Đóng góp của dã lan nguyễn đức dụ trong nghiên cứu văn hóa dòng họ và gia phả

Trong nghiên cứu khoa học xã hội, mảng văn hóa dòng họ, Việt Nam ta có không ít nhân vật và công trình nghiên cứu theo các định hướng sử học, dân tộc học, xã hội học, ngôn ngữ học, văn h

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-Ω -

ĐẶNG THỊ BÌNH

ĐÓNG GÓP CỦA DÃ LAN NGUYỄN ĐỨC

DỤ TRONG NGHIÊN CỨU VĂN HÓA DÒNG

HỌ VÀ GIA PHẢ

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH VĂN HÓA HỌC

MÃ NGÀNH: 60.31.06.40

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2019

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

1 GS.TS Phan Thị Thu Hiền (Chủ tịch HĐ)

2 TS Nguyễn Thị Minh Nguyệt (Phản biện 1)

4 TS Nguyễn Thanh Tuấn (Thư ký HĐ)

5 TS Lê Thị Ngọc Điệp (Ủy viên HĐ)

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài nghiên cứu “Đóng góp của Dã Lan Nguyễn

Đức Dụ trong nghiên cứu văn hóa dòng họ và gia phả” là công trình do

chính tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiệu Nội dung trong luận văn là hoàn toàn trung thực

Tôi xin cam đoan mọi tham khảo từ các nhà nghiên cứu đi trước đều được ghi nhận, trích dẫn có chỉ rõ nguồn gốc

Học viên Đặng Thị Bình

LỜI CẢM ƠN

Để đi đến thực hiện luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn quý nhà trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh và Khoa Văn hóa học đã tạo điều kiện cho tôi được học tập, lĩnh hội kiến thức và nghiên cứu tại trường trong thời gian qua

Tôi cũng xin gởi lời cảm ơn đến quý thầy cô khoa Văn hóa học, đặc biệt

là các thầy cô giáo vụ khoa, quản lý bậc sau đại học đã luôn cập nhật những tình hình mới trong chương trình đào tạo, thông tin kịp thời đến học viên Đồng thời luôn tích cực hỗ trợ học viên về những quy định liên quan đến học tập và thủ tục liên quan đến việc hoàn tất luận văn phục vụ việc kết thúc khóa học

Xin cảm ơn đến quý phòng ban thư viện của nhà trường, đặc biệt là bộ phận quản lý thư viện trực tuyến đã hỗ trợ nhiệt tình học viên trong quá trình tìm tiếp cận tư liệu toàn văn phục vụ tích cực việc học tập và thực hiện luận văn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiệu đã là người thầy hết sức tận tụy hỗ trợ tôi trong suốt quá trình hoàn thành đề tài này Mặc dù cá nhân tôi còn nhiều sơ sót thầy vẫn tiếp nhận và nhiệt tâm cổ vũ tinh thần nghiên cứu nghiêm túc đến tôi Thầy đã đưa ra những nhận xét, lời khuyên vô cùng bổ ích, giúp tôi nhận ra những thiếu sót trong quá trình làm việc, qua đó kịp thời sửa đổi đi đến hoàn thiện luận văn này Một lần nữa, xin gởi lời trân trọng và biết ơn sâu sắc đến tất cả

Tp Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2019

Học viên thực hiện

Đặng Thị Bình

MỤC LỤC

DẪN NHẬP 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

3.1 Đối tượng nghiên cứu 5

3.2 Phạm vi nghiên cứu 5

4 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

5 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu 12

5.1 Quan điểm tiếp cận 12

5.2 Phương pháp nghiên cứu 12

5.3 Nguồn tài liệu 13

6 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 14

6.1 Ý nghĩa khoa học 14

6.2 Ý nghĩa thực tiễn 14

7 Bố cục của luận văn 14

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 16

1.1 Cơ sở lý luận 16

1.1.1 Gia phả và gia phả học 16

1.1.2 Dòng họ và văn hóa dòng họ 19

1.1.3 Mối liên hệ giữa gia phả và văn hóa dòng họ 23

1.2 Cơ sở thực tiễn 25

1.2.1 Dã Lan Nguyễn Đức Dụ và sự nghiệp nghiên cứu gia phả 25

1.2.2 Gia phả Việt Nam 34

1.2.3 Văn hóa dòng họ Việt Nam 44

Tiểu kết 48

Chương 2: DÃ LAN NGUYỄN ĐỨC DỤ VỚI VĂN HÓA DÒNG HỌ 49

2.1 Nhận thức về văn hóa dòng họ từ góc độ gia phả 50

2.2 Tổ chức văn hóa dòng họ từ góc độ gia phả 59

2.3 Ứng xử văn hóa dòng họ từ góc độ gia phả 65

Tiểu kết 68

Chương 3: DÃ LAN NGUYỄN ĐỨC DỤ VỚI GIA PHẢ 69

3.1 Đặt nền móng cho việc nghiên cứu gia phả một cách khách quan và khoa học 69

3.2 Đề xuất bố cục hoàn chỉnh của một cuốn gia phả có tính phù hợp với thời đoạn lịch sử 78 3.3 Đề xuất quan điểm mới về thực hành gia phả 87

3.4 Đề xuất các phương pháp thực hành gia phả 96

3.4.1 Phương pháp điền dã – phỏng vấn sâu 96

3.4.2 Phương pháp giám định tư liệu 98

3.4.3 Phương pháp chép tộc hệ 100

Tiểu kết 102

KẾT LUẬN 104

TÀI LIỆU THAM KHẢO 111

Tài liệu sách, tạp chí, luận văn: 111

Tài liệu internet: 116

PHỤ LỤC 118

Các công trình nghiên cứu gia phả của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ 118

Một số hình ảnh sưu tầm 120

Về tác giả Dã Lan Nguyễn Đức Dụ 120

Về tác phẩm của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ 121

1 Lý do chọn đề tài

Mỗi cộng đồng, mỗi vùng văn hóa, vấn đề dòng họ lại có một diện mạo khác nhau mang nét đặc trưng của cộng đồng, vùng văn hóa đó, nhưng không cộng đồng nào phủ nhận vai trò của dòng họ đối với mỗi cá thể người được sinh ra Trường hợp Việt Nam – một quốc gia khởi phát từ lối sống định cư nông nghiệp, vấn đề dòng họ được nhìn nhận như một “thiết chế cộng đồng” đặc biệt trước cả thiết chế làng xã, nhà nước

Đối với người Việt Nam, thiết chế dòng họ không chỉ gắn liền với đời sống vật chất trải qua vòng đời “sinh, lão, bệnh, tử” của một con người mà nó còn bao gồm cả đời sống tinh thần ngay cả khi con người đã rời xa thế gian Trong quá trình phát triển, dòng họ đã sản sinh ra những thành tựu nhất định về vật chất lẫn tinh thần Dòng họ không những là nơi kết tinh những giá trị vật chất đặc sắc như từ đường, gia phả, mộ tổ v.v mà còn là nơi thể hiện văn hóa tinh thần độc đáo như tín ngưỡng thờ phụng tổ tiên, ý thức nguồn cội, tinh thần đoàn kết v.v

Gia phả đi theo hành trình của mỗi dòng họ trên cả hai phương diện ấy Gia phả ghi nhận tất thảy các sự kiện: lịch sử tổ quán, thứ thế và tiểu sử nhân vật, gia huấn, gia bảo, phụng cúng tổ tiên, đất đai, mồ mả v.v Qua việc ghi chép gia phả từ chỗ xác định huyết thống, phân biệt đích thứ, thân sơ, hành trạng của từng thành viên trong họ đến việc giỗ chạp, di huấn của tổ tiên mà hệ thống thành nét bản sắc trong văn hóa của mỗi dòng họ

Tuy nhiên, việc thực hiện gia phả của Việt Nam từ lúc khởi phát cho đến trước thời kỳ của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ1 chưa từng có mẫu chung nào về quy cách ghi chép gia phả Và vì trước nay gia phả được xem là một vật “thiêng” của họ tộc nên

nó luôn được cất giữ cẩn trọng nơi điện thờ tiên tổ, ít được công khai xem xét, dẫn

1 Tên tác giả Dã Lan Nguyễn Đức Dụ sẽ được chúng tôi nhắc đến trong luận văn này bằng cách gọi ngắn gọn Dã Lan

tầng lớp, mỗi họ tộc lại có cách thực hiện gia phả khác nhau Vì vậy mà trước những chuyển biến của thời cuộc đất nước việc ghi chép gia phả cũng trải qua nhiều thăng trầm, đổi thay theo tiến trình lịch sử Theo thời gian vấn đề gia phả và thực hiện gia phả từ chỗ quan trọng, thiêng liêng dần bị quên lãng và mất dần địa vị ngay chính trong mỗi dòng họ

Trong nghiên cứu khoa học xã hội, mảng văn hóa dòng họ, Việt Nam ta có không ít nhân vật và công trình nghiên cứu theo các định hướng sử học, dân tộc học,

xã hội học, ngôn ngữ học, văn hóa học với những tên tuổi nổi tiếng như Phan Kế Bính, Pierre Gourou, Đào Duy Anh, Toan Ánh, Kim Định, Nguyễn Từ Chi, Vũ Ngọc Khánh, Đặng Nghiêm Vạn, Mai Văn Hai, Phan Đại Doãn, Đỗ Trọng Am, Lê Trung Hoa v.v Tuy nhiên, riêng việc nghiên cứu về văn hóa dòng họ theo định hướng gia phả học, có thể nói là chỉ duy có Dã Lan Nguyễn Đức Dụ

Trước những biến thiên của thời đại, với một lòng mong mỏi gìn giữ những nét văn hóa đặc sắc từ cái nôi đầu tiên của mỗi người là gia đình, dòng họ, Dã Lan

đã dày công nhiều năm nghiên cứu và thực hành gia phả, phổ biến cách viết gia phả

