Đánh giá là nhận định, một cách có hệ thống và vô tư, về một hoạt động, dự án, chương trình, chiến lược, chính sách, chuyên đề, ngành, lĩnh vực tác nghiệp và (hoặc) năng lực thể chế. Đánh giá là quá trình phân tích và lượng giá các kết quả đạt được của chương trình, dự án thông qua việc thu thập và trình bày có hệ thống các thông tin, số liệu vào một thời điểm nhất định. Đánh giá bao gồm việc thu thập và phân tích thông tin về kết quả và tác động của chương trình, dự án giúp hiểu được vì sao chương trình, dự án thành công hay thất bại, các giải pháp nào có hiệu quả hơn, những vấn đề nào tồn tại và làm thế nào khắc phục chúng trong tương lai.
Trang 1BỘ Y TẾ
VIỆN Y TẾ CÔNG CỘNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
LỚP BỒI DƯỠNG THEO TIÊU CHUẨN CHỨC DANH NGHỀ NGHIỆP Y TẾ CÔNG CỘNG CHÍNH (HẠNG II)
BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ THAY THẾ NGHIỆN CÁC CHẤT DẠNG THUỐC PHIỆN BẰNG THUỐC METHADONE
TẠI TỈNH LONG AN
Họ và tên học viên: NGUYỄN THANH SƠN Thời gian đào tạo: 25/6/2021 đến 14/8/2021 Đơn vị: Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Long An
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2021
Trang 2MỤC LỤC
CHƯƠNG I ĐẶT VẤN ĐỀ 1
CHƯƠNG II MỤC ĐÍCH 3
CHƯƠNG III NỘI DUNG 4
3.1 Các luận điểm lý thuyết chính 4
3.1.1 Khái niệm về đánh giá [11] 4
3.1.2 Tình hình sử dụng ma túy và dịch HIV/AIDS tại Long An 4
3.1.3 Thông tin chung về Methadone 5
3.1.4 Tình hình triển khai chương trình điều trị Methadone tại Long An 5
3.2 Vận dụng các luận điểm lý thuyết vào thực tiễn hoạt động của đơn vị 6
3.2.1 Các bước tiến hành đánh giá kết quả chương trình điều trị Methadone tại tỉnh Long An 6
3.2.2 Một số kết quả đạt được của chương trình điều trị Methadone tại tỉnh Long An [5] 8
3.2.3 Các yếu tố ảnh hưởng tới kết quả điều trị Methadone 9
3.2.4 Khó khăn, hạn chế của đánh giá 11
3.2.5 Bài học kinh nghiệm 12
CHƯƠNG IV KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 13
4.1 Kết luận 13
4.2 Kiến nghị 13
CHƯƠNG V TÀI LIỆU THAM KHẢO 14
Trang 3CHƯƠNG I ĐẶT VẤN ĐỀ
Theo báo cáo của Bộ Công an và Bộ LĐ-TBXH, số người nghiện ma túy trong năm
2020 tại Long An ước tính lên đến 2.500 người [6] Phần lớn những người TCMT có hành
vi tiêm chích không an toàn như dùng chung bơm kim tiêm (BKT) Điều này góp phần làm lây lan HIV, viêm gan B và C một cách nhanh chóng trong quần thể những người tiêm chích ma túy (TCMT) và cả cộng đồng Những chương trình can thiệp trên nhóm quần thể TCMT như cấp phát bơm kim tiêm sạch, điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc Methadone (điều trị Methadone),… góp phần quan trọng vào việc giảm tác hại của hành vi tiêm chích không an toàn, đồng thời giảm gánh nặng toàn cầu về kinh tế, chính trị và an ninh xã hội [12]
Chương trình điều trị thay thế nghiện các CDTP bằng thuốc Methadone đã được triển khai ở nhiều nước trên thế giới như Úc, Mĩ, Hà Lan, Ấn Độ, Thái Lan, Trung Quốc Đây là một chương trình điều trị lâu dài, có kiểm soát, giá thành rẻ, được sử dụng theo đường uống, dưới dạng siro hoặc viên nén nên giúp dự phòng các bệnh lây truyền qua đường máu như HIV, viêm gan B, C, đồng thời giúp người bệnh phục hồi chức năng tâm
