưởng canh tân đất nước cuối thế kỷ

XIX, đầu thế kỷ XX phong phú, nhiều mới mẻ, được đề xuất bởi nhiều nhà canh tân tiến bộ Tuy nhiên, luận án chỉ tập trung phân tích tư tưởng của các nhà canh tân tiêu biểu là Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch, Phạm Phú Thứ, Đặng Huy Trứ, Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Để đạt được mục đích và hoàn thành những nhiệm vụ nêu trên, luận án được thực hiện dựa trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; luận án sử dụng các phương pháp

nghiên cứu cụ thể như: lịch sử và logic, phương pháp phân tích, tổng hợp, diễn dịch và quy nạp, đối chiếu, so sánh để nghiên cứu và trình bày luận án

6 Đóng góp mới của luận án

Một là, luận án đã làm rõ những nội dung của tư tưởng canh tân ở Việt Nam

cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX một cách cơ bản và hệ thống Đồng thời, luận án chỉ

ra được những đặc điểm chủ yếu trong tư tưởng canh tân ở Việt Nam giai đoạn này

Hai là, luận án đã đánh giá một cách khách quan những giá trị, hạn chế

trong tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX; từ đó rút ra ý nghĩa lịch sử của nó đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Ý nghĩa khoa học: Thông qua những nội dung nghiên cứu, phân tích và

trình bày, luận án góp phần vào việc hệ thống hóa và làm sâu sắc hơn nội dung, đặc điểm, giá trị của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX trong tiến trình phát triển của lịch sử tư tưởng Việt Nam nói chung và tư tưởng canh tân Việt Nam nói riêng

Ý nghĩa thực tiễn: Những nghiên cứu đánh giá về những giá trị, hạn chế và

rút ra ý nghĩa lịch sử của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ

XX góp phần thiết thực đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam hiện nay Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ cung cấp những tư liệu và những nhận định có tính hệ thống phục vụ cho việc nghiên cứu và giảng dạy lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam trong các trường Cao đẳng và Đại học ở Việt Nam

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án được kết cấu thành 3 chương và 7 tiết

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ - XÃ HỘI VÀ TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN

HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM

CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX

Là một hình thái ý thức xã hội, trong quá trình trình hình thành, tồn tại và phát triển, tư tưởng của một giai đoạn lịch sử bao giờ cũng xuất phát từ những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định, theo C Mác và Ph.Ănghen (1993): “Không phải ý thức của con người quyết định tồn tại của họ; trái lại, tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ” (tr.15) Có thể nói, chính những điều kiện tiên quyết ấy mới là nhân tố quan trọng quyết định nội dung, đặc điểm, khuynh hướng vận động, biến đổi và phát triển

tư tưởng của bất kỳ giai đoạn lịch sử nào Do đó, khi nghiên cứu về tư tưởng canh tân

ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chúng ta nhất thiết phải tìm hiểu điều kiện lịch sử - xã hội và tiền đề lý luận cho sự xuất hiện của dòng tư tưởng này Từ đó, chúng ta sẽ có cơ sở vững chắc để lý giải tính tất yếu cho sự ra đời của tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

1.1 ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ, KINH TẾ, CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM VỚI SỰ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CANH TÂN Ở VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX

1.1.1 Điều kiện lịch sử, kinh tế, chính trị - xã hội thế giới cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX với sự hình thành tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Lịch sử - xã hội thế giới cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX là giai đoạn có nhiều

sự kiện mang tính thời đại, ảnh hưởng rất lớn đối với quá trình phát triển của lịch sử

xã hội loài người và có tác động mạnh mẽ đến đời sống xã hội Việt Nam Trong đó:

Ở phương Tây, những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư

bản đã phát triển sang một giai đoạn mới - giai đoạn chủ nghĩa tư bản tự do sang giai đoạn chủ nghĩa đế quốc đã tạo nên sự tác động mạnh mẽ đến tình hình thế giới

và gây ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống xã hội Việt Nam

Về kinh tế, cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, nhờ sự phát triển mạnh mẽ của

khoa học kỹ thuật nên sức sản xuất xã hội cũng vì thế phát triển vượt bậc làm cho chủ nghĩa tư bản trở thành chủ nghĩa đế quốc Đó là những phát minh khoa học: Học thuyết tiến hóa của Charles Robert Darwin (năm 1859); bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học của Dmitri Mendeleev (năm 1869); phát minh ra vắc xin của của Louis Pasteus (năm 1863); Wilhelm Conrad Rơntghen phát hiện ra tia X (năm 1895); Antoine Henri Becquerel phát hiện ra hiện tượng phóng xạ trong Uranium (năm 1896); Joseph John Thomson phát hiện ra điện tử (năm 1897); Kaufman đã

đo được khối lượng của điện tử phụ thuộc vào sự biến thiên về tốc độ của nó (năm 1901); A.Einstein phát hiện ra thuyết tương đối hẹp (năm 1905)… Đặc biệt là những phát minh mới về kỹ thuật đã được giai cấp tư sản ứng dụng trực tiếp vào quá trình sản xuất làm cho năng suất lao động ngày càng tăng lên và sự ra đời của nhiều ngành sản xuất mới, thúc đẩy sự phát triển của sản xuất công nghiệp Trong

