Sự định hình tiểu thuyết gothic qua lâu đài otranto của horace walpole

Chính từ những điều này, người viết được thôi thúc nghiên cứu về tiểu thuyết Gothic, đặc biệt tìm hiểu những khía cạnh đã giúp Lâu đài Otranto trở thành tác phẩm định hình cho thể loại

BÙI TRỌNG THUỲ LINH

SỰ ĐỊNH HÌNH TIỂU THUYẾT GOTHIC

QUA LÂU ĐÀI OTRANTO CỦA HORACE WALPOLE

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH LÝ LUẬN VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2020

BÙI TRỌNG THUỲ LINH

SỰ ĐỊNH HÌNH TIỂU THUYẾT GOTHIC

QUA LÂU ĐÀI OTRANTO CỦA HORACE WALPOLE

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60220120

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH LÝ LUẬN VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS TS TRẦN THỊ THUẬN

Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2020

Mọi thông tin và kết quả được trình bày trong luận văn là trung thực Các tư liệu trích dẫn trong luận văn đều có nguồn gốc rõ ràng

Tác giả luận văn

Bùi Trọng Thuỳ Linh

những ý tưởng của tôi Cảm ơn các thầy cô đã tận tình truyền dạy kiến thức cho tôi Cảm ơn gia đình và bạn bè đã luôn bên cạnh và ủng hộ tôi

TP Hồ Chí Minh, tháng 06 năm 2020

Bùi Trọng Thuỳ Linh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài 2

3 Phương pháp nghiên cứu 10

4 Đối tượng nghiên cứu 11

5 Phạm vi nghiên cứu 12

6 Kết cấu 12

CHƯƠNG 1: LÂU ĐÀI OTRANTO CỦA HORACE WALPOLE TRÊN NỀN TẢNG CÁC TIỀN ĐỀ TỰ SỰ 14

1.1 Bối cảnh châu Âu trung đại 14

1.1.1 Cơ chế xã hội 14

1.1.2 Tư tưởng 18

1.2 Nghệ thuật Gothic 21

1.2.1 Kiến trúc 21

1.2.2 Hội họa 24

1.2.3 Điêu khắc 27

1.2.4 Văn học 29

1.3 Horace Walpole và Lâu đài Otranto 33

1.3.1 Tác giả 33

1.3.2 Tác phẩm 36

Tiểu kết 40

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG THỨC TỰ SỰ GOTHIC TRONG LÂU ĐÀI OTRANTO CỦA HORACE WALPOLE 41

2.1 Lâu đài Otranto: một sáng tạo tiểu thuyết 41

2.2 Lâu đài Otranto: một tiểu thuyết Gothic 47

2.2.1 Kết cấu Gothic 48

2.2.2 Bối cảnh Gothic 59

2.2.3 Nhân vật Gothic 68

2.2.4 Diễn ngôn Gothic 73

Tiểu kết 83

CHƯƠNG 3: DÒNG CHẢY TIỂU THUYẾT GOTHIC TỪ LÂU ĐÀI OTRANTO CỦA HORACE WALPOLE 84

3.1 Tiểu thuyết Gothic cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX 84

3.1.1 Những sáng tạo cuối thế kỷ XVIII 84

3.1.2 Tiểu thuyết lãng mạn chủ nghĩa 86

3.2 Những biến chuyển của tiểu thuyết Gothic thế kỷ XIX và XX 90

3.2.1 Bối cảnh tự sự 90

3.2.2 Hình thức sáng tạo 96

3.2.3 Nỗi sợ Gothic 101

3.2.4 Sự kết nối của tiểu thuyết Gothic với điện ảnh 110

3.3 Cơ sở của dòng chảy tiểu thuyết Gothic từ góc độ cảm hứng tự sự 115

Tiểu kết 119

KẾT LUẬN 120

TÀI LIỆU THAM KHẢO 122

PHỤ LỤC 127

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sau khi tiểu thuyết hình thành, một loạt các dòng tiểu thuyết như Gothic, lãng mạn, hiện thực, kỳ ảo, hiện thực huyền ảo,… cũng lần lượt ra đời So với các dòng tiểu thuyết khác, tiểu thuyết Gothic không có nhiều điểm nổi bật và cũng không thường được nhắc đến trong dòng lịch sử văn học Tuy nhiên, sự đóng góp của tiểu thuyết Gothic trong dòng chảy thể loại lại mang tính ngầm ẩn và lâu dài Tiểu thuyết Gothic là thể loại góp phần vào quá trình làm thay đổi những chuẩn mực của văn chương để xây dựng một mảnh đất mới cho sáng tạo nghệ thuật, cũng góp phần thúc đẩy cho sự hình thành một dòng tiểu thuyết mới – tiểu thuyết lãng mạn Hơn nữa, trong bối cảnh của sự giao thoa văn học, các yếu tố Gothic cũng có sự tương tác với thể loại thơ, mở rộng trường ảnh hưởng của mình và làm phong phú hơn cho văn học Với tính chất linh hoạt và phổ quát như vậy, tiểu thuyết Gothic cũng có sự đồng hành cùng với sự phát triển của thể loại nói chung và các dòng tiểu thuyết khác nói riêng

Vì vậy, tiểu thuyết Gothic là một vấn đề không thể bỏ qua trong quá trình nghiên cứu

về thể loại

Tiểu thuyết Gothic ra đời với tư cách là một thể loại văn học chính thống nhưng trong xã hội hiện nay nó dần được xem như một thể loại văn học đại chúng mang tính chất giải trí Tuy nhiên, giữa muôn vàn các hình thức văn học giải trí khác, tiểu thuyết Gothic vẫn có một chỗ đứng trong lòng độc giả Giữa thế kỷ con người bị vùi lấp trong những bận rộn, cũng như những hoang mang và lo lắng của thời đại, nhiều người đọc vẫn lựa chọn tiểu thuyết Gothic thay vì thi ca, tiểu thuyết tình cảm hay những thể loại mang tính trữ tình Điều này cho thấy rằng, tiểu thuyết Gothic vẫn mang một giá trị thực tiễn trong đời sống thường nhật của con người, góp phần xây dựng đời sống tinh thần cho họ Chính từ điều này, tiểu thuyết Gothic cũng cần được quan tâm Nghiên cứu tiểu thuyết trong tương quan với xã hội có thể tìm được câu trả lời cho vấn đề: độc giả đại chúng tìm thấy gì ở tiểu thuyết Gothic, và ngược lại, tiểu thuyết Gothic đã mang lại được những gì cho họ

Lâu đài Otranto (The Castle of Otranto) (1764) của Horace Walpole ngay từ

lần đầu tiên xuất hiện đã được xem như một cột mốc đánh dấu sự có mặt của tiểu thuyết Gothic Ngay từ tên tiêu đề, tác phẩm đã đem lại một nguồn cảm hứng mãnh liệt về nghệ thuật Gothic và khơi gợi sự tò mò về nội dung của tác phẩm Bên cạnh

đó, xung quanh sự ra đời của tác phẩm, Horace cũng đã gặp không ít những khó khăn Chính từ những điều này, người viết được thôi thúc nghiên cứu về tiểu thuyết Gothic,

đặc biệt tìm hiểu những khía cạnh đã giúp Lâu đài Otranto trở thành tác phẩm định

hình cho thể loại văn học này

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

2.1 Nghiên cứu trong nước

• Giáo trình

Các nghiên cứu mang tính sơ lược, tổng quan về văn học thời kỳ trung cổ và lịch sử văn hóa – xã hội của giai đoạn này có thể được tìm thấy qua các công trình sau:

Lịch sử văn học Anh quốc từ khởi thủy đến thế kỷ XVIII (1969) của Đỗ Khánh

Hoan là một trong những tài liệu trước giai đoạn 1975 tóm tắt có hệ thống và dày dặn thông tin về văn học Anh từ thế kỷ XVIII trở về trước Công trình chia làm bốn phần chính, trong đó phần thứ nhất tóm tắt văn học Anh từ khởi thủy tới trung cổ, phần thứ hai trình bày về văn học Phục Hưng, phần ba là văn học trong bối cảnh thế kỷ XVII, phần cuối trình bày giai đoạn văn học cổ điển và lãng mạn Phần một phân tích chi tiết về các thể loại văn học Anh trung cổ trong tương quan với bối cảnh thời đại, thể chế xã hội nhằm lý giải cụ thể lý do hình thành các thể loại đó cũng như đặc trưng của chúng Ở phần cuối công trình, tác giả Đỗ Khánh Hoan có điểm qua một số tác giả tiểu thuyết Gothic mà ở thời điểm đó, họ được gọi là các nhà văn theo phái “Rùng rợn” như Horace Walpole, William Beckford, Ann Radicliffe, Matthew Gregory

Lewis với các tác phẩm lần lượt là Lâu đài Otranto (1764), Vathek (1786), Điều bí

ẩn của Udolpho (The Mysteries of Udolpho) (1794) và Thầy tu (The Monk) (1795)

Nói về văn học trung cổ Pháp, công trình Lịch sử văn học Pháp trung cổ - thế

kỷ XVI và thế kỷ XVII (tập 1) (2005), NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội, do Phan Quý

và Đỗ Đức Hiểu chủ biên khá nổi bật Ở Châu Âu, thời trung cổ được xem là một thời kỳ tối tăm Vì thế mà nước Pháp trong giai đoạn ấy cũng rơi vào hoàn cảnh tương

tự Công trình khái quát lại toàn bộ bối cảnh lịch sử của nước Pháp lúc bấy giờ, những biến cố mà nước Pháp đã phải trải qua như chế độ phong kiến, Kitô giáo Từ đó, văn học trung cổ Pháp ra đời đóng vai trò như sự mở đầu cho nền văn học dân tộc Nói

về văn học Pháp, hai tác giả đã trình bày tổng quát sự ra đời, đặc điểm, chức năng của một số thể loại tiêu biểu giai đoạn này: anh hùng ca, thơ trữ tình, tiểu thuyết, các thể loại trào phúng và hài hước, sân khấu, văn chương phúng dụ và giáo huấn, sử Một số tác giả nổi tiếng cũng được nhắc đến như Francois Rabelais, Pierre de Ronsard, Pascal, Molière

Bên cạnh đó, quyển Lịch sử văn học Anh quốc (2006) của Michael Alexandre

viết bằng tiếng Anh, được Cao Hùng Lynh dịch và xuất bản vào năm 2006, do NXB Văn hóa Thông tin, Hà Nội phát hành Trong xuyên suốt công trình hơn năm trăm trang, người viết đã điểm qua một số tác giả với tư cách là nhà văn viết tiểu thuyết

Gothic được xem là nổi bật như hai chị em nhà Bronte với hai tác phẩm Jane Eyre,

(Đồi Gió Hú) Wuthering Heights và Jean Auster với (Tu viện Northanger) Northanger Abbey, Mary Shelly với Frankenstein Các tác phẩm được tóm tắt nội

dung chính và giới thiệu sơ lược các yếu tố Gothic mà trọng tâm là vấn đề bối cảnh

và không khí ma quái, bí ẩn

• Nghệ thuật Nghệ thuật học (2008), NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội, do Đỗ Văn Khang đi

sâu vào ba phần chính, đó là các thành tựu nghệ thuật phương tây, phương đông và

nghệ thuật hiện đại Trong chương hai, khi đề cập đến Các thành tựu cơ bản của nghệ

thuật học phương tây, tác giả có nhắc đến thành tựu nghệ thuật trung cổ từ đầu thế kỷ

IV đến đầu thế kỷ XIV Ở phần này, tác giả chủ yếu trình bày sơ lược các công trình kiến trúc trung cổ, bao gồm kiến trúc nhà thờ Byzantine, nhà thờ Roman và kiểu nhà thờ Gothic Kiến trúc Gothic là sự sáng tạo đặc biệt ở hai quốc gia Pháp và Ý, được thừa hưởng dựa trên nền tảng của kiến trúc Roman Nhà thờ Gothic mang vẻ tráng lệ nhưng vẫn đẹp thanh thoát

