Giáo án dạy thêm ngữ văn 7 (kì 2 chất lượng)

Bộ Kế hoạch dạy học hay còn gọi là giáo án dạy thêm môn Ngữ văn 7 trọn bộ kì 2. giáo án được soạn chuẩn cv 3280 mới nhất cho năm học 2021-2022. Giáo án được soạn chi tiết, công phu bám sát sách giáo khoa, được chia các tiết. Hi vọng giáo án hữu ích cho các thày cô giảng dạy hoặc in ký duyệt.

GIÁO ÁN DẠY THÊM MÔN NGỮ VĂN 7 KÌ 2 (CÓ PHIẾU HỌC TẬP, ĐỀ, ĐÁP ÁN CHI TIẾT, GỒM 335 TRANG)

BUỔI 1 TÌM HIỂU CHUNG VỀ TỤC NGỮ

*Giống: Là những đơn vị có sẵn trong ngôn ngữ và lời nói ,đều

dùng những hình ảnh để diễn đạt ,đều dùng cái đơn nhất để nói cái chung được sử dụng ở nhiều hoàn cảnh khác nhau trong đời sống

*Khác

-Tục ngữ với thành ngữ

+Tục ngữ: Là những câu nói hoàn chỉnh diễn đạt trọn vẹn một phán đoán hay kết luận, một lời khuyên VD:Người sống đống

-Tục ngữ với ca dao

+Tục ngữ :Là những câu nói ngắn gon, có vần nhịp, thường

có hai vế, thiên về lí trí, diễn đạtnhững kinh nghiệm về đời sống

và xã hội VD: Người ta là hoa đất

vàng +Thành ngữ : Là cụm

từ có cấu tạo cố định, cóchức năng định danh – gọi tên sự vật, tính chất,trạng thái, hành động của sự vật, hiện tượng VD: Mặt hoa da phấn

+ Ca dao: Là lời thơ của dân gian, thiên về trữ tình, biểu hiệnđời sống nội tâm của con người VD:Công cha như núi ngất trời

Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông

+ Đời sống vật chất : Người sống về gạo, cá bạo về nước;

Có thực mới vực được đạo ; Miếng khi đói bằng gói khi no ;

ăn một miếng, tiếng một đời ; lợn giò, bò bắp, vịt già, gà tơ ; mùa hè cá sông, mùa đông cá bể

+ Đời sống xã hội : Nhà nào giống ấy.

cây có cội, sông có nguồn ; Giỏ nhà ai ,quai nhà nấy ; giấy rách giữ lề;

Một giọt máu đào hơn ao nước lã….

+ Đời sống tinh thần và những quan niệm vè nhân sinh :

Người là hoa đất ; Người như hoa ở đâu thơm đấy ; Trông mặt mà bắt hình dong ; Lớn vú bụ con ;

Cái răng cái tóc là góc con người ; Môi dày ăn vụng đã xong- môi

mỏng hay hớt môi cong hay hờn ; tẩm ngẩm mà đấm chết voi …

5 Giá trị nội

dung

Những câu tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất đãphản ánh, truyền đạt những kinh nghiệm quý báu của nhân dântrong việc quan sát các hiện tượng thiên nhiên và trong lao độngsản xuất Những kinh nghiệm ấy là “túi khôn” của nhân dân nhưngchỉ có tính chất tương đối chính xã vì không ít kinh nghiệm đượctổng kết chủ yếu dựa vào quan sát

– Một mặt người bằng mười mặt của

– Học thầy không tày học bạn

– Thương người như thể thương thân

Phép so sánh được sử dụng rất đa dạng, linh hoạt Trong câu thứ nhất, so sánh "bằng", hai âm "ươi" (người  mười) vần và đối nhau qua từ so sánh Trong câu thứ hai cũng diễn đạt quan hệ đó, dân gian so sánh "tày", vần với âm "ay" trong vế đưa ra so sánh (thầy) Câu thứ ba dùng phép so sánh "như" Các cách sử dụng đó

có tác dụng dễ thuộc, dễ nhớ, chuyển tải ý tưởng một cách dễ dàng

* Diễn đạt bằng hình ảnh ẩn dụ:

– ăn quả nhớ kẻ trồng cây

– Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại nên hòn núi cao

Hình ảnh ẩn dụ trong câu thứ nhất: từ quả – cây nghĩa đen chuyển sang thành quả và người có công giúp đỡ, sinh thành Tương tự như vậy, cây và non chuyển sang nghĩa một cá nhân và việc lớn, việc khó là những phép ẩn dụ có tác dụng mở rộng nghĩa, diễn đạt uyển chuyển các ý tưởng cần nêu

* Dùng từ và câu có nhiều nghĩa:

– Cái răng, cái tóc (không những chỉ răng tóc cụ thể, mà còn chỉ các yếu tố hình thức nói chung – là những yếu tố nói lên hình thức, nhân cách con người)

– Đói, rách (không những chỉ đói và rách mà còn chỉ khó khăn,thiếu thốn nói chung); sạch, thơm chỉ việc giữ gìn tư cách, nhân phẩm tốt đẹp

– Ăn, nói, gói, mở ngoài nghĩa đen còn chỉ việc học cách giao tiếp, ứng xử nói chung

– Quả, kẻ trồng cây, cây, non cũng là những từ có nhiều nghĩa, như đã nói trong câu 3

Các cách dùng từ này tạo ra các lớp nghĩa phong phú, thích ứng với nhiều tình huống diễn đạt và hoàn cảnh giao tiếp

8 Một số lưu

ý khi tìm hiểu

tục ngữ:

Tục ngữ bao giờ cũng có nghĩa đen là nghĩa trực tiếp gắn với hiện tượng cần nói và nghĩa bóng - Tục ngữ đều có hình thức ngắn gọn, có vần, có nhịp, dễ thuộc, dễ nhớ Các vế trong tục ngữ thường đối xứng, tạo nên tiết tấu hài hòa Tục ngữ đều sử dụng những hình ảnh cụ thể, sinh động, sử dụng hình thức cường điệu

và có tính hàm súc cao

THAM KHẢO Tục ngữ là gì?:

Tục ngữ là thể loại văn học dân gian nhằm đúc kết kinh nghiệm, tri thức của nhân dân dưới hình thức những câu nói ngắn gọn, súc tích, có nhịp điệu, dễ nhớ, dễ truyền Nội dung tục ngữ thường phản ánh những kinh nghiệm về lao động sản xuất, ghi nhận các hiện tượng lịch sử xã hội, hoặc thể hiện triết lý dân gian của dân tộc

Tục ngữ được hình thành từ cuộc sống thực tiễn, trong đời sống sản xuất và đấu

tranh của nhân dân, do nhân dân trực tiếp sáng tác; được tách ra từ tác phẩm văn học dângian hoặc ngược lại; được rút ra tác phẩm văn học bằng con đường dân gian hóa những lời hay ý đẹp hoặc từ sự vay mượn nước ngoài

Giữa hình thức và nội dung, tục ngữ có sự gắn bó chặt chẽ, một câu tục ngữ thường có hai nghĩa: nghĩa đen và nghĩa bóng Tục ngữ có tính chất đúc kết, khái quát hóa những nhận xét cụ thể thành những phương châm, chân lý Hình tượng của tục ngữ là hình tượng ngữ ngôn được xây dựng từ những biện pháp so sánh, nhân hóa, ẩn dụ…

Đa số tục ngữ đều có vần, gồm hai loại: vần liền và vần cách Các kiểu ngắt nhịp:

trên yếu tố vần, trên cơ sở vế, trên cơ sở đối ý, theo tổ chức ngôn ngữ thơ ca… Sự hòa đối là yếu tố tạo sự cân đối, nhịp nhàng, kiến trúc vững chắc cho tục ngữ Hình thức đối: đối thanh, đối ý Tục ngữ có thể có 1 vế, chứa 1 phán đoán, nhưng cũng có thể có thể gồm nhiều vế, chứa nhiều phán đoán.

