SKKN sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy văn miêu tả cây cối ở lớp 4

Vậy mà khi học dạng văn miêu tả cây cối, học sinh vẫn còn gặp nhiều lúng túng trong bố cục bài văn, vẫn thể hiện sự quan sát thiếu tinh tế, không diễn đạt đủ ý, câu văn thiếu hình ảnh và

PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO NGHĨA HƯNG TRƯỜNG TIỂU HỌC NGHĨA BÌNH

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY VĂN

MIÊU TẢ CÂY CỐI Ở LỚP 4

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY VĂN

MIÊU TẢ CÂY CỐI Ở LỚP 4

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến : Đổi mới phương pháp dạy học, xây dựng môi trường học tập tại trường Tiểu học

3 Thời gian áp dụng sáng kiến:

Từ ngày 6 tháng 9 năm 2019 đến ngày 4 tháng 7 năm 2020

4 Tên tác giả:

- Họ và tên: Vũ Thị Huệ

- Năm sinh: 1968

- Nơi cú trú: Nghĩa Bình – Nghĩa Hưng – Nam Định

- Trình độ chuyên môn: Cao đẳng Sư phạm

- Chức vụ công tác: Giáo viên

- Nơi làm việc: Trường Tiểu học xã Nghĩa Bình

- Điện thoại: 0812400586

- Tỉ lệ đóng góp tạo ra sáng kiến: 100%

5 Đồng tác giả: Không

6.Đơn vị áp dụng sáng kiến

-Tên đơn vị: Trường tiểu học Nghĩa Bình

-Địa chỉ: xã Nghĩa Bình – huyện Nghĩa Hưng – tỉnh Nam Định

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

I Điều kiện hoàn cảnh tạo ra sáng kiến

Ở bậc Tiểu học, môn Tiếng Việt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với học sinh bởi nó là môn học cung cấp cho các em những kiến thức, kĩ năng cần thiết

để các em học tập và giao tiếp Nó giúp các em có những hiểu biết về Tiếng Việt

và những hiểu biết ban đầu về xã hội, tự nhiên và con người

Dạy học Tiếng Việt là dạy học tiếng mẹ đẻ Đó là môn học hình thành và phát triển ở học sinh 4 kĩ năng: nghe – nói – đọc – viết Trong môn Tiếng Việt phân môn Tập làm văn là phân môn mang tính chất tổng hợp, sáng tạo, thực hành, thể hiện đậm nét dấu ấn cá nhân Tập làm văn, viết văn, hành văn là cái đích cuối cùng cao nhất của việc học Tiếng Việt ở Tiểu học

Vì vậy học tốt văn ở Tiểu học sẽ tạo tiền đề vững chắc cho các em học tốt ở các bậc học trên Nhưng thực tế khả năng viết văn của học sinh Tiểu học còn nhiều hạn chế,… đặc biệt là viết văn miêu tả cây cối của học sinh lớp 4 Tả cây cối mà không gửi gắm tình cảm, sự yêu mến của người viết với cây mình tả thì bài văn sẽ không có hồn, sẽ trơ trọi, thiếu sức sống

Mặc dù học sinh của tôi đều được sống trong một môi trường thiên nhiên phong phú, cây cối rất đa dạng, nhiều màu sắc Cây cối như một phần của cuộc sống của trẻ khi ở gia đình, thôn xóm, hay ở trường, trên đường đi và về học, Cây cối gắn bó với trẻ như một lẽ tự nhiên, một sắc màu của cuộc sống, gần gũi

và thân thiện Vậy mà khi học dạng văn miêu tả cây cối, học sinh vẫn còn gặp nhiều lúng túng trong bố cục bài văn, vẫn thể hiện sự quan sát thiếu tinh tế, không diễn đạt đủ ý, câu văn thiếu hình ảnh và thiếu cả cái hồn của người viết bài văn không hay, không cảm xúc Điều đó khiến tôi rất băn khoăn và trăn trở: Làm thế nào để học sinh của tôi viết đúng, viết tốt dạng văn miêu tả cây cối ? Làm thế nào để bài văn của các em ít sạn nhất ? Qua một thời gian nghiên cứu tìm tòi các biện pháp để tìm câu trả lời cho những băn khoăn trăn trở đó, tôi đã thành công với phương pháp dạy học: “Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy văn miêu tả cây cối ở lớp 4.”

