Giáo dục là quá trình thống nhất của sự hình thành tinh thần và thể chất của mỗi các nhân trong xã hội. Giáo dục là một mặt không thể tách rời của cuộc sống con người, của xã hội, nó là một hiện tượng đặc trưng của xã hội loài người. Trong quá trình tiến hoá của nhân loại, giáo dục xuất hiện cùng với sự xuất hiện của loài người, khi con người có quan hệ với tự nhiên bằng công cụ và phương tiện lao động thì nhu cầu về sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm của thế hệ trước cho thế hệ sau mới xuất hiện. Giáo dục như là một phương thức của xã hội đảm bảo việc kế thừa văn hoá, phát triển nhân cách.
Trang 1VÀ Ý NGHĨA ĐỐI VỚI GIÁO DỤC VIỆT NAM HIỆN NAY
Giáo dục là quá trình thống nhất của sự hình thành tinh thần và thể chất của mỗi các nhân trong xã hội Giáo dục là một mặt không thể tách rời của cuộc sống con người, của xã hội, nó là một hiện tượng đặc trưng của xã hội loài người Trong quá trình tiến hoá của nhân loại, giáo dục xuất hiện cùng với sự xuất hiện của loài người, khi con người có quan hệ với tự nhiên bằng công cụ và phương tiện lao động thì nhu cầu về sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm của thế hệ trước cho thế hệ sau mới xuất hiện Giáo dục như là một phương thức của xã hội đảm bảo việc kế thừa văn hoá, phát triển nhân cách
Giáo dục được coi là một hiện tượng xã hội, hiện tượng này nảy sinh, tồn tại, phát triển và tiến bộ cùng với sự phát triển và tiến bộ của xã hội loài người, trong
đó nổi bật lên là việc các thế hệ đi trước truyền thụ lại các kinh nghiệm sống, kinh nghiệm sản xuất, kinh nghiệm hoạt động xã hội nói chung cho các thế hệ sau Các nhà nghiên cứu lịch sử giáo dục học đã chứng minh rằng : Từ thời cổ xưa cho đến nay, khi nói đến giáo dục là người ta nói đến những tác động làm phát triển con người cả về thể chất lẫn tâm hồn tức là dạy dỗ, bảo ban, nuôi nấng, chăm sóc Xã hội ngày càng phát triển, nội dung kinh nghiệm ngày càng phong phú và việc truyền thụ kinh nghiệm ngày càng được chuyên môn hoá dần Trong quá trình lĩnh hội và sử dụng những kinh nghiệm lịch sử xã hội , nhân cách được hình thành
và ngày càng phát triển đầy đủ hơn Trong quá trình đó các thế hệ sau không chỉ tiếp thu, lưu trữ, giữ gìn mà còn phát triển gía trị văn hoá xã hội, do đó góp phần phát triển xã hội Giáo dục nảy sinh là do nhu cầu tồn tại và phát triển của xã hội Nhờ có giáo dục, các thế hệ đang lớn mới có thể tiếp tục duy trì và phát triển hoạt động lao động sản xuất, các hoạt động xã hội khác cũng như các mối quan hệ xã hội Nếu không có giáo dục sẽ không có sự tái sản xuất ra các hoạt động lao động, các hoạt động xã hội khác cũng như các mối quan hệ xã hội Như vậy, chính giáo dục đã tái sản xuất ra xã hội loài người Các nhà giáo dục học đã xem giáo dục như là “quá trình xã hội hóa“ liên tục của con người Đặc trưng của giáo dục được thể hiện ở chỗ : Được tổ chức và định hướng tỉ mỉ, được tiến hành trong các tổ
Trang 2chức được hình thành vì mục đích giáo dục con người, có những chuẩn mực được xác định một cách tương đối