• Văn hóa

Để hiểu rõ về văn hóa trung cổ, Các phạm trù văn hóa trung cổ (1996)

của Gurevich là một công trình không thể bỏ qua Được dịch bởi Hoàng Ngọc Hiến, công trình soát xét lại cái nhìn chưa chính xác trước đây về thời kỳ này Gurevich đưa

ra các lý giải về trình độ nhận thức và quan niệm của người trung cổ lúc bấy giờ để chứng minh cũng như bênh vực cho những hành động và những sáng tạo mà họ đem lại Công trình thâu tóm toàn bộ nền tảng tư tưởng về triết học, tâm linh, tôn giáo của người trung cổ về bức tranh đời sống, quan niệm về thời gian, không gian, vũ trụ, tội lỗi và về Thượng đế

Về lịch sử văn hóa có Lịch sử văn hóa thế giới cổ - trung đại (1999), NXB

Giáo dục, do Lương Ninh chủ biên Công trình không đi sâu vào chuyên ngành văn hóa hay văn học mà mang tính tổng quan, có cái nhìn bao quát các vấn đề về tư tưởng, văn học, sử học, nghệ thuật, khoa học của các nền văn hóa Ai Cập, Hi Lạp, Tây Âu, Trung Hoa, Ấn Độ, Ả - Rập, Đông Nam Á Các vấn đề của văn hóa trung đại tây Âu được bàn đến ở chương thứ ba của công trình Trong phần này, các tác giả trình bày lịch sử trung đại tây Âu, nền văn hóa phong kiến lãnh địa và đặc biệt là dành nhiều dung lượng để bàn về nền văn hóa Phục Hưng Kiến trúc Gothic được đề cập đến một phần rất nhỏ trong khi nhắc đến nền phong kiến lãnh địa Từ thế kỷ XII – XIII, kiến trúc nghệ thuật theo phong cách Gothic (gọi là Art gothique) xuất hiện với đặc điểm

là nghệ thuật của những mái vòm, hình cung và đỉnh nhọn Có nội dung tương tự như

trên, quyển Lịch sử thế giới cổ - trung đại (1998) của tác giả Đỗ Văn Nhung và Lịch

sử châu Âu (2005) của Đỗ Đức Thịnh đã nêu khái lược theo hệ vấn đề về sự hình

thành các quốc gia phương tây, đặc biệt là các cuộc chiến tranh xây dựng đế chế, tranh giành lãnh thổ trong giai đoạn trung đại Tuy nhiên, hai quyển này không xoáy sâu vào khía cạnh văn hóa hay văn học mà chủ yếu đi sâu trình bày các sự kiện lịch

sử

• Yếu tố Gothic trong một số tác phẩm

Bài viết “Yếu tố Gothic trong tiểu thuyết Âm thanh và cuồng nộ của William

Faulkner” của tác giả Hồ Ngọc Diên Vĩ, trình bày các yếu tố Gothic có giá trị trong

việc phản ánh thế giới nhân sinh bi đát và những giá trị nhân văn sâu sắc

Khác với bài viết trên, luận văn thạc sĩ có tên là Đặc điểm nghệ thuật trong

tiểu thuyết Jane Eyre và Wuthering Heights của hai chị em nhà Bronte của Nguyễn

Thị Phương không đào sâu vào việc khai thác yếu tố Gothic trong hai tác phẩm Jane

Eyre và Wuthering Heights mà đặt trọng tâm ở hai vấn đề nghệ thuật xây dựng kết

cấu tác phẩm và nhân vật Tuy nhiên ở chương khái quát các vấn đề nền tảng, người viết có giới thiệu sơ lược hai tác phẩm như một sự cải tiến của tiểu thuyết Người viết trình bày sơ lược một số đặc trưng chung của thể loại tiểu thuyết Gothic, từ đó phân tích các yếu tố Gothic trong hai tác phẩm, bao gồm bối cảnh huyền bí, kiểu nhân vật

bị cầm tù và thế giới cảm xúc mạnh mẽ của nhân vật

2.2 Nghiên cứu ở nước ngoài

• Thi pháp tiểu thuyết

Bài viết “Kẻ lang thang: Nghịch lý và tiểu thuyết Gothic” (“Melmoth the Wanderer: Paradox and the Gothic Novel”) của Leven M Dawson in trong quyển

Những nghiên cứu về văn học Anh 1500 – 1900 (Studies in English Literature 1500 – 1900) do Robert L Patten (1956) Dawson lấy tác phẩm Melmoth the Wanderer của

Charles Robert Maturin làm ví dụ điển hình cho yếu tố nghịch lý, bởi tác giả cho rằng tác phẩm này bao gồm bảy đặc trưng cố lõi của nghịch lý Phân tích cái nghịch lý trong tác phẩm, Dawson chỉ ra ý nghĩa của nghịch lý trong tiểu thuyết nhằm hai mục đích chính Một là dự báo những vấn đề khoa học kỹ thuật của thời kỳ sau cũng như chứng minh các vấn đề thiên về lý tính Hai là tâm lý sợ hãi (terror) của con người

Anne Williams (1995) cũng có hướng nghiên cứu riêng của mình trong Nghệ

thuật của bóng tối – Thi pháp Gothic (Art of Darkness – A Poetics of Gothic), tập

trung vào bản chất của Gothic trên ba phương diện Một là nghiên cứu Gothic như một hình thức thơ ca truyền thống Hai là Gothic có mối quan hệ gần như là đồng nhất với lãng mạn Ba là vấn đề giới được xem như các thể loại nhỏ Có thể thấy công

trình là toàn bộ tâm huyết của Anne Williams, bởi nó mang tính lý luận cao và được đặt trên một nền tảng lý thuyết cụ thể, chắc chắn Viết công trình này, tác giả dường như nhìn Gothic dưới lăng kính của giới, quyền lực và cấu trúc xã hội Williams đề cập đến các lý thuyết quyền lực của Foulcault, phân tâm học của Freud, mô hình lý tưởng hóa của Lukoff và thuyết “Luật của Cha” (Law of Father) của Lacan Dựa trên những nền tảng vững chắc đó, tác giả lý giải ý nghĩa của Gothic liên quan đến cấu trúc xã hội, lịch sử, văn hóa, làm đa dạng ý nghĩa của thuật ngữ này Song song với

đó, Williams luôn đặt Gothic trong mối quan hệ và trong cái nhìn với lãng mạn

Bài viết “Gothic motifs” của John Bowen (2014) đăng trên trang mạng British

Literary đề cập đến một số motif chung thường có trong tiểu thuyết Gothic Tuy nhiên, tác giả nhận thấy, motif Gothic là yếu tố phức tạp và không rõ ràng Nhưng suy cho cùng, người viết cũng đã chỉ ra một số motif chung có trong hầu hết một số tiểu thuyết Gothic Đó là: địa điểm kỳ lạ nơi xảy ra câu chuyện, thời kỳ mang nhiều mâu thuẫn, quyền lực, yếu tố kinh dị tạo nên tâm lý sợ hãi, sự nghi ngờ

• Các công trình nghiên cứu tổng quát

Các nghiên cứu sau đây ra không đưa ra một vấn đề cụ thể hay chi tiết nào về

tiểu thuyết Gothic mà là tổng hợp nhiều vấn đề liên quan đến nó Gothic của Fred

Botting (1996) cùng một lúc giới thiệu đến người đọc ba vấn đề Thứ nhất là phong cách đa dạng của thể loại này thông qua việc xây dựng các hình tượng phổ biến như bóng ma, ma ca rồng, quái vật, những hình ảnh kỳ quái cùng với các hiệu ứng của nó Thứ hai là truy về nguồn lịch sử của thể loại từ giai đoạn khởi thủy thế kỷ XVIII đến thời hiện đại và hậu hiện đại Thứ ba là các vấn đề của văn hóa Nhìn chung, công trình là một quyển sổ tay hay nói cách khác là một cuốn giáo khoa đem đến cái nhìn

có tính chất tổng quan và nền tảng cho những cá nhân muốn tìm hiểu về chủ đề này

Khác với Fred Botting, tác giả Mary Ellen Snodgrass (2005) đã biên soạn Bách

khoa toàn thư về văn học Gothic (Encyclopedia of Gothic Literature) hoàn toàn như

một quyển từ điển về văn học Gothic, bởi vì nó ghi nhận lại tất cả các thảo luận về lịch sử văn học, nguồn cội, phương thức văn học, đặc trưng của văn học, bao gồm cách kể chuyện kinh dị, các hiện tượng siêu nhiên, các motif, nhân vật, bối cảnh Các

vấn đề đều được trình bày ngắn gọn và xếp theo trình tự alphabet Ngoài ra, công trình có rất nhiều bảng biểu và danh sách về tác giả, tác phẩm được sắp xếp theo dòng thời gian hoặc tên của tác giả/ tác phẩm để tiện cho việc tra cứu Tất cả những kiến thức được hệ thống đó đều được tiến hành nghiên cứu bởi các học giả chuyên nghiên cứu về Gothic

Với Gothic – Những vấn đề nền tảng (Gothic Fiction: The Beginnings),

Audronė Raškauskienė (2009) hướng đến hai mục tiêu chính Một là bàn về bối cảnh thẩm mỹ của tiểu thuyết Gothic thế kỷ XVIII Hai là cố gắng khai thác chất liệu văn học và những ý nghĩa ẩn giấu trong văn học Gothic, đặc biệt là trong tiểu thuyết Gothic của Ann Radcliffe

Gothic – Khám phá những đường biên ranh giới (The Gothic – Probing the Boundaries) được Eoghain Hamilton (2012) tổng hợp từ tất cả các bài tiểu luận về đa

dạng các chủ đề mà văn học – nghệ thuật có thể chạm đến, có liên quan đến Gothic Công trình tổng thuật này bao gồm năm phần Phần một nói về giai đoạn các nhà nghiên cứu thảo luận, trao đổi quan điểm về sự khám phá của họ đối với những đặc điểm khác nhau của văn học Gothic Phần hai nghiên cứu sự xuất hiện của Gothic trong điện ảnh Phần ba khai thác vấn đề giới tính và tính dục trong văn hóa đại chúng Gothic Phần bốn là những cảnh tượng kinh dị trong văn học Phần năm đề cập đến cái chết trong văn hóa đại chúng và văn học Gothic

Cũng giống như các công trình tổng quát khác về Gothic, Nhập môn Gothic

(The Gothic: A Very Short Introdution) của Nick Groom (2012) cũng giới thiệu sơ

lược về các vấn đề có liên quan đến thuật ngữ “Gothic”, đặc biệt là lịch sử Tuy nhiên, tác giả nhấn mạnh rằng, lịch sử Gothic của quyển sách này không phải là toàn bộ những hiểu biết đã được xác định và bất di bất dịch mà là một lịch sử đang diễn ra và vẫn còn đang đối mặt với nhiều tranh cãi

• Các vấn đề được khai thác trong Lâu đài Otranto – Horace Waople Lâu đài Otranto: Tiểu thuyết Gothic đầu tiên (The Castle of Otranto: The First Gothic Novel) của Charlotte Loiseau (2011) là công trình nghiên cứu của tác giả tại

trường đại học Stendhal, thành phố Grenoble, nước Pháp Công trình đặt tiểu thuyết

Lâu đài Otranto dưới góc nhìn là quyển tiểu thuyết Gothic đầu tiên để nghiên cứu về

ba vấn đề chính Phần một là chủ đề chính của tiểu thuyết: lâu đài, mê cung, sự trốn thoát, tính dục Trong phần hai, tác giả bàn về vấn đề giấc mơ: nguồn gốc của giấc

mơ, sự phóng đại, kịch hóa, mối liên hệ với thế giới bên ngoài và hiện thực được tạo

ra từ trong giấc mơ Phần cuối cùng bàn về vấn đề tâm lý, nỗi sợ hãi kinh hoàng được gọi bằng hai thuật ngữ “terror” và “horror” luôn đi song hành cùng nhau