II Mô tả giải pháp:

1 Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến:

Là một giáo viên đã trực tiếp giảng dạy môn Tiếng Việt lớp 4 nhiều năm, tôi nhận thấy:

Khi làm bài văn miêu tả cây cối, học sinh thiếu kỹ năng quan sát nên bài viết chưa đủ ý, không diễn đạt đầy đủ những gì mình đã quan sát Nhiều em còn chưa hiểu quan sát là gì ? Thường thì thấy cái gì các em nghĩ ra và viết cái đó theo kiểu liệt kê chứ không biết chắt lọc các chi tiết mà mình quan sát được Các em không linh hoạt trong việc dùng từ đặt câu, thiếu kiến thức thực tế dẫn đến bài văn viết thường lủng củng, thiếu hình ảnh, không logic Mặt khác do vốn

từ, vốn sống thực tế của các em còn ít dẫn đến việc sử dụng từ còn lặp, vụng, chưa đúng Bài viết của các em còn lộn xộn về ý, câu văn thiếu hình ảnh, việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật vào bài văn chưa linh hoạt, thiếu sự sáng tạo Bài văn chưa bộc lộ được cảm xúc, tình cảm của mình với cây định tả

Rất nhiều em không hứng thú với tiết học tập làm văn, nhiều em còn cho rằng đây là phân môn khó Vì thế các em thiếu tự tin khi chia sẻ bài viết của mình Các em thực hiện không hào hứng các nhiệm vụ hay yêu cầu của giáo viên Vì vậy mà chất lượng bài văn của học sinh còn hạn chế, không được như tôi mong muốn

Thời gian đầu bản thân tôi cũng còn chủ quan coi nhẹ dạng bài này với suy nghĩ là học sinh của tôi ở vùng nông thôn, hàng ngày các em tiếp xúc gần gũi với thiên nhiên Các em lại được học tập ở một ngôi trường có cơ sở vật chất khang trang, sân trường có nhiều loại cây, khuôn viên trường và khu vườn sinh thái được quy hoạch hợp lí thuận lợi cho việc tổ chức các tiết học ngoài trời và các hoạt động trải nghiệm Hàng ngày các em được phân công chăm sóc cây xanh ở trường, ở lớp, đó là điều kiện thuận lợi để các em quan sát và trải nghiệm Như vậy học sinh có nhiều vốn từ, vốn kiến thức để làm tốt bài văn miêu tả cây cối hơn là các dạng văn khác Nhưng thực tế trong quá trình giảng dạy tôi nhận ra rằng những suy nghĩ ban đầu của tôi là chưa đúng

Về phía phụ huynh học sinh: Mặc dù phụ huynh học sinh luôn kết hợp và sẵn sàng đồng hành cùng giáo viên trong các hoạt động giáo dục nhưng nhiều phụ huynh cho rằng học tập làm văn là khó Họ nghĩ viết văn hay là phải có năng khiếu mới viết được Cho nên việc hỗ trợ, giúp đỡ cho các con ở nhà với phân môn này chưa được phụ huynh quan tâm

2 Mô tả giải pháp sau khi thực hiện sáng kiến:

Với những trăn trở của mình, tôi đã thực hiện các giải pháp để tiết tập làm văn gần hơn với học sinh hơn, tạo hứng thú ngay từ đầu tiết học, tổ chức các hoạt động một cách nhẹ nhàng, giúp các em dễ hiểu, phát huy được tính chủ động, sáng tạo và tích cực của các em

Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực: Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học làm cho học sinh hiểu sâu nhớ lâu và in đậm điều mà mình tự suy nghĩ và viết ra theo ngôn ngữ của mình Vì vậy, sử dụng sơ

đồ tư duy huy động tối đa tiềm năng bộ não, giúp học sinh học tập một cách tích cực đó chính là biện pháp đổi mới dạy học có hiệu quả

Không những thế, sơ đồ tư duy còn giúp các em giải tỏa áp lực trong giờ học văn, khơi dậy năng khiếu viết văn, phát triển khả năng tư duy, tạo cho các

em thói quen tích cực suy nghĩ và sự tự tin khi viết văn Từ đó mang đến cho các

em niềm hứng thú để viết bài văn với những hình ảnh sống động theo sự sáng tạo của mỗi học sinh