Trong lịch sử loài người đã có nhiều kiểu giáo dục khác nhau phù hợp với từng thời kì lịch sử của xã hội loài người Ở mỗi trình độ phát triển của một xã hội nhất định trong một giai đoạn lịch sử cụ thể bao giờ cũng có một nền giáo dục tương ứng, trong đó mục đích, nhiệm vụ, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức giáo dục đều thể hiện phản ánh tính quy định của các điều kiện lịch sử – xã hội cụ thể đối với giáo dục Vì vậy, giáo dục luôn mang tính phổ quát, tính nhân văn, phản ánh những giá trị văn hóa đạo đức thẩm mĩ chung nhất của nhân loại, nhưng xét một cách sâu sắc cụ thể thì giáo dục ở mỗi nước, mỗi dân tộc luôn chứa đựng những yếu tố truyền thống, mang bản sắc riêng Giáo dục luôn biến đổi không ngừng và bao giờ cũng mang tính lịch sử cụ thể Tương ứng với mỗi thời
kỳ phát triển của lịch sử xã hội là một nền giáo dục Nếu tiếp cận theo các hình thái kinh tế xã hội của K.Mác thì lịch sử sự phát triển của xã hội loài người đã trải qua 5 chế độ xã hội khác nhau và đã có 5 nền giáo dục tương ứng: Chế độ cộng sản nguyên thuỷ có nền giáo dục cộng sản nguyên thuỷ với phương pháp đặc trưng của giáo dục là phương pháp truyền kinh nghiệm qua thực tiễn tự phát Chế
độ xã hội chiếm hữu nô lệ có giáo dục chiếm hữu nô lệ với phương pháp dạy học chủ yếu là truyền kinh nghiệm bằng lời Chế độ xã hội phong kiến có nền giáo dục phong kiến với phương pháp dạy học giáo điều Chế độ xã hội tư bản (xã hội tiền công nghiệp ) có nền giáo dục tư bản với phương pháp đặc trưng là giải thích minh hoạ Chế độ xã hội chủ nghĩa có nền giáo dục xã hội chủ nghĩa với phương pháp dạy học tích cực
1 Vài nét cơ bản về giáo dục qua các thời kỳ
Trong thời kỳ cổ đại, giáo dục được xem là một trong những mặt hoạt động
xã hội bình thường, trong cuộc sống hàng ngày gắn với tiến trình phát triển chung của xã hội Vào thời kỳ này xuất hiện các nhà tư tưởng giáo dục nổi tiếng như : Khổng Tử (551 – 479 TCN); Xôcrát (469 – 399 TCN); Arixtôt (384 – 322 TCN); Platôn (427 – 347 TCN) Trong đời, Xôcơrát là nhà giáo dục thực hành Ông có quan niệm rất nổi tiếng : giáo dục phải giúp con người tìm thấy, tự khẳng định
Trang 3chính bản thân mình, vì thế mang giá trị nhân văn rất cao Trong hoạt động giáo dục ông nổi tiếng là nhà sáng tạo Bao giờ ông cũng nêu câu hỏi để người học suy nghĩ, tự tìm lời giải đáp Trong 40 năm hoạt động, ông đã nêu cao tấm gương đức hạnh của mình, tình yêu chân lí và sự can đảm trong việc bảo vệ chân lí…Platôn
là học trò của Xôcơrát, ông đã có công ghi lại và xuất bản phần lớn các tác phẩm của Xôcơrát…Theo ông, việc giáo dục trước hết liên quan với đạo đức, tâm lí học, xã hội học Xét theo quan điểm lịch sử giáo dục, hệ thống giáo dục do Platôn mường tượng ra mang nặng quan điểm bất bình đẳng của xã hội nô lệ, nhưng ông