lý, xã hội, lao động và tái hoà nhập cộng đồng [1] Chương trình được chính thức triển khai thí điểm tại Việt Nam từ tháng 4/2008 tại thành phố Hài Phòng và thành phố Hồ Chí Minh Theo báo cáo của Cục Phòng, chống HIV/AIDS, Chương trình Methadone được triển khai
đã làm giảm đáng kể hành vi sử dụng ma túy trong nhóm được điều trị Trước khi tham gia điều trị, 100% đối tượng đã sử dụng Heroin Sau 6 tháng và sau 24 tháng điều trị, số BN sử dụng Heroin giảm xuống lần lượt là 19,29% và 15,87% Việc giảm tỷ lệ sử dụng chung bơm kim tiêm, tăng tỷ lệ sử dụng bao cao su trong nhóm BN tham gia chương trình đã góp phần dự phòng lây nhiễm HIV trong cộng đồng [4]
Chương trình điều trị Methadone tại Long An triển khai vào cuối tháng 10/2013 tại Trung tâm phòng chống HIV tỉnh Long An Tính đến cuối tháng 12/2020, Long An hiện có
4 cơ sở điều trị và 2 điểm cấp phát thuốc Methadone, hiện đang điều trị cho 433 bệnh nhân [8]
Mặc dù trên thế giới cũng như tại Việt Nam đã có các nghiên cứu đánh giá kết quả chương trình điều trị Methadone, tuy nhiên, vẫn cần phải đánh giá chương trình điều trị Methadone tại Long An sau một thờ gian triển khai nhằm xác định những thông tin khoa
Trang 4học về kết quả mà chương trình mang lại cho BN, gia đình và xã hội Đây là bằng chứng rất thiết thực và có ý nghĩa để sử dụng trong quá trình vận động chính sách tạo thuận lợi trong việc mở rộng điều trị Methadone, đồng thời có cơ sở để xác định những giải pháp nâng cao hiệu quả chương trình, cải thiện chất lượng phục vụ hướng tới sự hài lòng của
BN Đó chính là lý do tôi chọn nội dung: “Đánh giá kết quả điều trị thay thế nghiện chất
dạng thuốc phiện bằng thuốc Methadone tại tỉnh Long An” cho chương trình học tập Bồi
dưỡng chức danh nghề nghiệp y tế công cộng chính (hạng II)
Trang 5CHƯƠNG II MỤC ĐÍCH
- Vận dụng kiến thức về hoạt động đánh giá chương trình, dự án vào thực tế hoạt động tại đơn vị
- Thông qua hoạt động đánh giá nhằm xác định được một số kết quả của chương trình điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc Methadone tại tỉnh Long An sau
8 năm triển khai
- Rút ra một số bài học kinh nghiệm trong hoạt động đánh giá
Trang 6CHƯƠNG III NỘI DUNG 3.1 Các luận điểm lý thuyết chính
3.1.1 Khái niệm về đánh giá [11]
Đánh giá là nhận định, một cách có hệ thống và vô tư, về một hoạt động, dự án, chương trình, chiến lược, chính sách, chuyên đề, ngành, lĩnh vực tác nghiệp và (hoặc) năng lực thể chế
Đánh giá là quá trình phân tích và lượng giá các kết quả đạt được của chương trình,
dự án thông qua việc thu thập và trình bày có hệ thống các thông tin, số liệu vào một thời điểm nhất định Đánh giá bao gồm việc thu thập và phân tích thông tin về kết quả và tác động của chương trình, dự án giúp hiểu được vì sao chương trình, dự án thành công hay thất bại, các giải pháp nào có hiệu quả hơn, những vấn đề nào tồn tại và làm thế nào khắc phục chúng trong tương lai
Đánh giá là lượng giá định kỳ, hồi cứu về một tổ chức, chương trình hoặc dự án, được thực hiện bởi người đánh giá nội bộ hoặc người đánh giá độc lập bên ngoài Qua đánh giá cung cấp thông tin phản hồi về tính đầy đủ hay thích hợp của các chỉ số, chỉ tiêu của chương trình, có thể biết được thực trạng của vấn đề tại một khung thời gian nhất định Một số câu hỏi cần được trả lời thông qua đánh giá chương trình:
- Vì sao đạt được kết quả hay hướng phát triển nhất định?
