chuyên đề phương pháp dạy tiết luyện tập, ôn tập hiệu quả trong môn toán

Chúng ta có nhiều phương pháp dạy học toán đạt hiệu quả, tuy nhiên dạy học luyện tập,ôn tập chương không phải lúc nào cũng đạt hiệu quả .Chẳng hạn với tiết ôn tập vì không phải giáo viên

CHUYÊN ĐỀ

PHƯƠNG PHÁP DẠY TIẾT LUYỆN TẬP, ÔN TẬP

HIỆU QUẢ TRONG MÔN TOÁN

Một giờ dạy tốt là một giờ dạy phát huy được tính tích cực chủ động sáng tạo của

cả người dạy và người học nhằm nâng cao tri thức, năng lực hợp tác, năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn đem lại hứng thú cho người học Ngoài những yêu cầu có tính chất truyền thống như bám sát nội dung dạy học, đặc trưng môn học, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi học sinh Đổi mới phương pháp dạy học còn có những yêu cầu đổi mới như: GV tổ chức các hoạt động cho học sinh theo hướng chú ý đến việc rèn luyện phương pháp tư duy, khả năng tự học, chú trọng kết hợp học với hành nâng cao tri thức với rèn luyện kỹ năng.Ngoài việc nắm vững những ĐMPPDH như trên, để có được những giờ dạy học tốt, người giáo viên cần phải nắm vững các kỹ thuật dạy học Chuẩn bị và thiết kế một giờ học cũng có kỹ thuật riêng

Chúng ta có nhiều phương pháp dạy học toán đạt hiệu quả, tuy nhiên dạy học luyện tập,ôn tập chương không phải lúc nào cũng đạt hiệu quả Chẳng hạn với tiết ôn tập vì không phải giáo viên nào cũng biết cách giúp học sinh hệ thống các kiến thức để

ôn tập.Để dạy tốt một tiết ôn tập chương là một vấn đề quan trọng và phức tạp Bởi lẽ trong tiết học này giáo viên phải đưa ra dạng kiến thức tổng quát cả về lý thuyết lẫn bài

tập thực hành theo đúng trọng tâm của chương và nhất thiết phải giúp học sinh tự hệ thống hóa kiến thức đã học theo một trình tự logic từ khái quát đến cụ thể và ngược lại.Từ hệ thống đó giúp học sinh vận dụng kiến thức để giải được các dạng bài tập cơ bản,tổng hợp và nâng cao

Trên thực tế giảng dạy một số giáo viên còn lúng túng khi dạy tiết luyện tập,ôn tập môn toán, do không nắm vững phương pháp hay nội dung bài học thiếu sót chưa đủ nội dung cần dạy trong tiết luyện tập,ôn tập nên hiệu quả tiết dạy chưa tốt Nhằm giúp cho giáo viên dạy toán thể hiện tiết dạy luyện tập,ôn tập đúng hướng.Tôi xin giới thiệu một đổi mới phương pháp dạy tiết luyện tập,ôn tập thông qua việc đổi mới phương pháp dạy học của Bộ Giáo Dục và Đào tạo, nội dung bao gồm:

I.VỊ TRÍ CỦA TIẾT LUYỆN TẬP,ÔN TẬP.

1 Luyện tập:

- Tiết luyện tập có tác dụng hoàn thiện kiến thức cơ bản mà tiết lý thuyết vừa cung cấp.

- Nâng cao lý thuyết trong chừng mực có thể

- Làm cho học sinh nhớ và khắc sâu những vấn đề lý thuyết đã học

* Một vài điểm cần lưu ý

- Tiết luyện tập không phải chỉ là tiết chữa bài tập đã cho học sinh làm ở nhà hay sẽ cho học sinh làm trên lớp mà còn phải dạy cách suy nghĩ giải toán

- Trong tiết dạy phải xác định rõ thầy phải luyện cái gì? và trò tập cái gì?