đã khẳng định được vai trò tất yếu của giáo dục trong xã hội, tính quyết định của chính trị đối với giáo dục…Khổng Tử là nhà giáo vĩ đại của Trung Hoa cổ đại và của nhân loại Ông quan niệm giáo dục con người phải nhằm mục đích đào tạo nên những người nhân nghĩa, có phẩm hạnh Trong quá trình hoạt động giáo dục, Khổng Tử đã sáng tạo và vận dụng nhiều phương pháp giáo dục tiến bộ so với đương thời Ông đã dùng cách gợi mở, đi từ gần đến xa, từ đơn giản đến phức tạp nhưng vẫn đòi hỏi người học phải tích cực suy nghĩ để nắm vững vấn đề ; ông đòi hỏi người phải luyện tập, nề nếp và thói quen trong học tập, theo hướng “ôn cũ để biết cái mới” Để gắn nội dung giáo dục với cuộc sống, ông còn dùng phương pháp đối thoại, yêu cầu học sinh liên hệ những điều đã học vào thực tế hàng ngày…Vào thời cổ đại, nhiều nhà tư tưởng giáo dục đồng thời cũng là nhà khoa học, triết học, do đó các tư tưởng giáo dục thường phát triển và được trình bày trong các tác phẩm triết học và khoa học nói chung…
Ở phương Tây, vào thời kỳ trung cổ, vai trò độc tôn của nhà thờ đã có ảnh
hưởng rất rõ nét đối với sự phát triển của nhà trường nói chung và về tư tưởng giáo dục nói riêng Giáo dục học chưa xuất hiện với tư cách là một khoa học độc lập Thời kỳ trung cổ, triết học cùng giáo dục chủ yếu phục vụ cho thần học Thời
ấy chỉ có các trường của giáo hội, các nhà tôn giáo chủ trương kết hợp và dung hòa lý trí, sự phát triển trí tuệ với niềm tin tôn giáo, chính đó là sự thể hiện nguồn gốc nảy sinh ra triết học kinh viện, nhằm chứng minh rằng niềm tin bao giờ cũng định hướng và ở vị trí cao hơn trí tuệ, có trước trí tuệ và khoa học Đây cùng là cơ
sở sâu xa của lối học vẹt Đến thế kỷ XII – XIII ở Tây âu đã hình thành ba loại trường : Trường tu viện; trường của nhà thờ và trường dòng Lúc đầu ở các loại
Trang 4trường này chỉ dạy giáo lý, kinh bổn Sau đó dạy thêm số học, hình học, thiên văn
và âm nhạc Bên cạnh trường tôn giáo có hệ thống giáo dục kỵ sĩ, với nội dung giáo dục “Bẩy đức tính của kỵ sĩ” : Cưỡi ngựa, bơi, dùng giáo, đấu kiếm, đi săn, đánh cờ, làm thơ Thực chất giáo dục tôn giáo và giáo dục kị sĩ ở Tây Aâu đều phục vụ cho chế độ phong kiến thần quyền đương thời
Đến cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV khi mầm mống của xã hội tư bản xuất
hiện, nhân loại bước vào thời đại phục hưng Các nhà tư tưởng nhân văn tiên tiến
xuất hiện, tạo nên nhu cầu, động lực mới thúc đẩy giáo dục phát triển với tư tưởng giáo dục tiến bộ : Vượt ra khỏi khuôn khổ giáo dục kinh viện – tôn giáo, hướng
về chủ nghĩa nhân văn Các nhà nhân văn chủ nghĩa chủ trương đề cao giá trị con người, cho rằng con người cần được phát triển toàn diện Chính bước quá độ từ chế độ phong kiến qua chủ nghĩa tư bản đã làm xuất hiện những hệ thống tri thức mới ra đời, trong đó có nhiều khoa học tách ra khỏi triết học Giáo dục học từ đây cũng tồn tại và phát triển như là một khoa học độc lập do công của nhà giáo dục học vĩ đại Tiệp Khắc Komenxki (1592 – 1670) Ông là nhà lý luận và là nhà tư tưởng giáo dục đã đề cao giáo dục phổ cập, việc dạy tiếng mẹ đẻ trong các nhà trường và nêu ra luận chứng chặt chẽ trong tác phẩm nổi tiếng : “Phép giảng dạy