Luận văn của Giuseppe Massara giải quyết các yếu tố ngoài văn bản nhưng lại

gắn bó mật thiết và giải mã các yếu tố nội tại của văn bản Horace Walpole và khởi

nguồn của tác phẩm Lâu đài Otranto (Horace Walpole and the Sources of “The Castle of Otranto”) của Giuseppe Massara (1977) tìm tòi nguồn cảm hứng cho sáng

tác của tác giả Horace Walpole Các yếu tố về gia đình, lịch sử thời đại, các mối quan

hệ cá nhân đã giúp cho tác giả xây dựng được một thế giới tưởng tượng đặc biệt Người viết truy nguyên về nguồn gốc xây dựng nên các nhân vật, bối cảnh, ngôn ngữ trong tác phẩm

Lia Criselda Lim Pun – Chuen (2005) với Sự phá vỡ cấu trúc xã hội trong các

tiểu thuyết Gothic của Horace Walpole, Elizabeth Inchbald và Jane Austen (Social Disruption in the Gothic Novels of Horace Walpole, Elizabeth Inchbald, and Jane Austern) không chỉ khảo sát duy nhất Lâu đài Otranto của Horace Wapole mà ngoài

ra còn xem xét hai tác phẩm khác nữa của Elizabeth Inchbald và Jane Austen Trong nghiên cứu của mình, người viết xoáy sâu vào vai trò của tính dục và kỹ thuật kể chuyện để nhằm nhấn mạnh một cấu trúc xã hội bị phá hủy Người viết giải thích và làm rõ các yếu tố lâu đài, người cha độc tài, người thiếu nữ bất hạnh để cho thấy một

hệ thống nam quyền, trong đó người phụ nữ bị xem như là món hàng có giá trị kinh

tế trong tình dục Thông qua tất cả những gì mà người viết bàn luận, công trình cho thấy những giá trị văn hóa đang dần bị thay đổi ở nước Anh thế kỷ XVIII

• Mối tương quan giữa Gothic và chủ nghĩa lãng mạn

D Hume là một tác giả có nhiều bài viết ngắn nghiên cứu về tiểu thuyết Gothic, đặc biệt là mối quan hệ giữa thể loại này với yếu tố lãng mạn Năm 1969, D Hume

có bài viết “Sự nhìn nhận lại tiểu thuyết Gothic” (“A Revaluation of the Gothic

Novel”), được Hiệp hội Ngôn ngữ Hiện đại xuất bản D Hume nhận thấy rằng tiểu thuyết Gothic không được chào đón nhiệt tình trong phê bình văn học, trong khi đó, tác giả nhận thấy rằng tiểu thuyết Gothic không chỉ đơn thuần là câu chuyện ma quỷ,

sử dụng các thủ pháp và hình ảnh ma quỷ mà nó là một sản phẩm nảy sinh từ thời kỳ trung cổ xuất phát từ mối quan tâm đối với những điều lạ lùng, kỳ quặc Thông qua bài viết của mình, tác giả muốn đưa ra ba vấn đề: phân tính những đặc trưng và sự phát triển của tiểu thuyết Gothic, xác định yếu tính của “Gothic” thông qua các tác giả Walpole, Melville và Faulkner và đặt ra nguồn gốc nguyên bản của tiểu thuyết Gothic trong bối cảnh lịch sử bằng việc xác định mối quan hệ của nó với văn học lãng mạn của cùng thời kỳ

“Gothic và lãng mạn: Một cuộc đối đáp” (“Gothic versus Romantic”: A Rejoinder”) cũng là một bài viết về sự tương quan giữa Gothic và lãng mạn có sự đóng góp ý kiến của tác giả D Hume Nhưng bài viết này không chỉ là quan điểm riêng của D Hume mà còn của tác giả Robert L Plantzner và những lời bàn luận, đối đáp giữa hai tác giả Toàn bài viết là tổng hợp lần lượt ý kiến của hai tác giả trên được đặt xen kẽ nhau mà trước tiên là của Platzner phản hồi lại bài viết trước đó của tác giả D Hume: “Sự nhìn nhận lại tiểu thuyết Gothic” Sau đó, D Hume trình bày quan điểm của mình để tiếp nối chuỗi thảo luận

• Kiến trúc Gothic

Kiến trúc Gothic và Phục Hưng (Architecture Gothic and Renaissance) của

Thomas Roger Smith (1880) chủ yếu đề cập đến lịch sử và đặc trưng kiến trúc, đồng thời nêu ra một vài công trình kiến trúc nổi tiếng châu Âu làm ví dụ Phạm vi nghiên cứu của Smith kéo dài từ thời kỳ phong cách Gothic mới hình thành cho đến khi thoái trào và chuyển dần sang thời kỳ Phục Hưng Trong công trình của mình, tác giả đã trình bày các thông tin mang tính kỹ thuật bằng một cách viết tự do và vô cùng tối giản để người đọc có thể dễ dàng nắm bắt được

Banister F Fletcher (1905) với Lịch sử kiến trúc bằng phương pháp so sánh

(A History of Architecture on the Comparative Method) tổng hợp lịch sử hình thành

và phát triển của nghệ thuật kiến trúc nói chung chứ không chỉ nói riêng về kiến trúc

Gothic Nhưng trong công trình của mình, tác giả không đơn thuần hệ thống một cách

rõ ràng, khoa học những đặc điểm của kiến trúc ở mỗi quốc gia mà còn cho thấy những ý nghĩa của mỗi công trình nghệ thuật đó Tác giả cho rằng, kiến trúc thường

bị tách biệt so với các lĩnh vực khác nhưng thực chất để tìm hiểu về các điều kiện địa

lý, sự tiến bộ xã hội và sự phát triển lịch sử thì việc hiểu về các phong cách kiến trúc

là một trong những chìa khóa quan trọng đối với người nghiên cứu Để chỉ ra được những ảnh hưởng của kiến trúc và những đặc tính của các phong cách kiến trúc khác nhau, người viết dựa vào phương pháp so sánh và phân tích Ví dụ như khi nói về kiến trúc Gothic, người viết đặt nó vào thế so sánh với giai đoạn cổ điển và Phục Hưng Dưới góc nhìn đó, người viết rút ra được những điểm khác biệt là đặc trưng của kiến trúc ở mỗi giai đoạn Công trình được chia làm sáu phần đi theo thứ tự từ việc giới thiệu những tác động hoặc những ảnh hưởng dẫn đến sự định hình kiến trúc cho mỗi quốc gia, chỉ ra những đặc tính của kiến trúc, phân tích các đặc điểm đó và đưa ra một vài công trình để minh chứng Ở phần một, tác giả có điểm qua phần kiến trúc Gothic ở châu Âu, đặc biệt là ở Anh và các giai đoạn theo trình tự lịch sử Trong phần này, tác giả thuật lại lịch sử hình thành, các đặc tính của loại hình kiến trúc này

và sự tương tác qua lại của nó với các yếu tố địa lý, xã hội, tôn giáo, văn hóa

3 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp loại hình: tìm hiểu về sự định hình của một thể loại tiểu thuyết, người viết ứng dụng phương pháp loại hình nhằm chỉ ra những phương thức nghệ thuật riêng biệt tạo nên tính thẩm mỹ cho tác phẩm nói riêng và đặc trưng thể loại nói chung Các yếu tố Gothic trong tác phẩm phần lớn được nhìn dưới lăng kính của thi pháp học và tự sự học

Thao tác so sánh: bên cạnh đối tượng nghiên cứu chính của luận văn, một số tác phẩm khác thuộc thế kỷ XIX, XX được đề cập như là đối tượng so sánh với mục đích cho thấy bức tranh về sự vận động và phát triển của văn học nói chung và tiểu thuyết Gothic nói riêng Cụ thể, thao tác so sánh các tác phẩm với nhau chỉ ra các phương thức xây dựng tiểu thuyết chính còn được lưu giữ lại và những điểm mới mẻ

đã nảy sinh thêm trong quá trình tương tác thể loại, từ đó cho thấy sự thay đổi và tiến

bộ trong cách tư duy và trong nền tảng văn hóa của con người

Phương pháp văn hoá học: bài viết cũng nhìn nhận vấn đề nghiên cứu của mình trong bối cảnh chung của văn hóa Những quan niệm và lối sống của thời đại

đã dẫn đến một số quy chuẩn văn hóa mà con người có xu hướng bị hút vào một khuôn khổ nhất định, ảnh hưởng đến hành động và lối suy nghĩ của con người thời đại đó Văn học dù là thuộc trào lưu hay trường phái nào cũng một phần phản ánh tâm lý thời đại của con người thuộc vào thời đại đó Bằng việc nhìn tác phẩm thông qua khía cạnh văn hóa, người viết lý giải một số vấn đề về cấu trúc xã hội, quyền lực, mối quan hệ giữa các giới và giai cấp trong xã hội

Phương pháp tự sự học: đối tượng nghiên cứu của bài viết được khảo sát ở phạm vi các phương thức sáng tác Tuy nhiên, chúng không bị giới hạn mà được đặt vào trong một dòng chảy chung của các trào lưu sáng tác cùng thời hoặc khác thời đại để cho thấy sự chuyển dịch của các phương thức cũng như sự va chạm và tương tác giữa chúng với những thể loại khác

4 Đối tượng nghiên cứu

Người viết tiến hành đọc, khảo sát và chuyển ngữ văn bản tiếng Anh của tiểu

thuyết Lâu đài Otranto (The Castle of Otranto) của Horace Walpole (1764 London:

Thomas Lownds)

Ngoài ra, bài viết cũng tiến hành khảo sát thêm một số tác phẩm Gothic thế kỷ

XIX và XX nhằm mục đích so sánh, đối chiếu với Lâu đài Otranto để nhận diện dòng

chảy Gothic có sự biến đổi thế nào qua ba thế kỷ Các tác phẩm Gothic thế kỷ XIX

bao gồm: Frankeinstein (Marry Shelly 2014 NXB Văn học), Bá tước Dracula (Bram Stoker 2017 NXB Văn học), Chân dung Dorian Gray (Oscar Wilde 2008 HCM:

Văn hóa – Văn nghệ) Ở thế kỷ XX, bài viết điểm qua một số tác phẩm của Stephen

King: Sự phản chiếu (The Shinning) (1977 NewYork: Random House), Sự dừng lại

(The Stand) (1978 Doubleday), Mảnh đất của Salem (Salem’s Lot) (1991 New

English Library) và tác phẩm của Richard Matheson: Tôi là truyền thuyết (I am

Legend)

Trong quá trình nghiên cứu sự ảnh hưởng của tiểu thuyết Gothic đến lĩnh vực

điện ảnh, bài viết cũng nhắc đến một số bộ phim kinh điển: Người sói (The Wolfman) (1941), Người bệnh tâm thần (Psycho) (1960), các tác phẩm chuyển thể: Lời nguyền

của Frankenstein (The Curse of Frankenstein) (1957), Dracula (1958), và một số tác

phẩm mang tính đại chúng: Xác sống (Zombies) (1932), Người dơi (Batman) (1939)

5 Phạm vi nghiên cứu

Để tìm hiểu về nền tảng cho sự hình thành một thể loại tiểu thuyết, người viết

đã khảo sát lịch sử văn hoá và xã hội thuộc giai đoạn trung đại, làm rõ các cơ sở nghệ thuật về kiến trúc và văn học giúp định hình sự ra đời của tiểu thuyết Gothic

Khi nghiên cứu các yếu tố nội tại của đối tượng, người viết tìm hiểu tác phẩm

ở phương diện thi pháp và tự sự học Để làm rõ giá trị tư tưởng và thẩm mỹ của đối tượng, người viết đi vào nghiên cứu kết cấu của chỉnh thể, bối cảnh không – thời gian, nhân vật và diễn ngôn