Từ trước đến nay hiếm có nhân vật nào bỏ ra nhiều tâm sức về mọi mặt để nghiêm túc nghiên cứu một cách công phu, bài bản về việc ghi chép gia phả của người Việt Nam; nhìn nhận gia phả của người Việt Nam trong tương quan so sánh phương Đông, phương Tây; ghi chép tiến trình lịch sử của gia phả Việt Nam; đề xuất phương pháp lập gia phả mới trên cơ sở kế thừa nền móng cũ và canh tân quan điểm, với nguyện vọng mong muốn phổ biến việc ghi chép gia phả trong quảng đại quần chúng nhân dân như Dã Lan

Khởi đầu từ dòng họ của chính mình, Dã Lan đã truy cứu đến tận gốc hơn 60 dòng họ trên đất nước Việt Nam Ông xuất bản các ấn phẩm nghiên cứu về gia phả,

trong đó nổi bật lên các cuốn “Gia phả khảo luận và thực hành”, “Một lối chép phả

văn hóa trên thế giới lưu trữ tác phẩm Gia phả Khảo luận và Thực hành của Dã Lan,

đưa gia phả Việt Nam đến gần hơn với thế giới

Dã Lan đã làm công việc “cầu nối” đặt gia phả Việt Nam vào cái nền chung của gia phả thế giới Qua đó, khẳng định vai trò của gia phả trong việc gìn giữ nếp sinh hoạt dòng họ người Việt, nối kết thế hệ ông cha đời trước với con cháu hậu duệ đời sau qua những phả trạng ghi nhận gốc tích, đặc điểm dòng họ hay di huấn của tổ tiên

Những thành quả khoa học Dã Lan Nguyễn Đức Dụ đối với văn hóa dòng họ

và gia phả là không hề nhỏ Việc nghiên cứu về những đóng góp của ông đối với văn hóa dòng họ và gia phả nhằm phần nào khẳng định vai trò của việc nghiên cứu

và thực hành gia phả đối với văn hóa dòng họ nói riêng và văn hóa xã hội nói chung Qua đó khẳng định những cống hiến của Dã Lan trong việc nghiên cứu đi đến thực hành gia phả một cách khách quan và khoa học; từ chỗ kế thừa các nghiên cứu trước đó đến việc vận dụng khéo léo vào tình hình nước Việt Nam cụ thể quả là một

sự canh tân đáng ghi nhận

Vì vậy, chúng tôi đã chọn đề tài “Đóng góp của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ trong

nghiên cứu văn hóa dòng họ và gia phả” để làm đề tài tốt nghiệp luận văn thạc sĩ

chuyên ngành Văn hóa học

2 Sau khi được tiếp xúc với cuốn Gia phả: Khảo luận và Thực hành, bản in Ronéo năm 1969, đến năm

1972, Hiệp hội Gia phả học quốc tế với sự dẫn dắt của trưởng đoàn là Giáo sư Spencer J.Pslmer và Giáo sư Richard C.Beals đã có cuộc viếng thăm và làm việc với Dã Lan Nguyễn Đức Dụ tại Việt Nam Trong cuộc

gặp gỡ này, Dã Lan Nguyễn Đức Dụ có dịp tiếp tục gởi tặng cuốn Gia phả: Khảo luận và Thực hành đến các

cơ quan lưu trữ trên thế giới, tổng số lên đến 29 cơ quan

2 Mục đích nghiên cứu

Luận văn được thực hiện nhằm mục đích tìm hiểu những đóng góp của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa dòng họ và gia phả Nếu nghiên cứu thành công, luận văn sẽ góp phần làm sáng rõ những đóng góp của Dã Lan đối với văn hóa dòng họ thông qua nghiên cứu và thực hành gia phả

Đối với vấn đề dòng họ

Thứ nhất, Dã Lan xác định việc thực hành gia phả có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với việc phát huy tính bền vững, cố kết cộng đồng cùng huyết thống - dòng họ Qua đó khẳng định mối quan hệ giữa văn hóa dòng họ và gia phả là mối quan hệ cộng sinh Gia phả ghi nhận sự phát triển của một dòng họ trên hai bình diện giá trịnh vật chất và giá trị tinh thần đồng thời lịch sử của một dòng họ được phản ánh chi tiết trong gia phả

Thứ hai, từ các công trình nghiên cứu về gia phả của Dã Lan, chúng tôi ghi nhận quan điểm của tác giả về sự liên kết giữa gia phả và văn hóa dòng họ Qua đó khẳng định vai trò của ghi chép gia phả trong sinh hoạt dòng họ Việc xác định vai trò của gia phả đối với dòng họ cũng đồng thời khẳng định vai trò của gia phả đối với lịch sử xã hội, trường hợp cụ thể nước Việt Nam

Đối với vấn đề gia phả

Thứ nhất, giới thiệu các công trình nghiên cứu về gia phả của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ, qua đó hướng đến việc làm rõ những đặc điểm trong các công trình nghiên cứu của ông có sự kế thừa và canh tân nào

Thứ hai, từ việc khảo sát các công trình nghiên cứu của Dã Lan Nguyễn Đức

Dụ, nêu lên những ưu, hạn chế trong nghiên cứu của ông, nhằm khẳng định những giá trị nghiên cứu mà tác giả đạt được, ghi nhận những đóng góp khoa học của ông cho ngành gia phả học

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu trong luận văn này là những đóng góp của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ đối với văn hóa dòng họ thông qua thực hành và nghiên cứu gia phả

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong sự nghiệp cầm bút của mình, ngoài lĩnh vực gia phả Dã Lan còn có không ít những sáng tác văn chương với các thể loại như thơ, truyện ngắn, bài nghị luận, tản văn được ghi nhận và xuất bản ở nhiều trang báo, tạp chí trên cả nước Tuy nhiên, trong phạm vi luận văn này, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu những đóng góp của Dã Lan qua thể loại gia phả

Dã Lan phát triển sự nghiệp gia phả theo hai khuynh hướng rõ rệt Một là, thực hành gia phả cho đối tượng dòng họ cụ thể, giới hạn người xem Hai là, nghiên cứu gia phả và đề xuất mẫu thực hành gia phả, khuyến khích phổ biến trong quần chúng nhân dân

Trong phạm vi đề tài, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu những tác phẩm về lĩnh vực gia phả mà Dã Lan đã xuất bản và công khai phổ biến đến mọi giới độc giả Tuy nhiên trong số những công trình đó, tác phẩm ghi nhận thành quả khoa học nổi trội nhất làm nên tên tuổi của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ, được giới chuyên

môn đánh giá cao và được độc giả khắp nơi đón nhận, đó là cuốn “Gia phả Khảo

luận và Thực hành”

Cuốn “Gia phả Khảo luận và Thực hành” ra mắt lần đầu tiên vào năm 1969

và được hiệu đính, tái bản nhiều lần sau đó Tuy nhiên, phiên bản được hiệu đính và

bổ túc hoàn thiện nhất những nghiên cứu của Dã Lan trong lĩnh vực gia phả là ấn bản năm 1992 Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi sẽ tâm trung phân tích nội dung

cuốn “Gia phả Khảo luận và Thực hành”, ấn bản năm 1992 để làm rõ về những

đóng góp của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ đối với văn hóa dòng họ và gia phả

Đồng thời, vì chưa có điều kiện thu thập tư liệu ở nước ngoài nên phạm vi luận văn này, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu dựa trên những tư liệu tìm được ở các cơ sở lưu trữ nhà sách, thư viện, trung tâm lưu trữ Quốc gia ở trong nước

4 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Dã Lan Nguyễn Đức Dụ là một trí thức nghèo, cả đời sống thanh bần và có một tấm lòng nhiệt thành với gia phả Ông dành trọn vẹn những năm sinh sống ở miền đất phương Nam - Sài Gòn (tháng 3 năm 1955 ông đưa gia đình vào Nam) cho đến lúc cuối đời để chuyên tâm làm công việc khảo sát, nghiên cứu và thực hành gia phả

Ông xem việc nghiên cứu và thực hành gia phả là một mặt trận chống giặc ngoại xâm Ở đó ông là một “chiến sĩ” cầm bút chiến đấu chống lại chủ thuyết

“không tổ quốc, không nguồn cội” mà thực dân Pháp, đế quốc Mỹ rắp tâm áp chế người Việt Nam

Trong nghiên cứu khoa học xã hội, mảng văn hóa dòng họ, Việt Nam ta có không ít nhân vật và công trình nghiên cứu theo các định hướng sử học, dân tộc học,

xã hội học, ngôn ngữ học, văn hóa học với những tên tuổi nổi tiếng như Phan Kế Bính, Pierre Gourou, Đào Duy Anh, Toan Ánh, Kim Định, Nguyễn Từ Chi, Vũ Ngọc Khánh, Đặng Nghiêm Vạn, Mai Văn Hai, Phan Đại Doãn, Đỗ Trọng Am, Lê Trung Hoa v.v Tuy nhiên, riêng việc nghiên cứu về văn hóa dòng họ theo định hướng gia phả học một cách chuyên tâm, khách quan và khoa học, có thể nói là chỉ duy có Dã Lan Nguyễn Đức Dụ

Lúc bấy giờ lĩnh vực gia phả mà Dã Lan theo đuổi rất hiếm người tham gia nghiên cứu và thực hành nếu không nói ngoại trừ Dã Lan trước và cùng thời kỳ với ông chưa từng có nhân vật nào nổi lên với công trình nghiên cứu về gia phả

Nhưng không phải vì vậy mà Dã Lan cô độc trên con đường mình lựa chọn Ông vẫn luôn được sự ủng hộ của giới học giả nghiên cứu khoa học xã hội miền Nam tương hỗ bằng những góp ý, chia sẻ khi ông có những bước nghiên cứu

chuyên sâu vào lĩnh vực này Trong số những học giả đó phải kể đến Á Nam Trần Tuấn Khải, Nguyễn Hiến Lê v.v

Trong cuốn Gia phả: Khảo luận và Thực hành, ấn bản năm 1971 Á Nam Trần

Tuấn Khải đã có mấy lời giới thiệu về tác phẩm, lời lẽ chí tình mà không hề tâng bốc Chung quy, Dã Lan đã nhiều lần tìm đến Á Nam Trần Tuấn Khải hòng chia sẻ hoài bảo nghiên cứu gia phả Việt Nam của mình đồng thời cũng nhờ ông Á Nam Trần Tuấn Khải góp ý cho việc biên chép mau chóng được thành công Dầu đã được nghe về việc nghiên cứu này, nhưng đến khi nghiêm túc đọc tập bản thảo mà