vĩ đại” Rất nhiều nguyên tắc dạy học vẫn được sử dụng đến ngày nay như : Nguyên tắc trực quan, nguyên tắc tính khoa học và tính hệ thống trong dạy học vv…đã được nêu bật trong tác phẩm ấy Sau Comenxki, xuất hiện nhiều nhà nghiên cứu giáo dục học, như Lốccơ (1632 – 1701), Rútxô (1712 – 1778),…trong
đó phải kể đến Petxtalogi, ông đặc biệt nhấn mạnh tác dụng của việc kết hợp lao động với học tập, nhấn mạnh tác dụng vai trò của trực quan trong dạy học và giáo dục và vạch ra một hệ thống các phương pháp giáo dục chung
Cùng với sự hình thành và phát triển của xã hội tư bản, kinh tế – xã hội, văn
hóa và khoa học phát triển rất nhanh, giáo dục đã được nâng cao Tuy vậy, mâu thuẫn xã hội cũng đã xuất hiện và ngày càng gay gắt, tất cả đều được phản ánh rõ nét trong hệ tư tưởng, trong đời sống xã hội Vào nửa đầu thế kỷ XIX cùng với sự phát triển chung của khoa học, giáo dục học cũng đã phát triển và thể hiện sự đấu tranh gay gắt giữa các quan điểm lí luận giáo dục của giai cấp tư sản và lợi ích
Trang 5giáo dục của nhân dân Nhiều nhà giáo dục tiến bộ, như A Dixtécvéc (1790 – 1866), A XanhXimông (1760 – 1837)…đã tiếp tục phát triển quan điểm giáo dục của Petxtalôgi, họ không những kế thưa tư tưởng giáo dục tiến bộ của ông mà còn phát triển, làm phong phú thêm, xây dựng cơ sở cho các quan điểm giáo dục xã hội chủ nghĩa về sau, nâng cao tầm tư tưởng nhân đạo chủ nghĩa trong giáo dục
Cùng với sự xuất hiện của chủ nghĩa Mác vào những năm 40 của thế kỷ
XIX, giáo dục học tiếp tục phát triển với cơ sở phương pháp luận khoa học, làm cho giáo dục học tiếp thu, kế thừa và phát huy được toàn bộ thành tựu của các tư tưởng giáo dục tiến bộ của nhân loại, gắn liền với sự phát triển và tiến bộ của giáo dục với công cuộc đấu trành giải phóng con người khỏi mọi ách áp bức bóc lột, mọi tệ nạn xã hội, góp phần tổ chức lại xã hội theo hướng xã hội chủ nghĩa Cùng với sự phát triển những giá trị tinh hoa trong di sản giáo dục của nhân loại, học thuyết Mác – Lênin về giáo dục đã chứng minh một cách khoa học các vấn đề có tính quy luật trong giáo dục như : Sự hình thành con người, Tính quy định của kinh tế - xã hội đối với giáo dục, tính lịch sử của giáo dục trong tiến trình phát triển của xã hội và vai trò của giáo dục trong điều kiện xã hội có giai cấp
3 Tính ưu việt của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa
Từ thực tiễn lãnh đạo phong trào đấu tranh cách mạng, C.Mác và Ph.Ăngghen rồi sau này đến V.I.Lênin và Chủ tịch Hồ Chí Minh đều khẳng định: Trong cuộc đấu tranh của nước vô sản, công tác giáo dục giữ một vị trí rất quan trọng, nó đào tạo ra những con người phục vụ cho cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản nhằm lật đổ giai cấp tư sản, xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã khẳng định tầm quan trọng của giáo dục trong việc xây dưng một xã hội mới, đó là: “muốn thay đổi những điều kiện
xã hội phải có một chế độ giáo dục thích hợp”1
Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về giáo dục là hệ thống những tri thức sâu sắc và toàn diện về giáo dục Khai thác tính ưu việt của nền giáo dục