đã sáng Ngày thángmười chưa cười

đã tối”

- Câu tục ngữ là kinh nghiệm về thời tiết của nước

ta Là một nước ở bán cầu Bắc và gần đường xíchđạo, mùa hè nước ta kéo dài từ tháng 4 đến tháng 6còn mùa đông từ tháng 9 đến tháng 12

+ Vào mùa hè tháng năm thì ngày dài đêm ngắncòn ngày mùa đông thì ngày ngắn đêm dài

+ Cách nói cường điệu có tác dụng nhấn mạnh đặcđiểm ấy: “chưa nằm đã sáng, chưa cười đã tối” + Phép đối xứng giữa hai vế câu làm nổi bật sự tráingược trong tính chất của đêm mùa hạ và ngày mùađông

- Câu tục ngữ ngắn gọn, dễ nhớ giúp chúng ta có thểsắp xếp thời gian một cách hợp lí để làm việc và bảo

vệ sức khỏe

Câu 2: “Mausao thì nắng,vắng sao thìmưa”

- Câu tục ngữ thứ hai nói về kinh nghiệm dự đoánthời tiết Ngày xưa khi công nghệ dự báo thời tiếtchưa xuất hiện, ông bà ta có thể dự đoán được thờitiết ngày hôm sau bằng cách quan sát bầu trời buổitối

+ Mau sao là những hôm trời nhiều sao còn vắngsao tức là ít sao vào ban đêm Vào những hôm trờimau sao thì ngày hôm sau thường sẽ nắng to, cònnhững hôm nào bầu trời không nhìn thấy được vìsao nào thì ngày mai có thể trời sẽ mưa

+ Điều này có thể giải thích bằng khoa học một

cách dễ hiểu là những hôm nào quang mây, nhìnthấy được bầu trời trong vắt thì sẽ nắng còn nếu cónhiều mây thường là trời sắp mưa

+ Kinh nghiệm này cho đến ngày hôm nay vẫnthường xuyên được các ông bà sử dụng Nếu hômnay bạn chưa xem chương trình dự báo thời tiết thì

có thể dùng cách này để biết được thời tiết ngày maithế nào để chủ động trong công việc Tuy nhiên vìchỉ dựa trên phán đoán và kinh nghiệm nên điều nàyđôi khi chưa hẳn đã đúng

“Tháng bày kiến bò, chỉ lo lại lụt”

Những loài vật sống dưới mặt đất như kiếnthường rất nhạy cảm với những thay đổi của thờitiết Khi trời sắp mưa to kiến thường bò ra khỏi tổ

để kiếm thức ăn dự trữ Tuy nhiên với những năm

có lũ lớn, đàn kiến thường bò hết ra khỏi tổ vàmang theo cả trứng, di chuyển chỗ ở lên cao đểtránh bị ngập nước và bảo toàn nòi giống Ông cha

ta đã dựa vào tập tính đó để phán đoán xem nămnay có lũ hay không, nhất là vào những dịp thángBảy âm lịch ở nước ta là mùa mưa

Thông qua câu tục ngữ này ta có thể thấy con

người ngày xưa đã có những quan sát rất tỉ mỉ và kìcông với bất kì hiện tượng nào ngoài thiên nhiên.Ngày nay dựa vào việc quan sát sinh hoạt của loàikiến và một số loài vật sống dưới mặt đất khácngười ta cũng có thể dự đoán khá chính xác về tìnhhình thời tiết để có những phương án dự phòng phùhợp.

=> Bốn câu tục ngữ đầu tiên là những triết lí về các hiện tượng thiên nhiên trong đờisống Để sinh tồn và phát triển, ông cha ta đã phải tự thân quan sát mọi hiện tượngxung quanh từ những điều nhỏ nhất Dù chỉ bằng những cách thô sơ nhất nhưng kếtquả của những quan sát trên lại có giá trị lâu dài cho đến ngày hôm nay

Bên cạnh tìm hiểu về các hiện tượng thiên nhiên, với đặc điểm là một nước thuầnông, các thế hệ trước cũng đã đúc rút những bài học để có được vụ mùa bội thu đểtruyền lại cho con cháu đời sau Nó được thể hiện qua các câu tục ngữ từ câu 5 đếncâu 8 trong phần ngữ liệu trên

Câu 5 là lời răn dạy về giá trị của đất đai: Tấc là đơn

vị đo lường của người thời xưa, một tấc đất chỉ bằng1/10 thước, tức chỉ là một khoảng đất nhỏ còn tấcvàng thì lại là một lượng vàng rất lớn và có giá trị.Câu tục ngữ là một phép so sánh được tối giản hóa chỉcòn hai vế so sánh Người xưa đã ví tấc đất với tấcvàng, một vật có giá trị rất nhỏ với một vật có giá trịrất lớn nhằm khẳng định vị trí đặc biệt quan trọng củađất đai đối với người nông dân Họ đã khẳng địnhrằng dù chỉ là một mảnh đất rất nhỏ thôi nhưng cònquý hơn cả một lượng vàng lớn Vàng bạc dẫu quý giánhưng nếu cứ ăn mãi rồi cũng sẽ hết, chỉ có đất mớinuôi sống con người được lâu dài

Đối với những người nông dân, đất đai không chỉ làphương tiện sản xuất mà còn là một phần trong cuộcsống với sự gắn bó keo sơn Người nông dân luôn víđất là mẹ vì từ đất họ có thể làm ra những vật phẩm đểnuôi sống bản thân và gia đình Câu tục ngữ khuyêndạy ta cần phải sử dụng đất sao cho hợp lí, không sửdụng lãng phí và bảo vệ nguồn đất, phải nhận thứcđúng giá trị của đất mẹ để có thể gắn bó và yêu quýđất đai

Câu 6:

“Nhất canh trì, nhì canh viên, tam canh điền”

Câu tục ngữ thứ 6 là những lời nhận xét và kinhnghiệm về thứ tự hiệu quả mà các mô hình kinh tếđem lại: “Nhất canh trì, nhì canh viên, tam canh điền” Câu tục ngữ trên sử dụng từ Hán-Việt, giải nghĩa ra

có nghĩa là thứ nhất là đào ao nuôi cá, thứ hai là làmvườn, thứ ba là làm ruộng Nội dung của câu tục ngữnày có nghĩa là trong các hoạt động canh tác của nhànông, đem lại hiệu quả kinh tế nhanh và nhiều nhấtlần lượt là chăn nuôi thủy hải sản sau đó đến làm vườn

và cuối cùng là trồng hoa màu ở đồng ruộng Có thểsắp xếp như vậy bởi nuôi trồng thủy hải sản ít tốn thờigian và công chăm sóc, thu hoạch nhanh hơn và đạtgiá trị kinh tế cao hơn Làm vườn trồng cây ăn quả vàtrồng hoa màu đòi hỏi thời gian và công sức dài hơn,rủi ro do mất mùa cũng cao hơn

Câu tục ngữ trên cũng là một gợi ý cho người nôngdân cân nhắc khi bắt tay vào xây dựng kinh tế Tuynhiên nếu muốn áp dụng càn phả xem xét được đặcđiểm tình hình tự nhiên và các nguồn tài nguyên củađịa phương thì mới có thể thành công.

Câu 7: “Nhất

nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”

Người nông dân cho đến ngày hôm nay vẫn rất quenthuộc với câu nói:

“Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”

Phép liệt kê vừa có tác dụng nêu rõ thứ tự, vừa nhấnmạnh vai trò của từng yếu tố Câu tục ngữ này cũng sửdụng các yếu tố Hán-Việt, đó là các số đếm Nhất, nhì,tam tứ có nghĩa là thứ nhất, thứ hai, thứ ba, thứ tư.Nghĩa của câu này là khi trồng lúa, quan trọng nhất làphải có nguồn nước đầy đủ, thứ hai là phải bón phân,thứ ba là sự cần cù chăm chỉ của con người và thứ tư

là phải có giống tốt Bốn yếu tố trên kết hợp lại vớinhau sẽ cho một vụ mùa bội thu

Câu tục ngữ trên đã giúp ta thấy được vai trò củatừng yếu tố để có một vụ mùa thắng lợi Cho đến ngàyhôm nay, câu nói trên vẫn được bà con nông dân ápdụng trong quá trình canh tác của mình

Câu 8:

“Nhất thì, nhì thục”

Ngoài việc trồng lúa, khi trồng các loại cây khác ôngcha ta cũng đúc rút được những lời khuyên cho thế hệsau Một trong số đó là câu:

“Nhất thì, nhì thục”

Nghĩa tiếng Vệt của câu này là thứ nhất là đúng thờigian, thứ hai là đất đai được làm thuần thục, nhuầnnhuyễn Câu tục ngữ đã khẳng định rằng trong trồngtrọt quan trọng nhất là trồng đúng thời gian, mùa vụ

và thứ hai là đất đai được chuẩn bị kĩ càng Kinhnghiệm này đã đi sâu vào thực tế, dù trồng bất kì loạicây nào nếu đúng mùa và chuẩn bị tốt sẽ cho ra sảnphẩm đạt chất lượng

=> Thông qua các câu tục ngữ trên, ta có thể nhận thấy hình thức của chúng là rất ngắn

gọn bởi đặc thù truyền miệng của văn học dân gian, tuy nhiên ý nghĩa lại rất cô đọng,hàm súc và đầy đủ Hình ảnh, từ ngữ được sử dụng mang tính biểu đạt cao, các câu tục

ngữ luôn có sự dí dỏm như bản tính vốn có của người nông dân Việt Nam.

