NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI

………

ĐỀ TÀI THẢO LUẬN NGUYÊN NHÂN RA ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN

2 Bản chất độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản 3

3 Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 4

4 Vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản 6

5 Những biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước 9 CHƯƠNG II: Ý NGHĨA PHƯƠNG PHÁP LUẬN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC Ở NƯỚC TA

15

1 Sự cần thiết của chủ nghĩa tư bản độc quyền ở nước ta.15

2 Thực tiễn vận dụng chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

ở nước ta 16

3 Định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả vận dụng chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước ở nước ta 20 TỔNG KẾT 26

LỜI MỞ ĐẦU

Đầu thế kỉ XX, V.I Lênin đã chỉ rõ “Chủ nghĩa tư bản độc quyềnchuyển thành chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước là khuynhhướng tất yếu “Cở sở cho sự chuyển biến này chính là sự dung hợpgiữa tư bản độc quyền với Nhà nước Trong chủ nghĩa tư bản hiệnđại, nhiều chủ thể tham gia vào quá trình sản xuất do đó sự tươngquan lợi ích giữa nhà tư bản và người lao động là cơ bản và chủ yếu

để thực hiện bản chất xã hội của phương thức tư bản chủ nghĩa Tuynhiên, trong lòng chủ nghĩa tư bản vẫn chứa đựng những xung độtlợi ích gay gắt, đòi hỏi Nhà nước phải trực tham gia vào quá trìnhphân phối lợi ích Chính vì vậy, vai trò của Nhà nước chuyển từ cácyếu tố bên ngoài, yếu tố tạo môi trường, thành yếu tố bên trong củaquá trình tái xuất tư bản chủ nghĩa và trở thành một trong các yếu

tố quan trọng nhất quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội ỞViệt Nam hiện nay, trong quá trình xây dựng xã hội chủ nghĩa, sựđiều tiết nền kinh tế của Nhà nuocs càng có vai trò quan trọng Nhànước quản lý kinh tế bằng pháp luật chính sách và các công cụ khácnhằm mục đích phát huy vai trò tích cực, hạn chế các mặt tiêu cựccủa nền kinh tế thị trường

Với những vấn đề cơ bản nêu trên, nhóm chúng tôi đã phân tích

đề tài nguyên nhân ra đời và đặc điểm của chủ nghĩa tư bản độc

quyền Nhà nước nhóm chúng tôi sẽ phân tích chi tiết hơn trong từng

phần cụ thể Nội dung bao gồm:

- Bản chất và những biểu hiện chủ yếu cả chủ nghĩa tư bản dộcquyền Nhà nước

- Ý nghĩa phương pháp luận của việc nghiên cứu chủ nghĩa tưbản độc quyền Nhà nước hiện nay

Thông qua đó làm rõ được tầm quan trọng của Nhà nước trongviệc điều hành kinh tế Sự vận dụng cũng như ý nghĩa của vấn đềtrên ở Việt Nam

CHƯƠNG I: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ CHỦ

NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

1 Nguyên nhân ra đời và phát triển của độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản.

Theo Lê Nin, sự phát triển của chủ nghĩa tư bản độc quyền, đếnmức độ nhất định, tất yếu dẫn tới sự hình thành của chủ nghĩa tưbản độc quyền nhà nước Đó là khuynh hướng tất yếu Tuy nhiên, chỉđến những năm giữa thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhànước mới trở thành một thực thể rõ ràng và là một đặc trưng cơ bảncủa chủ nghĩa tư bản hiện đại

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước thể hiện một trình độphát triển mới của chủ nghĩa tư bản Trong đó về mặt kinh tế, độcquyền phát triển lên trình độ cao hơn - độc quyền nhà nước

Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản ra đời do nhữngnguyên nhân chủ yếu sau đây:

- Một là, tích tụ và tập trung vốn càng lớn thì tích tụ và tập trung

sản xuất càng cao, sinh ra những cơ cấu kinh tế to lớn đòi hỏi phải

có một sự điều tiết từ một trung tâm đối với sản xuất và phân phối

Sự phát triển của trình độ xã hội hoá lực lượng sản xuất đã dẫnđến yêu cầu khách quan là nhà nước với tư cách là đại biểu cho toàn

bộ xã hội phải quản lý nền kinh tế Trong nền kinh tế thị trường tưbản chủ nghĩa, sản xuất càng phát triển thì lực lượng sản xuất xã hộihoá ngày càng cao, nhưng quan hệ sản xuất lại dựa trên chế độchiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất, do đó tấtyếu đòi hỏi phải có một hình thức mới của quan hệ sản xuất để mởđường cho lực lượng sản xuất có thể tiếp tục phát triển.Hình thứcmới của quan hệ sản xuất đó là chủ nghĩa tư bản độc quyền nhànước.

- Hai là, sự phát triển của phân công lao động xã hội đã làm xuất

hiện một số ngành mới có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế

xã hội, nhưng các tổ chức độc quyền tư nhân không thể hoặc khôngmuốn đầu tư, do vốn đầu tư lớn, thu hồi vốn chậm và ít lợi nhuận,nhất là các ngành thuộc kết cấu hạ tầng như năng lượng, giao thôngvận tải, giáo dục, nghiên cứu khoa học cơ bản, Vì vậy, nhà nướcphải đứng ra đảm nhận phát triển các ngành đó, tạo điều kiện chocác tổ chức độc quyền tuệ nhân kinh doanh các ngành khác có lợihơn

- Ba là, sự thống trị của độc quyền đã làm gia tăng sự phân hoá

giàu nghèo, làm sâu sắc thêm sự mâu thuẫn giai cấp trong xã hội.Trong điều kiện như vậy, đòi hỏi nhà nước phải có những chính sách

xã hội để xoa dịu những mâu thuẫn đó, như các chính sách trợ cấpthất nghiệp, điều tiết thu nhập quốc dân, phát triển phúc lợi xãhội,

- Bốn là, cùng với xu hướng quốc tế hoá đời sống kinh tế, sự

bành trướng của các liên minh độc quyền quốc tế vấp phải nhữnghàng rào quốc gia dân tộc và xung đột lợi ích đối với các đối thủ trênthị trường thế giới Tình hình đó đòi hỏi phải có sự điều tiết các quan

hệ chính trị và kinh tế quốc tế, trong đó không thể thiếu vai trò củanhà nước

Ngoài ra, việc thi hành chủ nghĩa thực dân mới và tác động củacuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại cũng đòi hỏi sự canthiệp của nhà nước vào đời sống kinh tế.

2 Bản chất độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản.

Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản hình thành nhằmphục vụ lợi ích của các tổ chức độc quyền tư nhân và tiếp tục duy trì,phát triển chủ nghĩa tư bản

Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa xã hội tư bản là sự thốngnhất của ba quá trình gắn bó chặt chẽ với nhau: tăng sức mạnh củacác tổ chức độc quyền, tăng vai trò can thiệp của nhà nước vào kinh

tế, kết hợp sức mạnh của độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhànước trong một cơ chế thống nhất và làm cho bộ máy nhà nướcngày càng phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền

Trong cơ cấu của độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản,nhà nước đã trở thành một tập thể tư bản khổng lồ Nhà nước cũng

là chủ sở hữu những doanh nghiệp, là nhà tư bản tập thể, và nhànước ấy càng chuyển nhiều lực lượng sản xuất thành tài sản của nóbao nhiêu thì nó lại càng biến thành nhà tư bản tập thể thực sự bấynhiêu