- Tiết luyện tập có mục đích rõ ràng hơn tiết bài tập:

+ Hiện nay trong sách giáo khoa đã phân biệt rõ phần luyện tập và phần bài tập

+ Trong tiết luyện tập giáo viên được tự do lựa chọn các dạng bài tập sao cho đạt được mục đích yêu cầu đề ra

+ Đừng đưa quá nhiều bài tập trong một tiết luyện tập Nên chọn một số lượng bài tập vừa đủ để có điều kiện để khác sâu các kiến thức được vận dụng và phát triển các năng lực tư duy cần thiết trong việc giải bài tập

+ Nên sắp xếp các bài tập thành một chùm bài có liên quan đến nhau

+ Trong tiết luyện tập có những bài được giải chi tiết và có những bài được giải vắn tắt

- Hãy để cho học sinh có thời gian làm quen với bài toán , cùng với học sinh nghiên cứu tìm tòi lời giải bài toán và để cho học sinh được hưởng niềm vui khi tự mình tìm

ra chìa khóa của lời giải

2.Ôn tập.

- Ôn tập tổng kết là xâu chuỗi kiến thức đã học thành hệ thống, để đi đến một thao tác

tư duy,để làm được các bài tập từ A đến Z (trong đó A là khái niệm ban đầu, Z là khái

niệm cuối) Trong tiết ôn tập học sinh không chỉ cần nắm được những kiến thức riêng lẽ

mà là một hệ thống các kiến thức của toàn chương,nên kiến thức vừa rộng,vừa sâu

- Từ những kiến thức được hệ thống đó học sinh vận dụng vào từng loại bài tập cụ thể,biết được mỗi loại bài tập sử dụng kiến thức nào,kĩ năng nào

* Những lưu ý :

- Để chuẩn bị cho tiết ôn tập, yêu cầu học sinh làm việc ở nhà: trả lời các "câu hỏi tự kiểm tra" và chuẩn bị các bài tập

- Mục "Tóm tắt những kiến thức cần nhớ" trong SGK nhằm mục đích để cho học sinh tra cứu nếu cần thiết, không nên giảng lại cho học sinh trong giờ học ôn tập

- Thứ nhất tiết ôn tập không phải là để nhắc lại các kiến thức đã học mà là để giúp học sinh tìm ra mạch kiến thức cơ bản của một nội dung được học

- Nên có bảng hệ thống thể hiện mối liên quan hệ thống của kiến thức

- Nên chọn những bài tập có nội dung tổng hợp liên quan đến nhiều kiến thức cần

ôn tập, qua đó khắc sâu hệ thống và nâng cao các kiến thức đã học

- Luôn luôn thay đổi hình thức ôn tập cho phong phú , đa dạng và hiệu quả Trong bất cứ hình thức nào học sinh cũng phải được chủ động tham gia vào quá trình ôn tập kiến thức ( Giáo viên không thể làm thay )

- Trước tình hình thực tế, với thời gian ít ỏi, trong một số tiết học giáo viên không thể thực hiện một cách đầy đủ các nội dung cần truyền đạt nên giáo viên còn sử dụng

phương pháp thuyết trình hoặc đàm thoại, ít thu hút sự chú ý của học sinh, học sinh

ít có hứng thú học

- Chính vì vậy cần phải có giải pháp khắc phục tình trạng trên Đó là sử dụng các phương tiện dạy học: bảng phụ, bảng con, phiếu học tập Thực tế thì việc học sinh tự tìm thấy chân lí, hiểu và tiếp thu kiến thức một cách đầy đủ, chính xác là rất khó khăn nếu thiếu tư liệu và sự hướng dẫn Khuyến khích sử dụng sơ đồ tư duy Từ đây qua hệ thống câu hỏi giáo viên giúp học sinh tìm ra mối liên hệ giữa các đơn

vị kiến trong chương

*)Thí dụ

Hình chữ nhật

Hình vuông

Hình thoi

Hình thang c©n

Hình bình hành

Tø gi¸c

Hình thang

II MỤC TIÊU CHUNG CỦA TIẾT LUYỆN TẬP,ÔN TẬP.

1.Luyện tập.