1 C.Mác, Ph.Ănghen, V.I.Lênin, Bàn về vấn đề giáo dục, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr.25.
Trang 6xã hội chủ nghĩa cần tập trung đi sâu vào phân tích những khía cạnh cụ thể của chỉnh thể thống nhất ấy, đó là:
Thứ nhất, về mục đích, tính chất và vai trò của giáo dục
C.Mác và Ph.Ăngghen là những người đầu tiên đã nghiên cứu giáo dục một cách khoa học Ph.Ăngghen khẳng định: “nền công nghiệp do toàn xã hội thực hiện một cách tập thể và có kế hoạch lại càng cần có những con người có năng lực phát triển toàn diện, đủ sức tinh thông toàn bộ hệ thống sản xuất” Như thế, mục đích của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa là: “làm cho những thành viên trong xã hội đó có khả năng sử dụng một cách toàn diện năng lực phát triển toàn diện của mình” Trên tinh thần đó, các nhà kinh điển mácxít đều khẳng định mục đích của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa là đào tạo nên những con người xã hội chủ nghĩa, những người lao động mới có ý thức và đạo đức xã hội chủ nghĩa, có trình độ văn hoá và khoa học tiên tiến, có kỹ năng lao động cần thiết, có óc thẩm mỹ, có sức khoẻ tốt – những con người phát triển toàn diện
Cùng với đó, tính chất giáo dục được quy định bởi các điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội Tính chất giáo dục bao giờ cũng phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và các quan sản xuất vốn có của hình thái kinh tế - xã hội C.Mác, Ph.Ăngghen và sau này V.I.Lênin đều khẳng định tính giai cấp của nền giáo dục Trong xã hội có giai cấp, giáo dục trở thành công cụ quan trọng của giai cấp cầm quyền, phục vụ cho mục đích chính trị của nó: “về giáo dục, chế độ khác thì giáo dục cũng khác”2 Ngoài ra, giáo dục còn mang tính phổ biến, vĩnh hằng Các ông cho rằng, giáo dục chỉ có ở xã hội loài người, nó là một phần không thể tách rời của đời sống xã hội loài người, giáo dục có ở mọi thời đại, mọi thiết chế
xã hội khác nhau Do đó, nền giáo dục xã hội chủ nghĩa phải thể hiện được bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa, đó là tính công bằng xã hội, dân chủ, tiến bộ và khoa học trong giáo dục và đồng thời hội nhập nền giáo dục tiên tiến trên thế giới Thông qua mục đích, tính chất của mình, giáo dục thể hiện vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển của xã hội loài người nói chung và đối với quốc gia dân tộc nói riêng Các nhà sáng lập ra chủ nghĩa Mác đều thừa nhận rằng giáo dục
2 Sđd, tr.30.
Trang 7có vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách cá nhân, thông qua đó giáo dục góp phần quyết định sự vận động và phát triển xã hội Các ông đều khẳng định: tri thức là vũ khí kỳ diệu để quần chúng tự giải phóng mình và phát triển toàn diện mọi khả năng của mình; hơn thế nữa, tương lai của loài người hoàn toàn phụ thuộc vào nền giáo dục thế hệ công dân đang lớn lên: “Công tác giáo dục sẽ làm cho những người trẻ tuổi có khả năng nắm vững nhanh chóng toàn bộ hệ thống sản xuất trong thực tiễn, làm cho họ có thể lần lượt chuyển từ ngành sản xuất này sang ngành sản xuất nọ tuỳ theo nhu cầu của xã hội hoặc tuỳ theo sở thích của bản thân thân họ Do đó, công tác giáo dục sẽ làm cho họ thoát khỏi tình trạng một chiều mà sự phân công lao động hiện nay đang buộc mỗi một người phải theo”3
Thứ hai, về nguyên lý, phương pháp, hình thức và nội dung giáo dục.
Các nhà kinh điển mácxít thống nhất với nhau khi đề ra những nguyên lý, phương pháp, hình thức và nội dung giáo dục Theo đó, các ông đều khẳng định dạy học phải lấy người học làm trung tâm; dạy học phải phát huy tối đa tính độc lập, sáng tạo và tích cực của người học; giáo dục phải kết hợp với tự giáo dục; đa dạng hoá các hình thức trong giáo dục; học tập thường xuyên và học tập suốt đời Trong chế độ xã hội chủ nghĩa, các nhà mácxít chỉ rõ nền giáo dục xã hội chủ nghĩa phải đảm bảo học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục gắn liền với lao động, sản xuất Hơn nữa, nền giáo dục này phải đảm bảo sự kết hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong việc thực hiện các nhiệm vụ giáo dục
Trong đó, phương pháp giáo dục phải tổng hợp các phương pháp dạy và học Dạy phải đảm bảo đi từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp; kết hợp giữa học tập với vui chơi Và theo đó, phương pháp dạy học trong nền giáo dục xã hội chủ nghĩa phải linh động cho từng đối tượng của người học dựa theo lứa tuổi, cấp học, bậc học của từng học sinh Phương pháp dạy học này hoàn trái ngược với phương pháp “nhồi sọ” của nền giáo dục phong kiến, nền giáo dục tư bản chủ nghĩa