Ngoài ra, người viết cũng đặt đối tượng nghiên cứu chính trong tương quan với các tác phẩm khác trong phạm vi từ thế kỷ XVIII đến XX để chỉ ra những sự kế thừa của văn học và nghệ thuật ở giai đoạn sau

trường hợp tác phẩm Lâu đài Otranto của Horace Walpole Người viết cũng giới

thiệu những nét chính về tác giả và tác phẩm để tạo cơ sở cho việc phân tích các yếu

tố tự sự ở chương sau

Chương 2: Phương thức tự sự Gothic trong Lâu đài Otranto của Horace

Walpole

Ở chương này, người viết trình bày một số đặc điểm về mặt thể loại và khảo

sát các phương diện tự sự có yếu tố Gothic trong tác phẩm nhằm làm rõ Lâu đài

Otranto là tiểu thuyết mở đầu cho sự định hình tiểu thuyết Gothic ở châu Âu, đặc biệt

là ở Anh

Chương 3: Dòng chảy tiểu thuyết Gothic từ Lâu đài Otranto của Horace

Walpole

Ở chương này, người viết dựa trên những đặc trưng Gothic đã khái quát ở

chương trước, chỉ ra những ảnh hưởng của tính Gothic trong Lâu đài Otranto đối với

các tiểu thuyết ra đời ở giai đoạn sau, cũng như sự tương tác của nó với các dòng tiểu thuyết và các loại hình nghệ thuật khác

CHƯƠNG 1 LÂU ĐÀI OTRANTO CỦA HORACE WALPOLE

TRÊN NỀN TẢNG CÁC TIỀN ĐỀ TỰ SỰ

Tiểu thuyết Gothic thế kỷ XVIII hình thành dựa trên nền tảng các yếu tố lịch

sử, văn hoá, xã hội của giai đoạn trung đại ở châu Âu Yếu tố lịch sử ở đây bao gồm những cuộc chiến tranh giành lãnh thổ và quyền lực giữa các quốc gia hoặc giữa những địa chủ phong kiến Yếu tố văn hoá bao gồm tôn giáo, quan niệm đời sống, xu hướng nghệ thuật Và yếu tố xã hội chủ yếu là những vấn đề của sự phân tầng giai cấp và kiểu thiết chế xã hội Trong một tiểu thuyết mang yếu tố Gothic, các phương diện trên đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành phương thức sáng tạo cho tác phẩm Ở chương này, bài viết trình bày lại các đặc điểm của bối cảnh lịch sử - xã hội

và tổng quan nghệ thuật Gothic của thời kỳ trung đại ở châu Âu, đồng thời giới thiệu

đôi nét về tác phẩm Lâu đài Otranto của Horace Walpole

1.1 Bối cảnh châu Âu trung đại

1.1.1 Cơ chế xã hội

Từ sau khi La Mã sụp đổ, các tộc người German bên ngoài biên giới La Mã bắt đầu tiến vào chiếm đóng Họ cùng nhau liên minh thành lập các nhóm vương quốc lớn nhỏ có thời gian tồn tại từ khoảng thế kỷ III đến VIII Trong số đó, Frank do Clovis xây dựng là vương quốc có thời gian tồn tại lâu nhất và hùng mạnh nhất Sự tồn tại của vương quốc Frank có ý nghĩa như một cột mốc đánh dấu tây Âu bước vào thời kỳ trung đại Trước khi xâm chiếm Gaule, Frank duy trì chế độ thị tộc, còn Gaule thuộc chế độ chiếm hữu nô lệ Tuy nhiên, từ sau khi chinh phục Gaule, Frank dần bước vào quá trình phong kiến hóa

Nhờ vào việc xâm chiếm xứ Gaule, người Frank đã thu về được rất nhiều ruộng vườn, đất đai Vua Frank đã chia các vùng đất này cho công xã nông thôn, cấp cho tướng lĩnh thân cận và dùng cho hoạt động biếu tặng mà không có bất cứ điều kiện hay quy định nào Chính nhà vua cũng giữ lại cho mình một phần đất đai rộng lớn Tuy nhiên, công xã nông thôn cũng không thể duy trì được lâu hơn

Đến thế kỷ VIII, do hoạt động củng cố lực lượng quân đội, chính sách ruộng đất ở vương quốc này bắt đầu có những thay đổi Vua Frank đã dùng đất đai để chiêu

dụ các kị binh, ban cấp ruộng đất nhằm khuyến khích họ gia nhập quân đội Ngoài

ra, các tướng lãnh và quý tộc cũng tiếp tục được ban cho đất đai và bổng lộc Ruộng đất được ban cũng kèm theo một số quy ước Người được phong đất phải tuyệt đối trung thành với người phong đất và tham gia nghĩa vụ quân sự trong bốn mươi ngày mỗi năm Đất được sử dụng suốt đời nhưng không được truyền cho con cháu Nếu các nghĩa vụ trên không được thực hiện đầy đủ thì ruộng đất sẽ bị thu lại hoàn toàn Bên cạnh đó, một số nông dân không thể duy trì mảnh đất được ban tặng Nguyên nhân là do họ bị bần cùng hóa hoặc bị các chủ đất phong kiến tham lam chiếm đoạt

Do đó, một bộ phận lớn các nông dân mất đi ruộng đất, sống cuộc đời cày thuê cuốc mướn cực nhọc

Tuy nhiên, đến khi Frank hoàn tất cuộc xâm lược mở rộng bờ cõi, chế độ phong kiến ở châu Âu chính thức được hình thành Nhà vua đã hào phóng tặng lại đất đai cho những người thân tín Những người này lại tiếp tục ban lại cho các chiến binh trung thành của mình Tuy nhiên, đất đai này về sau vẫn chỉ thuộc quyền sở hữu của gia đình những kị sĩ hay quý tộc được ban tặng Dù họ qua đời hay phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ quân sự thì các vùng lãnh địa bỏ hoang vẫn chỉ truyền lại cho con cháu

mà không được mua bán hay chuyển nhượng cho người ngoài Người nông dân từ

đó, càng mất đi cơ hội sở hữu đất đai

Khi các lãnh chúa qua đời, con trai trưởng sẽ là người được nhận phần đất đai này dưới hình thức là tài sản thừa kế Trong trường hợp lãnh chúa có nhiều con trai thì sẽ được chia đều cho tất cả con trai Nếu lãnh chúa có con gái thì người con gái sẽ nhận phần tài sản này với điều kiện có người bảo hộ

Từ khi chế độ phong kiến chính thức được hình thành, xã hội châu Âu trung đại chia thành hai tầng lớp là địa chủ và nông dân Địa chủ hay còn được gọi là lãnh chúa xuất thân là các quý tộc, như công tước, hầu tước, bá tước, kị sĩ Trong số họ, một số người vốn có xuất thân từ những gia đình trung lưu, một số người ban đầu chỉ

là những kị binh bình thường nhưng được phong chức tước cao sau khi mang về cho vương quốc chiến thắng vẻ vang Với địa vị cao quý, đồng thời chiếm giữ một vùng ruộng đất rộng lớn, họ được xem là giai cấp thống trị Nhờ có ruộng đất trong tay,

quyền lực của họ cũng được củng cố mạnh mẽ Mức độ quyền lực của giai cấp thống trị phụ thuộc vào mức độ ruộng đất mà họ có được Quyền lực của công tước có thể được xem là mạnh nhất, bởi lãnh địa của họ thường rất lớn Kế đến, lãnh địa của hầu tước thường bao gồm vài quận Lãnh địa của bá tước thông thường chỉ gồm một quận

Kị sĩ là tầng lớp có quyền lực nhỏ nhất trong giới thống trị

Mỗi khu vực sinh sống của một lãnh chúa được xem như một đơn vị kinh tế

tự túc Vùng đất rộng lớn mà các lãnh chúa sinh sống thường được gọi là các trang viên Trang viên của lãnh chúa dưới thời phong kiến thường có lâu đài, kho tàng, cối xay bột, lò bánh mì, xưởng ép dầu, nhà thờ và lều trại của các nông nô Đất đai của trang viên lại bao gồm đất canh tác, đồng cỏ, rừng, ao hồ, đầm lầy Ruộng đất canh tác được chia làm hai loại: đất của lãnh chúa và đất chia cho nông nô cày cấy Sở dĩ nơi cư ngụ của các lãnh chúa thường không chỉ rộng lớn mà còn đầy đủ về cơ sở vật chất là bởi vì quy luật kinh tế tự cung ứng của nền văn hóa phong kiến Trang viên phong kiến là nơi mà nông nô của lãnh chúa tự lao động sản xuất, thực hiện các hoạt động thủ công đáp ứng cho họ nhu cầu lương thực và sinh hoạt hằng ngày

Nắm được tư liệu sản xuất là ruộng đất, các lãnh chúa nắm trong tay mọi quyền lực về xã hội, kinh tế, chính trị Họ trở thành một trong những người giàu có và có thế lực trong làng, xã Đối với triều đình, họ là người giữ vị trí quan trọng, giúp đỡ nhà vua chống lại các thế lực phản động trong nước, hỗ trợ chiến tranh xâm lược mở rộng bờ cõi Tuy địa vị cao quý và vững mạnh nhưng họ lại là tầng lớp ít học và có tinh thần thượng võ cao, bởi phần lớn họ là những kị binh được ban cho ruộng đất nhằm đổi lấy nghĩa vụ quân sự Họ là những kẻ “lấy việc chiến đấu làm nghề nghiệp, lấy săn bắn thi võ làm trò tiêu khiển, lấy việc đấu kiếm làm biện pháp giải quyết xích mích và mâu thuẫn” (Nguyễn Gia Phú, Nguyễn Văn Ánh, Đỗ Đình Hằng & Trần Văn

La, 2007, tr.21) Vì thế, cách đối xử với bầy tôi lại vô cùng tàn bạo, đặc biệt là với tầng lớp nông nô Khi chế độ phong kiến bắt đầu nảy sinh những tác dụng ngược, thì cũng là lúc thế lực của các lãnh chúa lớn mạnh vượt qua tầm kiểm soát của chính quyền địa phương, dẫn đến tình trạng “phép vua thua lệ làng” Nông dân và nô lệ là những người chịu nhiều sự đàn áp từ họ

Nông dân là tầng lớp có thân phận thấp kém và phụ thuộc vào địa chủ Ngoài nông dân, nô lệ, lệ nông, nông nô cũng cùng thuộc lực lượng lao động chính trong xã hội phong kiến châu Âu Nhưng, tùy theo mức độ việc làm hoặc thành quả được hưởng từ hoạt động cày thuê trên ruộng đất của địa chủ mà nô lệ, nông dân hay lệ nông, nông nô có sự phân chia các cấp bậc phong kiến khác nhau Lệ nông là tầng lớp đông đảo nhất Họ được chủ giao cho một phần đất, làm việc trên mảnh đất đó, nộp tô, thuế thân và không được phép rời bỏ phần ruộng đất đó của mình Nô lệ là những người phải làm hầu hết các công việc nặng nhọc trong các trang viên từ hầu

hạ các chủ nhân, làm bánh, thợ rèn, đóng mộc, hoàn kim Có những nô lệ bị xem như tài sản cá nhân có thể bị mua bán Nông nô có nhiệm vụ tương tự như lệ nông Họ cũng được giao một phần đất để cày cấy nhưng phải nộp tô lao dịch Tuy nhiên, điểm khác biệt giữa nông nô và lệ nông là ngoài làm nông, họ còn phải thực hiện một số công việc khác cho lãnh chúa như vận chuyển, sửa chữa, làm đường và nộp một số thứ thuế vô lý

Sự đàn áp lớn nhất mà tầng lớp bị trị phải chịu đựng chính là quá trình nông

nô hóa nông dân do địa chủ gây ra Nông dân tự do vào thế kỷ VII có ruộng đất cày cấy của riêng mình và được truyền từ đời này sang đời khác Tuy nhiên, mất mùa, bệnh dịch khiến gia súc chết đi, buộc họ phải bán ruộng đất hoặc từ bỏ đất đai mà đi tha hương Những nông dân còn ruộng đất cũng không chịu nổi sự hạch sách của các địa chủ và lãnh chúa hay sự o ép của quan lại địa phương nên cũng phải tự mình đi hiến đất cho họ rồi làm thuê trên chính mảnh đất của gia đình Sau khi hiến ruộng, người nông dân không những mất đi tài sản của mình mà còn mang thân phận lệ thuộc không khác gì nông nô