- Một là, hoàn thiện hoặc nâng cao ở mức độ cho phép đối với phần lý thuyết của tiết học trước thông qua hệ thống bài tập đã được xắp xếp hợp lý theo kế hoạch lên lớp

Hệ thống bài tập gồm các bài tập trong SGK, SBT , các bài tập tự chọn, tự sáng tạo của giáo viên tùy theo mục đích và chủ ý của mình

- Hai là, rèn luyện cho học sinh kỹ năng, thuật toán hoặc nghuyên tắc giải toán dựa trên cơ sở nội dung lý thuyết đã học và phù hợp với đa số học sinh một lớp thông qua

hệ thống bài tập đã được xắp xếp

- Ba là, thông qua phương pháp và rèn luyện cho học sinh nề nếp làm việc có tính khoa học và phương pháp tư duy cần thiết

- Trong phần này ta thấy một vấn đề giáo viên thường thực hiện không tốt trong tiết luyện tập là cứ việc giải bài tập theo thứ tự trong sách giáo khoa mà không sắp xếp theo hệ thống có chủ ý của giáo viên cho mục tiêu tiết dạy Vấn đề nầy cần được các thành viên trong tổ quan tâm lưu ý

2 Ôn tập.

- Ôn tập nhằm hệ thống hóa kiến thức theo logic kiến thức trước sau (sắp xếp lại hợp lý

hơn theo trình tự hoặc theo theo từng đối tượng, từng nhóm đối tượng) Học sinh được

ôn lại cách giải một số dạng toán cơ bản,biết giải một số bài toán tổng hợp Qua đó hình thành cho học sinh thói quen suy nghĩ cũng như khả năng tư duy về một bài tập dưới

nhiều cách giải khác nhau,giúp học sinh có kinh nghiệm giải toán trắc nghiệm hay tự luận dễ dàng

- Ôn tập chương để xác định được vai trò của chương trong toàn bộ chương trình.Nó liên hệ với kiến thức trước như thế nào,nó gợi mở ra vấn đề gì hay đặt ra vấn đề gì để chương sau giải quyết tiếp

- Khi học ôn tập chương, học sinh thấy được mối lien hệ giữa các kiến thức trong

chương ,các kiến thức của các chương,nâng cao hơn là mối lien hệ kiến thức của

chương trình giữa các khối lớp,thấy ứng dụng của kiến thức toán học với thực tế

- Ôn tập chương cung cấp cho học sinh các kiến thức kĩ năng trong quá trình giải bài tập Dùng kiến thức đó để giải quyết các vấn đề đặt ra của chương hoặc giải quyết các vấn đề của chương trước còn để ngõ

III.CÁC PHƯƠNG ÁN THỂ HIỆN TIẾT LUYỆN TẬP,ÔN TẬP.

1 Luyện tập.

a Phương án thứ nhất

Bước 1 : Giáo viên thông qua việc kiểm tra bài cũ để nhắc lại một cách có hệ thống

các nội dung lý thuyết đã học, cần chú ý đến phương pháp của các dạng bài tập

Sau đó giáo viên có thể mở rộng phần lý thuyết ở những mức độ phổ thông cần thiết

Bước 2: Cho học sinh trình bày các bài tập làm ở nhà mà giáo viên qui định, nhằm

kiểm tra sự vận dụng lý thuyết trong việc giải các bài tập của học sinh

Cho học sinh nhận xét ưu khuyết điểm trong lời giải, đánh giá đúng sai hoặc đưa ra cách giải khác hơn ( Cần chú ý trình độ học sinh trong hoạt động nầy)

Giáo viên cần chú ý kiểm tra những vấn đề sau: tính toán, diễn đạt bằng ngôn ngữ, ký hiệu, cách trình bày lời giải của học sinh

Giáo viên cần chốt lại vấn đề theo các nội dung sau

- Phân tích các sai lầm và nguyên nhân dẫn đến sai lầm đó

- Khẳng định những chổ làm đúng, làm tốt của học sinh

- Đưa ra các cách giải khác ngắn gọn hơn hay hơn hoặc vận dụng lý thuyết linh hoạt hơn

Bước ba : Giáo viên cho học sinh làm một số bài tập mới (có trong hệ thống bài tập

mà học sinh chưa làm hoặc do giáo viên biên soạn theo mục tiêu đề ra của tiết học ) của các tiết luyện tập nhằm mục đích:

- Kiểm tra ngay sự hiểu biết của học sinh phần lý thuyết mà giáo viên mở rộng ngay đầu tiết học ( nếu có )

- Khắc sâu hoàn thiện lý thuyết qua các bài tập có tính chất phản ví dụ ( đòi hỏi giáo viên cần biên soạn đầu tư rất kỹ )

b Phương án thứ hai

Bước 1 : Cho học sinh trình bày lời giải các bài tập cũ đã cho học sinh làm ở nhà

nhằm kiểm tra:

- Học sinh hiểu lý thuyết đến đâu

- Kỹ năng sử dụng lý thuyết trong việc giải bài tập

- Học sinh mắc những sai phạm gì

- Cách học sinh trình bày lời giải bằng ngôn ngữ , bằng ký hiệu có chính xác chưa

Bước 2: Giáo viên chốt lại những vấn đề có tính chất trọng tâm

- Những vấn đề chủ yếu về lý thuyết mà học sinh chưa vận dụng được khi giải bài tập

- Chỉ ra những sai sót của học sinh thường mắc phải mà giáo viên tích lũy được qua quá trình giảng dạy

Bước 3: Giống như phương án 1

Giáo viên cho học sinh làm một số bài tập mới nhằm đạt được yêu cầu

- Hoàn thiện lý thuyết , khắc phục sai lầm của học sinh thường mắc phải

- Rèn luyện một số thuật oán cơ bản mà học sinh cần ghi nhớ trong quá trình học tập

- Rèn luyện phương pháp phân tích bài toán , tìm hướng giải quyết bài toán

Tóm lại cả hai phương án dạy tiết luyện tập trên đều có mặt mạnh và mặt yếu khác nhau giáo viên có thể tùy vào trường hợp cụ thể của tiết dạy mà vận dụng một cách linh hoạt tuy nhiên phải có 3 phần chủ yếu:

- Hoàn thiện về mặt lý thuyết

- Rèn luyện kỹ năng thực hành ( giáo viên không thể làm thay cho học sinh )

- Phát huy tích tích cực chủ động sáng tạo của học sinh

2 Ôn tập: Các phương án cho tiết ôn tập tích cực Xin nêu ra một số phương án để chúng ta xem xét và thống nhất thực hiện trong giảng dạy:

a.Phương án thứ nhất : Ôn lý thuyết xong làm bài tập

* Chuẩn bị

- Học sinh: Soạn câu hỏi ở sách giáo khoa và bài tập theo hướng dẫn của giáo viên

- Giáo viên : Soạn câu hỏi nhưng ở mức độ cao hơn học sinh , chuẩn bị phần bài tập sắp xếp theo những dạng cơ bản để hướng dẫn học sinh làm bài tập

* Lên lớp

- Giáo viên vừa hỏi vừa hệ thống các câu hỏi cùng trả lời của học sinh để khái quát hóa kiến thức của chương theo một hệ thống, giúp cho học sinh nắm được nội dung kiến thức của chương

- Bài tập: Giáo viên hướng dẫn học sinh làm bài tập ở từng dạng, từ đó dẫn đến cách làm tổng quát của từng dạng

- Cuối tiết giáo viên rút ra kết luận chung: Ở chương nầy học sinh cần nắm những kiến thức gì?

b Phương án thứ hai : Làm bài tập kết hợp với kiểm tra lý thuyết

* Chuẩn bị: giống như phương án 1

* Lên lớp

- Giáo viên sắp xếp những bài tập có cùng một dạng hay cùng sử dụng những kiến thức vào cùng từng nhóm

- Sau đó giáo viên sửa mẫu ( hoặc hướng dẫn học sinh sửa ) Khi sửa đến đâu cần kiến thức nào giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh trả lời hoặc giáo viên nhắc lại các kiến thức đó như thế cho các dạng bài tập

c Phương án thứ ba: Hệ thống hóa kiến thức một cách tổng quát

* Chuẩn bị

- Giáo viên : Lên sơ đồ các ý chính trong chương và các dạng bài tập cơ bản đồng thời là sự liên quan lẫn nhau giữa các ý ( Công thức , định lý …) và các bài toán tổng hợp

- Học sinh: Tự tóm tắt và thành lập các kiến thức chính trong chương ( có thể là công thức , định lý …) mỗi ý đặt trong 1 hình chữ nhật và tìm hiểu mối liên quan giữa các đơn vị kiến thức ấy ( bằng dấu mũi tên )

* Lên lớp

-Hệ thống hóa kiến thức một cách tổng quát :

+ Kiểm tra các kết thức đã học theo hệ thống bằng cách cho học sinh điền vào các ô chữ nhật

+ Gợi mở và thảo luận về sự liên hệ, liên quan giữa các công thức, đơn vị kiến thức trong chương

* Thí dụ

h c n

H×nh thang

h b h

- Xong phần hệ thống hóa kiến thức nầy giáo viên hướng dẫn học sinh làm bài tập kết hợp với kiểm tra lý thuyết như ở phương án 2

IV.QUY TRÌNH SOẠN VÀ THỂ HIỆN TIẾT LUYỆN TẬP,ÔN TẬP.