- Những can thiệp hay bộ phận nào của chương trình có ảnh hưởng nhiều nhất hoặc ít nhất đến các thay đổi nhất định?
- Làm thế nào để đạt được kết quả tốt nhất? Chương trình có phạm vi ảnh hưởng rộng hơn nữa?
- Chất lượng của các dịch vụ chăm sóc đạt được như thế nào thông qua quá trình
và các hoạt động?
- Làm thế nào để nâng cao chất lượng chăm sóc nói chung?
3.1.2 Tình hình sử dụng ma túy và dịch HIV/AIDS tại Long An
Tính đến cuối năm 2020, cả tỉnh có 15/15 huyện, thành phố với 134/188 xã, phường phát hiện 1.414 người nghiện ma túy, các huyện có người nghiện ma túy cao nhất là Đức Hòa (336), Cần Giuộc (204), Bến Lức (183) [9] Tuy nhiên theo kết quả điều tra của Viện
Trang 7Vệ sinh dịch tễ trung ương trên địa bàn tỉnh Long An, số nghiện ma túy ước tính cao hơn
so với thực tế từ 1,5-2 lần so với thực tế [10]
Trong năm 2020, toàn tỉnh đã phát hiện 427 trường hợp nhiễm HIV mới, 22 tử vong
do AIDS So với cùng kỳ 2019, số trường hợp nhiễm HIV mới tăng 132 ca, tử vong giảm 7
ca Từ ca nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện vào tháng 8/1993, đến cuối tháng 12 năm
2020 toàn tỉnh có 4.679 người nhiễm HIV, 1.520 ca tử vong Số bệnh nhân còn sống đang quản lý là 2.826 người, trong đó có 412 bệnh nhân ngoại tỉnh [9]
Giai đoạn 2015 – 2017, dịch HIV trong tỉnh lây lan chủ yếu qua đường máu trên đối tượng bệnh nhân TCMT chiếm tỷ lệ 60%, đường tình dục chiếm 40% Tuy nhiên trong giai đoạn 2018-2020 dịch HIV có xu hướng dịch chuyển qua đường tình dục rất nhanh, chiếm trên 90% Hầu hết các ca dương tính phát hiện được trong giai đoạn này đều là nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới [9]
3.1.3 Thông tin chung về Methadone
Methadone được tổng hợp lần đầu tiên vào năm 1937 tại một phòng thí nghiệm dược phẩm của Đức Đây là thuốc tổng hợp có tác dụng kéo dài được sản xuất với mục đích ban đầu là làm thuốc giảm đau trong Chiến tranh thế giới thứ II Nó là một chất đồng vận với CDTP, nghĩa là có tác dụng tương tự các CDTP như Morphin, Heroin nhưng có thời gian tác dụng kéo dài hơn [3] Năm 1963, Tiến sĩ Robert Holliday, một nhà nghiên cứu người Canada, đã thiết lập chương trình điều trị Methadone đầu tiên trên thế giới tại British Columbia Kể từ thời điểm đó, điều trị thay thế nghiện CDTP bằng Methadone đã trở thành một lựa chọn hiệu quả cho việc điều trị những người nghiện CDTP trên toàn thế giới Năm
2005, Methadone được WHO xếp vào danh mục thuốc thiết yếu để điều trị nghiện CDTP
3.1.4 Tình hình triển khai chương trình điều trị Methadone tại Long An
Đề án triển khai thí điểm điều trị nghiện các CDTP bằng thuốc Methadone tại thành phố Hải Phòng và thành phố Hồ Chí Minh đã được Bộ trưởng Bộ Y tế ký quyết định phê duyệt ngày 12/12/2007, cho phép thí điểm điều trị Methadone tại thành phố này trong 2 năm, bắt đầu từ tháng 4/2008 Kết quả đánh giá bước đầu Đề án triển khai thí điểm điều trị nghiện các CDTP bằng thuốc Methadone do Bộ Y tế tiến hành ghi nhận những kết quả hết sức tích cực, mang lại nhiều lợi ích cho bản thân BN, gia đình BN và xã hội [2]
Trang 8Căn cứ trên những kết quả đã đạt được của Đề án thí điểm, Chính phủ đã cho phép nhiều tỉnh/thành phố trọng điểm về ma túy và HIV/AIDS tiến hành triển khai chương trình Methadone tại địa phương, trong đó có tỉnh Long An
Đến ngày 31/12/2020, Long An đã triển khai 4 Cơ sở điều trị Methadone.