Từ những kinh nghiệm được truyền lại thông qua những câu tục ngữ trên ta có thểthấy rằng dù trong điều kiện hết sức khó khăn nhưng thế hệ cha ông ta ngày trước đãkhông ngừng quan sát và học hỏi, tạo nên những bài học quý giá cho thế hệ con cháusau này Ngày nay dù khoa học phát triển nhưng những kinh nghiệm thực tế đó chưabao giờ bị lãng quên Sự kết hợp hài hóa của hai yếu tố trên đã mang lại nhiều lợi íchcho nông dân Việt Nam

II Các câu hỏi ôn tập kiến thức

Câu 1 Trắc nghiệm

1: Tục ngữ là một thể loại của bộ phận văn học nào ?

A Văn học dân gian

B Văn học viết

C Văn học thời kì kháng chiến chống Pháp

D Văn học thời kì kháng chiến chống Mĩ

2: Dòng nào không phải là đặc điểm về hình thức của câu tục ngữ ?

D Thứ nhất cày ải, thứ nhì vãi phân

4: Nhận xét nào sau đây giúp phân biệt rõ nhất tục ngữ và ca dao ?

A Tục ngữ là những câu nói ngắn gọn, còn ca dao, câu đơn giản nhất cũng phải làmột cặp lục bát (6/8).

B Tục ngữ nói đến kinh nghiệm lao động sản xuất còn ca dao nói đến tư tưởng tìnhcảm của con người

C Tục ngữ là những câu nói ngắn gọn, ổn định, thiên về lí trí, nhằm nêu lên nhữngnhận xét khách quan còn ca dao là thơ trữ tình, thiên về tình cảm, nhằm phô diễn nộitâm con người

A Các hiện tượng thuộc về quy luật tự nhiên

B Công việc lao động sản xuất của nhà nông

C Mối quan hệ giữa thiên nhiên và con người

D Những kinh nghiệm quý báu của nhân dân lao động trong việc quan sát các hiệntượng tự nhiên và trong lao động sản xuất

7: Những kinh nghiệm được đúc kết trong các câu tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất có ý nghĩa gì ?

A Là bài học dân gian về khí tượng, là hành trang, “túi khôn” của nhân dân laođộng, giúp cho họ chủ động dự đoán thời tiết và nâng cao năng xuất lao động

B Giúp nhân dân lao động chủ động đoán biết được cuộc sống và tượng lai củamình

C Giúp nhân dân lao động có một cuộc sống vui vẻ, nhàn hạ và sung sướng hơn

D Giúp nhân dân lao động sống lạc quan, tin tưởng vào cuộc sống và công việc củamình

8: Em hiểu câu tục ngữ “Tấc đất tấc vàng” như thế nào ?

A Đề cao, khẳng định sự quý giá của đất đai

B Cuộc sống và công việc của người nông dân gắn với đất đai đồng ruộng, đất sảnsinh ra của cải, lương thực nuôi sống con người, bởi vậy đối với họ, tấc đất quý nhưvàng

C Nói lên lòng yêu quý, trân trọng từng tấc đất của những người sống nhờ đất

D Cả ba ý trên

9: Các câu tục ngữ trong bài học Tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất nói riêng và tục ngữ nói chung nên được hiểu theo nghĩa nào ?

A nghĩa đen B Nghĩa bóng

C Cả A và B đều đúng D Cả A, B và C đều sai

10: Câu tục ngữ nào trong các câu sau đồng nghĩa với câu

“Thâm đông, hồng tây, dựng mây Ai ơi ở lại ba ngày hãy đi ?

A Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa

B Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt

C Trăng quầng trời hạn, trăng tán trời mưa

D Mống đông, vồng tây, chẳng mưa dây cũng bão giật

Câu 2.Vì sao nói tục ngữ là “túi khôn” của nhân dân ?

Câu 3 Nêu giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của “Tục ngữ về thiên nhiên và lao

động sản xuất”.

Câu 4 Những câu tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất có đặc điểm nào

giống nhau về hình thức? Nêu tác dụng về mặt hình thức đó?

III LUYỆN TẬP

Phần 1 Nhứng trường hợp sau đây, trường hợp nào là thành ngữ, trường hợp nào là

tục ngữ

- Xấu đều hơn tốt lỏi

- Con dại cái mang

- Giấy rách phải giữ lấy lề

- Cai khó bó cái khôn

- Lươn ngắn chê chạch dài

Phần 2 Trình bày cơ sở thực tiễn và giá trị kinh nghiệm nêu trong các câu tục ngữ

về thiên nhiên và lao động sản xuất

câu tục ngữ cơ sở thực tiễn Giá trị kinh nghiệm

Đêm tháng năm chưa

Phần 3 Cho câu tục ngữ:

"

Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng Ngày tháng mười chưa cười đã tối"

a Câu tục ngữ trên đã sử dụng các biện pháp tu từ nào ?

b Hãy phân tích nghệ thuật của câu tục ngữ này? Nêu bài học được rút ra trong câutục ngữ

ĐÁP ÁN PHIẾU ÔN TẬP TỤC NGỮ

Chủ đề: Tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất

II Các câu hỏi ôn tập kiến thức

-Vì nội dung của tục ngữ chứa đựng những kinh nghiệm của nhân dân về đời sống

xã hội ,những đúc rút về thiên nhiên giúp con người thông thái hơn ,hiểu rõ và lí giải được nhiều vấn đề trong cuộc sống

Câu 3 Giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của “Tục ngữ về thiên nhiên và lao

động sản xuất”.

1.Giá trị nội dung:

- Những câu tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất đã phản ánh, truyền đạtnhững kinh nghiệm quý báu của nhân dân trong việc quan sát các hiện tượng thiênnhiên và trong lao động sản xuất Những kinh nghiệm ấy là “túi khôn” của nhân dânnhưng chỉ có tính chất tương đối chính xã vì không ít kinh nghiệm được tổng kết chủyếu dựa vào quan sát.

Giá trị nghệ thuật:

- Lối nói ngắn gọn, có vần, có nhịp

- Giàu hình ảnh, lập luận chặt chẽ

- Các về thường đối xứng nhau cả về hình thức lẫn nội dung

Câu 4 Những câu tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất có đặc điểm nào

giống nhau về hình thức? Nêu tác dụng về mặt hình thức đó?

=> Đặc điểm về hình thức nghệ thuật gì của tục ngữ:

- Ngắn gọn: Mỗi câu tục ngữ gồm số lượng từ không nhiều

- Thường có vần, nhất là vần lưng: Hầu như câu tục ngữ nào cũng có vần lưng

- Các vế đối xứng nhau cả về hình thức và nội dung

⇒ Tác dụng: Khiến câu tục ngữ ngắn gọn, dễ nhớ, gần gũi, đưa những kinh nghiệm

mà ông cha tích lũy được lưu truyền từ thế hệ này đến thế hệ khác, là bài học kinhnghiệm quý báu trong lao động và sản xuất giúp thế hệ sau vận dụng vào thực tiễn

III LUYỆN TẬP

Phần 1 Nhứng trường hợp sau đây, trường hợp nào là thành ngữ, trường hợp nào là

tục ngữ

-Xấu đều hơn tốt lỏi

- Con dại cái mang

- Giấy rách phải giữ lấy lề

- Cai khó bó cái khôn

Dai như đỉa đói

Phần 2 Trình bày cơ sở thực tiễn và giá trị kinh nghiệm nêu trong các câu tục ngữ

về thiên nhiên và lao động sản xuất

câu tục ngữ cơ sở thực tiễn Giá trị kinh nghiệm

Đêm tháng năm chưa

Câu tục ngữ giúp người dânlao động có thể chủ động sắp xếp công việc cày cấy, sản xuất phù hợp với thời gian từng mùa

Mau sao thi nắng, vắng

sao thì mưa.