Tôi xin giới thiệu một số dạng sơ đồ mạng:

Ví dụ: Khi dạy bài tả cây bàng trên sân trường tôi đã hướng dẫn học sinh bằng phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy

Hoạt động 1: Tìm hiểu đề bài:

Để làm được một bài văn có kết quả tốt thì khâu tìm hiểu đề bài cũng không kém phần quan trọng Các em phải đọc kĩ đề bài, xác định thể loại và kiến thức cần huy động để miêu tả, tránh lạc đề, xa đề giúp cho việc định hướng bài viết của mình Muốn tìm hiểu ý, các em phải đặt ra những câu hỏi: đề bài yêu cầu tả cây gì ? Cây được trồng ở đâu ? Vào thời điểm nào ? vào khung chủ

đề

Hoạt động 2: Hướng dẫn học sinh kĩ năng quan sát:

Như chúng ta đã biết quan sát là sử dụng các giác quan để nhận biết sự vật

Ở một bài văn miêu tả chủ yếu các em phải sử dụng ba giác quan cần thiết là

mắt nhìn, tai nghe, tay sờ,… Mắt cho ta cảm giác về hình dáng (cây đó cao hay thấp, to hay nhỏ,…), cho ta thấy về màu sắc (lá, hoa, quả) Tai cho cảm giác về

âm thanh những sự vật khác tác động: chim, nắng, gió,… Tay cho cảm giác (xù

xì, hay nhẵn, ram ráp,…) khi sờ vào Mũi cho ta thấy được hương thơm của hoa,… Dạy cho học sinh quan sát chính là dạy cho học sinh cách sử dụng các giác quan để tìm ra các đặc điểm của sự vật mà mình chọn để miêu tả phải có nét nổi trội Giáo viên cần hướng dẫn học sinh tìm ra các đặc điểm nổi bật của cây mình định tả để phân biệt loại cây này với cây khác giúp bài văn thêm sinh động hấp dẫn và độc đáo

Tuy nhiên để học sinh viết bài văn theo đúng yêu cầu, giáo viên cần định hướng cho học sinh cách quan sát và quan sát có phương pháp:

- Lựa chọn trình tự quan sát:

Quan sát cây cối từ xa đến gần

Quan sát chi tiết từng bộ phận của cây

Quan sát những sự vật có liên quan tới cây: nắng, gió, chim chóc,…

-Hướng dẫn học sinh thu thập các nhận xét do quan sát mang lại

Khi dạy bài: Luyện tập quan sát cây cối sách Tiếng Việt 4 tập hai trang 39, tôi đã chia lớp thành ba nhóm quan sát một số cây được trồng trong khu vực trường và yêu cầu học sinh ghi lại những gì mà các em đã quan sát được

Các em quan sát cây bàng trên sân trường

Các em quan sát cây ăn quả ở khu vườn sinh thái

Các em quan sát cây hoa ở khu vườn sinh thái Khi học sinh trình bày kết quả quan sát, tôi hướng dẫn các em trả lời bằng nhiều chi tiết cụ thể và sử dụng ngôn ngữ chính xác Sau đó giúp các em biết lựa chọn, sắp xếp các chi tiết quan sát được cho logic Để viết được những câu văn miêu tả hay thì học sinh phải biết quan sát đối tượng một cách tinh tế Vì vậy tôi rất chú ý tới phương pháp quan sát, luôn rèn cho các em kĩ năng quan sát cần thiết, biết chọn các chi tiết tiêu biểu để đưa vào bài văn Khi hướng dẫn quan sát, tôi luôn gợi cho các em vận dụng vốn hiểu biết, khả năng liên tưởng cảm xúc và vốn ngôn ngữ, giúp cho việc quan sát, cảm nhận của các em được tốt

hơn Tôi còn gợi ý cho học sinh trong lớp cùng nhận xét và chọn những từ ngữ,

ý văn hay và hình ảnh đẹp rồi ghi nhanh lên bảng làm cơ sở cho các em chọn lựa, vận dụng chính những từ ngữ, câu văn, ý văn được lớp đánh giá cao theo ý thích của riêng mình để thực hiện yêu cầu của bài tập Để giúp các em phân biệt được loài cây này với loài cây khác và nhất là với hai cây cùng một loài, tôi định hướng cho các em chú ý quan sát những chi tiết, bộ phận có thể khắc họa hình ảnh cây ấy một cách rõ rệt, gợi cho em nhiều ấn tượng nhất, tập trung miêu tả những nét độc đáo và làm hiện lên những nét riêng của loài cây đó khiến nó không lẫn với các loài cây khác