Bất cứ nhà nước nào cũng có vai trò kinh tế nhất định đối với xãhội mà nó thống trị, xong ở mỗi chế độ xã hội, vai trò kinh tế củanhà nước có sự biến đổi thích hợp đối với xã hội đó Ngày nay vai tròcủa nhà nước tư sản đã có sự biến đổi, không can thiệp vào nền sảnxuất xã hội bằng thuế, luật pháp mà còn có vai trò tổ chức và quản

lý các xí nghiệp thuộc khu vực kinh tế nhà nước, điều tiết bằng cácđòn bẩy kinh tế và tất cả các khâu của quá trình tái sản xuất là sảnxuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng

Độc quyền nhà nước trong chủ nghĩa tư bản là hình thức vậnđộng mới của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa Quan hệ sản xuấtcủa tư bản chủ nghĩa hiện nay vẫn còn những sự phù hợp nhất địnhvới trình độ phát triển cao của lực lượng sản xuất, làm cho chủ nghĩa

tư bản vẫn thích nghi với điều kiện lịch sử mới và do đó vẫn tiếp tụcphát triển

3 Những biểu hiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

3.1 Sự kết hợp về nhân sự giữa tổ chức độc quyền và nhà nước

Sự kết hợp về nhân sự thực hiện thông qua các đảng phái tư sản Chính các đảngphái này đã tạo ra cho tư bản độc quyền một cơ sở xã hội để thực hiện thống trị vàtrực tiếp xây dựng đội ngũ công chức cho bộ máy nhà nước

Cùng với các đảng phái tư sản, sự kết hợp về nhân sự còn được thực hiện thôngqua các hội chủ xí nghiệp mang những tên khác nhau, thí dụ: Liên đoàn công nghiệpItalia, Tổ chức liên hợp công nghiệp Đức, Liên đoàn công thương Anh…

Các hội chủ xí nghiệp này trở thành lực lượng chính trị, kinh tế to lớn, là chỗ dựacho chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Các hội chủ này hoạt động như là các cơquan tham mưu cho nhà nước, chi phối đường lối kinh tế, đường lối chính trị của nhànước tư sản nhằm “lái” hoạt động của nhà nước theo hướng có lợi cho tầng lớp lư bảnđộc quyền Vai trò của các hội lớn đến mức mà dư luận thế giới đã gọi chúng là nhữngchính phủ đằng sau chính phủ, một quyền lực thực tế đằng sau quyền lực của chínhquyền Thông qua các hội chủ, một mặt các đại biểu của các tổ chức độc quyền thamgia vào bộ máy nhà nước với những cương vị khác nhau: mặt khác, các quan chức vànhân viên chính phủ được cài vào các ban quản trị của các tổ chức độc quyền, giữnhững chức vụ trọng yếu chính thức hoặc danh dự, hoặc trở thành những người đỡđầu các tổ chức độc quyền Sự thâm nhập lẫn nhau này (còn gọi là sự kết hợp) đã tạo

ra những biểu hiện mới trong mối quan hệ giữa các tổ chức độc quyền và cơ quan nhànước từ trung ương đến địa phương

3.2 Sự hình thành và phát triển sở hữu nhà nước

Sở hữu độc quyền nhà nước là sở hữu tập thể của giai cấp tư sản độc quyền cónhiệm vụ ủng hộ và phục vụ lợi ích của tư bản độc quyền nhằm duy trì sự tồn tại củachủ nghĩa tư bản Nó biểu hiện không những ở chỗ sở hữu nhà nước tăng lên mà còn ở

sự tăng cường mối quan hệ giữa sở hữu nhà nước và sở hữu độc quyền tư nhân, hailoại sở hữu này đan kết với nhau trong quá trình tuần hoàn của tổng tư bản xã hội

Sở hữu nhà nước không chỉ bao gồm những động sản và bất động sản cần chohoạt động của bộ máy nhà nước, mà gồm cả những xí nghiệp nhà nước trong côngnghiệp và trong các lĩnh vực kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội như: giao thông vận tải,giáo dục, y tế, bảo hiểm xã hội… trong đó ngân sách nhà nước là bộ phận quan trọngnhất