Một giai tầng đặc biệt của xã hội phong kiến chính là hiệp sĩ Xét về mặt xã hội, hiệp sĩ thuộc tầng lớp thống trị, bởi họ là võ sĩ phục vụ cho vua, được quý tộc ban cho ruộng đất Tuy nhiên, về mặt chức năng xã hội, hiệp sĩ là một tầng lớp có ý nghĩa đặc biệt

Hiệp sĩ từ nhỏ đã được đào tạo trở thành người dũng cảm, khỏe mạnh, có khả năng đối mặt với chiến tranh Được rửa tội sau khi mới lọt lòng, các hiệp sĩ sẽ được

bà vú nuôi đến năm bảy tuổi mà không được chung sống cùng gia đình Sau đó, các hiệp sĩ sẽ đến sống cùng các gia đình quý tộc và được huấn luyện những kỹ năng để trở thành hiệp sĩ Đến khi đủ hai mươi mốt tuổi, hiệp sĩ sẽ được giáo hội phong tước

Để thông qua nghi thức này, các hiệp sĩ phải tuyên thệ chiến đấu vì chính nghĩa, chống lại cái xấu, bảo vệ giáo hội, che chở cho phụ nữ, trẻ em, người nghèo khổ Vũ khí của hiệp sĩ bao gồm kiếm và khiên, mang ý nghĩa tôn giáo Kiếm là biểu tượng cho thánh giá, còn khiên chính là trách nhiệm bảo vệ giáo hội mà người hiệp sĩ luôn phải nhớ lấy Người hiệp sĩ là một giai tầng mang hình ảnh đẹp đẽ, không chỉ mạnh

mẽ, có tinh thần thượng võ cao mà còn luôn mang trong mình một lý tưởng sống vì những điều chính đáng

1.1.2 Tư tưởng

Tôn giáo chính ở giai đoạn này là Thiên Chúa giáo Chủ thể trung tâm của tôn giáo này là Chúa Tư tưởng trung tâm là sự toàn tâm toàn ý hướng về Chúa Những người theo đạo được dạy rằng Chúa có quyền lực tối cao nhất, là người tạo ra vạn vật

và là ánh sáng soi rọi mọi nẻo đường cho đời sống con người Ý muốn của Chúa là luôn hướng tới những điều tốt đẹp, sự thịnh vượng và ấm no Vì vậy, sống theo ý người chính là hướng tới cuộc sống tốt đẹp nhất Chính vì xem Chúa có quyền lực tối cao nên hình ảnh Chúa là cái thiêng liêng nhất, cái tuyệt đối và vô hạn Còn con người, ngược lại, chính là cái tương đối và hữu hạn “Chúa không biến đổi, không bị giới hạn, không nếm trải đau khổ, không cần bất kỳ điều kiện tồn tại nào, không phân chia…” (Doãn Chính & Đinh Ngọc Thạch, 1999, tr.34) Tuy nhiên, Chúa không phải

là điều cao xa, không thể chạm tới Chúa cũng rất gần với con người Sự tương giao giữa Chúa và con người có thể đạt đến được thông qua nỗ lực và ý thức sống có đức hạnh Con người chỉ cần luôn cố gắng sống vươn tới cái chân – thiện – mỹ thì có thể

tự do đến gần với Chúa hơn

Điều cốt yếu trong nhận thức Chúa của Thiên Chúa giáo chính là vấn đề đức tin Thánh Augustin nhận định rằng “đức tin đi trước nhận thức” Về khía cạnh lý trí của con người, nhận thức cũng như sự hiểu biết là yếu tố quan trọng, bởi nó đem lại

sự sáng suốt và thông tuệ cho con người Tuy nhiên, theo Augustin, đức tin lại chính

là điều kiện tiên quyết Con người không ai là không tin vào một điều gì Sự tin tưởng

là cần thiết trong đời sống Con người chỉ cần có niềm tin sẽ tự khắc hiểu rõ mọi điều Trong Thiên Chúa giáo, con người trước hết phải có niềm tin vào Chúa, tin rằng đấng tối cao sẽ mang lại hạnh phúc cho họ thì họ sẽ hiểu được lời Chúa và dụng ý của người Thiên Chúa giáo chung quy là tôn giáo lấy lời Chúa làm giáo lý nền tảng, thể hiện khát khao được gần với Chúa và niềm tin tuyệt đối vào Chúa của con người

Với những quan niệm như vậy, Thiên Chúa giáo ban đầu là tôn giáo vì quần chúng nhân dân, bênh vực cho những người nghèo khổ và tầng lớp nông dân Thiên Chúa giáo lên án cái ác, cái xấu, chống lại tầng lớp thống trị ức hiếp người dân và sự bất công do sự chênh lệch giàu nghèo Tuy nhiên, sau khi chế độ phong kiến lên ngôi, Thiên Chúa giáo đã bị tầng lớp quý tộc phong kiến lợi dụng như một công cụ nhằm phục vụ cho lợi ích của tầng lớp này Họ đưa ra những giáo lý và những quan niệm nhằm đè bẹp sự kháng cự của người dân vô tội, khiến cho họ phải cam chịu và tin đó

là sự sắp đặt của Chúa Họ dùng những quan niệm mê tín để mụ mị người dân, khiến

họ rơi vào tình trạng u mê

Thiên Chúa giáo khi bị tầng lớp thống trị lợi dụng đã truyền tụng những giáo

lý hoàn toàn mới Họ nói rằng con người vốn sinh ra đã mang tội Đó là tội tổ tông Adam và Eva sau khi được Chúa tạo ra đã bị người xấu xúi giục mà phạm vào điều

bị cấm kị Vì vậy, loài người luôn mang trong mình một tội lỗi truyền kiếp Bên cạnh

đó, họ còn nêu ra thuyết về ma quỷ Nều Chúa có tồn tại thì ma quỷ cũng tồn tại Tin vào sự tồn tại của Chúa thì con người cũng phải tin rằng ma quỷ cũng tồn tại Những thầy phù thủy, người có pháp thuật hay năng lực tiên tri đều bị cho là hiện thân của quỷ dữ, bị ma quỷ sai khiến làm điều xằng bậy hại người

Tuy nhiên, dù con người có tội lỗi và phải đối mặt với cuộc sống đầy rẫy cám

dỗ thì sau khi chết linh hồn của họ sẽ được cứu rỗi Giáo sĩ của giáo hội chính là những người làm việc đó Thiên Chúa giáo cho rằng linh hồn con người sau khi chết

đi sẽ được an ủi và sống bình an sau khi thực hiện nghi lễ rửa rội và cầu phúc

Bằng những lý thuyết và hoạt động ấy của mình, tầng lớp thống trị phong kiến

đã liên kết với giáo hội thu phục rất nhiều con chiên và lấy được lòng tin của rất nhiều người, củng cố sự lớn mạnh cho tầng lớp của mình

Quan niệm về đạo đức thời trung đại cũng xuất phát từ các giáo lý của Thiên Chúa Vấn đề đạo đức quan trọng thứ nhất chính là lương tri con người Con người được Chúa tạo ra dựa trên cái hỗn độn và không hoàn thiện trong đời sống tự nhiên

Vì thế mà cuộc sống của con người luôn tồn tại cuộc đấu tranh tinh thần chống lại những ý định xấu xa để vươn đến một cuộc sống tốt đẹp Trong cuộc đấu tranh đó, lương tri của con người giữ vai trò như một cán cân Khi con người đong đưa giữa ý chí và tình cảm của mình, lương tri sẽ lên tiếng Augustin cho rằng, cái ác là một trạng thái khiếm khuyết, không toàn thiện Vì vậy mà cái ác không tự nhiên sinh ra

Nó chỉ xuất hiện khi cái thiện bị suy yếu hoặc mất đi Con người bị tha hóa, trở nên độc ác hơn là bởi vì ý chí bị lung lay hoặc lý trí không được kiểm soát Trong lúc ấy, lương tri mang tiếng nói của các quy tắc đạo đức sẽ thức tỉnh con người, khơi gợi lòng trắc ẩn và sự giác ngộ nơi con người

Vấn đề đạo đức khác mà con người thời trung đại quan tâm đó chính là sự tham lam gây ra tội lỗi Xã hội phong kiến phân hóa giai cấp đã gây ra những hệ lụy

vô cùng nghiêm trọng Những địa chủ dù đã nắm trong tay quyền lực và vô số của cải nhưng sự ham muốn của họ về đời sống giàu có là không giới hạn Họ vẫn không ngừng đàn áp, bóc lột người nông dân, tham lam chiếm lấy lợi ích cho riêng mình

Xã hội phong kiến đã khiến những địa chủ ngày càng tha hóa hơn Trong khi đó Chúa cho rằng sự hám lợi như vậy là một tội lỗi Ngài cho rằng không có của cải riêng tư, không có sự chiếm hữu mà chỉ có của cải chung Con người tuy nghèo khó nhưng giữ được tấm lòng thanh sạch mới là người có đức hạnh Những tình cảm ích kỷ, tham vọng chiếm đoạt, thù địch đều là do sự tư hữu và chiếm đoạt Những tình cảm đó làm mất đi những cảm xúc thánh thiện trong người Bất cứ sự chiếm đoạt nào nằm ngoài những nhu cầu thực sự cần thiết của con người đều bị cho là tội lỗi Con người chỉ nên sở hữu những thứ đáp ứng tối thiểu nhu cầu của mình Sự tích lũy vượt mức cái tối thiểu đó bị coi là tự tư tự lợi

Nhìn chung, con người thời trung đại ý thức được rằng xã hội đầy rẫy những tội lỗi và cám dỗ nhưng con người lại không cách nào thoát ra khỏi được thế giới đó

Vì thế họ sống với một tinh thần hướng đến sự nhẫn nhục để giữa được sự thanh sạch

1.2 Nghệ thuật Gothic

Một trong những yếu tố đóng vai trò trực tiếp thúc đẩy sự hình thành của tiểu thuyết Gothic chính là những ảnh hưởng không ngừng của nghệ thuật Gothic thời trung đại Nghệ thuật Gothic xuất phát từ thời kỳ trung đại ở châu Âu vào khoảng thế

kỷ VI đến thế kỷ XIII Trước đó, thời kỳ cổ đại rực rỡ với những thành tựu nghệ thuật

La Mã, chú trọng vào vẻ đẹp chuẩn mực, đề cao tính cân xứng và thẩm mỹ dù là trong kiến trúc, hội họa hay văn học và âm nhạc Từ sau khi bị quân man rợ từ bắc Âu tấn công, đế chế La Mã chính thức sụp đổ Toàn bộ thành tựu nghệ thuật cũng từ đó bị ảnh hưởng ít nhiều Khi thời kỳ trung đại bắt đầu, một phong trào nghệ thuật mới được hình thành có tên gọi là nghệ thuật Gothic Phong trào nghệ thuật này phát triển

từ kiến trúc Gothic, sau đó lan tỏa sang các loại hình nghệ thuật khác

Trước khi kiến trúc Gothic ra đời, các công trình nhà thờ theo phong cách Roman là những tác phẩm độc đáo của phương tây cổ đại Kiến trúc Roman mềm mại với các mái vòm hình bán nguyệt Các công trình thô sơ ban đầu được tạo nên bằng

1Phần này người viết chủ yếu tham khảo thông tin ở các tài liệu tham khảo: Các công trình kiến trúc nổi tiếng

trong lịch sử thế giới cổ đại của Lê Phụng Hoàng, Hà Bích Liên & Trần Hồng Ngọc (1998), Lịch sử thế giới trung đại của Nguyễn Gia Phú & các tác giả khác (2007) và The Key to Gothic Art của José Bracon (1990)

cách dựng lên hai bức tường song song Trên đó, các viên đá được đặt chồng lên nhau theo hướng vòng cung Bởi vì các khối đá sắp xếp có độ chặt và kín nên tổng thể kiến trúc nhìn chung thường có độ thấp và tối Kiến trúc theo phong cách Roman nổi lên

ở khu vực miền nam nước Pháp với các công trình nhà thờ như Saint – Sernin, Notre – Dame du Port, Notre – Dame Le Ruy Tuy nhiên, vào khoảng thế kỷ XII – XIV, trên nền tảng của phong cách Roman đó, các công trình lại được tu sửa và thay đổi