đó, kỹ thuật luyện kim được cải tiến với việc sử dụng lò Bét - xmen và lò Mác - tanh làm cho sản lượng thép tăng lên nhanh chóng, được sử dụng rộng rãi trong trong sản xuất như chế tạo máy, đường ray, các công trình xây dựng; tuốcbin phát điện được sử dụng để cung cấp nguồn điện năng; dầu hỏa được khai thác và cung cấp nguồn nhiên liệu mới cho giao thông vận tải; công nghiệp hóa học ra đời tạo điều kiện cho sự phát triển của ngành nhuộm, phân bón và thuốc nổ…; sự phát triển của các phương tiện giao thông vận tải, đặc biệt là đường sắt và đường biển

đã thúc đẩy sản xuất công nghiệp phát triển, sự giao lưu kinh tế giữa các vùng; sự

ra đời của các phương tiện thông tin liên lạc như điện báo, điện tín…

Cùng với sự phát triển vượt bậc của các thành tựu khoa học, kỹ thuật còn có

sự tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng công nghiệp, tức cuộc cách mạng trong

kỹ thuật sản xuất đối với sự phát triển nhanh chóng của nền sản xuất nói riêng, nền kinh tế - xã hội ở Tây Âu nói chung Ngay từ giữa thế kỷ XIX, cuộc cách mạng công nghiệp đã hoàn thành ở một số nước tư bản chủ yếu, tạo ra nền đại công nghiệp cơ khí Dựa vào cơ sở kỹ thuật cơ khí, cùng với sự phát triển của khoa học

tự nhiên và cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa các nước tư bản để giành lợi nhuận cao nhất dẫn đến sự ra đời của nhiều phát minh kỹ thuật mới Giai cấp tư sản đã áp dụng những thành tựu của khoa học kỹ thuật vào quá trình sản xuất, tạo ra lực

lượng sản xuất lớn chưa từng có trong lịch sử nhân loại, do đó, thúc đẩy nền sản xuất xã hội phát triển nhanh chóng:

“Sự chinh phục những lực lượng tự nhiên, sự sản xuất bằng máy móc, việc

áp dụng hóa học vào công nghiệp và nông nghiệp, việc dùng tàu thủy bằng hơi nước, đường sắt, máy điện báo, việc khai phá toàn bộ lục địa, việc điều hóa sông ngòi cho tàu bè đi lại được, hàng khối dân cư tựa hồ như từ dưới đất trôi lên, - có thế kỷ nào trước đây lại ngờ được rằng có những lực lượng sản xuất như thế vẫn nằm tiềm tàng trong lòng lao động xã hội…” (C.Mác

và Ph.Ănghen, 1994, tr.603)

Sự phát triển của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa cũng dẫn đến mâu thuẫn trong lòng tư bản chủ nghĩa ngày càng diễn ra gay gắt Nó biểu hiện ra bên ngoài bằng các cuộc khủng hoảng kinh tế trong những năm 1873 - 1879, 1882 -

1886, 1890, 1900 - 1903 Mặt khác, cạnh tranh tự do sinh ra sự tích tụ và tập trung sản xuất đến một mức độ nhất định dẫn tới sự hình thành các liên minh độc quyền

ở các nước tư bản với nhiều hình thức từ thấp đến cao là cácten, xanhđica, tờrớt có vai trò quyết định trong việc chi phối thị trường trong nước và thế giới Vì lợi nhuận, các công ty độc quyền ở các nước tư bản tăng cường tranh giành thị trường

và mở rộng phạm vi ảnh hưởng ở nước ngoài Do đó, các nước đế quốc ráo riết tìm kiếm thuộc địa và đẩy mạnh việc xâm chiếm thuộc địa nhằm độc chiếm nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, rẻ mạt; nguồn lao động giá rẻ; xuất khẩu tư bản; thị trường tiêu thụ hàng hóa… Sự tranh giành về thị trường và thuộc địa làm cho mâu thuẫn giữa các nước đế quốc ngày càng gay gắt đòi hỏi phải giải quyết đã dẫn đến bùng nổ cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất (năm 1914 - 1918) Do đó, làm biến đổi sâu sắc các mặt của đời sống xã hội như kinh tế, tư tưởng, chính trị, văn hóa,

xã hội… trên phạm vi toàn thế giới Phạm Hồng Tung (2008) nhận định: “chủ nghĩa tư bản phương Tây đã nhanh chóng kéo cả thế giới vào cơn lốc của chính nó thông qua hoạt động giao thương, truyền bá và cuối cùng là thực dân hóa” (tr.178)

Về chính trị - xã hội, nền dân chủ tư sản cùng với các giá trị dân chủ, bình đẳng, bác ái có ý nghĩa to lớn trong tiến trình lịch sử nhân loại Đó là giải phóng loài người thoát khỏi “đêm trường trung cổ”; tạo bước chuyển từ chế độ quân chủ sang