Sở hữu nhà nước được hình thành dưới nhiều hình thức khác nhau: xây dựng xínghiệp nhà nước bằng vốn của ngân sách: quốc hữu hoá các xí nghiệp tư nhân bằngcách mua lại: nhà nước mua cổ phần của các xí nghiệp tư nhân; mở rộng xí nghiệpnhà nước bằng vốn tích luỹ của các xí nghiệp tư nhân…

Sở hữu nhà nước thực hiện các chức năng quan trọng sau:

- Một là, mở rộng sản xuất tư bản chủ nghĩa, bảo đảm địa bàn rộng lớn cho sự

phát triển của chủ nghĩa tư bản Điều này liên quan dến những ngành sản xuất cũkhông đứng vững được trong cạnh tranh và có nguy cơ thua lỗ, cũng như các ngànhcông nghiệp mới nhất đòi hỏi vốn đầu tư lớn và trình độ nghiên cứu khoa học, thiết

kế và thử nghiệm cao được nhà nước đầu tư phát triển

- Hai là, giải phóng tư bản của tổ chức dộc quyền từ những ngành ít lãi để dưa

vào những ngành kinh doanh có hiệu quả hơn

- Ba là, làm chỗ dựa về kinh tế cho nhà nước để nhà nước điều tiết một số quá

trình kinh tế phục vụ lợi ích của tầng lớp tư bản độc quyền

3.3 Sự điều tiết kỉnh tế của nhà nước tư sản

Một trong những hình thức biểu hiện quan trọng của chủ nghĩa tư bản độc quyềnnhà nước là sự tham gia của nhà nước tư sản vào việc điều tiết quá trình kinh tế Hệthống điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản là một tổng thể những thiết chế và thể chếkinh tế của nhà nước Nó bao gồm bộ máy quản lý gắn với hệ thống chính sách, công

cụ có khả năng điều tiết sự vận động của toàn bộ nền kinh tế quốc dân, toàn bộ quátrình tái sản xuất xã hội theo hướng có lợi cho tầng lớp tư bản độc quyền.

Các chính sách kinh tế của nhà nước tư sản là sự thể hiện rõ nét nhất sự điều tiếtkinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước trong giai đoạn hiện nay Chúng baogồm nhiều lĩnh vực như: chính sách chống khủng hoảng chu kỳ, chống lạm phát;chính sách tăng trưởng kinh tế, chính sách xã hội, chính sách kinh tế đối ngoại

Các công cụ chủ yếu của nhà nước tư sản dùng để điều tiết kinh tế và thực hiệncác chính sách kinh tế là: ngân sách, thuế, hệ thống tiền tệ - tín dụng, các doanhnghiệp nhà nước, kế hoạch hoá hay chương trình hoá kinh tế và các công cụ hànhchính - pháp lý

4 Vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản

4.1 Vai trò tích cực của chủ nghĩa tư bản

Trong quá trình phát triển chủ nghĩa tư bản có nhiều mặt tíchcực đối với sự phát triển của xã hội

- Thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển nhanh chóng

Quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản đã làm cho lực lượngsản xuất phát triển mạnh mẽ với trình độ kĩ thuật và công nghệngày càng cao Chuyển từ kĩ thuật lao động thủ công lên kỹ thuật cơkhí, sang tự động hoá tin học hoá,… Cùng với sự phát triển của kỹthuật và công nghệ là quá trình giải phóng sức lao động nâng caohiệu quả khám phá và chinh phục tự nhiên của con người chủ nghĩa

tư bản có công lớn trong phát triển các cuộc cách mạng công nghiệp

và hiện nay là cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 xuất hiện vào đầuthế kỉ XXI, chuyển nền kinh tế của nhân loại bước vào thời đại mới

- Chuyển nền kinh tế sản xuất nhỏ thành nền sản xuất lớn hiện đại

Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản đã đoạn tuyệt với nền kinh tế tựnhiên, chuyển kinh tế hàng hoá đơn giản lên kinh tế hàng hoá tư bản

chủ nghĩa phát triển, chuyển nền sản xuất nhỏ thành nền sản xuấttập trung quy mô lớn, hiện đại, năng suất cao Dưới tác động củaquy luật giá trị thặng dư và các quy luật của nền kinh tế thị trườngchủ nghĩa tư bản đã cải tiến kĩ thuật tăng năng suất lao động tạo rakhối lượng sản phẩm hàng hoá khổng lồ.