để tạo nên một phong cách mới được gọi là kiến trúc Gothic (Lê Phụng Hoàng, Hà Bích Liên & Trần Hồng Ngọc, 1998)

Dù được xây dựng trên nền tảng nghệ thuật Roman, nhưng kiến trúc Gothic

có những nét khác biệt Nếu mái vòm của nghệ thuật Roman là kiểu mái tròn thì nghệ thuật Gothic là kiểu mái nhọn Nếu nghệ thuật Roman được gọi là nghệ thuật nông thôn thì Gothic được gọi là nghệ thuật thành thị Các công trình nghệ thuật phương tây cổ đại thường được xây dựng giữa các vách đá, thung lũng, rừng cây hoặc trên một ngọn đồi nổi lên giữa một vùng đồng bằng rộng lớn Trong khi đó, xuất phát từ nhu cầu thời đại, các thánh đường Gothic lại đứng sừng sững giữa chốn đô thị tấp nập người dân, vây xung quanh là các ngôi nhà nhỏ bé Bởi vì là công trình phát sinh ở khu vực thành thị nên các thánh đường vừa thể hiện bộ mặt của các thị trấn đang trên con đường phát triển phồn thịnh, vừa cho thấy sự hài hòa của nó với các công trình khác Vì vậy, các thánh đường vừa cổ kính, trang nghiêm nhưng cũng vừa nhẹ nhàng, thanh thoát (Lê Phụng Hoàng, Hà Bích Liên & Trần Hồng Ngọc, 1998) Thánh đường Gothic không chỉ là công trình kiến trúc mang tính nghệ thuật theo xu thế phát triển của thời đại mà còn có chức năng xã hội quan trọng Nó không chỉ được tạo ra nhằm mục đích tôn giáo mà còn là nơi phục vụ những buổi lễ hội và các dịp trọng đại Vì thế, kiến trúc Gothic thường phải đạt đến độ kiên cố tuyệt đối, có sức chứa cao

Kiến trúc Gothic mang một số đặc điểm chính Đặc điểm thứ nhất là các đỉnh tháp nhọn và các mái vòm Trên tường thường được chạm khắc thành các bức phù điêu Cửa sổ của các thánh đường thường lớn và có nhiều màu nhằm lấy được nhiều ánh sáng hơn Để tạo nên được kiểu dáng như vậy, điều cốt yếu trong việc xây dựng

mô hình thánh đường theo nghệ thuật Gothic chính là khung trần Đặc điểm thiết kế

này xuất phát từ các kiến trúc rất cũ từ thời La Mã nhưng được cải tiến theo một cách thức mới, theo phong cách của ngài Suger

Khung mái vòm là một kiểu thiết kế có cấu trúc rất năng động, chịu được sức nặng của một khối đá lớn được xếp chồng lên trên đỉnh nhưng vẫn có khả năng nâng lên hoặc hạ xuống tùy theo mục đích của thiết kế Khung mái vòm tạo ra một hình vòng cung nên có thể bao trùm được một không gian lớn của chánh điện nhà thờ hay nhà nguyện Trước đây, khung mái vòm được thiết kế theo mô hình có đỉnh nhọn, chia làm nhiều phần được kết nối với nhau, thường được gọi là mái vòm bốn mặt Nhưng sau này, mái vòm phát triển lên mức phức tạp hơn Các mái vòm ba mặt, mái vòm hình sao, hình quạt cũng xuất hiện Đỉnh mái vòm cũng biến đổi đa dạng hơn Các mái vòm có đỉnh nhọn hẹp đã được thay bằng các loại mái có đường cong gần chóp mái, khiến cho các mái vòm nay đã có thể bao quát được cả chiều cao và chiều rộng

Đặc điểm thứ hai của kiến trúc Gothic chính là trụ tường, bao gồm phần trụ cong cho mái vòm nhọn Kiến trúc nhà thờ Gothic chia làm bốn tầng Dưới cùng là gian chính nhà thờ Theo thứ tự từ tầng dưới cùng lên trên chính là dãy hành lang, ban công và dãy tường với các ô cửa sổ Các cột trụ được xem là phần trọng yếu trong kiến trúc bởi nó chống đỡ mái vòm Mỗi một trụ lớn đứng ở chính giữa sẽ có nhiều trụ nhỏ bao quanh

Điểm đáng chú ý của mô hình nhà thờ là tính chất tôn giáo được thể hiện ngay trong việc xây dựng các lối đi Chiều dài của gian chính được cắt ngang bởi các lối

đi bên hông tạo thành hình chữ thập, biểu tượng cho Thiên Chúa giáo Tuy nhiên, phần trung tâm nhà thờ có cả chiều dài và chiều cao đáng chú ý Chính điều này giúp cho không gian nhà thờ hấp thụ được một lượng ánh sáng lớn

Đặc điểm quan trọng thứ ba là khu vực tụng niệm và thờ phượng Nơi tụng niệm thường được xây thành một hình bán nguyệt, nằm ở phía Đông cuối cùng gian chính Trong khi đó, nơi thờ phượng là ở dọc hai bên lối đi

Đặc điểm thứ tư chính là các tháp canh xung quanh nhà thờ Nhà thờ Gothic thường được bao quanh bởi các tháp canh nhằm tạo nên sự hoành tráng Các nhà thờ

thường có nhiều hoặc ít nhất là hai tháp canh ở mặt phía Tây, nơi có những bức tượng điêu khắc ở mặt ngoài Đỉnh tháp canh thường được bao quanh bởi các đường xoáy

ốc Khi ánh sáng tràn vào qua các ô cửa tháp canh, toàn thể khối kiến trúc phát ra vẻ đẹp lộng lẫy và tráng lệ (José Bracon, 1990)

Ánh sáng chính là vẻ đẹp và nét thu hút của kiến trúc Gothic Kiến trúc Gothic không giống với quan niệm “đêm trường trung cổ” gắn liền với giai đoạn lịch sử này Việc những dinh thự, nhà thờ tối tăm, u ám chỉ là một phần trong sự phản ánh của thời đại trung đại nhưng không phải là tất cả Nhà thờ Gothic là kiến trúc của ánh sáng Các nhà thiết kế đã cố gắng thay tường bằng các cửa kính màu, tăng độ cao của các mái vòm nhằm đem lại luồng ánh sáng bao trùm cho không gian Thiết kế này xuất phát từ tư tưởng của con người trung đại với quan niệm về sự gần gũi với Chúa

Từ đây có thể thấy, kiến trúc Gothic là mô hình mang tính tổng hợp, có sự kết hợp hài hòa giữa ánh sáng, hình học và tôn giáo và tư tưởng của con người xã hội Nó không chỉ mang chức năng của một khối kiến trúc đơn thuần mà còn có giá trị về mặt văn hóa

1.2.2 Hội họa2

Nghệ thuật hội họa theo phong cách Gothic nổi tiếng với các bức tranh được

vẽ trên những tấm kính nhuộm màu ở các nhà thờ và thánh đường Vào giai đoạn cực thịnh, hội họa Gothic trên cái khung cửa sổ nhà thờ lan rộng khắp châu Âu, đặc biệt phát triển ở miền Bắc nước Pháp Các bức tranh có nội dung vô cùng phong phú từ những hình ảnh thiêng liêng đến thế tục Nhìn chung, các bức tranh đều có màu sắc sặc sỡ, tươi sáng nhưng cũng đầy tính trang nghiêm và thanh tao Theo James Snyder

(1989) trong Nghệ thuật trung cổ - Hội họa, điêu khắc, kiến trúc thế kỷ IV đến XIV (Medieval Art – Painting, Sculpture, Architecture 4 th - 14 th Century), cơ sở cho loại

hình nghệ thuật này bắt nguồn từ các bức tiểu họa trong các nhà thờ thế kỷ XII

Năm 1230, sách Thánh thi về nữ hoàng Blanche xứ Castile, mẹ của vua Louis

IX, là trong một những ví dụ về hội họa Gothic giai đoạn đầu trung đại Các bức tiểu

2 Phần này người viết chủ yếu tham khảo tài liệu Medieval Art – Painting, Sculpture, Architecture 4 th - 14 th

họa chiếm hai mươi lăm trang sách và phần đáng chú ý nhất là sự thể hiện các hình ảnh trái ngược nhau giữa kinh Tân Ước và Cựu Ước Điều thu hút sự chú ý của người xem đối với các bức tranh này chính là những mảng màu tươi sáng Bảng màu sắc của các tranh bao gồm màu đỏ chói, xanh dương trầm với phông nền vàng đồng khiến cho những bức tiểu họa nổi bật trên trang giấy như những tác phẩm được tráng men Các màu sắc như xanh lá sáng, cam, tím tạo điểm nhấn cho khối màu sắc tươi tắn dày đặc nằm bên trong đường viền màu đen của khung tranh Đây cũng chính là một trong những thiết kế được tìm thấy trên các cửa sổ mang phong cách Gothic

Sách Thánh thi về Louis được cho là ra đời trong khoảng từ năm 1253 đến

1270 là nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm nghệ thuật trên cửa kính nhuộm màu

Lấy ví dụ từ bức tiểu họa Bữa tiệc của Abraham và ba người đàn ông (The Feast of

Abraham and the Three Men), họa tiết trang trí đường viền trên bức tiểu họa này trở

thành hình mẫu cho những bản thảo kiến trúc mang phong cách Gothic ở giai đoạn sau Những vệt màu được vẽ cuộn tròn dọc theo đường viền được trang trí rất tỉ mỉ với màu xanh và đỏ kèm theo các hình ảnh với motif hoa lá và động vật Chính từ kiểu trang trí này mà phong cách vẽ các dây thường xuân lên đường viền khung tranh được hình thành

Không chỉ nghệ thuật trang trí và phối màu các bức tiểu họa là đặc trưng trong hội họa trung đại mà chủ đề các bức tranh cũng là một trong những điểm nổi bật Các bức tranh thường lấy chủ đề về các đấng siêu nhiên như Chúa, các vị Thánh nhưng cũng đồng thời có những bức tranh mang nội dung về các hoạt động đời sống thường ngày

Bức tiểu họa Nữ hoàng Blanche xứ Castile và con trai (Blanche of Castile and

Her Son) trong Kinh Thánh (Bible moralisée) là chân dung của nữ hoàng Blanche

ngồi trên ngai vàng đối diện con trai bà ấy, bên trên là chỗ ngồi của các cận thần, những người chăm lo việc giấy tờ, sổ sách Một bức tranh khác là hình ảnh về các

hoạt động của đời sống thế tục như bức Thánh Denis thuyết giáo trước công chúng

Paris (Saint Denis Preaching to the People of Paris) trong Cuộc đời Thánh Denis

(Life of Saint Denis) Trong bức tiểu họa đó, Thánh Denis xuất hiện trước một đám

đông người dân thành thị đang ngồi trên mặt đất, lắng nghe ngài thuyết giảng Bên góc phải của bức tranh là hình ảnh những bức tượng đổ nhào khỏi giá đỡ, tượng trưng cho sự chống đối của những người ngoại đạo Phần còn lại của bức tranh được trang trí bằng những họa tiết tươi vui, đầy màu sắc về cuộc sống hàng ngày trên cây cầu Paris Bức tranh tái hiện lại một khung cảnh đời sống nhộn nhịp và đầy âm thanh sống động của người dân nơi đây Dưới cây cầu, bên trên chiếc thuyền đang trôi trên dòng sông Seine là một nhóm các giáo sĩ đang ca hát hân hoan Âm thanh tiếng hát hòa lẫn cùng những âm thanh của các sinh hoạt lao động khác Bên trái bức tranh, nơi có cửa hàng của người thợ rèn được xây dựng với bốn mái vòm nhọn, người thợ đang thực hiện công việc lao động với một chiếc búa trên tay Bên phải bức tranh, nơi có hai mái vòm nhọn là hình ảnh một người đang khuân trên vai một túi hàng rất nặng, người còn lại đang bày biện những món hàng hóa để bán như đồ trang sức, ví, dao Chính giữa bức tranh, một người đứng phía trên cánh cổng ở giữa cây cầu chỉ tay về phía một người đàn ông đang cưỡi ngựa và hét lên vì ông ta dám mang một con chim ưng vào thành phố Những chi tiết vụn vặt nhưng rất tiêu biểu được tập hợp lại trong khuôn khổ một bức tiểu họa đã cho thấy đời sống thường ngày của con người trung đại ở Paris