1.Luyện tập.

1) Nghiên cứu tài liệu: Trước hết phải nghiên cứu lại phần lý thuyết mà học sinh được

học Qua đó phải xác định kiến thức nào là kiến thức cơ bản, trọng tâm, kiến thức nào nâng cao, mở rộng cho phép

- Tiếp theo là nghiên cứu các bài tập trong SGK, sách bài tập theo yêu cầu sau:

a) Cách giải từng bài toán như thế nào?

b) Có thể có bao nhiêu cách giải bài toán này

c) Cách giải nào là thường gặp? Cách giải nào là cơ bản?

d) Ý đồ của tác giả đưa ra bài toán này để làm gì ?

e) Mục tiêu và tác dụng của từng bài tập như thế nào?

- Nghiên cứu sách tham khảo, sách giáo viên kỹ sau đó tập trung xây dựng nội dung tiết luyện tập và phương pháp luyện tập

2) Nội dung bài soạn:

a) Mục tiêu của tiết luyện tập

b) Cấu trúc tiết luyện tập:

c) Thực hiện nội dung đã nêu ở trên trong tiết luyện tập

Tiến trình được thực hiện trên lớp thế nào để phát huy được tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học

2.Ôn tập Quy trình soạn tiết ôn tập tương tự tiết luyện tập

- Thứ nhất cần xác định các kiến thức cơ bản, trọng tâm và mối liên hệ giữa các kiến thức ( mạch kiến thức ) để xây dựng sơ đồ ôn tập từ đó soạn các câu hỏi thành

hệ thống có chủ đích theo sự xuất hiện từng ô kiến thức trong sơ đồ

- Cấu trúc tiết ôn tập gồm hai phần:

+ Hệ thống lại lý thuyết cơ bản trong chương: có hai cách cơ bản

 Nhắc lại toàn bộ lý thuyết và mối liên hệ giữa chúng

 Chọn ra kiến thức đặc trưng cơ bản nhất có lien hệ thường xuyên với các đơn

vị kiến thức còn lại,lấy đó làm cơ sở để hệ thống các kiến thức của chương

 Ví dụ: Đối với chương hàm số bậc nhất y = ax + b Hệ số a có vai trò quan trọng nhất vì nó hoàn toàn tác động đến kiến thức về hàm số như điều kiện tồn tại , tính đồng biến, nghịch biến, vị trí tương đối của hai đường thẳng, hệ số góc

+ Lựa chọn bài tập:

 Chọn bài tập phải đạt được mục đích yêu cầu của chương

 Bài tập tổng hợp đảm bảo tính logic, rèn kĩ năng tư duy sáng tạo

 Bài tập phải đạt được yêu cầu nổi bật tính vận dụng của chương trong chương trình về kiến thức ,kĩ năng.Giải quyết được câu hỏi: Dạy, học chương này để làm gì?

V.KẾT LUẬN.

Tiết luyện tập – ôn tập có vai trò rất quan trọng trong chương trình giảng dạy bậc trung học cơ sở nói chung và chương trình giảng dạy các môn khoa học tự nhiên nói riêng Nếu tiết lý thuyết cung câp cho học sinh những kiến thức ban đầu, thì tiết luyện tập có tác dụng hoàn thiện và khắc sâu kiến thức đó và tiết ôn tập có tác dụng củng cố kiến thức, đặc biệt là liên kết những đơn vị kiến thức được học riêng rẽ trong từng bài thành một chuỗi lo gic có hệ thống đồng thời giúp học sinh

có kỹ năng trong thực hành giải bài tập

Tuy nhiên để thực hiện tốt một tiết dạy luyện tập – ôn tập cũng khá phức tạp đòi hỏi nỗ lực mỗi giáo viên trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy đó là