- Thực hiện xã hội hoá sản xuất.

Chủ nghĩa tư bản thúc đẩy nền sản xuất hàng hoá phát triểnmạnh mẽ và đạt tới mức kinh điển nhất trong lịch sử, cùng với nó làquá trình xã hội hoá sản xuất cả về chiều rộng và chiều sâu Đó là sựphát triển của phân công lao động xã hội sản xuất tập trung với quy

mô lớn, hợp lý, chuyên môn hoá sản xuất và hợp tác lao động sâusắc Đây cũng là một trong những điều kiện kinh tế thuận lợi thúcđẩy nền sản xuất xã hội phát triển cao hơn

4.2 Những hạn chế của chủ nghĩa tư bản.

- Mục đích của nền sản xuất tư bản trước hết tập trung chủ yếu

vì lợi ích của thiểu số giai cấp tư sản, không phải vì lợi ích của đại đa

số quần chúng nhân dân lao động một cách tự giác.

Cơ sở của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa là dựa trên chế độ chiếmhữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất, trong đó giai cấpcông nhân là những người lao động không có tư liệu sản xuất, họcphải bán sức lao đông cho các nhà tư bản và bị bóc lột giá trị thặng

dư Trong chủ nghĩa tư bản hiện đại, tư liệu sản xuất vẫn nằm trongtay các nhà tư bản, đặc biệt là nằm trong tay các tập đoàn tư bảnđọc quyền, do đó họ là người chi phối việc phân phối sản phẩm xãhội sản xuất ra vì lợi ích của thiểu số giai cấp tư sản, một nhóm nhỏ

tư bản độc quyền Do vậy tư bản độc quyền đã ít nhiều làm kìm hãm

cơ hội có thể phát triển tốt hơn cho nhân loại, mặc dù nền kinh tếcủa các nước tư bản chủ nghĩa hiện nay vẫn phát triển ở những mức

độ nhất định

- Chủ nghĩa tư bản là một trong những nguyên nhân châm ngòi của hầu hết các cuộc chiến tranh trên thế giới

Vì sự tồn tại, phát triển, các cường quốc tư bản ra sức chiếmlĩnh thuộc địa, chiếm lĩnh thị trường, các cường quốc tư bản đã tiếnhành phân chia lãnh thổ, thị trường trên thế giới.Nhưng do sự phânchia lãnh thổ và thị trường thế giới dựa vào sức mạnh của các cườngquốc tư bản, hơn nữa do sự phát triển không đều về kinh tế và chínhtrị của các nước tư bản, tất yếu dẫn đến cuộc đấu tranh đòi phânchia lại thị trường thế giới sau khi đã chia xong Đó chính là nguyênnhân dẫn đến hai cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất và lần thứhai cùng với hàng trăm các cuộc chiến tranh khác trên thế giới và lànguyên nhân của các cuộc chạy đua vũ trang, chiến tranh lạnh đãkéo thụt lùi kinh tế thế giới hàng chục năm

Sang đầu thế kỷ XXI chiến tranh lạnh đã tạm thời kết thúcnhưng cũng có thể quay lại bất cứ lúc nào; nguy cơ chiến tranh thếgiới cũng đã được đẩy lùi, nhưng điều đó không có nghĩa là chiếntranh đã bị loại trừ hoàn toàn.Hiện nay trên thế giới hàng chục cáccuộc chiến tranh cục bộ, chiến tranh khu vực, chiến tranh sắc tộc vàchiến tranh thương mại vẫn liên tiếp xảy ra, trong đó đứng bên tronghay đằng sau, hoặc trực tiếp hay gián tiếp, hoặc ngấm ngầm haycông khai đều có ‘bàn tay’ của các cường quốc tư bản