3 Sđd, tr.29.
Trang 8Để đạt được những yêu cầu của nền giáo dục mới này, hình thức giáo dục phải được thay đổi tương xứng Việc dạy và học phải kết học nhuần nhuyễn cả hình thức truyền thống lẫn hình thức hiện đại, theo đó dạy và học không chỉ diễn
ra ở mọi lúc, mọi nơi: học ở trường, học ở sách vở, học tập lẫn nhau, học tập ở nhân dân, trong lao động, v.v
Trên tinh thần đó, nội dung giáo dục phải được bổ sung và hoàn thiện Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã đưa ra nội dung của nền giáo dục toàn diện là phải bao gồm: đức dục, trí dục, thể dục và mỹ dục Các ông đặc biệt quan tâm đến giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đạo đức cách mạng và giáo dục lý luận chính trị cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động
3 Nền giáo dục xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Dưới chế độ phong kiến, mục đích giáo dục Việt Nam chịu ảnh hưởng nhiều của nho giáo Mục đích giáo dục thời kỳ này chủ yếu hình thành phẩm chất người quân tử với những nét phẩm chất: Coi đạo đức là giá trị hàng đầu, sống theo lý tưởng nhân nghĩa yêu thương người khác; có trách nhiệm đối với gia đình, họ hàng, làng nước, trung với vua, với nước; có hiếu với cha mẹ, nhân dân; sống thiết thực chăm chỉ học hành, thường xuyên nâng cao trình độ học vấn; coi trọng
tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, tài năng Nho giáo coi trọng việc giáo dục và nhà nước nho giáo đặt việc giáo hóa còn cao hơn cả việc cai trị, nhưng trong thực tế việc tổ chức giáo dục lại rất sơ sài Từ nội dung đến tổ chức, trang bị đều có nhiều thiếu sót Con người chủ yếu được đào tạo trong gia đình với sự chăm sóc của các thầy giáo có trách nhiệm và nhà nước chỉ tổ chức thi cử để đánh giá tuyển chọn nhân tài Khi nghiên cứu mục đích giáo dục phong kiến Việt Nam, bên cạnh những bài học thành công, cũng có những nhược điểm ảnh hưởng lớn đến sự phát triển quốc gia, dân tộc Đó là mối quan hệ giữa đức và tài, giữa phẩm chất và năng lực Nhà trường phong kiến Việt Nam hầu như chỉ chú ý đến dạy đạo lý, thơ phú… mà không dạy các môn khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật, kinh tế, là những môn học có ảnh hưởng lớn đến năng lực, tay nghề của thế hệ trẻ Kết quả
là đất nước không phát triển, khoa học kỹ thuật, kinh tế, quân sự rất lạc hậu Điều
đó là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất làm cho nhân dân ta rơi vào
Trang 9vòng nô lệ và làm cho đất nước lạc hậu đến ngày nay Ngày xưa, dưới thời phong kiến, hình thức tổ chức dạy học phổ biến là ông thầy cầm sách giảng giải, còn các trò ngồi xung quanh lắng nghe, tập đọc, tập viết… với hình thức dạy học đó mẫu người học trò ra trường sẽ là những người biết trọng đạo lý, tín nghĩa, người giỏi
sẽ có văn hay, chữ tốt; nhưng nói chung họ là những người bạch diện thư sinh, xa rời lao động…
Sau Cách mạng Tháng 8 thành công, nền giáo dục lại có những định hướng mới, đó là nền giáo dục: “dân tộc - khoa học - đại chúng”; “Học đi đôi với hành”,
“Giáo dục gắn liền với lao động sản xuất”… dù trong từng giai đoạn cách mạng mục tiêu giáo dục có những điều chỉnh nhỏ, nhưng nói chung mẫu người mà nhà trường cách mạng đào tạo là những người vừa hồng vừa chuyên; vừa có lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, sẵn sàng hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc vừa có trí thức văn hoá, khoa học kỹ thuật, chuyên môn nghiệp vụ để hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao Tuy nhiên, phải thấy rằng trong suốt nửa thế kỷ (1945-1995), đất nước ta trải qua những giai đoạn lịch sử đặc biệt: Giai đoạn 1945-1954