Dã Lan tin cẩn trao cho thì ông Á Nam Trần Tuấn Khải không khỏi bất ngờ về độ công phu của công trình lẫn tấm lòng thương mến, ngưỡng trọng dành cho Dã Lan

Cho khỏi phụ lòng tác giả, tôi cũng cố tâm xem hết nội dung và không khỏi ngạc nhiên mà tự nhủ lòng: Một người tân học, hiện ở trong cảnh lưu ly

di tản, lại gặp thời thế đảo điên loạn lạc, nhân tâm sa sút bội phần, thế mà vẫn vững một lòng tha thiết đối với chủng tộc gia hương, không quản công phu khó nhọc, khảo sát sưu tầm, để cố cho hoàn thành sở nguyện, thì quả là một việc đáng khen, đáng khâm phục vô cùng (1971, tr.3)

Về sau, một số nhà nghiên cứu khác có sự quan tâm nhất định đối với gia phả

và nhìn nhận những công trình nghiên cứu gia phả của Dã Lan dưới góc độ cống hiến và cần được phổ biến như Phan Khoang, Vũ Khiêu, Nguyễn Đình Đầu, Huỳnh Lứa, Mạc Đường, Phan Huy Lê Họ đề cao vai trò của gia phả đối với sinh hoạt văn hóa dòng họ nói riêng lẫn với sinh hoạt văn hóa xã hội nói chung; đề cao vai trò của gia phả trong việc bổ sung chính sử Và hơn hết, nhiểu tổ chức nghiên cứu gia phả, nhà khoa học chuyên môn sử dụng công trình gia phả của Dã Lan như một tài liệu nền tảng để khai thác, so sánh và kế thừa

Các trung tâm, câu lạc bộ được thành lập; các hội thảo khoa học, chuyên đề, chương trình về vấn đề gia phả lần lượt được tổ chức như:

Chi hội Gia phả - Hồi ký thuộc Hội Khoa học Lịch sử thành phố Hồ Chí Minh3 Năm 2005, Chi hội được nâng lên thành Trung tâm Nghiên cứu và Thực hành gia phả Năm 2014, tổ chức này được nâng lên thành Viện Lịch sử Dòng họ

Chương trình “Nghiên cứu gia phả Việt Nam” thuộc Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển do Phan Huy Lê chủ trì

Chương trình “Nghiên cứu gia phả Việt Nam” do Đại học Quốc gia Hà Nội

cộng tác với Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) và các Đại học Paris VII (Pháp), Đại học Alberta (Canada)

Câu lạc bộ UNESCO Thông tin các Dòng họ, về sau phát triển lên thành Trung tâm UNESCO Nghiên cứu Văn hóa các Dòng họ Việt Nam

Giới học thuật chuyên môn có những nhận định, đánh giá đối với đóng góp của Dã Lan trong lĩnh vực gia phả, chúng tôi tạm quy vào các chủ đề chính dưới đây

Con người tác giả

Phan Khoang, trong cuốn Gia phả: Khảo luận và Thực hành, ấn bản năm 1971

cũng đề cao tinh thần nghiên cứu gia phả của Dã Lan như “một cánh chim không mỏi”

Trong lúc những tà thuyết và làn sóng vật chất ngoại lai ồ ạt làm lung lay luân thường, suy vi tinh thần dân tộc, quyển gia phả của ông ra đời may chi nhắc nhủ với hạng thanh thiếu niên một khía cạnh của nền văn hóa truyền thống, khía cạnh rất cần thiết cho sự phục hưng đạo lý cố hữu của Việt Nam

Ấy là điều tôi thiết tha mong mỏi.. (1971, tr.3)

3 Chi hội được thành lập năm 1992 gồm 6 thành viên đầu tiên là các nhà báo, nhà giáo, nhà nghiên cứu Hán Nôm, ủy nhiệm ông Võ Ngọc An làm trưởng chi hội Đồng thời được sự hỗ trợ của ban cố vấn từng thời kỳ gồm Dã Lan Nguyễn Đức Dụ, Nguyễn Đình Đầu, Huỳnh Lứa, Mạc Đường

Trong cuốn Dõi tìm tông tích người xưa, ấn bản năm 1997, Thái Ninh

nhận xét “sau nhiều năm say mê nghiên cứu, ông Dã Lan Nguyễn Đức Dụ đã thực sự trở thành chuyên gia số một ở nước ta về gia phả học (1997, tr.4)

Lê Hữu Mục cũng có những nhận định tích cực dành cho Dã Lan trong lời giới

thiệu cuốn sách Gia phả: Khảo luận và Thực hành, ấn bản năm 1992

Với những kiến thức lịch sử chính xác, một cách lập luận minh bạch và một bút pháp vũng vàng, thêm vào đấy một tinh thần khiêm tốn tột độ và một lòng ái quốc sâu xa Ông Dã Lan Nguyễn Đức Dụ đã có công tổng hợp những kiến thức gia phả học phát biểu rời rạc từ đời Lý đến nay và đã áp dụng những phương pháp nghiên cứu của Tây phương để hoàn thành một bộ môn gia phả học có hệ thống (1992, tr.7)

Nghiên cứu gia phả

Mạc Đường viết lời giới thiệu về cuốn Dõi tìm tông tích người xưa, ấn bản

năm 1997 Ông tự thừa nhận là thế hệ ít tuổi, ít hiểu biết về gia phả học, đã dành cho Dã Lan và công trình nghiên cứu về gia phả của ông lòng ngưỡng mộ và rất mực tôn kính

Công việc nghiên cứu về gia phả học và nhà phả học Việt Nam, cụ Dã Lan Nguyễn Đức Dụ đã dành một thời gian gần nửa thế kỷ để theo đuổi một công việc tư liệu cho khoa học: đó là sưu tầm, biên soạn gia phả các dòng họ ở Việt Nam Đây là công việc mà cụ Á Nam Trần Tuấn Khải gọi là “vấn tổ, tầm tông” cho “tiền đồ dân tộc” và nhà nghiên cứu Nguyễn Hiến Lê còn cho rằng

“những nhà viết sử Việt Nam sẽ nhờ ông mà có được nhiều tài liệu”, công việc trở về nguồn đó thật sự độc đáo và đáng quý

Trong cuốn Dõi tìm tông tích người xưa, ấn bản năm 1997, ở phần cảm nghĩ

Li Tana tự nhận mình là một học giả thuộc thế hệ trẻ Bà xúc động khi được đọc công trình nghiên cứu về gia phả của Dã Lan Dưới vai trò là một người phụ nữ, bà vui mừng khi nhận thấy những quan điểm lập gia phả mới ở Dã Lan, như thêm

“ngành ngoại”

Li Tana dành cho Dã Lan những tình cảm quý mến và tự hào khi bản thân được quen với ông

Bác Dã Lan đã không những kế thừa một truyền thống lâu đời về gia phả đã tồn tại ở Việt Nam hơn nghìn năm mà còn chỉnh lý và tổng kết lại kiến thức về môn học này, so sánh với những phương pháp nghiên cứu của tây phương, lý luận hóa và phong phú thêm phần di sản quý báu của dân tộc Việt Nam Điều mà tôi thích nhất là khi hành văn bác Dã Lan lại không phô trương

về kiến thức của mình mà viết với một phong cách trong sáng, thong thả và dễ gần (1998, tr.7)

Trong ấn phẩm Gia phả: Khảo luận và Thực hành của Dã Lan được bổ túc

công phu và kỹ lưỡng nhất vào năm 1992, Huỳnh Lứa ghi nhận trong tác phẩm này, ngoài việc trình bày một cách có căn cứ khoa học lịch sử ra đời và phát triển của việc làm gia phả ở nước ta, tác giả còn phân tách so sánh rất công phu gia phả Việt Nam và gia phả các nước, từ đó rút ra kết luận đầy sức thuyết phục về những đặc điểm riêng có của gia phả Việt Nam Đặc biệt, sau khi đúc kết những ưu khuyết điểm của những gia phả đã có tác giả đã đề ra một phương pháp dựng phả tương đối khoa học với cách vẽ phả đồ, các phương pháp dựng phả thuận và nghịch, mẫu gia phả đơn dựng và hợp dựng, cách chép tên tuổi theo hệ thống hàng ngang, hàng dọc… Đây thật sự là một cống hiến to lớn cho việc làm gia phả của đồng bào ta (1992, tr.5 - tr.6)

Thực hành gia phả

Nguyễn Hiến Lê viết trong cuốn hồi ký của mình

Từ năm 1975, ông suốt ngày đạp chiếc xe đạp cũ đi tìm tài liệu, phỏng vấn các gia đình danh tiếng, nhất là gia đình văn nhân để viết gia phả, lưu lại những tiểu sử đáng tin về danh nhân cho đời sau, đồng thời cũng để gián tiếp khuyên thanh niên nhớ công tổ tiên, giữ truyền thống dân tộc (1993, tr.313)

Giá trị công trình

Trong mấy lời nhận xét của Á Nam Trần Tuấn Khải dành cho cuốn Gia phả:

Khảo luận và Thực hành có đoạn:

Đây là một cuốn sách với nội dung ghi nhận từ việc sưu tầm, tham khảo

khắp các sử sách viết về gia phả trong ngoài nước rồi gom thành những kiểu mẫu, cho các người muốn làm gia phả sau này đỡ phải mất công sưu khảo, đó lại là một điều đặc sắc hơn cả các cuốn gia phả mà ta thường thấy xưa nay (1971, tr.2)