- Sự phân hoá giàu nghèo ở chính ngay trong lòng các nước tư bản và có xu hướng ngày càng sâu sắc

Mục đích giá trị thặng dư, mục đích làm giàu và thống trị thếgiới, trước đây các tập đoàn tư bản độc quyền và các cường quốc tưbản đã không ngừng tăng cường xâm chiếm thuộc địa Nhưng đếnnửa cuối thế kỷ XX, hệ thống thuộc địa kiều cũ tan rã làm cho chủnghĩa thực dân cũ đổ hoàn toàn Các cường quốc từ bản chuyểnsang thi hành chính sách thực dân mới, mà nội dung chủ yếu của nó

là dùng viện trợ kinh tế kỹ thuật,quân sự, thực hiện " chiến lượcbiên giới mềm ", để duy trì sự lệ thuộc của các nước đang phát triển.Đây chính là một trong những nguyên nhân chủ yếu làm cho sựphân cực giàu - nghèo giữa các quốc gia trên thế giới ngày càng cao.Một nhóm nhỏ các cường quốc tư bản ngày càng giàu lên nhanhchóng, còn đại bộ phận các quốc gia còn lại, nhất là các nước chậmphát triển thì vẫn chìm sâu trong nạn đói nghèo và bệnh tật củahàng trăm triệu người

4.3 Xu hướng vận động của chủ nghĩa tư bản:

Trong chủ nghĩa tư bản vì mục đích lợi nhuận các nhà tư bản bỏ

ra giúp ứng dụng công nghệ hiện đại những phương pháp sản xuấttiên tiến hợp lý hóa sản xuất, tăng năng suất lao động để hạ giá trị

cá biệt của hàng hoá Do đó, chủ nghĩa tư bản càng phát triển, trình

độ xã hội hoá của lực lượng sản xuất ngày càng cao `90 Điều nàycho thấy những sự điều chỉnh quan hệ sở hữu có những phù hợpnhất định với trình độ xã hội hoá ngày càng cao Nền sản xuất củacác nước tư bản chủ nghĩa hiện nay vẫn có những sự thích ứng vàphát triển

5 Những biểu hiện mới của chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước

Xét về phương diện lịch sử, chủ nghĩa tư bản vào những thập kỷcuối thế kỷ XX trở lại đây đã có những biến đổi sâu sắc, có thể coinhư một bước phát triển mới của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhànước

5.1 Những biểu hiện mới trong năm đặc điểm của chủ nghĩa tưbản độc quyền

5.1.1 Sự tập trung sản xuất và sự thống trị của các tổ chức độc quyền:

Sự xuất hiện ngày càng nhiều những công ty độc quyền xuyênquốc gia bên cạnh sự phát triển của các xí nghiệp vừa và nhỏ

Hiện tượng liên kết đa dạng tiếp tục phát triển, sức mạnh củacác consơn và cônglômêrát ngày càng được tăng cường Cách mạngkhoa học và công nghệ dường như biểu lộ thành hai xu hướng đốilập nhau nhưng thực ra là thống nhất với nhau: xu hướng tập trung

và xu hướng phi tập trung hóa

Sự xuất hiện nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ là do:

- Thứ nhất.