cả dân tộc dồn sức cho cuộc kháng chiến thần thánh chống thực dân Pháp giành độc lập dân tộc, giai đoạn 1954-1975 mặc dù miền Bắc đã được giải phóng, nhưng thực chất cả nước vẫn phải tập trung toàn lực cho nhiệm vụ chống Mỹ cứu nước, thống nhất Tổ quốc Từ năm 1975-1995, đất nước đối mặt với những khó khăn sau chiến tranh và lâm vào khủng khoảng kinh tế - xã hội Có thể nói suốt nửa thế kỷ, nền giáo dục cách mạng đã lập nên những kỳ tích về quy mô phát triển, nâng cao dân trí, đào tạo những lớp người đáp ứng những yêu cầu của lịch
sử
Tính ưu việt mà nền giáo dục xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam được thể hiện trong tư tưởng về giáo dục của Chủ tịch Hồ Chí Minh Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vận dụng sáng tạo và phát triển các quan điểm của chủ nghĩa Chủ nghĩa Mác - Lênin về giáo dục vào điều kiện thực tiễn Việt Nam Với tinh thần đó, Người khẳng định: “muốn có chủ nghĩa xã hội thì phải có con người xã hội chủ nghĩa” Muốn đạt được mục tiêu này, nội dung giáo dục phải đảm bảo tính dân tộc, tính quần chúng và tính hiện đại Trong đó Người
Trang 10đặc biệt chú trọng đến giáo dục - đào tạo cán bộ trên cả hai mặt “đức” và “tài”, lấy “đức” làm cơ sở vững chắc cho tài năng phát triển Nắm bắt tinh thần của chủ nghĩa chủ nghĩa Mác – Lênin, vận dụng sáng tạo vào thực tiễn giáo dục Việt Nam, Hồ Chí Minh đã nêu bật tính công bằng, dân chủ và khoa học của nền giáo dục mới Theo đó nền giáo dục mới này phải là nền giáo dục của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân; nền giáo dục mới này phải thật sự khoa học, cách mạng
và triệt để Hơn nữa, Người khẳng định giáo dục có vai trò to lớn cho sự vận động
và phát triển của các lĩnh vực trọng yếu trong đời sống xã hội, trong quá trình xây dựng xã hội mới – xã hội xã hội chủ nghĩa: “Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội … đòi hỏi mỗi đảng viên đều phải cố gắng học tập văn hoá, học tập khoa học
kỹ thuật” Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là sự kế thừa, tiếp thu có chọn lọc truyền thống giáo dục tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, nhưng tiền đề quan trọng nhất, cái tạo nên sự phát triển mới về chất là Chủ nghĩa Mác- Lênin Trên cơ sở những tiền đề đó và cùng với quá trình hoạt động thực tiễn cách mạng sinh động, phong phú của mình, Hồ Chí Minh đã đưa ra quan điểm sâu sắc về mục tiêu, nội dung và phương pháp giáo dục của nền giáo dục mới
Thứ nhất, vai trò và mục tiêu của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa
Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta hiểu sâu sắc rằng: Hàng ngàn năm dưới ách áp bức bóc lột của chế độ phong kiến phương Bắc và hơn 80 năm bị chủ nghĩa thực dân cai trị, tuyệt đại bộ phận nhân dân ta sống trong cảnh nghèo đói lầm than Với chính sách “Ngu dân dễ trị”, bọn thực dân phong kiến chỉ “Đào tạo nên những kẻ làm tay sai, làm tôi tớ cho bọn thực dân Pháp”, những người không đến trường thì bị đầu độc bằng các thói hư tật xấu như rượu chè, cờ bạc và chúng đã để lại hậu quả vô cùng tai hại hơn 90% dân số mù chữ Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận định: “Địch dốt nát giúp địch ngoại xâm Địch dốt nát tấn công ta
về tinh thần cũng như địch thực dân tấn công ta bằng vũ lực Địch thực dân dựa vào địch dốt nát để thi hành chiến lược ngu dân Địch dốt nát dựa vào địch thực dân để đưa nhân dân ta vào nơi mù quáng”4 Vì vậy muốn xây dựng thành công
4 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 5, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr.379.