Các bức tiểu họa thực chất là những ảnh minh họa cho nội dung của các sách

và kinh trong nhà thờ nhưng lại trải qua một công đoạn lên màu hết sức công phu Những thợ ghi chép nội dung sách trong nhà thờ luôn được hướng dẫn để vẽ lại một khoảng trống ở lề các trang giấy nhằm trang trí các chữ cái đầu đoạn và các bức tiểu họa Những quyển sách chép tay này sau khi được hoàn thành sẽ được tập hợp lại và gửi đến cho những thợ tô màu Những nghệ nhân tô màu đều là những người thợ chuyên nghiệp trong lĩnh vực hội họa và có tay nghề thành thạo

Sau khi nhận được các sách ghi chép, những người thợ tô màu sẽ phác thảo lên các khoảng trống nội dung cần được minh họa, bao gồm rất nhiều chi tiết như gương mặt, trang phục, tư thế nhân vật, hành động Tiếp đến, hoạt động thếp vàng được thực hiện Các mẩu lá vàng được đặt vào bức họa một cách cẩn thận và được đánh bóng Sau đó, các phần trang phục và bối cảnh sẽ được tô màu Những nét vẽ

cuối cùng thường là đường nét của khuôn mặt, những chi tiết trên bộ trang phục hay những đường nếp gấp của vải vóc sẽ được đồ lên bằng mực Khi các công đoạn này được hoàn tất, những quyển sách với các bức tiểu họa được sơn son thếp vàng này sẽ được giao đến cho thợ đóng sách để được xuất bản

1.2.3 Điêu khắc3

Cũng giống như kiến trúc và hội họa, điêu khắc mang phong cách Gothic bắt nguồn từ những nhà thờ tôn giáo, cụ thể là ở những bức trang trí trên mặt ngoài của các nhà thờ lớn nước Pháp Các bức điêu khắc về sau đa phần là sự phát triển dựa trên phong cách trang trí của tu viện Thánh Denis, đặc biệt là nghệ thuật điêu khắc trên các ô cửa Các bức điêu khắc trên cửa sổ được nhìn nhận như những ô cửa hoàng gia chính là các thiết kế trong tu viện Thánh Denis của Abbot Suger Những hình ảnh vua, hoàng hậu và các nhân vật quý tộc đã mang lại cho các thiết kế của ông một khí chất hoàng tộc Các bức điêu khắc không phải chỉ là được thêm vào trong khối kiến trúc mà có một vị trí hẳn hoi trong khâu thiết kế và có sự kết hợp hài hòa với cấu trúc xây dựng của tu viện Nghệ thuật điêu khắc trên ô cửa thực chất đã xuất hiện từ quãng thời gian trước, vào thời La Mã cổ đại Tuy nhiên, so với phong cách Romanesque của La Mã thì điêu khắc Gothic có phần sống động và đời thực hơn Các bức tượng của Gothic có chiều dài ngắn hơn so với thời La Mã Hình ảnh cơ thể người có những biểu hiện thực tế hơn thông qua biểu cảm trên gương mặt, nụ cười và các lớp vải trên quần áo được chạm khắc vô cùng chi tiết và tỉ mỉ

Một trong những chủ đề trong điêu khắc Gothic trên các ô cửa chính là hình

ảnh Chúa trong Ngày phán xử cuối cùng (The Last Judgement) Hình ảnh Chúa Jesus

được điêu khắc ngay ở cột trung tâm của nhà thờ hay tu viện thể hiện sự chịu đựng nhưng cũng đồng thời là chiến thắng vẻ vang Chúa Jesus phải chịu đựng nỗi đau khi

bị đóng đinh trước sự thương cảm của biết bao người vây quanh Giá đỡ thể hiện sự chia cắt giữa phước lành và đày đọa, trong khi đó, các mái vòm nhọn được trang trí với dàn hợp xướng các thiên thần và các bức tượng khác

Ngoài hình ảnh Chúa, sự tôn kính Đức Mẹ Đồng trinh cũng là một trong những chủ đề đặc trưng của nghệ thuật điêu khắc Gothic Đức Mẹ thường được chạm khắc

ở chính giữa hoặc một bên của các ô cửa trong những ngày diễn ra lễ đăng quang của các vị vua hay nữ hoàng

Giống với các bức điêu khắc trong thánh đường Saint – Denis, nghệ thuật điêu khắc là một loại hình tự do, độc lập so với tổng thể các kiến trúc Gothic Vì thế, điêu khắc Gothic được thực hiện ở nhiều khu vực và dưới nhiều hình thức khác nhau Ở Pháp, vào đầu thế kỷ XIV, thánh đường Siena và Orvieto mặc dù được xây dựng dựa trên khuôn mẫu giống với nhà thờ Pháp nhưng các bức điêu khắc được gắn lên tường thay vì lên các giá đỡ hay các mái vòm

Trong các thánh đường lớn, điêu khắc Gothic nhắm đến việc trang trí cho các bục giảng kinh hay các bệ thờ Ở Tây Ban Nha, vì các bức điêu khắc trên bục giảng

là bức màn trung tâm của thánh đường nên chúng luôn được trang trí với một tỷ lệ cân đối Một vị trí khác mà các bức điêu khắc có thể được tìm thấy chính là tại các

bệ thờ Các bức chạm trổ thường được làm bằng gỗ và đặt ở không gian phía sau bệ thờ Có rất nhiều bức trang trí bệ thờ ở Tây Ban Nha được làm bằng đá và thạch cao đạt đến độ lộng lẫy ở thế kỷ XV

Các tấm bia tưởng niệm người chết cũng là một phạm vi thể hiện của điêu khắc, cho thấy thái độ hướng đến sự sống và cái chết trong xã hội trung đại Con người trong thời kỳ này cho rằng mỗi cá nhân sau khi chết cũng cần được nhớ đến Các tấm bia được dựng lên là một hình thức tưởng nhớ đến người đã khuất Càng về sau, hình thức này càng trở nên phổ biến và được xem như một nghi thức có giá trị trong các tang lễ

Các bức tượng tưởng niệm người chết được tạo hình rất đa dạng Có những bức được đặt trong áo quan trong tư thế đang cầu nguyện, thiền hay đang đọc sách

Có những bức tượng người được khắc họa như thể đang ngủ hoặc đang đau đớn trước cái chết Các bức tượng thường mặc các trang phục tương thích với vị trí xã hội của

họ trong đời sống thường ngày Hoàng tộc thường được mặc các kiểu áo choàng để

thể hiện vị thế hoàng gia của họ, hoặc các giám mục sẽ được tô điểm bằng trang phục quân đội hoặc áo giáp

1.2.4 Văn học

Ngoài kiến trúc, hội họa và điêu khắc, tiểu thuyết Gothic còn kế thừa và phát triển từ yếu tố Gothic trong văn học Các yếu tố này xuất hiện trong văn học dưới nhiều dạng thức khác nhau, có thể là các hình ảnh kinh dị hay các chi tiết kỳ ảo, siêu nhiên Đồng thời, chúng tồn tại cả trong các tác phẩm thơ lẫn văn xuôi từ giai đoạn trung đại cho đến khoảng thời gian trước khi tác phẩm Gothic của Walpole ra đời Một trong những tác phẩm đầu tiên mang màu sắc Gothic chính là trường ca về người

anh hùng Beowulf

Beowulf là một trong những tác phẩm nổi tiếng của văn học trung đại, cũng là

một trong những sử thi tiêu biểu cho nền văn học trung đại châu Âu Nhắc đến thời

kỳ trung đại, người ta không thể không bàn đến các vương triều, tu sĩ cùng với các

hiệp sĩ và người anh hùng Beowulf là bài thơ hơn ba nghìn câu kể về hoàng tử xứ Geat - Beowulf đã anh dũng chiến đấu chống lại quái vật ăn thịt người là Grendel

Sau khi trở thành vị vua công bằng và nhân hậu tại xứ sở của mình, ông kết thúc cuộc đời mình trong cuộc chiến chống lại một con rồng lửa

Bởi vì được viết dưới thể trường ca, Beowulf không phải là một bài thơ trữ

tình thuần túy mà có sự kết hợp của chất văn xuôi vào thơ Toàn bài thơ được xây dựng bằng một cốt truyện mạch lạc và rõ ràng Bài thơ có mở đầu và kết thúc, các sự kiện tiếp nối nhau, các bối cảnh cũng được miêu tả chi tiết nhằm gợi lên những hiệu ứng cảm giác cụ thể

Bối cảnh hồ nước bị ám trong Beowulf là chi tiết mang màu sắc Gothic Theo nhận định của Lawrence (1912) trong “Hồ nước bị ám trong Beowulf” (“The Haunted Mere in Beowulf”), vị trí của hồ nước có ba đặc điểm chính thể hiện vẻ kì dị Một là,

hồ nước nằm trong khu vực đầm lầy và đồng hoang Hai là, xung quanh hồ nước là nơi đất cao, đầy sỏi đá và gió lộng Ba là, khu vực hồ nước gần biển Chính những yếu tố này tạo nên vẻ ma mị trong việc miêu tả bối cảnh Hồ nước, nơi sinh sống của quái vật Grendel, là một nơi ngập tràn bóng tối Bao xung quanh nó là những lùm cây

mang vẻ quỷ dị Mỗi đợt gió thổi qua đều mang theo một cảm giác rợn người Xung quanh hồ nước là một không gian vô cùng hoang vu Bởi vì là một nơi đầy sỏi đá nên xung quanh hồ nước không có loại cây trái hay bất kỳ cảnh vật xinh đẹp nào Dưới đáy biển gần hồ là nơi sinh sống của nhiều loài quái vật mà Grendel chính là một trong số đó Cảnh tượng kinh dị nơi hồ nước chính là khi Grendel bị tiêu diệt Khi đến gần hồ nước có thể thấy được máu của con vật hòa với nước hồ tạo nên một màu sắc và không khí vô cùng ghê sợ

Bối cảnh hồ nước tăm tối và hình tượng quái vật Grendel được Lawrence cho

là mang ý nghĩa tội lỗi trong quan niệm của Chúa, bởi vì bóng tối là sự đối nghịch với ánh sáng – tượng trưng cho hình ảnh Chúa thiêng liêng và quái vật đại diện cho

cái ác Grendel trước khi bị Beowulf tiêu diệt còn được giới thiệu là một kẻ bị lưu

đày, là nòi giống của Cain – kẻ giết người, bị trục xuất khỏi dòng tộc của mình Vì vậy, để mang lại ý nghĩa trọn vẹn trong việc khắc họa hình tượng nhân vật Grendel, không gian hồ nước cũng được miêu tả đầy u ám và mang theo một không khí nặng

nề tội lỗi

Đến thế kỷ thứ XV, sự kiện về hoàng tử xứ Wallachian xảy ra và được xem là một huyền thoại Gothic Câu chuyện kể về hoàng tử Vlad sau khi sinh ra liền được mệnh danh là “Con trai của rồng” Ông thừa nhận mệnh lệnh của dòng tộc chống lại người Thổ Nhĩ Kỳ Tuy nhiên, một lãnh đạo đội quân viễn chinh người Hungari là Hunyadi đã giết cha mình, đồng thời đã tra tấn dã man và chôn sống em trai của ông Nỗi mất mát người thân đã khiến ông nuôi lòng thù hận to lớn Về sau, ông đã thực hiện nhiều cuộc tấn công phá hủy các làng mạc để chống lại kẻ thù của mình, rồi bắt chúng tra tấn dã man