Việc ứng dụng các thành tựu cách mạng khoa học và công nghệcho phép tiêu chuẩn hóa và chuyên môn hóa sản xuất ngày càngsâu rộng, dẫn tới hình thành hệ thống gia công, nhất là trong nhữngngành sản xuất ô tô, máy bay, đồ điện, cơ khí, dệt, may mặc, đồtrang sức, xây dựng nhà ở

Nhìn bề ngoài, dường như đó là hiện tượng “phi tập trung hóa”,nhưng thực chất đó chỉ là một biểu hiện mới của sự tập trung sảnxuất, trong đó các hãng vừa và nhỏ lệ thuộc và chịu sự chi phối củacác chủ hãng lớn về công nghệ, vốn, thị trường, v.v

- Thứ hai.

Những ưu thế của doanh nghiệp vừa và nhỏ trong cơ chế thịtrường Những doanh nghiệp vừa và nhỏ nhạy cảm với thay đổitrong sản xuất, linh hoạt ứng phó với tình hình biến động của thịtrường, mạnh dạn trong việc đầu tư vào những ngành mới đòi hỏi sựmạo hiểm, kể cả những ngành lúc đầu ít lợi nhuận và những ngànhsản phẩm đáp ứng nhu cầu cá biệt Các doanh nghiệp nhỏ dễ dàngđổi mới trang bị kỹ thuật mà không cần nhiều chi phí bổ sung

5.1.2 Sự thay đổi trong các hình thức tổ chức và cơ chế thống trị của tư bản tài chính

Thích ứng với sự biến đổi mới, hình thức tổ chức và cơ chế thốngtrị của tư bản tài chính đã thay đổi Sự thay đổi diễn ra ngay

trong quá trình liên kết và thâm nhập vào nhau giữa tư bảnngân hàng và tư bản công nghiệp

Ngày nay, phạm vi liên kết được mở rộng ra nhiều ngành, do đócác tập đoàn tài chính thường tồn tại dưới hình thức những tổ hợp

đa dạng kiểu công – nông – thương – tín – dịch vụ hay công nghiệp –quân sự – dịch vụ quốc phòng Nội dung của sự liên kết cũng đadạng hơn, tinh vi hơn, phức tạp hơn

Vai trò kinh tế và chính trị của tư bản tài chính ngày càng lớn,không chỉ trong khuôn khổ quốc gia mà còn ảnh hưởng mạnh mẽtới các nước khác trên thế giới

Trùm tài chính không chỉ tăng cường địa vị thống trị về kinh tế

mà còn tăng cường sự khống chế và lợi dụng chính quyền nhà nước.Trong chính phủ, họ có nhiều người đại diện hơn, hơn nữa, việc tựmình đảm nhiệm các chức vụ quan trọng trong chính phủ ngày càngphổ biến

Để bành trướng ra thế giới và thích ứng với quá trình quốc tếhoá đời sống kinh tế, các tập đoàn tư bản tài chính đã thành lập cácngân hàng đa quốc gia và xuyên quốc gia, tạo điều kiện cho cáccông ty xuyên quốc gia thâm nhập vào các nước khác, đặc biệt làNgân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF)

Hoạt động của các tập đoàn tài chính quốc tế đã dẫn đến sự rađời các trung tâm tài chính của thế giới như: Nhật Bản, Mỹ, Cộng hoàLiên bang Đức, Hồng Kông, Singapo…

5.1.3 Xuất khẩu tư bản vẫn là cơ sở của tư bản độc quyền nhưng quy mô, chiều hướng và kết cấu của việc xuất khẩu tư bản đã

có bước phát triển mới

Có sự tăng trưởng rất nhanh của việc xuất khẩu tư bản của cácnước tư bản phát triển Nguyên nhân của quy mô xuất khẩu tư bản

ngày càng lớn, một mặt, là do cuộc cách mạng khoa học và côngnghệ mới đã thúc đẩy sự phát triển của việc phân công quốc tế, việcquốc tế hoá sản xuất và việc tăng nhanh tư bản “dư thừa” trong cácnước; mặt khác là do sự tan rã của hệ thống thuộc địa cũsau chiến tranh