Nguyễn Bạt Tụy cũng có đôi lời nhận xét về công trình nghiên cứu gia phả của

Dã Lan, được ghi nhận ở phần phụ khảo trong cuốn Dõi tìm tông tích người xưa, ấn

bản năm 1997

Tôi nghĩ rằng nếu ông kiên trì tìm tòi sâu vào ngành đặc biệt của ông, ông sẽ giúp ích rất nhiều cho các nhà viết sử Sự sưu tầm và công bố các gia phả, nhất là của các nhân vật trong quá khứ cũng như trong hiện tại, sẽ đem ra ánh sáng nhiều chi tiết dính dáng không những đến nếp sống của từng họ mà còn của từng vừng mà có lẽ tới nay chúng ta chưa được biết tới (1997, tr.629) Nguyễn Hiến Lê cũng có đôi dòng cảm tác dành cho Dã Lan, được ghi nhận ở

phần phụ khảo của cuốn Dõi tìm tông tích người xưa, ấn bản năm 1997

Hàng trăm gia đình sẽ mang ơn ông vì nhờ ông mà con cháu họ mới nhớ tới tổ tiên, kính mến tổ tiên, làm vẻ vang thêm cho tổ tiên Không những vậy, những nhà viết sử Việt Nam cũng sẽ nhờ ông mà có được nhiều tài liệu về một

số danh nhân trong nước Công cuộc trở về nguồn cội đó thật độc đáo và đáng quý (1997, tr.626)

Cũng trong cuốn Dõi tìm tông tích người xưa, ấn bản năm 1997, ở phần phụ khảo Trần Ngọc Ninh cũng ghi nhận đôi lời tán dương đến cuốn Gia phả: Khảo

luận và Thực hành của Dã Lan

Từ nay cho đến mấy trăm năm về sau, những ai muốn nghiên cứu về gia phả hay muốn làm gia phả mà không coi cuốn sách này thì không hiểu gì về gia phả cả (1997, tr.626)

Lê Hữu Mục cũng có những nhận định tích cực dành cho Dã Lan trong lời

giới thiệu cuốn sách Gia phả: Khảo luận và Thực hành 4, đã góp một phần quan trọng vào công trình nghiên cứu lịch sử, địa lý và văn học Việt Nam, nhất là đã tạo cho ông Dã Lan Nguyễn Đức Dụ đủ điều kiện và uy quyền để thiết lập bộ môn gia phả học.(1992, tr.7)

Trong ấn phẩm Gia phả: Khảo luận và Thực hành của Dã Lan được bổ túc

công phu và kỹ lưỡng nhất vào năm 1992, Huỳnh Lứa đã có mấy lời giới thiệu cuốn

Gia phả: Khảo luận và Thực hành là một tác phẩm vừa có giái trị khoa học tốt vừa

có ý nghĩa xã hội tích cực xét trên khía cạnh xúc tiến việc phục hồi và phát triển việc ghi chép gia phả, một công việc chẳng những có tác dụng làm cho con người ta trở về và gắn bó với cội nguồn tổ tiên – một trong những truyền thống tốt đẹp nhất của dân tộc Việt Nam, mà còn có ý nghĩa góp phần ghi chép lịch sử của đất nước thông qua lịch sử từng dòng họ (1992, tr.5)

5 Phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu

5.1 Quan điểm tiếp cận

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi nhận định một cách hệ thống những đóng góp của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ trong nghiên cứu văn hóa dòng họ và gia phả Vận dụng phương pháp hệ thống để đưa ra những nghiên cứu cụ thể nhằm hướng đến việc nêu ra những đặc điểm, đặc trưng của vấn đề nghiên cứu

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp hệ thống: Luận văn tiếp cận hệ thống cho xuyên suốt đề tài Chúng tôi không tách rời hoàn cảnh riêng của Dã Lan với thành tựu nghiên cứu mà

4 Lê Hữu Mục tham gia viết lời giới thiệu cuốn Gia phả: Khảo luận và Thực hành ở lần in thứ nhất,

ngày 21/03/1973 Tuy nhiên, chúng tôi không tiếp cận được bản in này nên dẫn nguồn theo bản in năm 1992

ông đạt được Đồng thời không tách rời công trình của ông trong hiện trạng lịch sử

xã hội để nắm bắt được hết mọi mong muốn, nguyện vọng cũng như nỗ lực của Dã Lan với lĩnh vực gia phả mà ông theo đuổi

- Phương pháp văn bản học: Trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi đã vận dụng phương pháp văn bản học để tiếp cận tài liệu khảo sát, qua đó thấy được những ưu điểm và hạn chế trong cách vận ngôn của tác giả

- Phương pháp so sánh: Chúng tôi so sánh những nghiên cứu của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ với những công trình nghiên cứu văn hóa dòng họ và gia phả trước ông, cùng thời với ông và sau ông để xác định tính kế thừa, tính canh tân trong các công trình nghiên cứu của Dã Lan hay ảnh hưởng của của những công trình này với các thế hệ nhà nghiên cứu kế cận

- Phương pháp thống kê: Bên cạnh đó chúng tôi còn vận dụng các phương pháp thống kê để xử lý các dữ liệu từ các công trình nghiên cứu của tác giả Dã Lan Nguyễn Đức Dụ qua đó rút ra những đặc điểm và giá trị mà các công trình nghiên cứu này mang lại nhằm định hình vị thế của tác giả trong giới nghiên cứu và độc giả

5.3 Nguồn tài liệu

Trong sự nghiệp nghiên cứu gia phả của mình, Dã Lan phát triển theo hai khuynh hướng rõ rệt Đó là thực hành làm gia phả cho nhiều dòng họ và nghiên cứu đưa ra đề xuất về mẫu thức gia phả, phổ biến trong quần chúng

Phạm vi luận văn này, chúng tôi chủ yếu tiếp cận những công trình về gia phả của Dã Lan đã được xuất bản và phổ biến; đặc biệt là những tác phẩm đưa tên tuổi của Dã Lan đến gần hơn với giới học giả và độc giả cả nước Chúng tôi xin kể đến

ba tác phẩm giá trị trong sự nghiệp nghiên cứu gia phả của ông:

1 Gia phả: Khảo luận và Thực hành

2 Một lối chép phả thật đơn giản

3 Dõi tìm tông tích người xưa (tập 1)

Trong ba tác phẩm kể trên, chúng tôi chú trọng phân tích cuốn Gia phả: Khảo

luận và Thực hành Bởi lẽ, cuốn sách này tổng hợp hầu hết những quan điểm trong

việc nghiên cứu và thực hành gia phả ở Dã Lan Nguyễn Đức Dụ

Đồng thời, chúng tôi nhận định cuốn Gia phả: Khảo luận và Thực hành, ấn bản năm 1992 là công trình khái quát sự nghiệp nghiên cứu gia phả của Dã Lan hoàn chỉnh nhất Chính vì lẽ ấy trong phạm vi đề tài này, chúng tôi chọn khai thác ở

vị trí nền tảng, để đưa ra những luận điểm, nhận định về sự đóng góp của Dã Lan trên hai bình diện văn hóa dòng họ và gia phả

6 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn

7 Bố cục của luận văn

Ngoài các phần Dẫn nhập, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục (nếu có), nội dung chính của luận văn được chúng tôi chia làm ba chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương này xác lập cơ sở lý luận và giới thiệu về đối tượng nghiên cứu để làm cơ sở cho nghiên cứu ở hai chương tiếp theo

Chương 2: Dã Lan Nguyễn Đức Dụ với văn hóa dòng họ

Chương này, chúng tôi thông qua những luận điểm được đúc kết ở chương 1

để làm rõ vai trò của việc thực hành gia phả tác động tích cực đến văn hóa dòng họ

trên ba phương diện ý thức, tổ chức và ứng xử Từ đó thấy được những đóng góp của Dã Lan Nguyễn Đức Dụ đối với văn hóa dòng họ

Chương 3: Dã Lan nguyễn Đức Dụ với gia phả

Ở chương này chúng tôi đi vào phân tích chuyên sâu các luận điểm lý luận nghiên cứu gia phả nổi bật của tác giả Qua đó giới thiệu các phương pháp tiếp cận, thực hành và nghiên cứu gia phả mà tác giả đề xuất Từ đó thấy được những nhận định và đóng góp của tác giả đối với từng nhóm chủ đề được nhắc đến trong đề tài

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Gia phả và gia phả học

Gia phả5 lý giải theo lối chiết tự, gia (家) là nhà, là chỗ nương tựa, quay về của mỗi người cả phần thể xác lẫn linh hồn Phổ/phả (譜), là loại sách ghi quy tắc, luật lệ về một bộ môn để giúp người học tập, ghi nhớ

Khi truy nguyên nguồn gốc của chữ phổ/phả (譜), Dã Lan ghi nhận trong cuốn

Gia phả: Khảo luận và Thực hành: “chữ phả (譜) ở trong tự điển từ nguyên (辭源) của Tàu, nguyên nó là chữ bổ (補) và chính nó đọc là bổ, song người mình quen gọi

là chữ phả Vậy phả chỉ là một cuốn sổ để ghi chép Như ghi chép nhân vật nào, thứ

loại nào, liệt kê cho rõ ràng và thứ tự đều gọi là phả” (1992, tr.23) Vậy gia phả ( 家

譜) hiểu theo nghĩa đơn giản nhất là một cuốn sổ ghi chép tên tuổi, thứ thế và

những sự việc liên quan đến gia đình6

Dã Lan, phát biểu trong cuốn Gia phả: Khảo luận và Thực hành: Gia phả hay

gia phổ là quyển sách ghi chép liên tục đời này tiếp qua đời khác tên tuổi tổ tiên và con cháu của một nhà, một họ hay một dòng vua Nó khác với lịch sử ở chỗ là chỉ dùng trong phạm vi một nhà, một họ, trong khi sử lại bao gồm hết thảy sự việc hoặc hành động của nhiều người ở nhiều họ khác nhau nhưng liên quan mật thiết tới quốc gia và được phổ biến công khai, tức là ai cũng xem được” (1992, tr.24)

5 Theo Dã Lan Nguyễn Đức Dụ ghi nhận trong cuốn Gia phả: Khảo luận và Thực hành thì theo nhà

nho học lão thành - Á Nam Trần Tuấn Khải cho biết chính nguyên âm chữ Hán đọc là gia phổ, song vì ngày trước ta hay có tục kiêng tên húy nên đọc chệch đi là gia phả