Cơ sở 1 triển khai tại Bệnh viện Tâm thần trên địa bàn TP Tân An (khai trương tháng 10/2013) điều trị cho BN tại TP Tân An và các huyện lân cận Thủ Thừa, Châu Thành, Tân Trụ
Cơ sở 2 triển khai tại huyện Đức Hòa điều trị cho cả BN huyện lân cận Đức Huệ
Cơ sở 3 triển khai tại huyện Cần Giuộc điều trị cho cả BN huyện lân cận Cần Đước
Cơ sở 4 triển khai tại huyện Bến Lức điều trị cho cả BN huyện lân cận Thủ Thừa, Cần Đước và Bình Chánh (TP Hồ Chí Minh)
Trong năm 2020, có 88 bệnh nhân mới được điều trị, bỏ cuộc và chuyển cơ sở khác
là 101 bệnh nhân (do đi cai nghiện tập trung, bị bắt do vi phạm pháp luật, tử vong do tai nạn) Cuối năm 2020, còn 433 BN đang tiếp tục điều trị đạt 66% chỉ tiêu Chính phủ giao (650 BN) theo Quyết định số 1008/QĐ-TTg ngày 20/6/2014 [7]
3.2 Vận dụng các luận điểm lý thuyết vào thực tiễn hoạt động của đơn vị
3.2.1 Các bước tiến hành đánh giá kết quả chương trình điều trị Methadone tại tỉnh
Long An
3.2.1.1 Đối tượng đánh giá
Tiến hành thu thập số liệu từ các đối tượng sau:
- BN đang điều trị ít nhất được 6 tháng;
- Cán bộ y tế trực tiếp tham gia quản lý và điều trị BN;
- Người hỗ trợ của những BN đang điều trị Methadone ít nhất được 6 tháng;
- Số liệu thứ cấp: Bệnh án, phiếu đánh giá BN (đánh giá trước điều trị, đánh giá sau 6 tháng và 12 tháng điều trị)
3.2.1.2 Thời gian và địa điểm đánh giá
+ Thời gian đánh giá: 6/2020 – 12/2020
+ Địa điểm đánh giá: 4 Cơ sở Methadone, tỉnh Long An
3.2.1.3 Mô hình đánh giá
Đánh giá trước và sau can thiệp, áp dụng phương pháp định lượng kết hợp định tính thông qua hồi cứu hồ sơ bệnh án
Trang 93.2.1.4 Phương pháp thu thập thông tin
Hoạt động quan trọng nhất của thực hiện đánh giá là tổ chức thu thập thông tin cần thiết Các thông tin thu thập cho đánh giá cần đảm bảo các yêu cầu chung là chính xác, kịp thời và đầy đủ Trước khi tổ chức thu thập thông tin chính thức cần kiểm tra lại các công cụ hay phương tiện thu thập thông tin một lần nữa bằng cách thử nghiệm lại các công cụ thu thập thông tin, kiểm định lại tính thực thi của kế hoạch đánh giá và sửa đổi cho thích hợp
Thu thập thông tin định lượng
- Chọn toàn bộ hồ sơ bệnh án của BN đang điều trị thay thế nghiện các CDTP bằng thuốc Methadone
- Tiêu chí chọn: Hồ sơ bệnh án phải có đủ thông tin, BN đang trong giai đoạn liều duy trì, được đánh giá toàn diện sau 6 tháng và 12 tháng điều trị
Thu thập thông tin định tính
Chọn 3 nhóm đối tượng tham gia thảo luận nhóm tập trung
Bảng 1 : Mô tả đối tượng tham gia thảo luận nhóm