Chiều hướng xuất khẩu tư bản cũng có những thay đổi rõ rệt.Trước kia, luồng tư bản xuất khẩu chủ yếu từ các nước tư bản chủnghĩa phát triển sang các nước kém phát triển (khoảng 70%) Nhưng

từ sau những năm 70 của thế kỷ XX, 3/4 tư bản xuất khẩu được đầu

tư vào các nước phát triển, mở đầu bằng việc tư bản quay trở lại TâyÂu

Từ những năm 70, của thế kỷ XX đại bộ phận dòng tư bản lạichảy qua chảy lại giữa các nước tư bản chủ nghĩa phát triển vớinhau Nguyên nhân chủ yếu của sự chuyển hướng đầu tư nói trên là:

- Về phía các nước đang phát triển, phần lớn những nước này ởtrong tình hình chính trị thiếu ổn định Thiếu môi trường đầu tư antoàn và thuận lợi; thiếu đội ngũ chuyên gia, cán bộ khoa học – kỹthuật, công nhân lành nghề; trình độ dân trí thấp và tích luỹ từ nội

bộ nền kinh tế quốc dân ít, không đủ mức cần thiết để tiếp nhận đầu

tư nước ngoài

- Về phía các nước tư bản chủ nghĩa phát triển, cuộc cách mạngkhoa học và công nghệ làm xuất hiện nhiều ngành sản xuất và dịch

vụ mới, nhất là những ngành có hàm lượng khoa học cao, đòi hỏilượng vốn lớn để đầu tư vào nghiên cứu khoa học – kỹ thuật và sảnxuất Có một sự di chuyển vốn trong nội bộ các công ty độc quyềnxuyên quốc gia

Các công ty này cắm chi nhánh ở nhiều nước, nhưng phần lớnchi nhánh của chúng đặt ở các nước tư bản chủ nghĩa phát triển Đểvượt qua những hàng rào bảo hộ mậu dịch và khắc phục những trở

ngại do việc hình thành các khối liên kết như EU, NAFTA… các công

ty xuyên quốc gia đã đưa tư bản vào trong các khối đó để phát triểnsản xuất

Tuy nhiên, một loạt công ty ở các nước Anh, Pháp, Hà Lan… đãvượt qua cả lệnh cấm vận của Mỹ để đầu tư vào các nước đang pháttriển Chẳng hạn họ đầu tư thăm dò và khai thác dầu khí ở Việt Nam– đó là bằng chứng rõ rệt chứng minh cho xu hướng trên

Sở dĩ như vậy là vì tình trạng thiếu dầu khí và những kim loạiquý hiếm vẫn đang là “gót chân Asin” của nền kinh tế các nước tưbản chủ nghĩa phát triển, trong khi đó các nước đang phát triển giàutài nguyên lại thiếu vốn và kỹ thuật để khai thác, và nguồn lợi cao từlĩnh vực này đối với cả hai phía

5.1.4 Sự phân chia thế giới giữa các liên minh của chủ nghĩa tư bản:

Xu hướng quốc tế hoá, toàn cầu hoá ngày càng tăng bên cạnh

xu hướng khu vực hóa nền kinh tế

Sức mạnh và phạm vi bành trướng của các công ty độc quyềnxuyên quốc gia tăng lên càng thúc đẩy xu hướng quốc tế hoá đờisống kinh tế và sự phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa chúng vớinhau, đồng thời thúc đẩy việc hình thành chủ nghĩa tư bản độcquyền nhà nước quốc tế

Cùng với xu hướng quốc tế hoá, toàn cầu hoá đời sống kinh tếlại diễn ra hiện tượng khu vực hóa, hình thành ngày càng nhiều liênminh kinh tế khu vực như: Liên hợp châu Âu (EU), Hiệp hội các nướcĐông Nam á (ASEAN), Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu á – Thái BìnhDương (APEC)…

Ngày càng có nhiều nước tham gia vào các Liên minh Mậu dịch

tự do (FTA) hoặc các Liên minh Thuế quan (CU) FTA là khu vực trong