Dựa vào sự quan sát của nhân dân về thời gian ngày – đêm vào hai mùa trong năm

Giúp cho người nông dân dựđoán được thời tiết ngày hôm sau để chủ động trong việc gieo trồng, gặt hái, cày bừa

Ráng mỡ gà, có nhà thì

giữ.

Dựa trên hiện tượng tự nhiên đã xảy ra mà nhân dân đã quan sát và thấy ứng nghiệm

Giúp người dân phòng chống được giông bão, giảmthiểu thiệt hại Nhắc nhở ý thức phòng chống bão lụt

ra chúng sẽ tìm cách bò lên chỗ cao

Từ hiện tượng tự nhiên đó giúp cho ta chủ động ý thức phòng chống lũ lụt để bảo

vệ mùa màng, tài sản và tínhmạng của con người

Tấc đất tấc vàng.

Đất đai được dùng để sảnxuất nông nghiệp, xây dựng nhà cửa, xây dựng đường giao thông, khu công nghiệp… phục vụ cho mọi hoạt động của

Câu tục ngữ nhắc nhở con người nâng cao ý thức vào việc bảo vệ đất đai đồng thờinêu cao ý thức về việc cải

đời sống con người

Mảnh đất nhỏ bằng một lượng vàng lớn Đất quý ngang vàng (Bao nhiêu tấc đất, tấc vàng bấy nhiêu)

tạo đất

Nhất canh trì, nhị canh

viên, tam canh điền.

Đất đai được dùng để sản xuất nông nghiệp, xây dựng nhà cửa, xây dựng đường giao thông, khu công nghiệp… phục

vụ cho mọi hoạt động của đời sống con người

Mảnh đất nhỏ bằng một lượng vàng lớn Đất quý ngang vàng (Bao nhiêu tấc đất, tấc vàng bấy nhiêu)

Giúp con người nêu cao ý thức về việc bảo vệ, khai thác có hiệu quả các điều kiện tự nhiên để tạo ra của cải vật chất

Nhất thì nhì thục

Thông qua lao động sản xuất, ông cha ta đã thấy

rõ tầm quan trọng của các yếu tố đó

Câu tục ngữ đã đưa ra một kinh nghiệm quí báu trong sản xuất nông nghiệp Nhắc nhở người dân gieo trồng đúng thời vụ, cày bừa kĩ càng trước khi gieo trồng

Phần 3 Đáp án:

a.Sử dụng lối nói quá nhằm nhấn mạnh đặc điểm ngắn của đêm thánh năm, đêm dàicủa ngày tháng mười

b Nghệ thuật sử dụng trong câu tục ngữ:

- Sử dụng lối nói quá để nhấn mạnh từng đặc điểm của ngày và đêm theo tháng năm

- Sử dụng phép đối xứng giữa 2 vế câu: đêm- ngày; sáng- tối -> làm nổi bật sự tráingược tính chất đêm và ngày giữa mùa hạ và mùa đông

-> Bài học được rút ra trong câu tục ngữ : Lịch làm việc mùa hạ khác mùa đông

để chủ động trong công việc

THAM KHẢO

1 Sưu tầm một số câu tục ngữ có nội dung phản ánh kinh nghiệm của nhân

dân ta về các hiện tượng mưa, nắng, bão, lụt.

"Chuồn chuồn bay thấp mưa ngập bờ ao,

Chuồn chuồn bay cao mưa rào lại tạnh"

Giải thích: Nếu thấy chuồn chuồn bay thấp thì trời mưa rất to, còn nếu chuồn chuồnbay cao thì chứng tỏ vừa có 1 cơn mưa rào đã tạnh

-Cơn đằng đông, vừa trông vừa chạy,

Cơn đằng nam, vừa làm vừa ăn

Vàng mây thì gió, đỏ mây thì mưa.

-Mây kéo xuống bể thì nắng chang chang

Mây kéo lên ngàn thì mưa như trút.

-Mây xanh thì nắng, mây trắng thì mưa.

2.Một số câu tục ngữ về thiên nhiên và LĐSX

1 Con trâu là đầu cơ nghiệp

Câu tục ngữ này được hiểu là con trâu gần gũi và quan trọng hàng đầu đối với cuộc sống của người nông dân Câu tục ngữ nói về tầm quan trọng của việc tạo duyên và giữ duyên trong định hướng nghề nghiệp và xây dựng cơ nghiệp

2 Chuồng gà hướng đông cái lông chẳng còn

Câu tục ngữ này là hoàn toàn chính xác Tự cổ chí kim không ai làm chuồng gà, chuồng gia cầm, gia súc theo hướng Đông là vì nguyên nhân hướng gió Một việc làm đầy tính khoa học và đúng đắn

3 Chuồn chuồn bay thấp thì mưa Bay cao thì nắng bay vừa thì râm

Kinh nghiệm này phản ánh khá đúng thực tiễn Chuồn chuồn bay thấy hay bay cao phụ thuộc vào áp suất của khí quyển Ông cha ta nhận thấy khi sắp mưa những hạt hơi nước nhỏ bé sẽ đọng lại trên các cánh mỏng của chuồn chuồn, làm tăng tải trọng và khiến chúngphải bay thấp là đà sát mặt đất Do vậy mà đã nghĩ ra câu tục ngữ này để có thể dễ dàng

dự báo thời tiết

4 Đầu năm vú to, cuối năm vú lép

Câu tục ngữ này cho thấy kinh nghiệm quan sát hiện tượng tự nhiên của ông cha ta, qua

đó mà có thể dự báo được trước thời tiết để sản xuất

5 Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng Ngày tháng mười chưa cười đã tối

Đây là câu ca dao mà ông cha đã truyền lại cho chúng ta rất chính xác nhờ vào những gì

mà mình đã đúc kết được trong cuộc sống mà ngày nay nó vẫn rất khả thi Ý nghĩa là tháng năm thì thời gian ban ngày dài hơn thời gian ban đêm, còn vào tháng mười thì thời gian ban ngày ngắn hơn thới gian ban đêm

6 Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt

Ngày xưa , ông cha ta thấy kiến bò là đoán lụt và hay đề phòng lũ lụt sau tháng 7 âm Do kiến là loại bò sát nên có thể biết được những thiên tai trước con người 1 cách nhanh nhạy, nó bò để chuẩn bị thức ăn , nơi trú ẩn để tránh nạn ( các bạn quan sát sẽ thấy trước khi mưa kiến thường bò đoàn dài trên tường )

7 Ếch kêu uôm uôm, ao chuôm đầy nước

Cũng là một kinh nghiệm về việc dự đoán trời mưa Ếch là một loài động vật rất mẫn cảm với việc đổi thay thời tiết, nhất là khi trời trở trời mưa Khi trời chuẩn bị kéo cơn mưa, ếchthường cất tiếng kêu lên bờ ao, hồ, đồng ruộng Chính vì thế mà dựa vào tiếng kêu của ếch, dân gian ta có thể biết trước trời sắp có mưa, mà hệ quả của trời mưa chính là "ao chuôm đầy nước"

8 Gió thổi là đổi trời

Câu tục ngữ này phản ánh thực tiễn về hiện tượng tự nhiên, gió thổi là đổi trời dễ dàng nhận biết để giữ gìn cơ thể

9 Giàu đâu những kẻ ngủ trưa Sang đâu những kẻ say sưa tối ngày

Câu tục ngữ này có lẽ muôn đời đúng Ám chỉ những thanh niên lười biếng Điều đáng buồn là những thành phần như vậy trong xã hội ngày càng nhiều, đặc biệt là giới trẻ, lớp người tưởng như “tuổi 17 bẻ gãy sừng trâu”

10 Kiến đen tha trứng lên cao Thế nào cũng có mưa rào rất to

Loài kiến đen hoặc kiến lửa có tập tính sống dưới đất Khi trời sắp mưa độ ẩm môi trườnglớn, nên độ ẩm dưới đất sẽ rất cao Vì thế, loài kiến phải đi tránh những không khí ẩm đấy

bằng cách di chuyển lên vùng cao hơn, cũng là để bảo vệ trứng Do kinh nghiệm quan sát, ông cha ta kết luận và tạo thành câu ca dao này