Các hình thức tra tấn của Vlad vô cùng tàn bạo và mất nhân tính Ông dùng cọc xiên qua người các nạn nhân Tuy nhiên, Vlad không muốn các nạn nhân chết ngay sau khi bị xiên mà phải chịu thêm đau đớn nhiều giờ liền bằng cách tạo ra những cọc xiên đầu tròn Sự trừng phạt của Vlad đã khiến cho ông giữ được trật tự và địa vị tại vương quốc của mình Nhưng điều đó cũng biến ông ta thành vị vua khát máu

Nhiều lời truyền tụng lại rằng Vlad có những hành vi khá bất thường, đó là ăn tối ở những nơi mà xung quanh chất đầy xác chết hoặc có thói quen nếm máu tươi Việc tìm hiểu về những bí ẩn trong cuộc đời Vlad một phần nào đó chứng minh rằng, những hành vi tàn bạo và lập dị của Vlad xuất phát từ chứng rối loạn tính dục (sexual disfunction) của ông Chính điều này dẫn đến việc Vlad có xu hướng hành hạ người khác dã man và có đời sống sinh hoạt khác với những người bình thường

Đây không phải là một câu chuyện hư cấu mà còn là một sự kiện có thực vào thế kỷ XV ở châu Âu Về sau, câu chuyện được ghi chép lại dưới dạng một truyện kể

hư cấu Vào năm 1491, một tập truyện được viết bằng tiếng Đức đã thuật lại tội ác khủng khiếp của hoàng tử Wallachian (Mike Bennighof, 2002) Yếu tố Gothic trong truyện có thể được nhìn nhận qua các chi tiết máu me, xác chết, sự tra tấn dã man và đặc biệt là nhân vật biểu tượng cho cái ác Vlad được xem như là một kiểu mẫu cho những hiện tượng kỳ quái và kinh dị, gần như trở thành một nhân vật điển hình cho các tác phẩm hư cấu Do đó, vào năm 1897, Bram Stocker đã tái dựng lại nhân vật

Vlad vào một tiểu thuyết Gothic hoàn chỉnh – Bá tước Dracula

Hồn ma cũng là một trong những yếu tố chủ chốt làm nên sắc thái Gothic cho

các tác phẩm Chi tiết hồn ma của vua cha hiện về trong Hamlet đã khiến cho kịch

của Shakespeare trở thành tác phẩm kinh điển có chứa đựng yếu tố Gothic Hồn ma vua cha hiện về trong lúc vương quốc của Hamlet đang đối mặt với nguy cơ diệt vong

đóng vai trò như một yếu tố siêu nhiên, kỳ lạ Trong “Tìm hiểu hồn ma trong Hamlet” (“Discerning the Ghost in Hamlet”), Miriam Joseph đã đưa ra ba ý nghĩa chính cho

chi tiết sự hiện hồn

Trước hết, sự kiện hồn ma vua cha hiện về, sau đó đi lang thang xung quanh cung điện được xem là một hiện tượng siêu nhiên Những người bạn thân cận với hoàng tử Hamlet khi nhìn thấy một hồn ma mỗi đêm đi lang thang, ban đầu, hết sức

sợ hãi và nhận thức rằng điều này vô cùng khó tin Cảm xúc sợ hãi khi nhìn thấy những hiện tượng kỳ lạ chính là hiệu ứng mà các yếu tố Gothic mang lại cho chính nhân vật tham gia vào cốt truyện Sau khi nhận ra hình dáng hồn ma đó chính là vua cha của Hamlet, họ lại ngạc nhiên và nhận thức rằng điều này vô cùng kỳ diệu Chính

Hamlet sau khi đích thân đến gặp hồn ma cũng đi từ cảm xúc ngỡ ngàng đến không dám tin Có lẽ Hamlet cũng không thể cam đoan hiện tượng kỳ lạ này có thể xảy ra ngay tại vương quốc mình và với cha mình nên đã liên tục đặt ra những phép thử để hồn ma kia có thể xác nhận được thân phận thực sự của mình

Đi cùng với sự xuất hiện của hồn ma, Joseph cho rằng đây là một linh hồn lương thiện (Good spirit) Với niềm tin Thiên Chúa giáo, ma quỷ chính là sự đối lập

so với Chúa và đứng về phía cái ác Nếu phân chia vạn vật trên đời thành hai nửa tốt

và xấu, thì hồn ma và ác quỷ không thể vượt qua được ranh giới của cái tốt Tuy

nhiên, trong Hamlet, hồn ma đã nhìn nhận trên phương diện của cái tốt Minh chứng

cho thấy điều đó được thể hiện thông qua vô vàn phép thử mà Hamlet xây dựng Hồn

ma vua cha đã trả lời đúng hoàn toàn tất cả các câu hỏi mà hoàng tử trẻ đặt ra Cuối cùng, màn kịch mà Hamlet dựng lên đã giúp vị hoàng tử xác định được đích xác kẻ thù và khẳng định sự thành thực của hồn ma vua cha

Điểm cuối cùng mà Joseph nêu ra chính là vấn đề đạo đức và ý nghĩa tôn giáo thông qua hồn ma Dù cuộc trò chuyện giữa linh hồn vua cha và Hamlet lại nhằm mục đích trả thù nhưng linh hồn của vua cha không mang lại điềm xấu Ông muốn trừng trị người em trai đã hãm hại mình nhưng luôn tỏ lòng vị tha đối với người vợ Khi Hamlet nổi giận và mất khống chế, linh hồn vua cha cũng xuất hiện để ngăn cản sai lầm của hoàng tử Sự vị tha nơi hồn ma một mặt khơi dậy vấn đề đạo đức, mặt khác càng củng cố cho nhận định đây là một linh hồn tốt mà trước đó Joseph đã đưa

ra

Hồn ma vua cha đã thú nhận với Hamlet rằng sở dĩ ông vẫn còn phải làm một linh hồn lang thang là bởi ông vẫn còn phải đền lại những tội lỗi mà mình gây ra Ý nghĩa về linh hồn sau khi chết trong Thiên Chúa giáo được thể hiện thông qua khía cạnh này Những linh hồn không được làm lễ rửa tội sau khi chết sẽ không được gột rửa linh hồn, đồng thời phải đền tội sau khi chết đi Nhìn chung, Joseph đã đưa ra ba

đặc điểm về hồn ma trong Hamlet: sự xuất hiện mang màu sắc kỳ lạ, mang ý nghĩa

tốt đẹp, có sự liên quan đến đạo đức và tôn giáo

Nếu như yếu tố Gothic trong các tác phẩm ở giai đoạn đầu chỉ là yếu tố phụ thì càng về sau yếu tố này càng trở nên đậm nét Ban đầu, nó đóng vai trò như một yếu tố nền tạo nên không khí cho tác phẩm Nhưng càng tiến dần về các tác phẩm sau này, yếu tố Gothic được thể hiện thông qua việc xây dựng nội dung chính, hình tượng nhân vật và các tình tiết chủ chốt

1.3 Horace Walpole và Lâu đài Otranto

1.3.1 Tác giả

Horace Walpole (1717 – 1797) không chỉ là một nhà văn, người viết thư mà

vốn dĩ còn là một sử gia Lâu đài Otranto (1764) là tác phẩm đầu tay của ông và cũng

được xem là tác phẩm tiêu biểu mở đầu phong trào văn học mới ở thế kỷ XVIII Thời gian sau đó, Walpole cũng xuất bản một số tác phẩm khác có giá trị trong sự nghiệp

văn chương của mình như Người mẹ bí ẩn (The Mysterious Mother) (1768) và quyển

tự truyện Hồi ký (Memoirs) (1822) Tuy nhiên, khi nhắc đến cái tên Horace Walpole, phần lớn công chúng vẫn ấn tượng về Lâu đài Otranto

Thế kỷ XVIII là giai đoạn mà đời tư của ông trải qua nhiều biến động Trong hoạt động chính trị, ông gặp nhiều đối thủ Việc này tạo nên những căng thẳng làm thay đổi đời sống của ông Ông xem những người đối đầu với mình là những tên ngốc

và kẻ bất lương Những người mà Walpole từng dành nhiều tình cảm và sự quý trọng cũng quay lưng với ông, khiến ông buồn bã và tổn thương Nếu trong thế kỷ XVIII, Walpole trở nên suy sụp và kiệt quệ với những tai tiếng về chính trị thì bước sang thế

kỷ XIX, Walpole đã được đón nhận với cái nhìn thân thiện hơn, dù vậy ông vẫn còn

bị bao vây bởi khá nhiều định kiến

Những xáo trộn về mặt chính trị làm ảnh hưởng đến đời sống riêng tư là nguyên nhân khiến cho Walpole trở nên chán ghét thực tại Hiện thực lúc bấy giờ là điều khiến cho ông luôn muốn né tránh Walpole cảm thấy mình như người đứng bên

lề và bị loại ra khỏi vùng đất mà mình đang sống Để xa lánh thực tại, ông đã quyết định tự xây dựng một lâu đài cho chính mình trên đồi Strawberry và có một cuộc sống

ẩn dật Cũng chính tại đây, tác phẩm Lâu đài Otranto ra đời Có thể nói, Walpole

giống như các tác giả của trào lưu văn học lãng mạn, tự nhốt mình trong “tháp ngà”,

say đắm với thế giới tưởng tượng của chính mình và trở thành kẻ mơ mộng đơn độc giữa thời đại

Walpole là một người có tính cách đặc biệt Ông được trời phú cho sự nhạy cảm đối với đời sống, hay để tâm đến những điều vặt vãnh thường ngày, bao dung với tất cả mọi thứ Nhưng bởi vì là một người có thị hiếu thẩm mỹ rất kỳ lạ, ông yêu thích những điều kỳ quặc Những điều quái dị trong mắt ông mang một vẻ đẹp riêng Chính vì vậy mà ông yêu thích các lâu đài Gothic và thế giới trung đại, bởi ở đó, ông tìm thấy những điều thần bí được ẩn giấu bên trong vẻ uy nghiêm và tráng lệ Walpole cũng đặc biệt chú ý đến những cái đẹp mang vẻ cổ xưa và lãng mạn Tuy nhiên, điều đáng nói ở đây là Walpole yêu vẻ đẹp cổ điển (antique) chứ không phải những điều

cũ kỹ (old) nói chung

Tư tưởng của Walpole có một phần chịu ảnh hưởng của phong trào lãng mạn đầu thế kỷ XVIII Ông vượt ra khỏi thực tại và tìm kiếm niềm vui trong thế giới riêng của mình bằng con đường của trí tưởng tượng phong phú Điều đó được thể hiện dày

đặc trong các tác phẩm của ông mà Lâu đài Otranto là tiêu biểu Chính vì vậy mà dù

Walpole sáng tác nhiều tác phẩm khác sau đó nhưng ít có tác phẩm nào lại tạo ra được dấu ấn trên phương diện trí tưởng tượng và thu hút được đông đảo số lượng độc

giả như Lâu đài Otranto Barbauld đã nói về tác phẩm của Walpole rằng: “Tác phẩm

cho thấy tài năng tưởng tượng của tác giả Những bộ phận lớn của cơ thể khổng lồ cư ngụ trong lâu đài, xuất hiện giữa không trung; những chiếc lông vũ của chiếc mũ sắt đung đưa mang ý nghĩa như một điềm báo và lâu đài bị ếm bùa được tạo ra bằng trí

tưởng tượng giàu chất thơ” (Devendra P Varma, 1923, tr.42) Yêu thích thế giới

trung đại nhưng chịu ảnh hưởng của tinh thần lãng mạn cộng với trí tưởng tượng thiên phú đã thúc đẩy Walpole tái tạo lại một thế giới giả trung đại

Kiến trúc Gothic cũng là một phạm vi nghệ thuật mà Walpole yêu thích Trước

khi sáng tác Lâu đài Otranto, Walpole có chính xác mười bốn năm say mê nghiên

cứu về kiến trúc Ban đầu ông chỉ hứng thú với mô hình lâu đài thu nhỏ Nhưng đến khi xây dựng lâu đài của riêng mình trên đồi Strawberry, ông đã dần biến nó thành một lâu đài mang phong cách phong kiến, thêm thắt vào các chi tiết như tháp canh,