6 Gia đình ở đây là đại gia đình (dòng họ), phân biệt với tiểu gia đình (gia đình cơ sở, tối đa ba thế hệ)

Trong cuốn, Hán Việt từ điển giản yếu, học giả Đào Duy Anh có đưa ra định

nghĩa về gia phả: “Gia phổ/phả ( 家譜) là quyển sách ghi thế hệ trong họ và lịch sử của tổ tiên” (2005, tr.260)

Tùy quy mô, cách viết, và đối tượng mà gia phả có nhiều cách gọi:

- Gia phả viết cho vua chúa, dòng dõi tông thất gọi là Ngọc phả (玉譜), Ngọc điệp (玉艓), Thế phả (世譜) v.v

- Gia phả viết về các vị thần, thánh, thành hoàng bằng lối viết huyền tích được lưu giữ ở đền, miếu, đình làng gọi là thần phả (臣譜), thánh phả (聖譜) v.v

- Gia phả viết trong tầng lớp bình dân, tùy vùng miền lại có những cách gọi gia phả (家譜) , phổ ký(譜記), tộc phổ(族譜), phú ý(赋意), phả chí(譜誌), phả truyền(譜傳), tông phả (宗譜) v.v

Gia phả ra đời từ ý thức nguồn cội nối kết giữa người đã mất (tổ tiên, họ hàng) với người còn sống (con cháu, họ hàng), từ ý thức giữ gìn, cố kết sợi dây huyết thống Gia phả là cuốn sách ghi chép rõ nguồn gốc của tổ tiên, lịch sử của một dòng

họ liên tục đời này qua đời khác một cách thứ tự theo thế hệ và đích thứ, đồng thời ghi nhận những sự việc, tục lệ mang tính chất trao truyền văn hóa của một dòng họ

Gia phả học (Généalogie, Genealogy) có mặt trên thế giới từ rất sớm

Người Pháp định nghĩa gia phả học bằng thuật ngữ Généalogie, được nhắc đến trong từ điển Larousse: “Gia phả học là ngành khoa học có mục đích tìm kiếm nguồn gốc và nghiên cứu về cấu trúc các gia đình7”

Người Anh định nghĩa gia phả học bằng thuật ngữ Genealogy được ghi chép trong từ điển Concise Encyclopedia – Britannica: “Gia phả học nghiên cứu nguồn gốc và lịch sử gia đình8”

Hội đồng cấp Giấy Chứng Nhận cho nhà gia phả học (The Board for Certification of Genealogists) nhận định gia phả học là ngành dùng phỏng vấn, các bảng ghi lịch sử, xét nghiệm DNA và các loại hồ sơ khác để thu được thông tin về một gia đình và để chứng minh quan hệ họ hàng và lập phả đồ của các thành viên Kết quả được hiển thị bằng sơ đồ hay các bài tường thuật

Bản chất gia phả học là nghiên cứu con người trong mỗi dòng họ trong bối cảnh di truyền và lịch sử Nghiên cứu về gia phả là nghiên cứu trên hai phương diện nội dung gia phả và cách thức thể hiện gia phả

Hoàng Phê định nghĩa trong Từ điển tiếng Việt, dòng họ là toàn thể nói chung

những người cùng huyết thống làm thành các thế hệ tiếp nối nhau (1997, tr.337)

Nguyễn Từ Chi trong Góp phần nghiên cứu văn hóa và tộc người quan niệm,

họ, quá lắm cũng chỉ có thể xem là một dạng đặc biệt của gia đình mở rộng, mà tác dụng chính đối với các thành viên của nó (tức là các gia đình nhỏ hợp thành nó) là tạo ra một niềm cộng cảm dựa trên huyết thống (2003, tr.253)

Phan Đại Doãn có một cái nhìn rộng hơn khi nhận định dòng họ không chỉ nói đến yếu tố họ nội và còn có mối liên hệ với họ ngoại Tuy nhiên huyết thống mang tính chất truyền đời nối dõi họ nội vẫn là yếu tố quan trọng nhất Theo nghĩa rộng thì dòng họ, ngoài mối liên hệ ngang lại có mối liên hệ dọc đứng đến 9 đời (cửu tộc), ngoài ra còn có quan hệ nội ngoại, nhưng huyết thống bên nội là quan hệ quyết định nhất (2003, tr.27)

Đỗ Trọng Am ghi nhận: Dòng họ là tổ chức của những người có cùng huyết thống, cùng một ông tổ sinh ra, theo thời gian và theo hệ thống dọc, thường tụ họp quanh một ngôi từ đường và sinh sống gần gũi trong làng xã, thời gian càng dài thì chi nhánh càng phát triển, không chỉ giới hạn bởi phạm vi biên giới (2011, tr.30) Như vậy, cấu trúc chung để tạo nên một thiết chế dòng họ bao gồm hai yếu tố: yếu tố tự nhiên: Huyết thống (cùng một ông tổ sinh ra) + yếu tố xã hội: môi trường văn hóa mang tính chất trao truyền

Người Kinh ở Việt Nam, trong mối quan hệ dòng họ, các cá nhân bao gồm cả người đang sống và người đã chết đều mang tộc danh về phía bố Bản thân thiết chế dòng họ sản sinh ra đầy đủ các quan hệ như một xã hội thu nhỏ, gồm: quan hệ kinh

tế với chế độ lưu giữ và trao truyền gia sản; quan hệ tín ngưỡng thờ tổ tiên với các nghi thức thờ cúng, khấn, vái; quan hệ tổ chức cộng đồng dựa trên nguyên tắc luân

lý thứ thế, đích thứ Mỗi dòng họ ở mỗi khu vực địa lý, mỗi quốc gia lại có những

sự khác biệt chi phối bởi sự khác biệt của điều kiện tự nhiên và điều kiện xã hội Trên cơ sở khái quát các mô hình liên kết huyết thống, ngành Xã hội học phân dòng họ thành ba nhóm là dòng họ đơn tuyến (Unilineal descent), dòng họ đa tuyến (Nonunilineal descent) Trong đó:

Dòng họ đơn tuyến (Unilineal descent) được xác định trên cơ sở liên kết huyết thống một phía, tức dòng họ phụ hệ (Patrilineal descent) và dòng họ mẫu hệ (Matrilineal descent)

Dòng họ đa tuyến (Nonunilineal descent) được phân thành ba dạng thức là dòng họ đa tuyến đơn hệ (Ambilineal descent), dòng họ đa tuyến song hệ (Belateral descent) và dòng họ kép (Double descent) Cụ thể:

Dòng họ đa tuyến đơn hệ (Ambilineal descent) có hình thức kết nối huyết thống không bị ràng buộc bởi việc xuyên suốt theo họ cha hoặc họ mẹ mà có thể chủ trương luân phiên thay đổi họ theo mỗi thế hệ tiếp nối

Dòng họ đa tuyến song hệ (Belateral descent) kết nối huyết thống quy định theo cùng một thế hệ, rằng cha mẹ có thể chủ động chia con cái (bất kể trai hay gái) thành các nhóm theo họ cha hay họ mẹ

Dòng họ kép (Double descent) còn được gọi là song hệ (Double unilineal descent) Ở loại dòng họ này việc sắp xếp huyết thống rất phóng khoáng, con cái có thể theo họ cha lẫn họ mẹ hoặc có thể chỉ theo họ cha hoặc họ mẹ

Việc phân loại các dòng họ khá đa dạng, tuy nhiên để xác định loại dòng họ cụ thể cho một tộc người cụ thể cần đối chiếu vào hình thái xã hội cụ thể mà dòng họ

đó đã và đang tồn tại

Văn hóa dòng họ

Ở Việt Nam, văn hóa dòng họ không đơn thuần là một khái niệm khoa học của riêng giới nghiên cứu khoa học xã hội đặt để, mà khi nhắc đến cụm từ “văn hóa dòng họ” thì ý thức của mỗi người dân đều hiểu nó là biểu hiện của một truyền thống khá sâu đậm trong mỗi gia đình dòng họ, nếu không nói nó là một phạm trù thiêng liêng bất khả xâm phạm của mỗi dòng họ

Vân Hạnh viết, văn hóa dòng họ - họ tộc là những giá trị thiêng liêng sâu thẳm trong tâm khảm của các thế hệ Đó không chỉ là do di truyển của gen sinh học tạo nên những thế hệ mới kế thừa tổ tông, mà còn bao hàm âm nghĩa sinh thành dưỡng dục (Vân Hạnh, 2009, tr.7)

Trong bài viết “Văn hóa dòng họ trong cấu trúc địa linh nhân kiệt Quảng Bình”

in trong cuốn Văn hóa gia đình, dòng họ và gia phả Việt Nam tác giả Nguyễn Tri

Nguyên phát biểu văn hóa dòng họ là một dạng khái niệm mở không chỉ bao hàm quan hệ huyết thống nhiều thế hệ

Văn hóa dòng họ là một dạng thành tố của văn hóa dân tộc, một thực thể văn hóa chứa đựng toàn bộ những giá trị văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần và tâm linh do các dòng họ sản sinh ra trong các mối quan hệ đa chiều: giữa dòng

họ với làng xã, với vùng miền với quốc gia, giữa dòng họ với gia đình và cá nhân thuộc dòng họ và khác dòng họ (2015, tr.446)

Có thể hiểu văn hóa dòng họ là tổng thể những giá trị vật chất (gia phả, từ đường, mộ tổ, bia ký…) và giá trị tinh thần (truyền thống dòng họ, quy ước dòng họ, tín ngưỡng tổ tiên, các hình thức sinh hoạt cộng đồng…) mà mỗi dòng họ tạo dựng trong quá trình hình thành và phát triển Văn hóa dòng họ phản ánh sinh động vai trò của mỗi cộng đồng người trên cơ sở cùng huyết thống trong bối cạnh tự nhiên, chính trị, xã hội cụ thể

Chúng ta có thể hiểu văn hóa dòng họ là một thành phần của văn hóa dân tộc,

mà ở đó văn hóa dòng họ tác động trực tiếp hình thành khối liên kết vững mạnh của văn hóa dân tộc Bản thân văn hóa dòng họ cũng liên tục sản sinh những giá trị vật chất và giá trị tinh thần trên nền tảng chọn lọc, kế thừa những hoạt động sinh hoạt dòng họ trong mỗi thời đoạn lịch sử nhất định