11 Lúa chiêm lấp ló đầu bờ Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên

Lúa Chiêm là giống lúa có xuất xứ từ khu vực Nam Trung Bộ, gieo vào tháng giêng và thu hoạch khoảng tháng năm âm lịch Khoảng tháng 2 tháng 3 khi mùa mưa bắt đầu, có nhiều sấm sét là điều kiện quan trọng giúp cố định một lượng lớn nitơ bổ sung dinh dưỡngcho đất, đặc biệt nó là là nguồn dinh dưỡng khoáng quan trọng cho cây lúa

12 Lợn ăn xong lợn nằm lợn béo Lợn ăn xong lợn réo lợn gầy

Đây là 2 câu thơ cho thấy kinh nghiệm nuôi lợn của ông cha ta, 2 câu thơ lột tả thực sự cách nuôi heo làm sao để béo tốt

13 Mau sao thì nắng ,vắng sao thì mưa

Câu tục ngữ này là một kinh nghiệm hay và đúng đắn về dự báo thời tiết khi trời đang ở vào lúc mùa hè

14 Mặt trời có quầng thì hạn, mặt trăng có tán thì mưa

Ông bà ta thường dựa vào Trăng quầng, trăng tán để đự báo thời tiết Tuy nhiên, hiện tượng tán và quần có thể xảy ra cùng một lúc chứ không phải là không đội trời chung

15 Mưa chẳng qua ngọ, gió chẳng qua mùi

Giờ Ngọ từ 11 giờ đến 13 giờ Giờ Mùi từ 13 giờ dến 15 giờ Một kinh nghiệm về thời tiết

16 Muốn cho lúa nảy bông to Cày sâu bừa kĩ phân tro cho nhiều

Ý muốn nhắn nhủ người trồng lúa cần phải cày sâu và bón phân nhiều và đầy đủ thì cây lúa mới tươi tốt

17 Mống đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng bão giật

Cầu vồng, mống cụt xuất hiện là một dự báo thời tiết đáng sợ Nhân dân đã đúc kết thành kinh nghiệm quý báu lâu đời để phòng tránh, để lo liệu làm ăn:

18 Quạ tắm thì ráo, sáo tắm thì mưa

Các biến đổi bất thường về cây cỏ, sâu bọ, chim chóc, loài vật là những hiện tượng, qua

đó nhân dân lao động đã đúc rút được nhiều câu tục ngữ có giá trị thực tiễn to lớn Dự báothời tiết của dân gian rất phong phú

“Ráng” là đám mây phản chiếu ánh mặt trời về buổi sáng hay buổi chiều, thường có màu sắc rất thắm, đẹp và nên thơ Nhìn ráng mây người ta có thể đoán ra thời tiết theo câu tục ngữ

3 Tập làm văn

Đề bài: Trong kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam có khối lượng lớn những câu tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất Bằng những hiểu biết của mình, em hãy phân tích tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất

-Phân tích các câu tục ngữ về thiên nhiên:

+ Câu tục ngữ “Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa”, “Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ”, dựavào chính đặc điểm của trời đất mà dự báo về thời tiết sắp tới

+ Trời đêm càng trong và cao thì càng nhìn rõ nhiều sao, ban ngày sẽ ít mây và trời nắng,còn nếu như không nhìn thấy sao thì chứng tỏ mây mù nhiều, dễ có khả năng mưa

-Phân tích các câu tục ngữ về lao động sản xuất:

+ Câu “Tấc đất tấc vàng” là sự so sánh giá trị của đất quý như vàng, đất là nguồn tàinguyên quý giá có thể tái sử dụng, không nên lãng phí đất đai

+ “Nhất canh trì, nhị canh viên, tam canh điền” ý nói về lợi ích của các ngành nghề, lợiích nhất là nghề nuôi cá, tiếp theo là làm vườn và sau cùng mới là làm ruộng

3 Kết bài

Nhận xét giá trị ý nghĩa của những câu tục ngữ: Qua các câu tục ngữ trên, ta có thể thấy,các câu tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất cùng có cấu tạo ngắn gọn, thường đốinhau và có vần điệu dễ đọc, dễ nhớ.

B Bài tham khảo

Kho tàng tục ngữ trong văn hóa dân gian Việt Nam rất đa dạng và phong phú, gồm rấtnhiều chủ đề mà trong đó nổi bật lên là chùm tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất.Những câu tục ngữ là đại diện cho trí tuệ và triết kí, kinh nghiệm quý báu của người đi trướcđúc rút và truyền lại cho người đời sau Nhờ có những câu tục ngữ này mà chúng ta hiểu hơn

về thiên nhiên về cuộc sống lao động sản xuất

Trước hết, tìm hiểu về tục ngữ, có thể hiểu một cách đơn giản, tục ngữ là một câu nói,thường diễn đạt trọn vẹn một ý, một nhận định, nhận xét và phán đoán đúc kết ra một quyluật nào đó Các câu tục ngữ thường ngắn gọn, có hình ảnh, nhịp điệu, dễ nhớ và dễ lưutruyền, các câu tục ngữ về thiên nhiên lao động sản xuất thường diễn đạt theo nghĩa đen Cáccâu tục ngữ về thiên nhiên đa số dựa trên quy luật vận động của Trái đất:

“Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng,Ngày tháng mười chưa cười đã tối”

Ý nói sự thay đổi thời gian ngày và đêm theo mùa, mùa hạ thì thời gian ban ngày nhiềuhơn ban đêm, còn vào mùa đông thì thời gian ban đêm lại nhiều hơn thời gian ban ngày.Cũng tương tự như vậy, câu tục ngữ “Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa”, “Ráng mỡ gà, cónhà thì giữ”, dựa vào chính đặc điểm của trời đất mà dự báo về thời tiết sắp tới Trời đêmcàng trong và cao thì càng nhìn rõ nhiều sao, ban ngày sẽ ít mây và trời nắng, còn nếu nhưkhông nhìn thấy sao thì chứng tỏ mây mù nhiều, dễ có khả năng mưa Khi bầu trời xuất hiệnnhững vầng sáng màu vàng mỡ gà thì đó là báo hiệu cho sự xuất hiện của bão

“Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt”, từ quan sát thực tế, nhân dân ta thấy kiến rất nhạycảm với thời tiết, vào tháng 7 nếu kiến bò nhiều thì có thể xảy ra lũ lụt, cần đề phòng Vềmảng tục ngữ lao động sản xuất, các câu ngắn gọn, cô đọng và súc tích, so sánh cường điệu

và có phần nhấn mạnh Câu “Tấc đất tấc vàng” là sự so sánh giá trị của đất quý như vàng,đất là nguồn tài nguyên quý giá có thể tái sử dụng, không nên lãng phí đất đai

“Nhất canh trì, nhị canh viên, tam canh điền” ý nói về lợi ích của các ngành nghề, lợi íchnhất là nghề nuôi cá, tiếp theo là làm vườn và sau cùng mới là làm ruộng “Nhất nước, nhìphân, tam cần, tứ giống” lại đề cập tới các yếu tố quan trọng và thứ tự của các yếu tố trong

hoạt động sản xuất nông nghiệp Quan trọng nhất là nguồn nước, tiếp theo là phân bón,

sự cần cù của con người và cuối cùng là loại giống “Nhất thì, nhì thục”, “thì” ở đây là thời

vụ, còn “thục” là đất canh tác, câu tục ngữ khẳng định các khâu trong trồng trọt, quan trọngnhất là thời vụ và thứ hai là đất canh tác

Qua các câu tục ngữ trên, ta có thể thấy, các câu tục ngữ về thiên nhiên và lao động sảnxuất cùng có cấu tạo ngắn gọn, thường đối nhau và có vần điệu dễ đọc, dễ nhớ Tuy hìnhthức ngắn gọn nhưng nội dung vẫn đầy đủ và được cô đọng hàm xúc, dễ hiểu Từ nhữngkinh nghiệm được đúc rút trong câu tục ngữ đã góp phần không nhỏ trong việc phát triển nềnnông nghiệp nước nhà

BUỔI: PHIẾU ÔN TẬP TỤC NGỮ

Chủ đề: Tục ngữ về con người và xã hội I.Ôn tập lí thuyết:

1 Phương pháp tìm hiểu 1 câu tục ngữ:

Là lời khẳng định to lớn, quý báu của con người:

- Một mặt người là cách nói hoán dụ dung bộ phận đểchỉ toàn thể, có nghĩa tương đương như một người.Của là của cải vật chất Mười mặt của ý nói đến số củacải rất nhiều

chất con

người

- Tác giả dân gian vừa dung hình thức so sánh (bằng),vừa dung hình thức đối lập giữa đơn vị chỉ số lượng ít

và nhiều (một >< mười) để khẳng định sự quý giá gấp

bội của con người so với của cải Di bản của câu tụcngữ này là: Một mặt người hơn mườimặt của càngkhẳng định điều đó

- Không phải là nhân dân ta không coi trọng của cải,nhất là những thứ do mồ hôi nước mắt của mỗi người

và của cả gia đình làm việc cật lực cả đời mới cóđược Nhưng nhân dân đặt con người lên trên mọi thứcủa cải, coi con người là thứ của cải quý báu nhất,không vàng ngọc nào so sánh được

- Câu tục ngữ khuyên mọi người hãy yêu quý, tôntrong và bảo vệ con người, không nên để của cải chelấp con người Ngoài ra nó còn phản ánh một hiệnthực là người xưa ước mong có nhiều con cháu đểtang cường suwacs lao động: (Đông đàn, dày lũ Rậmngười hơn rậm cỏ Người ta là hoa đất ) Ông bà,cha mẹ thường dành tất cả tình yêu thương cho concháu

Bên cạnh đó, câu tục ngữ trên còn phê phán thái độcoi trọng của cải và an ủi, động viên những người gặptrường hợp không may: (Của đi thay người Ngườilàm racủa, của không làm ra người )

Một số câu tục ngữ có nội dung tương tự làm sang

tỏ thêm quan điểm quý trong con người của ông chata: Người sống hơn đống vàng Lấy của che thân,không ai lấy thân che của Có vàng vàng chẳng hayphô, Có con nó nói trầm trồ dễ nghe

Câu 2: “ Cái

răng cái tóc làgóc con người”

Phản ánh quan niệm về vẻ đẹp bên ngoài của ngườixưa:

- Góc tức là một phần của vẻ đẹp So với toàn bộ conngười thì răng và tóc chỉ những chi tiết nhỏ nhất ấy lạilàm nên vẻ đẹp con người

- Ý nghĩa của câu tục ngữ này là khuyên mọi ngườihãy giữ gìn hình thức bên ngoài cho ngọn gang, sạch

sẽ vì hình thức bên ngoài thể hiện phần nào tính cáchbên trong Qua câu tục ngữ trên, ta thấy cách nhìn

nhân, đánh giá và quan niệm về vẻ đẹp của nhân dânlao động thật tinh tế Trong ca dao, dân ca có rất nhiềulời ca ngợi hàm răng, mái tóc của người phụ nữ:

Tóc em dài, em cài hoa lí,Miệng em cười hữu ý, anh thương!

Nói về quan niệm sống trong sạch của người xưa:

- Hình thức câu tục ngữ này đặc biệt ở chỗ trong mỗi

vế đã có sự đối lập về ý: đói >< sạch ; rách >< thơm và sự đối lập giữa hai vế : Đói cho sạch - rách

cho thơm

- Đói và rách là cách nói khái quát về cuộc sống khổcực, thiếu thốn Sạch và thơm là những tính từ chỉ tínhchất của sự vật nhưng đã được chuyển nghĩa, dung đểmiêu tả phẩm giá trong sang, tốt đẹp mà con ngườicần phải giữ gìn, dù trong bất cứ hoàn cảnh nào Các

từ nói trên vừa được hiểu tách bạch trong từng vế, vừađược hiểu trong sự kết hợp giữa hai vế của câu

- Nghĩa đen của câu là: Dù đói vẫn phải ăn uống sạch

sẽ, dù rách vẫn phải ăn mặc thơm tho Tuy vậy, nghĩachính lại là nghĩa hàm ngôn : Dù nghèo khổ, thiếuthốn đến đâu chăng nữa thì con người vẫn phải giữ gìnlối sống trong sạch và phẩm giá cao quý; không vìnghèo khổ ma làm điều điều xấu xa, tội lỗi

- Câu tục ngữ có hai vế đối nhau rất chỉnh Người xưamượn chuyện cái ăn, cái mặc để nhắc nhở mọi ngườiphải giữ gìn cái sạch, cái thơm của nhân cách trongnhững tình huống khăn để giống như hoa sen : Gầnbùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn

Bài học rút ra từ câu tục ngữ trên là trong đạo làmngười, điều cần giữ gìn nhất là phẩm giá trong sạch,không vì nghèo khổ mà bán rẻ lương tâm, đạo đức.Trong dân gian còn lưu luyến rộng rãi những câu như:Giấy rách phải giữ lấy lề Chết trong cònhơn sốngđục có nội dung tương tự

- Nói về sự tỉ mỉ, công phu của việc học hành:

- Câu tục ngữ này gồm bốn vế có quan hệ bổ sung ýnghĩa cho nhau Động từ học lặp lại bốn lần, vừa nêu

cụ thể những điều cần thiết mà con người phải họcvừa nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học trongsuốt đời người

- Ông bà xưa rất quan tâm đến việc khuyên nhủ, dạybảo con cháu bằng những câu tục ngữ như : Lời nóiđọi máu Ăn trông nồi, ngồi trông hướng Ăn tùy nơi,chơi tùy chốn Ăn ngay, nói thẳng Một lời nói dối,sám hối bảy ngày Lời nói đọi máu Nói hay hơn haynói Ăn nên đọi (bát), nói nên lời Lời nói gói vàng.Lời nói chẳng mất tiền mua, Lựa lời mà nói cho vừalòng nhau

- Nghĩa của học ăn, học nói tương đối dễ hiểu, còn thếnào là học giỏi, học mở?

+ Về hai vế này có giai thoại sau đây : "Các cụ kểrằng ở Hà Nội trước đây, một số gia đình giàu sangthường gói nước chấm vào lá chuối xanh rồi đặt vàolòng cái chén nhỏ bày trên mâm Lá chuối tươi rấtgiòn, dễ rách khi gói, dễ bật tung khi mở, phải thậtnhẹ nhàng, khéo léo mới làm được Người ăn phải biết

mở sao cho khói tung tóe ra ngoài và bắn vào quần áongười bên cạnh Biết gói, biết mà trong trường hợpnày được coi là một tiêu chuẩn của con người khéotay, lịch thiệp Như vậy, để biết gói vào và mở ra đềuphải học"

+ Suy rộng ra, nghĩa của học gói, học mở còn có thểhiểu là trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta phải họcnhiều thứ một cách kĩ càng, tỉ mỉ

- Mỗi hành vi đều là sự "tự giới thiệu" mình với ngườikhác và đều được người khác nhận xét, đánh giá Vìvậy chúng ta phải học để thong qua ngôn ngữ và cáchứng xử, chứng tỏ mình là người có văn hóa, lịch sự, tếnhị, thành thạo công việc, biết đối nhân xử thế

Học hành là công việc khó khan, lâu dài, không thểcoi nhẹ Học hành để trở thành người giỏi giang và cóích là hết sức cần thiết

- Khẳng định vai trò quan trọng của người thấy:

- Trong nhà trường, vai trò của người thầy được đặtlên hàng đầu Thầy dạy cho trò những kiến thức cầnthiết thong qua bài giảng trên lớp Thầy là người dẫnđường chỉ lối, mở rộng, nâng cao tri thức cho họcsinh Đồng thời vói việc dạy chữ là dạy nghĩa Thầydạy dỗ, giáo dục học sinh những điều hay lẽ phải, giúpcác em hiểu và sống theo đúng đạo lí làm người.

- Với hình thức là một lời thách đố, nội dung câu tụcngữ này khẳng định công ơn to lớn của người thầy Sựthành công trong từng công việc cụ thể và rộng hơnnữa là sự thành đạt của mỗi học trò đều có công lao tolớn của thầy Vì vậy chúng ta phải biết tìm thầy màhọc và mãi mãi yêu quý, kính trọng, biết ơn thầy

Câu 6: “ Học

thầy không tày

học bạn”:

Nói về tầm quan trọng của việc học bạn:

- Trước hết ta phải tìm hiểu nghĩa của các từ Học thầy

là học theo hướng dẫn của thầy, Học bạn là học hỏibạn bè xung quanh Không tày: Không bằng Nghĩacủa cả câu là : Học theo thầy có khi không bằng họctheo bạn Câu tục ngữ này đúc kết kinh nghiệm : Tựhọc là cách học có hiệu quả nhất

- Người xưa khẳng định rằng muốn đạt kết quả tốt thìmỗi chúng ta phải tích cực, chủ động học hỏi ở bạn bènhững điều nên học

- Sự học không phải chỉ bó hẹp trong phạm vi nhàtrường mà nó mở rộng ra nhiều lĩnh vực trong cuộcsống Chúng ta phải học mọi nơi, mọi lúc, học suốtđời

- Vậy thì nội dung câu tục ngữ Học thầy không tàyhọc bạn có trái ngược với câu Không thầy đố mày làm

nên hay không ?