Ví dụ: Quan sát cây bàng, học sinh cần quan sát tư thế, vị trí của nó; gốc,

rễ, thân, tán lá, hoa, quả,…để tìm ra các nét riêng của cây

Để hướng dẫn học sinh quan sát cây bàng trên sân trường Tôi cho học sinh học ngoài không gian lớp học bằng phương pháp trải nghiệm.Tôi hướng dẫn học sinh quan sát cây bàng bằng những câu hỏi gợi ý sau:

Câu hỏi 1: Em quan sát cây bàng từ xa đến gần? (Tầm vóc, hình dáng, vẻ đẹp của cây)

Câu hỏi 2: Quan sát đặc điểm từng bộ phận của cây: rễ cây, gốc cây, thân cây, cành cây, lá, hoa, quả

Câu hỏi 3: Môi trường sống và những điều có liên quan đến cây như nắng, gió, chim chóc, ong bướm,…

Từ mỗi câu hỏi, tôi hướng dẫn học sinh quan sát như sau:

Với câu hỏi 1: Các em dùng mắt để quan sát từ xa xem hình dáng của nó như thế nào? Trông nó giống cái gì ? … (cái ô khổng lồ, lâu đài nấm,…)

Với câu hỏi số 2: Em hãy dùng tay sờ xem vỏ cây của cây bàng như thế nào ? (sần sùi, hơi ram ráp,…)

Với câu hỏi số 3: Em hãy dùng mắt và tai để quan sát và lắng nghe xem trên cây có những loài vật nào ? Chúng làm gì ?

Với mỗi bộ phận của cây, tôi đều có một câu hỏi gợi ý và giúp các em sử dụng từ ngữ để ghi lại những gì quan sát được

Giáo viên hướng dẫn học sinh thu thập những thông tin vừa quan sát được váo sơ đồ tư duy

Hoạt động 3: Hướng dẫn học sinh kĩ năng thảo luận nhóm trong quá trình quan sát

Thảo luận nhóm là một kĩ năng rất quan trọng giúp học sinh biết cách quan sát, chia sẻ, tìm tòi, sáng tạo trong khi lựa chọn từ ngữ để miêu tả Thông qua việc các em chia sẻ các ý kiến riêng của cá nhân mình, các bạn trong nhóm

có cảm nhận sâu sắc hơn về đối tượng quan sát

Ví dụ: Khi học sinh quan sát về cây bàng Để miêu tả lá bàng non, có bạn nói: “Lá bàng non mềm mại như bàn tay em bé” hay “Lá bàng trông giống hệt chiếc quạt ba tiêu bé xíu” Có bạn lại nói: “Lá bàng dày và xanh bóng to như bàn tay người lớn.”

Hoặc để miêu tả về hoa của cây bàng, các bạn đã quan sát và miêu tả với các câu văn khác nhau: “Hoa bàng màu vàng nhạt, nhỏ xíu.” ; “Hoa bàng trắng

ngà tỏa ra hương thơm dìu dịu.” ; “Hoa bàng nhỏ xíu, màu trắng ngà, hình ngôi

Mục tiêu: Học sinh liệt kê các bộ phận của cây, ích lợi… Tìm các từ ngữ

miêu tả đặc điểm các bộ phận và ích lợi của cây bàng

Đồ dùng dạy học: Giáo viên chuẩn bị khung sơ đồ tư duy, thẻ từ dùng để

làm sơ đồ mạng, phiếu học tập

Các hoạt động:

- Giáo viên yêu cầu học sinh thảo luận nhóm 4, phiếu bài tập với các nội dung

sau: Hãy liệt kê các bộ phận tả chi tiết về cây bàng, ích lợi của cây bàng và tìm

những từ ngữ thường dùng để miêu tả những đặc điểm về hình dáng và ích lợi

của cây bàng, trình bày theo sơ đồ mạng

- Sau đó giáo viên yêu cầu 1 đến 2 nhóm học sinh làm tốt nhất lên trình bày, các

nhóm khác theo dõi, bổ sung và cho ra một mạng lưới các ý theo sơ đồ tư duy

Bên cạnh đó, giáo viên cũng cần rèn luyện cho học sinh kĩ năng học hỏi,

thu thập thông tin từ các tài liệu tham khảo,ncác bài văn mẫu Quá phụ thuộc

vào bài làm của người khác là không tốt nhưng biết biến lời văn của người khác

thành của mình thì sẽ giúp bài viết sinh động, phong phú hơn Phải học hỏi xem

người ta trình bày bài viết như thế nào ? Sử dụng từ ngữ ra sao ? Những câu văn

hay, diễn đạt độc đáo, các em hoàn toàn có thể ghi chép lại, hay áp dụng cấu

trúc câu cho những bài học khác

Hoạt động 5: Lập dàn ý

Với hoạt động Lập dàn ý, tôi tổ chức cho học sinh sắp xếp ý đã có vào sơ

đồ

Hướng dẫn học sinh đánh số thứ tự cho các ý tìm được sao cho các ý đó có

thể phát triển phù hợp với bố cục, nội dung bài văn miêu tả

Học sinh xem lại các ý trong mạng ý nghĩa và đánh số thứ tự

Gọi vài học sinh lên thể hiện mạng ý của mình đã tìm được trước lớp để cả

lớp có thể theo dõi việc làm của bạn, học sinh khác nhận xét, đồng thời đưa ra

cách đánh số thứ tự các ý một cách hợp lí nhất

Trong khi học sinh làm bài, giáo viên bao quát lớp và chú ý hướng dẫn các

em học sinh trung bình và yếu

Hoạt động 6: Học sinh diễn đạt các ý trong mạng ý nghĩa thành bài

Tôi khuyến khích học sinh diễn đạt các ý đã trình bày trên sơ đồ mạng Mỗi học sinh trình bày theo thứ tự các ý đã lập sao cho tự nhiên, cách miêu tả thật hay thật sinh động thành ít nhất một câu

Ví dụ: Từ “Cành cây”, diễn đạt thành câu văn: “Cành đan ngang, xòe rộng như những nan sắt của một chiếc ô khổng lồ lợp bằng tán lá xanh tốt.”

Hay “Cành cây đan xen vào nhau tạo thành một vòng tròn xung quanh thân cây”

Giáo viên sửa lỗi cho học sinh, học sinh điều chỉnh cho phù hợp, học hỏi câu văn hay của bạn để tiến hành làm bài viết cho tốt hơn

Ở sơ đồ tư duy, giáo viên cần lưu ý cho học sinh những chỗ có thể so sánh hay dùng từ độc đáo, học sinh có thể ghi chú

Hoạt động 7: Trao đổi, chia sẻ và nhận xét (học sinh trình bày bài của mình trước lớp)

Học sinh dựa vảo sơ đồ mạng ý nghĩa, sắp xếp hoàn thành bài viết của mình vào vở nháp

Trong quá trình học sinh viết, tôi luôn khuyến khích các em động não và suy nghĩ để tìm ý Tôi còn nhắc nhở các em chú ý về cách dùng từ, đặt câu, cách viết câu văn, tránh lặp từ Tôi luôn theo dõi giúp đỡ các em tự nhận xét, kiểm tra điều chỉnh kịp thời những chỗ chưa phù hợp, chưa hay, tập cho các em biết chú trọng đến cách diễn đạt sao cho đúng, đủ, rõ ý

Sau khi học sinh viết xong bài, tôi dành thời gian để một số học sinh đọc bài của mình trước lớp, học sinh khác theo dõi, nhận xét bài làm của bạn Trong khi học sinh chia sẻ nhận xét bài của nhau, tôi luôn lắng nghe và tôn trọng ý kiến của các em, không bác bỏ làm các em mất tin tưởng vào bản thân mà chỉ sửa sai nhẹ nhàng

Từ đó học sinh tự rút kinh nghiệm, học tập bài của bạn để bổ sung, chỉnh sửa lại bài làm của mình

Hoạt động 8: Học sinh viết bài vào vở

Hoạt động 9: Chấm và trả bài cho học sinh