Ở Việt Nam vấn đề văn hóa dòng họ được nghiên cứu trên phương diện mối quan hệ của mỗi cá nhân với gia đình, dòng họ và ngược lại Qua đó, vấn đề gia phả, gia lễ, gia phong, gia đạo, gia pháp, gia huấn được tu bồi từng ngày

Vai trò của văn hóa dòng họ là củng cố và nuôi dưỡng ý thức uống nước nhớ nguồn, tình yêu quê hương đất nước, ý thức cộng đồng (từ cộng đồng gia tộc, dòng

họ đến cộng đồng làng xã, dân tộc và quốc gia), từ đó đẩy mạnh giáo dục và nâng cao chủ nghĩa yêu nước Đồng thời văn hóa dòng họ là hình thức để con người nhập thân văn hóa, trao truyền văn hóa từ thế hệ này đến thế hệ khác, góp phần xây dựng phát triển văn hóa dân tộc

1.1.3 Mối liên hệ giữa gia phả và văn hóa dòng họ

Mối liên hệ chỉnh thể thống nhất

Làm gia phả trước hết phải thấu đáo dòng họ, văn hóa dòng họ Người xưa nói

"chim có tổ, người có tông", mỗi người sinh ra ai mà chẳng có cội nguồn tổ tông,

như dòng sông, con suối đều có ngọn nguồn của nó

Văn hóa dòng họ nổi bật lên hai giá trị là giá trị vật chất, gồm: gia phả, từ đường, mộ tổ, bia ký v.v và giá trị tinh thần, gồm: truyền thống dòng họ, quy ước dòng họ, tín ngưỡng tổ tiên, các hình thức sinh hoạt cộng đồng v.v mà mỗi dòng

họ tạo dựng trong quá trình hình thành và phát triển Hiển nhiên nếu không có sự tồn tại của gia phả thì nội hàm của văn hóa dòng họ sẽ bớt đi phần nào sự phong phú và sâu sắc vốn có

Ban đầu gia phả là một hình thức sinh hoạt dòng họ, góp mặt làm phong phú thêm giá trị vật chất kết tinh từ tổ chức dòng họ Nhưng dần dà, nội dung cuốn gia phả lại phản ánh trở lại

Kỳ thực gia phả là một thành phần không thể thiếu trong việc ghi nhận văn hóa dòng họ, và thông qua gia phả văn hóa dòng họ được tái hiện và bảo tồn một cách sinh động Vậy mới nói gia phả chính là quyển sách lịch sử dòng họ

Mối liên hệ tương hỗ

Nếu như lịch sử của một dân tộc thể hiện qua những trang chính sử, thì sự hưng vong của một dòng họ có thể thấy được qua từng trang gia phả

Nếu từ đường là linh hồn của dòng họ thì gia phả là biểu tượng của văn hóa dòng họ Gia phả nếu không xét trong mô hình dòng họ và văn hóa dòng họ thì nó đơn thuần chỉ là một cuốn sổ ghi chép, sắp xếp Đồng thời nếu nói đến văn hóa dòng họ mà không nói đến việc lập phả là một thiếu sót rất lớn

Gia phả đã từng bước giúp các bậc cha chú, tiền bối (ban quản trị dòng họ) xây dựng mô hình quản lý cộng đồng huyết thống của mình trên cơ sở tộc quy, tộc ước, tộc phạm Và nghiễm nhiên gia phả là bộ luận thành văn của dòng họ, mà ở đó

mỗi cá nhân được che chở bởi thiết chế dòng họ, đồng thời cũng bị quản thúc bởi thiết chế này

Dã Lan nhận định trong cuốn Gia phả: Khảo luận và Thực hành: Muốn tìm

hiểu lịch sử một quốc gia, một dân tộc thì trước hết phải bằng vào lịch sử con người

ở trong mỗi gia đình, gia tộc Có thể nói rằng lịch sử quốc gia quan hệ đến vận mạng tiền đổ của dân tộc ở hiện tại và trong tương lai như thế nào thì gia phả đối với con người cũng quan hệ đến hiện tại và tương lai của con người như thế (1971, tr.4)

Gia phả chính là quyển sách ghi nhận giá trị vật chất của dòng họ, còn nội dung của gia phả chính là giá trị tinh thần được hiện hữu một cách cụ thể nhất Và mối liên hệ giữa gia phả và văn hóa dòng họ là mối quan hệ cấu thành của nguyên nhân và kết quả Dòng họ, văn hóa dòng họ cần gia phả để phát huy tiếng nói cộng đồng huyết thống, tạo ra một thể chế nhất định khiến các thành viên tin cẩn và phục tùng

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Dã Lan Nguyễn Đức Dụ và sự nghiệp nghiên cứu gia phả

Dã Lan Nguyễn Đức Dụ tên khai sinh là Nguyễn Đức Thu, húy Liêm Nguyên quán làng Thượng Cốc, tổng hội Xuyên, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương

Dã Lan sinh ngày 6 tháng 9 năm 1919 (13 tháng 7 năm Kỷ Mùi), tại quê ngoại

ở thôn Vĩnh Dụ, tổng Phương Điếm, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương Trong thời gian nghiên cứu và thực hiện gia phả, ông đặt bút danh cho mình là Dã Lan, hàm ý chỉ loài hoa lan, được dân chúng gọi với mĩ từ “vương giả hương” ngụ ý tự hào dòng họ khoa bảng9, biểu thị cho tiếng thơm của bậc tài danh Còn tên Nguyễn Đức

Dụ, lấy họ gốc bên nội là Nguyễn Đức kết hợp tên Dụ (ý chỉ nơi sinh ra ông tại quê ngoại, ở thôn Vĩnh Dụ)

Sau năm 1955, ông đưa gia đình vào Nam sinh sống Tại Sài Gòn, ông làm qua nhiều nghề để kiếm sống, rồi chuyển sang làm giám thủ thư viện trường Đại học Kiến trúc Sài Gòn Chính thời gian làm việc tại đây Dã Lan đã có những bước manh nha đầu tiên với việc nghiên cứu và thực hành gia phả từ việc sưu khảo và

thực hành gia phả cho dòng họ mình qua cuốn Nguyễn tộc thế phả

Thời gian sau đó, ông xin nghỉ việc thủ thư, chuyên tâm nghiên cứu gia phả Trong hồi ký của mình, Nguyễn Hiến Lê (1993) ghi nhận, phòng viết của ông treo đầy “phả trạng” các gia đình danh tiếng như họ Cao Xuân Dục, họ Trần Trọng Kim, Đông Hồ, Trương Vĩnh Ký…; trên bàn, cả trên sàn nữa, ngổn ngang sách báo (tr.313)

Dã Lan xuất thân từ dòng dõi khoa bảng, nhiều lớp tiền nhân trong họ đỗ đạt

và phụng sự triều đình, mang vinh hiển cho họ tộc Nguyễn Đức Bản thân Dã Lan cũng đảm trách chức phận Trưởng tộc họ Nguyễn Đức đời tiếp nối, nên trong tâm

9 Ông Nguyễn Đức Dụ có: Nội tổ Nguyễn Đức Đản, đỗ cử nhân khoa canh Tí Thành thái thứ 12 (1900) Tằng tổ Nguyễn Đức Tú cử nhân khoa Đinh Mão Tự Đức thứ 20 (1867); Cao tổ Nguyễn Đức Nhượng, cử nhân tân khoa Nhâm Dần Thiệu Trị thứ 2 (1842)

tính ông luôn toát lên một tâm thế tự hào về dòng họ, và mong muốn giữ gìn những giềng mối liên quan đến văn hóa dòng họ

Ông từng chia sẻ trong mấy dòng nhập đề trong cuốn Gia phả: Khảo luận và

Thực hành (1971), đã là con người thì phải tìm hiểu ngọn ngành dĩ vãng của tổ tiên,

tìm hiểu tường tận đến cội rễ của ông bà cha mẹ Không biết đến dĩ vãng và lịch sử của tổ tiên giòng họ, tức là không biết tạo lấy niềm tin cho mình ở hiện tại, không biết dự liệu định hướng cho con cháu trong tương lai, và càng không thể mưu sự trường tồn vĩnh cửu cho quốc gia dân tộc

Như vậy việc ý thức vai trò của mình trong mối quan hệ gia đình dòng họ ở cố hương là một động lực rất lớn khiến ông thấm thía cảm giác mất mác và vai trò của mình việc giữ gìn văn hóa dòng họ Nguyễn Đức và việc làm gia phả thật sự cần thiết hơn bao giờ hết

Năm 1963 Dã Lan đứng ra tổ chức trao gia phả cho các tiểu chi thuộc họ Nguyễn Đức tại nhà riêng ở Sài Gòn Việc làm này là một thay đổi lớn khác với lối giữ gìn gia phả của ông bà ngày xưa Tất cả các tiểu chi họ Nguyễn Đức đều được lưu giữ một bản gia phả in ronéo, dày 273 trang

Dã Lan chủ động xin làm gia phả cho những dòng họ có các nhân vật đóng góp cho xã hội Trong Hồi ký Nguyễn Hiến Lê, ghi nhận: Từ năm 1975, ông suốt ngày đạp chiếc xe đạp cũ đi tìm tài liệu, phỏng vấn các gia đình danh tiếng, nhất là gia đình văn nhân để viết gia phả, lưu lại những tiểu sử đáng tin về danh nhân cho đời sau, đồng thời cũng để gián tiếp khuyên thanh niên nhớ công tổ tiên, giữ truyền thống dân tộc (1993, tr.313)

Về phần tính cách Dã Lan, người trong giới đều bảo ông là một người rất nghiêm túc và cần mẫn Xuất phát từ nhu cầu làm gia phả, kết nối họ tộc của mình,

Dã Lan đi đến khát vọng thực hiện nghiên cứu gia phả để đưa ra thể thức chép gia phả đơn giản, tiếp cận tầng lớp bình dân để họ có thể theo đó mà làm gia phả cho dòng họ mình, từ đó xây dựng tình đoàn kết dòng họ, khơi dậy tình yêu nòi giống, nguồn cội, tổ quốc

Con người đó cũng lạ: chịu sống nghèo, chỉ say mê gia phả, viết được phả trạng cho gia đình nào, ông tốn rất nhiều công phu, nhưng mừng lắm, mừng hơn chính con cháu gia đình đó nữa (Nguyễn Hiến Lê, 1993, tr.313)

Cách Dã Lan cầm ngòi bút viết về những điều xưa cũ tưởng chừng như không hợp thời thế, nhưng ẩn sâu bên trong đó là một việc làm cấp thiết với khát vọng giữ gìn văn hóa truyền thống của người Việt

Trong bài viết “Tiễn biệt người làm gia phả Dã Lan Nguyễn Đức Dụ” tác giả

Lũ Quốc Văn viết, “Nhiều năm sống ở Sài Gòn cho đến trước khi về với tổ tiên, Dã Lan vẫn sống giản dị đạm bạc, không rượu, không trà, không bài bạc Sáng sáng vẫn đi bộ, tập duỗi tay, ăn ngủ điều độ, mỗi khi làm việc căng thẳng thấy mệt Cố thường dạo vài khúc nhạc Guitare hay làm mồi thuốc lào là hết mệt ngay!”