- Thực tế cho thấy vai trò người thầy trong quá trìnhhọc tập của học sinh là rất quan trọng Thế nhưng, lại

có ý kiến cho rằng : Học thầy không tày học bạn.Chúng ta phải hiểu như thế nào cho đúng ? Thực ra, ýcủa người xưa là muốn nhấn mạnh đến sự tác độngtích cực của bạn bè đối với nhau nên đã dung lối nóicường điệu để khẳng định Bài thầy giảng trên lớp, có

gì chưa hiểu, đem hỏi lại bạn bè và được bạn bè tậntình hướng dẫn Lúc đó bạn bè cũng đã đóng vai tròcủa người thầy, dù chỉ trong chốc lát

- Quan hệ so sánh giữa hai vế trong câu (Học thầy,học bạn) được biểu hiện bằng từ không tày (khôngbằng) Câu tục ngữ đề cao vai trò của bạn bè trong quátrình học tập Bạn bè (đương nhiên là bạn tốt) có thểhọc hỏi ở nhau nhiều điều có ích Câu tục ngữ khuyếnkhích chúng ta mở rộng đối tượng học hỏi chân thànhhọc tập những điều hay, điều tốt từ bạn bè Tình bạncao quý là sản tinh thần vô giá của mỗi con ngườitrong suốt cuộc đời

Hai câu tục ngữ trên một cu nhấn mạnh vai trò củangười thầy, một câu về tâm quan trọng của việc họcbạn.Để cạnh nhau, mới đầu tưởng như mâu thuẫnnhưng thực ra chúng bổ sung nghĩa cho nhau để hoànchỉnh quan hệ đúng đắn của người xưa : Trong họctập, vai trò của thầy và bạn đều hết sức quan trọng

- Là lời khuyên về lòng nhân ái:

- Thương người: tình thương dành cho người khác.Thương thân: tình thương dành cho bản thân Nghĩa

cả câu là: thương mình thế nào thì thương người thếấy

- Hai tiếng thương người đặt trước thương thân đểnhấn mạnh đối tượng cần sự đồng cảm, thương yêu.Câu tục ngữ khuyên chúng ta hãy coi người khác nhưbản thân mình để từ đó có sự tôn trọng, thương yêuthật sự

- Tình thương là một tình cảm rộng lớn, cao cả Lờikhuyên từ câu tục ngữ này là mọi người hãy cư xử vớinhau bằng lòng nhân ái và đức vị tha Đây là đạo lí, là

cách sống, cách ứng xử đầy tính nhân văn bắt nguồn

từ truyền thuyết Con Rồng, cháu Tiên, khẳng định cảdân tộc đều cùng từ một mẹ sinh ra (đồng bào)

Câu 8: “ Ăn quả

nhớ kẻ trồng cây”

- Nói về lòng biết ơn:

- Quả : hoa quả Cây : cây trồng sinh ra hoa quả Kẻtrồng cây : người trồng trọt chăm sóc để cây ra hoa kếttrái Nghĩa đen cả câu : Hoa quả ta ăn đều do công sứcngười trồng mà có, đó là điều nên ghi nhớ Nghĩa hàmngôn là : Khi được hưởng thụ thành quả nào thì taphải nhớ đên công ơn của người đã gây dựng nênthành quả đó

- Trên đời này, không có cái gì tự nhiên mà có Mọithứ chúng ta được thừa hưởng đều do công sức củacon người làm ra Cho nên chúng ta phải biết trântrọng sức lao động và biết ơn những thế hệ đi trước đãsáng tạo ra bao thành quả vật chất, tinh thần tốt đẹpdành cho các thế hệ sau

- Câu tục ngữ này có thể được sử dụng trong rất nhiềuhoàn cảnh, chẳng hạn như để thể hiện tình cảm củacon cháu đối vơi cha mẹ, ông bà, hoặc tình cảm củahọc trò đối với thầy, cô giáo Cao hơn nữa là để nói

về lòng biết ơn của nhân dân ta đối với các anh hùng,liệt sĩ đã chiến đâu, hi sinh, bảo vệ đất nước

- Một cây, ba cây trong câu tục ngữ này không phải là

số từ cụ thể mà nó có ý nghĩa khái quát chỉ số ít và sốnhiều, chỉ sự đơn lẻ và sự liên kết Tại sao ba câychụm lại nên hòn núi cao ? Câu này xuất phát từ hiệntượng tự nhiên là nhiều cây gộp lại mới thành rừngrậm, núi cao

- Kinh nghiệm sống được đúc kết trong câu tục ngữnày là chia rẽ thì yếu, đoàn kết thì mạnh Một ngườikhông thể làm nên việc lớn Nhiều người hợp sức lại

sẽ giải quyết được những khó khăn, trở ngại, dù là tolớn Do đó mỗi người phải có ý thức mình vì mọingười, tránh thái độ cá nhân ích kỉ Đoàn kết tạo nênsức mạnh vô địch, là yếu tố quyết định mọi thànhcông Điều đó đã được chứng minh hùng hồn qua thực

thiễn lịch sử bốn ngàn năm dựng nước và giữ nướccủa dân tộc Việt Nam Trong kháng chiến chống thựcdân Pháp xâm lược, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đãkêu gọi các tầng lớp nhân dân:

Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kếtThành công, thành công, đại thành công

- Về hình thức, những câu tục ngữ về con người và xãhội thường dùng các hình ảnh so sánh hoặc ẩn dụ đểngười nghe dế hiểu và thấm thía, nhớ lâ Về nội dung,những câu tục ngữ trên thể hiện quan điểm đúng đắncủa nhân dân ta về cách sống, cách làm người và tônvinh giá trị con người

Những bài học thiết thực, bổ ích mà tục ngữ để lạiđến bây giờ vẫn có tác động to lớn, giúp chúng ta tựhoàn thiện về tình cảm và trí tuệ để trở thành ngườihữu ích cho gia đình và xã hội

=> T ục ngữ không chỉ đơn thuần là một câu nói mà thông qua những câu tục ngữ đó ông cha ta đã gửi gắm cho ngàn đời những bài học sâu sắc về giá trị đạo đức, con người,những kinh nghiệm cuộc sống, hướng tới những điều tốt đẹp nhất

II Các câu hỏi ôn tập kiến thức

Câu 1 Trăc nghiệm

1: Đối tượng phản ánh của tục ngữ về con người và xã hội là gì ?

A Là các quy luật của tự nhiên

B Là quá trình lao động, sinh hoạt và sản xuất của con người

C.Là con người với các mối quan hệ và những phẩm chất, lối sống cần phải có

D.Là thế giới tình cảm phong phú của con người

2: Tục ngữ về con người và xã hội được hiểu theo những nghĩa nào ?

A.Cả nghĩa đen và nghĩa bóng B Chỉ hiểu theo nghĩa đen

C Chỉ hiểu theo nghĩa bóng D Cả A,B,C đều sai

3: Đặc điểm nổi bật về hình thức của tục ngữ về con người và xã hội là gì ?

A Diễn đạt bằng hình ảnh so sánh B Diễn đạt bằng hình ảnh ẩn dụ

C Từ và câu có nhiều nghĩa D Cả 3 ý trên

4: Nội dung của hai câu tục ngữ “ Không thầy đố mày làm nên” và “ Học thầy không tày học bạn” có mối quan hệ như thế nào ?

A Hoàn toàn trái ngược nhau B Bổ sung ý nghĩa cho nhau

C Hoàn toàn giống nhau D Gần nghĩa với nhau

5: Trong các câu tục ngữ sau, câu nào có ý nghĩa giống với câu “ Đói cho sạch, rách cho thơm” ?

A Đói ăn vụng, túng làm càn B ăn trông nồi, ngồi trông hướng

C ăn phải nhai, nói phải nghĩ D Giấy rách phải giữ lấy lề

6: Trong các câu tục ngữ sau, câu nào có ý nghĩa trái ngược với câu “ Uống nước nhớ nguồn”?