Số người Số cuộc
1 BN đang điều trị ít nhất được 6 tháng 18 3
2 Cán bộ y tế tại cơ sở điều trị Methadone 6 1
3 Người hỗ trợ của BN đang điều trị ít nhất được 6
3.2.1.5 Các biến số đánh giá
Thông tin định lượng
- Một số thông tin chung của ĐTNC gồm: giới tính, tuổi, trình độ học vấn, tình trạng hôn nhân, liều khởi đầu và duy trì…
- Tình hình sử dụng ma túy trước và sau 6 tháng điều trị: sử dụng Heroin và các chất gây nghiện khác, hình thức sử dụng, sử dụng chung BKT, kết quả xét nghiệm Heroin…
- Tình trạng sức khỏe: cân nặng, các bệnh truyền nhiễm
- Tâm lý xã hội: nhà ở, việc làm, phương tiện đi lại, mức độ trầm cảm
Thông tin định tính
- Kết quả điều trị: giảm hành vi sử dụng ma túy, cải thiện tình trạng sức khỏe, cải thiện về tâm lý xã hội…
Trang 10- Một số yếu tố ảnh hưởng tới kết quả chương trình bao gồm các yếu tố thuộc về cá nhân BN; gia đình và bạn bè; dịch vụ điều trị; môi trường, chính sách và quan niệm cộng đồng
- Một số ý kiến đề xuất để cải thiện kết quả chương trình điều trị Methadone
3.2.1.6 Ứng dụng phần mêm tin học để phân tích số liệu
Số liệu định lượng
- Nhập và quản lý số liệu bằng phần mềm Epidata 3.1
- Phân tích số liệu bằng phần mềm SPSS phiên bản 19.0
Số liệu định tính
- Các băng ghi âm từ các buổi thảo luận nhóm được gỡ băng
- Các thông tin sẽ được mã hoá (mã hóa mở) và tổng hợp theo chủ đề đánh giá
- Trích dẫn thông tin phù hợp với mục tiêu đánh giá
3.2.2 Một số kết quả đạt được của chương trình điều trị Methadone tại tỉnh Long An [5]
3.2.2.1 Một số thông tin chung của BN
Độ tuổi trung bình là 29,5 (±6,3), độ tuổi trung bình sử dụng ma túy lần đầu là 19,9 (±4,6), tuổi TCMT lần đầu là 20,1 (±5,0); 100% BN đã sử dụng Heroin trong 1 tháng trước khi điều trị Methadone với tần suất trung bình 3 lần/ngày; 16,7% BN sử dụng chung BKT
và 4% BN sử dụng thêm Methamphetamine (ma túy đá); 76% BN đã từng đi cai nghiện ít nhất 1 lần trong đó có 17% đã từng cai nghiện ít nhất 3 lần, tỷ lệ BN thất nghiệp 43%
3.2.2.2 Tình hình sử dụng heroin
Đối với những BN điều trị từ 12 tháng trở lên, tỷ lệ BN xét nghiệm Heroin dương tính từ 28,3% sau 6 tháng điều trị giảm xuống còn 16,7% sau 12 tháng điều trị
3.2.2.3 Tình trạng sức khỏe của BN
- Cân nặng : Sau 6 tháng điều trị, cân nặng trung bình của BN tăng lên gần 2 kg (từ 56,5 kg lên 58,4 kg với p<0,001) Đối với BN điều trị trên 12 tháng, cân nặng trung bình tăng thêm 2,3 kg (từ 58,8 kg sau 6 tháng tăng lên 61,1 kg sau 12 tháng với p<0,001)