Những năm cuối đời Dã Lan vẫn cặm cụi với gia phả và những trang viết còn dang dở Ông qua đời lúc 1 giờ 50 phút của buổi trưa ngày thứ sáu 03/05/2002, hưởng thọ tám mươi tư tuổi

Bên cạnh việc nghiên cứu và thực hành gia phả, Dã Lan cũng có sáng tác những thể loại truyện ngắn, tùy bút, phê bình v.v đăng rải rác trên nhiều tờ báo ở Sài Gòn, Huế, Hà Nội như tập san Sử địa, Văn hóa nguyệt san, Phương Đông, tạp chí Bách Khoa, Tổ Quốc, tạp chí Sông Hương Dã Lan là một người đa nghệ, song thành công lớn nhất của ông là nghiên cứu về gia phả

Sự nghiệp viết gia phả của Dã Lan bắt đầu vào năm 1961, khi bắt tay vào viết

cuốn gia phả của họ tộc mình – Nguyễn tộc thế phả, hoàn thành vào năm 1963, thì

những tháng ngày sau đó Dã Lan luôn một lòng dành hết công sức, thời gian cho việc nghiên cứu gia phả và lập gia phả cho nhiều dòng họ trong ngoài nước

Sau hai năm sưu tập tư liệu và sáu tháng biên soạn miệt mài, Dã Lan cũng

chính thức hoàn thành cuốn gia phả đầu tiên là cuốn Nguyễn tộc thế phả, được in

ronéo, dày 273 trang Ngày 27/10/1963 Dã Lan với tư cách là người lập gia phả cho dòng họ lẫn tư cách tộc trưởng, ông mời các nhân vật thuộc các tiểu chi trong họ đến nhà riêng để làm lễ trao gia phả Việc làm này của ông đã tạo ra những khác

biệt so với cung cách lưu truyền gia phả xưa của ông bà Rằng là gia phả họ tộc là vật thiêng liêng nơi điện thờ, chỉ dịp long trọng mới giở xem10

Xuất phát từ việc học tập, ghi nhận, tổng hợp việc tổ chức dòng họ, cách thức lập phả của nhiều dòng họ mà Dã Lan có cơ hội được tiếp xúc Ông mạnh dạn cổ xúy thể thức tiếp nhận gia phả cùng lối lưu giữ gia phả mới Rõ ràng, ở tư duy của

Dã Lan, gia phả đã vượt khỏi cái khung “kín cổng cao tường” của gia phả xưa để phổ biến rộng rãi trong họ tộc

Từ sau bộ Nguyễn Tộc thế phả, nhiều gia đình dòng dõi đã tín cẩn mà cậy nhờ

Dã Lan thực hiện gia phả cho dòng họ mình Bản thân ông cũng chủ động đề xuất

làm gia phả cho nhiều dòng họ lớn có ảnh hưởng đến lịch sử văn hóa dân tộc, minh

chứng cho điều này là sự ra đời của tác phẩm Dõi tìm tông tích người xưa

Về sau Dã Lan tiếp tục viết nhiều tác phẩm khác liên quan đến dòng họ

Nguyễn Đức như: Thượng Cốc nguyễn gia thi tập, Thượng Cốc Quan phong ký,

Nguyễn phả hậu lục, Quê hương cố sự Đa phần các ấn phẩm này không phổ biến

trong quần chúng mà chỉ lưu giữ trong tộc họ Nguyễn Đức, có ấn bản chỉ lưu lại ở tại tư gia Dã Lan

Từ năm 1967 đến năm 1971, Dã Lan hoàn thiện tác phẩm Gia phả: Khảo luận

và Thực hành, ấn bản đầu tiên in ronéo năm 1969 đã được gửi tới 29 Trung tâm

Văn hóa trên thế giới Cũng chính trong năm 1969, tác phẩm in ronéo Gia phả:

Khảo luận và Thực hành được Giải thưởng Khuyến khích văn học và Nghệ thuật

Toàn quốc do Phủ quốc vụ khanh đặc trách văn hóa Sài Gòn tổ chức Giáo sư Nguyễn Đình Hòa, người dịch mục lục tác phẩm này và gửi cho giáo sư Spencer J Palmer của đại học Brigham Young University ( Mỹ) Giáo sư người Mỹ này đã ghi

10 Trước Dã Lan, nhiều gia đình, dòng họ Việt Nam giữ một thái độ cẩn trọng với gia phả Gia phả là một di bút thiêng liêng, được các trưởng tộc mỗi đời tiếp tục ghi chép việc tên tuổi, mồ mả, giỗ tết Đó là một quyển sách viết tay duy nhất mà chỉ người trưởng tộc mới có quyền mở xem vào những ngày giỗ, tết hoặc do một nhu cầu tra cứu

nhận: Tôi cam đoan rằng tác phẩm này vô cùng quan trọng trong việc đóng góp vào nền gia phả học Á châu.11

Sau thành công của ấn bản ronéo, tác phẩm tiếp tục được xuất bản năm 1971, tái bản 1973 Ấn bản hoàn thiện nhất có sự hiệu đính và bổ túc phát hành vào năm

1992 do hai nhà xuất bản Văn hóa và Thời đại hỗ trợ Năm 1974, Dã Lan tiếp tục

xuất bản cuốn Một lối chép gia phả thật đơn giản tại Sài Gòn do nhà xuất bản Sóng

hỗ trợ phát hành Hai cuốn sách này được tái bản nhiều lần và đã đưa tên tuổi của

Dã Lan Nguyễn Ðức Dụ vào cuốn Nhân Vật Việt Nam 1973 và Who’s who in Vietnam 1974 do Thông Tấn Xã Việt Nam tại Sài Gòn xuất bản Từ đó, Dã Lan Nguyễn Ðức Dụ được nhìn nhận như là người khai mở gia phả học Việt Nam

Sau 1975, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin cấp giấy phép tái bản cuốn Gia

phả: Khảo luận và Thực hành (1992) và cuốn Một lối chép phả thật đơn giản

(1993)

Tác phẩm của Dã Lan có thể xếp vào hai loại mục đích:

1 Mục đích cá nhân: Gồm các sáng tác xuất phát từ nhu cầu làm phả cho một nhân vật, một dòng họ

Gồm các tác phẩm: Thượng Cốc nguyễn gia thi tập, Thượng Cốc Quan phong

ký, Nguyễn tộc thế phả, Nguyễn phả hậu lục, Tộc thư họ văn trạch (Nghè Tân), Tộc phả Phạm Ngũ Lão, Quê hương cố sự

2 Mục đích xã hội: Gồm những tác phẩm xuất phát từ nhu cầu nghiên cứu, khảo sát phục vụ cho đông đảo độc giả

Gồm các tác phẩm: Gia phả khảo luận và thực hành, Một lối chép phả thật

đơn giản, Dõi tìm tông tích người xưa (Đã xuất bản tập I, tập II còn bỏ ngỏ), Lược khảo phổ trạng các nhà văn (thực hiện dang dở, chưa được công bố), Dã Lan với công trình sưu khảo các dòng họ Việt Nam (thực hiện dang dở, chưa được công bố)

11 Trích từ báo Thanh niên số 2, ngày 4/1/1994 - nguyên văn tiếng Anh: "This much I am sure of, that this volume is a very important addition to the Asia genelogical Literature”

Việc thực hiện các công trình gia phả của Dã Lan xuất phát từ tấc lòng của người con tha hương luôn hướng về nơi chôn rau cắt rốn, về tổ tiên ông bà, họ hàng thân tộc Nguyễn Đức tại làng Thượng Cốc, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương Cho nên từ những ngày đầu lập gia phả, Dã Lan xuất phát từ mục đích kết nối gia tộc Nguyễn Đức mà thực hiện Những ấn phẩm cụ thể được phân loại ở phần “mục đích

cá nhân”, xét thấy có ý nghĩa vô cùng thiêng liêng với họ tộc Nguyễn ở làng Thượng Cốc Tuy nhiên, xét về mặt giá trị phổ quát trong quần chúng lại không cao Biểu hiện cụ thể là những tác phẩm ở mục này không có vai trò lớn trong việc hỗ trợ nghiên cứu gia phả, chỉ có giá trị tham khảo nhưng một quyển gia phả tiêu biểu của họ tộc trong một thời kỳ lịch sử nhất định Đồng thời vì lý do ban đầu, những ấn phẩm này phục vụ tiếp cận quy mô dòng họ Nguyễn Đức nên hầu hết lưu trữ ở các tiểu chi họ Nguyễn Đức, ít được phổ biến ra cộng đồng, nên việc tiếp cận xuyên suốt các tác phẩm nhiều phần hạn chế

Những tác phẩm xuất phát từ mục đích xã hội của Dã Lan chính là những tác phẩm đã đưa tên tuổi của ông đến gần hơn với giới nghiên cứu lĩnh vực khoa học xã hội, thừa nhận ông là “cánh chim đầu tiên” trong việc nghiên cứu gia phả dưới danh nghĩa một bộ môn khoa học xã hội Đồng thời, gióng lên hồi chuông “uống nước nhớ nguồn” đến đại bộ phận người Việt đang chìm đắm trong buổi nhiễu nhương đua nhau lao vào cạnh tranh làm kinh tế sau khi nước nhà vừa độc lập, những vấn