A ăn quả nhớ kẻ trồng cây B Uống nước nhớ kẻ đào giếng

C ăn cháo đá bát D ăn gạo nhớ kẻ đâm xay giần sàng

7: Nội dung nào không có trong nghĩa của câu tục ngữ “ Học thầy không tày học bạn” ?

A Đề cao ý nghĩa, vai trò của việc học bạn

B Khuyến khích mở rộng phạm vi và đối tượng học hỏi

C Không coi học bạn quan trọng hơn học thầy

D Không coi trọng việc học thầy hơn học bạn

8: Câu tục ngữ “ăn quả nhớ kẻ trồng cây ” dùng cách diễn đạt nào ?

A Bằng biện pháp so sánh

B Bằng biện pháp ẩn dụ

C Bằng biện pháp chơi chữ

D Bằng biện pháp nhân hoá.

9: ý nghĩa nào đúng nhất có trong câu tục ngữ “ Không thầy đố mày làm nên” ?

A Phê phán những trường hợp coi trọng của cải hơn con người

B An ủi, động viên những trường hợp mà nhân dân ta cho là “của đi thay người”

C Nói về tư tưởng đạo lí, triết lí sống của nhân dân ta: đặt con người lên trên mọithứ của cải

D Khuyến khích việc sinh đẻ nhiều con

2.Cái răng cái tóc là

………

phần vẻ đẹp của con người

- ……… là những

……… nhưng góp phần làm nên ………

……….Những gì thuộc hình thức con người đều thể hiện ………

con người:

b, Cái răng, cái tóc là góc con người

c, Đói cho sạch, rách cho thơm

e Không thầy đố mày làm nên

không tày học bạn

i, Ăn quả nhớ kẻ trồng cây

k, Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại nên hòn núi cao

Bài 2: Điền vào chỗ trống để hoàn thành các câu tục ngữ sau:

- mới biết đêm dài

- cao hơn mâm cỗ

- Ăn trông nồi

- Sông có khúc

- Không ai giàu ba họ

- Bà con vì tổ vì tiên, chứ không phải

- buộc chặt

Bài 3 :Cho các câu tục ngữ sau:

1-Ăn không nên đọi ,nói không nên lời

2-Có công mài sắt có ngày nên kim

3-Lá lành đùm lá rách

4-Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ

5-Ở bầu thì tròn ,ở ống thì dài

6-Ngưu tầm ngưu ,mã tầm mã

a-Hãy giải thích nghĩa của mỗi câu tục ngữ

b-Bài học mà mỗi câu tục ngữ đem lại là gì ?

Bài 4: Hãy đọc hai câu tục ngữ và thực hiện các yêu cầu bên dưới:

- Không thầy đố mày làm nên

- Học thầy không tày học bạn

a, Xét về cấu tạo câu, hai câu tục ngữ thuộc loại câu gì ?

b, Vì sao hai câu tục ngữ trên được gọi là văn bản nghị luận xã hội ?

c, Chúng mâu thuẫn hay bổ sung cho nhau ? Viết một bài văn ngắn nghị luận về vấn

đề đó và bày tỏ suy nghĩ về đổi mới phương pháp học tập của học sinh – chủ động tưduy, tích cực sáng tạo trong nhà trường hiện nay

Bài 5 Viết 1 đoạn văn khoảng 8 câu nêu suy nghĩ của em về câu tục ngữ:

Đói cho sạch, rách cho thơm

Bài 6

a) Hãy ghi lại 2 câu tục ngữ về con người và xã hội

b) Tục ngữ về con người và xã hội thường có những nội dung nào?

c) Cho câu tục ngữ: Uống nước nhớ nguồn

- Tìm 1 câu tục ngữ đồng nghĩa với câu tục ngữ trên

- Tìm 1 câu tục ngữ trái nghĩa với câu tục ngữ trên

Bài 7 Em hãy viết đoạn giải thích câu tục ngữ của nhân dân ta: Học ăn, học nói,

- Tìm hiểu nghĩa đen, nghĩa bóng ( nếu có)

- Tìm hiểu nghệ thuật: đối, gieo vần, so sánh, nhân hóa…

- Giá trị kinh nghiệm: Câu tục ngữ khuyên chúng ta điều gì?

- Khả năng ứng dụng: Câu tục ngữ áp dụng trong hoàn cảnh nào, với đối tượng

- Đề cao giá trị con người, con người quý

hơn mọi của cải vật chất

- Nghệ thuật so sánh, nhân hóa đối chiếu

giữa mặt người với mặt của

- Phê phán thái độ đề cao của cải, coi thường giá trị con người

nhưng góp phần làm nên vẻ đẹp con

người.Những gì thuộc hình thúc con

người điều thể hiện nhân cách người đó

- Nghệ thuật so sánh; hiệp vần góc – tóc

ngắn gọn, dễ nhớ

- Câu tục ngữ nhắc nhở con người phải biếtgiữ gìn răng tóc cho sạch sẽ

- Thể hiện cách nhìn nhận đánh giá con người :hình thứcbiểu hiện nội dung

Ăn

quả

-Nghĩa đen:

- Nghĩa bóng: hình ảnh ẩn dụ, ăn quả chỉ

- Khuyên nhủ con người phải biết ơn người đi trước, biết

nhớ

kẻ

trồng

cây

những người được hưởng thành quả, kẻ

trồng cây chỉ những người có công tạo ra

Bài 3: Vì sao nói tục ngữ thường dễ thuộc ,dễ nhớ và có tính thực tiễn cao ?

-Tục ngữ thường dễ thuộc ,dễ nhớ vì:tục ngữ là những câu nói ngắn gọn, hàm súc,

có kết cấu bền vững, có nhịp điêu ,hình ảnh,vần điệu

-Tục ngữ có tính thực tiễn cao vì tục ngữ là những kinh nghiệm của nhân dân về mọimặt (tự nhiên ,lao động sản xuất ,xã hội )được đúc kết từ quá trình đấu tranh với thiên nhiên ,trong cuộc sống lao động, sinh hoạt, lại được vận dụng trong cuộc sống lao động sinh hoạt ,chinh phục thiên nhiên Vì vậy tục ngữ có tính thực tiễn cao

Nội dung: đề cao giá trị của conngười, tính mạng của một conngười bằng rất nhiều thứ của cảivật chất có giá trị to lớn và còn

có nhiều to lớn hơn thế nữa

So sánh, hoán

dụ, ẩn dụ

b, Cái răng, cái tóc là góc con người

Câu tục ngữ không những chỉnêu lên nét đẹp con người màcòn nhắc nhở chúng ta biết giữgìn chăm sóc cái răng cái tóccủa mình

so sánh

c, Đói cho sạch, rách cho thơm

Nội dung: dù có đói nghèo, khổcực, dù vật chất có thiếu thốnnhưng vẫn giữ được cái đạo làmngười, vẫn giữ được sự trongsạch, liêm khiết của đạo đức,phẩm chất của một con người

Sử dụng tínhtừ

Nội dung: khuyên nhủ conngười hãy cư xử, nói năng chothấu tình đạt lý.

Điệp từ, liệtkê

Không thầy đố mày làm nên

Nội dung: là lời răn dạy mangtính khẳng định vị trí, vai trò củangười thầy đối với sự thành đạtcủa người học trò

Từ ngữ phủđịnh

g, Học thầy không tày học bạn

Nội dung: nhấn mạnh tầm quantrọng của việc học hỏi từ bạn bè

và những người xung quanh

Nội dung: nhắc nhở con cháuphải biết yêu thương giúp đỡngười khác như yêu thươngchính bản thân mình

so sánh

i, Ăn quả nhớ kẻ trồng cây

Nội dung: dạy con cháu về đạo

lí làm người, sống có tình nghĩa

đó là khi được hưởng một thànhquả nào đó trong cuộc sống phảinhớ đến công lao của nhữngngười đó tạo ra thành quả đó,phải biết đền ơn người đó giúp

đỡ mình chớ nên vong ân bộinghĩa

ẩn dụ

k, Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại nên hòn núi cao

Nội dung: khẳng định ý nghĩa

to lớn về sức mạnh của tập thể,nếu một cá nhân lẻ loi, xa rờitập thể thì sẽ chẳng làm đượcđiều gì hay đạt đạt được mụcđích của mình

ẩn dụ

Bài 2:

- Thức lâu mới biết đem dài

- Lời chào cao hơn mâm cỗ

- Ăn trông nồi ngồi trông hướng