- Nhiễm HIV: Trước khi điều trị Methadone có 13/100 BN đã nhiễm HIV chiếm tỷ
lệ 13%, sau 6 tháng và 12 tháng điều trị không phát hiện trường hợp nhiễm HIV mới
- Nguy cơ trầm cảm : 67,9% BN có nguy cơ trước điều trị đã không còn nguy cơ sau
6 tháng điều trị Tỷ lệ BN có nguy cơ sau 6 tháng điều trị thấp hơn trước điều trị (p<0,001)
Trang 1160% BN có nguy cơ sau 6 tháng điều trị đã không còn nguy cơ sau 12 tháng điều trị Tỷ lệ
BN có nguy cơ sau 12 tháng thấp hơn sau 6 tháng điều trị (p<0,05)
3.2.3 Các yếu tố ảnh hưởng tới kết quả điều trị Methadone
3.2.3.1 Mối quan hệ của BN với người TCMT
Hầu hết người hỗ trợ đều có chung nhận xét BN sẽ không tuân thủ điều trị tốt nếu để
BN thường xuyên tiếp xúc với người TCMT đang hoặc chưa điều trị Methadone
“Hồi mới uống thuốc ngày nào tôi cũng đi theo nên nó ngoan dữ lắm, sau này để tự mình nó đi, uống xong ngồi quán cà phê nên bị tụi nó khích bác, lôi kéo rồi rủ đi chỗ khác
chơi tiếp bỏ uống thuốc luôn.” (Thảo luận nhóm người hỗ trợ BN 1, nữ 47 tuổi)
3.2.3.2 Khoảng cách từ nhà đến cơ sở điều trị Methadone
Các ý kiến của hầu hết BN và gia đình đều cho rằng khoảng cách từ nhà đến cơ sở điều trị là một yếu tố quan trọng có tác động đến kết quả điều trị của BN
“Tôi thấy ở huyện thì uống ở huyện cho gần, lên đây xa quá nên ngày nào không
tiền đổ xăng thì tụi nó nghỉ uống” (Thảo luận nhóm BN 1, BN 27 tuổi)
3.2.3.3 Các yếu tố từ gia đình và bạn bè
Yếu tố tâm lý của gia đình có người TCMT
Kết quả thảo luận nhóm cho thấy một số người hỗ trợ BN có tâm lý che giấu về người thân đang điều trị hoặc chuẩn bị đăng ký điều trị Methadone, vì vậy có thể ảnh ảnh hưởng tiêu cực đến sự quyết định đăng ký điều trị và sự tuân thủ uống thuốc của BN
“Nó bị nghiện ở thành phố (Thành phố Hồ Chí Minh) không ai biết, giờ về đây lên
xã chứng giấy này nọ thì họ sẽ biết nhà mình có người nghiện thì căng quá nên phải tính
mãi mới đi đăng ký” (Thảo luận nhóm người hỗ trợ BN 1, nam 61 tuổi)
Sự quan tâm hỗ trợ của gia đình đối với BN
Kết quả thảo luận trên 3 nhóm BN, người hỗ trợ và cán bộ y tế đều nhận xét sự quan tâm hỗ trợ của gia đình sẽ tác động tích cực đến sự tuân thủ điều trị của BN
“Điều trị được 3 tháng, tưởng nó đã ổn định nên tôi mới đi mần, ai ngờ là nó bỏ điều trị liền Giờ phải theo dõi hàng ngày nó mới uống thuốc đầy đủ” (Thảo luận nhóm
người hỗ trợ BN 2, nữ 55 tuổi)
3.2.3.4 Các yếu tố từ phía cung cấp dịch vụ điều trị Methadone
Thủ tục đăng ký điều trị Methadone