đề văn hóa đạo đức đang trên đà đi xuống

Trong sự nghiệp nghiên cứu gia phả của Dã Lan, chúng tôi xét thấy nổi trội lên có ba ấn phẩm xuất phát từ “mục đích xã hội” được Dã Lan dày công thực hiện, gồm:

- Gia phả: Khảo luận và Thực hành

Cuốn sách được bắt tay thực hiện vào năm 1967, hoàn thành vào năm 1969 Cũng trong năm này cuốn sách được hỗ trợ in ronéo 100 cuốn, được tác giả gởi tặng đến các cá nhân và cơ quan văn hóa trong và ngoài nước Sau khi nhận được những

phản hồi tích cực từ lần in năm 1969, tác phẩm được tái in vào năm 1971 và năm

1973

Nhưng phải đến gần hai mươi năm sau, vào năm 1992 tác phẩm sau thời gian dài được hiệu chỉnh công phu, lần đầu tiên được in ấn phục vụ độc giả khắp cả nước

Có thể nói, phiên bản Gia phả: Khảo luận và Thực hành, bản in năm 1992 là phiên

bản hoàn thiện nhất của tác phẩm

Có thể nói đây là công trình ghi nhận những thành công nhất định trong sự nghiệp nghiên cứu gia phả của Dã Lan Đưa tên tuổi của ông đến gần hơn với quần chúng nhân dân, tiếp nối cho đến hôm nay Đây cũng là tác phẩm được chúng tôi đặc biệt chú trọng khai thác để phân tích và đưa ra những nhận định đóng góp của

Dã Lan đối với văn hóa dòng họ và gia phả

- Một lối chép phả thật đơn giản Cuốn sách được ấn hành lần đầu năm 1993

bởi Nhà xuất bản Mũi Cà Mau Đúng như tựa đề, đây là tác phẩm hướng dẫn lối chép phả đơn giản nhất, hướng tới đông đảo quần chúng nhân dân dễ dàng tiếp nhận

và học hỏi để dựng phả cho họ tộc mình Cuốn sách chọn một mảng đề tài gia phả

đơn dựng được nhắc đến trong cuốn sách Gia phả: Khảo luận và Thực hành để triển

khai chi tiết và đề xuất đầy đủ các thành phần áp dụng trong viết trong chính phả và ngoại phả, kèm theo những mẫu cơ bản để tham khảo Ngoài ra, mục “gia đình và gia phả” là mục phân tích mới mẻ chưa được ghi nhận ở các đề tài trước đó Các

phần còn lại hầu hết là sự lập lại nội dung đã được nhắc đến ở cuốn Gia phả: Khảo

luận và Thực hành Bên cạnh đó có sự sưu tầm những tư liệu văn khấn phục vụ cho

việc thực hiện nghi thức phụng thờ tổ tiên, những mẫu gia phả dễ thực hiện

- Dõi tìm tông tích người xưa Cuốn sách được khởi công biên soạn từ năm

1972 nhưng vì nhiều lý do khách quan lẫn chủ quan đến đầu năm 1997 mới được ấn hành tập I, bởi Nhà xuất bản Trẻ Được biết bản thảo của cuốn Dõi tìm tông tích người xưa II đã đi vào giai đoạn hoàn tất, nhưng vì sự ra đi đột ngột của tác giả, mà đến nay độc giả vẫn chưa được cập nhật tập II của bộ sách này

Nội dung của tác phẩm viết gia phả của những nhân vật được chọn lọc Họ là những bậc tiền bối có ảnh hưởng lớn lao đối với việc xây dựng đất nước trên nhiều lĩnh vực văn hóa, chính trị, như: Ngô Quyền, Lý Thường Kiệt, Phạm Ngũ Lão, Nguyễn Trãi, dòng họ Nguyễn Đình Xí, Trạng Trình, dòng họ Mạc Đăng Dung, tộc

họ Đào làng Hoa Trai, họ Mạc ở Hà Tiên, Thái phó trung mẫn công Nguyễn Công Thể, Ngô Thời Nhậm, Quang Trung Nguyễn Huệ, họ Nguyễn Tiên Điền, Phan Thanh Giản, Nghè Tân, Đồ Chiểu, họ Hoàng Bích Khê, Nguyễn Quang Bích, họ Dương Vân Đình ở Hà Đông, Hy Chân, Cao Xuân Dục, Phan Đình Phùng, Tán Thuật, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Thượng Hiền, Ưng Bình Thúc gia thi, Cao Ngọc Anh, Trần Trọng Kim, dòng dõi Thuần Lương Công, Nghè Rễ, dòng dõi Hoàng Đạo Công, Tản Đà, Phạm Quỳnh, Trần Tuấn Khải

Đây là cuốn sách có giá trị bổ túc chính sử, làm tư liệu hỗ trợ khảo cứu cho các ngành khoa học xã hội, đúng như lời ông Dã Lan đã chia sẻ trong phần khái dẫn

ở những trang đầu cuốn sách, tác phẩm “Dõi tìm tông tích người xưa” được may

mắn ra mắt bạn đọc không ngoài ý muốn đóng góp chút phả liệu cho các nhà viết sử, đồng thời nó còn giúp lớp trẻ nhận ra quá khứ sáng chói của ông cha mình để mạnh dạn tiếng bước sánh vai cùng năm châu bốn biển

Và ngay chính bản thân tác giả cũng thừa nhận ấn phẩm Dõi tìm tông tích

người xưa như một cuốn sách tư liệu được tác giả cần mẫn tổng hợp từ nhiều nguồn

để cốt viết về đề tài gia phả thông qua nhân vật Dã Lan viết, thật ra tác phẩm này không có gì độc đáo, tác giả chỉ làm cái công việc lặm lại, tức là trích dẫn hoặc sao chép thu gom những dữ kiện nằm rải rác ở các sách tộc thư tộc phả của các dòng họ thế gia lệnh tộc, mục đích giúp các nhà nghiên cứu đỡ tốn công mệt sức lục lọi tìm kiếm tư liệu (1997, tr.10)

Sự nghiệp gia phả của Dã Lan không chỉ hiện hữu ở các trước tác mục đích xã hội mà còn được biểu hiện ở chính con người, chính sự lao động không mệt mỏi, không vụ lợi và khát khao đem gia phả trở về với văn hóa dòng họ, trở về với nếp

truyền thống dân tộc đã tạo ra một hình ảnh tiêu biểu, đáng được biểu dương, đáng được ghi nhận là “cánh én đầu tiên” trong lĩnh vực nghiên cứu gia phả việt Nam

Dã Lan Nguyễn Đức Dụ là một người dành hết trí lực của mình cho công việc nghiên cứu gia phả một cách cần mẫn, tận tụy nhưng lại không khoa trương Ông mang trong mình một hoài bão lớn là đem gia phả trở về với sinh hoạt văn hóa dòng

họ của người Việt nhưng lại thầm lặng làm công việc nghiên cứu của mình với một tâm thế khảo cứu và chia sẻ

Chúng tôi tạm kết bằng lời nói của Dã Lan khi chia sẻ với Nguyễn Đắc Xuân:

Tôi có ba tác phẩm được xuất bản là Gia phả: Khảo luận và Thực hành, Một lối

chép phả thật đơn giản, Dõi tìm tông tích người xưa Ba tác phẩm chưa được xuất

bản Quê hương cố sự, Thượng Cốc quang phong ký, Nguyễn gia thi tập Trong những năm tháng cuối đời tôi phải làm việc để kết thúc ba cuốn sách nữa là Dõi tìm

tông tích người xưa tập 2, Dã Lan với công trình sưu khảo các dòng họ, Lược khảo phổ trạng các nhà văn12, để thấy được con người và nhân cách của - Một nhà nghiên cứu khoa học xã hội thực thụ

12 Trích trong bài phỏng vấn của Trần Đắc Xuân với Dã Lan được ghi nhận trong bài viết “Nhà gia

phả học Dã Lan Nguyễn Đức Dụ: Ước mong mọi người Việt Nam nhớ đến tổ tiên”

1.2.2 Gia phả Việt Nam

Trong tâm thức của người Việt Nam, hai tiếng “gia phả” chính là biểu tượng của một thiết chế cộng đồng dòng họ cụ thể Những người được ghi chép tên họ trong gia phả mang một niềm tự hào về nguồn gốc và sự tiếp nối

Dựa trên tiêu chí đối tượng, có thể chia gia phả làm ba loại:

Loại 1: Gia phả viết cho hoàng tộc

Gia phả hoàng tộc ghi nhận các cuốn: Hoàng Triều Ngọc Điệp (皇朝玉牒),

được biên soạn vào năm Thuận Thiên thứ 17 (1026) đời Lý Thái Tổ, được xem là

cuốn gia phả đầu tiên của nước Việt Nam Tiếp đó, nhà Trần có Hoàng Tông Ngọc

Điệp (皇宗玉牒), nhà Lê có Hoàng Lê Ngọc Phả (皇黎玉譜), nhà Nguyễn có Bản

đã cải tên cơ quan này thành Tôn nhân phủ Thời Pháp thuộc, từ năm 1897, hội đồng Tôn nhân phủ chịu sự kiểm soát trực tiếp của Toà Khâm sứ Trung Kỳ

Loại 2: Gia phả viết cho quảng đại quần chúng

Gia phả bắt nguồn từ hoàng tộc rồi rộng ra đến tầng lớp quan lại, danh gia vọng tộc cứ thế ngày một lan rộng, phổ biến trong mọi lớp dân chúng

13 Tông nhân phủ (宗人府) là cơ quan ghi chép, lưu giữ sổ sách hoàng tộc, soạn thảo ngọc phả Cơ quan này được thành lập, mô phỏng theo thể chế của nhà Đường và nhà Minh bên Trung Quốc Người đứng đầu tổ chức này đều là thân vương thuộc dòng dõi hoàng tộc